درس ۱ · صفحهٔ ۳۱ تا ۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: تناوب و تانژانت
در این درس یاد میگیری … دورهٔ تناوب و بیشینه و کمینهٔ توابع سینوسی و کسینوسی را پیدا کنی، از این ویژگیها برای ساختن ضابطه کمک بگیری و دامنه، علامت، تغییرات و نمودار تابع تانژانت را توضیح بدهی.
پیش از شروع
چرا نمودار سینوس پس از یک دور کامل تکرار میشود، اما تانژانت برای تکرار شدن فقط به نیمدور نیاز دارد؟
با نیمدور چرخش روی دایرهٔ مثلثاتی، علامت سینوس و کسینوس هر دو عوض میشود؛ بنابراین نسبت آنها، یعنی تانژانت، تغییر نمیکند. به همین دلیل دورهٔ تناوب سینوس است، ولی دورهٔ تناوب تانژانت است.
الگوی تکرار نمودار
الگوی تکرار نمودار
طرح یک کاغذدیواری را تصور کن: با جابهجایی به اندازهٔ یک بخش کامل، همان نقش دوباره دیده میشود. در نمودار یک تابع متناوب هم الگوی مقدارها با یک جابهجایی افقی ثابت تکرار میشود.
اگر این جابهجایی را بنامیم، باید باشد و برای هر ورودی مجاز ، ورودیهای نیز در دامنه باشند و داشته باشیم:
پس برابر شدن مقدار تابع در چند نقطه کافی نیست؛ این ویژگی باید برای همهٔ ورودیهای دامنه برقرار باشد.
در نمودارهای سینوس و کسینوس، با جابهجایی افقی به اندازهٔ ، تمام الگو دوباره روی خودش میافتد. جابهجاییهای و هم چنین خاصیتی دارند، اما دورهٔ تناوب کوچکترین جابهجایی مثبت است؛ بنابراین دورهٔ هر دو تابع و برابر است.
دقت کن: دوره، فاصلهای روی محور افقی است، نه ارتفاع موج.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲
ارتفاع موج و خط میانی
ارتفاع موج و خط میانی
موجی را تصور کن که بالا و پایین میرود: میتوان ارتفاع نوسانش را بیشتر کرد یا کل موج را بالاتر برد، بدون اینکه فاصلهٔ افقیِ تکرارهایش تغییر کند.
در توابع و با ، دو تغییر داریم:
- ضریب فاصلهٔ بالاترین و پایینترین نقطه از خط میانی را به میرساند. اگر منفی باشد، نمودار را نسبت به محور افقی هم قرینه میکند؛ اما فاصله همیشه نامنفی است.
- عدد تمام نمودار را بالا یا پایین میبرد؛ بنابراین خط میانی، خط است.
پس برای پیدا کردن دو سرِ نوسان، از خط میانی بهاندازهٔ بالا و پایین میرویم:
این تغییرها فقط ارتفاع نقاط را عوض میکنند، نه فاصلهٔ افقیِ تکرار موج را؛ پس دورهٔ تناوب همچنان است. یادت باشد منفی بودن به معنی منفی بودن بیشینه نیست؛ جای قلهها و درهها عوض میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵
فشردگی موج و شناخت ضابطه
فشردگی موج و شناخت ضابطه
فرض کن یک نقش موجی را روی نواری کشسان چاپ کردهای؛ با کشیدن نوار، فاصلهٔ تکرار نقشها بیشتر میشود، نه ارتفاعشان. ضریب هم فاصلهٔ افقی موجها را تنظیم میکند.
در توابع و ، با فرض و ، برای یک تکرار کامل باید ورودی سینوس یا کسینوس بهاندازهٔ یک دور تغییر کند؛ بنابراین:
پس هرچه بزرگتر باشد، موج افقی فشردهتر و دوره کوتاهتر است. منفی بودن دوره را منفی نمیکند؛ دوره همیشه مثبت است.
از ویژگیهای نمودار هم میتوان به ضرایب برگشت. اگر بیشینه را و کمینه را بنامیم، داریم:
، و .
یعنی خط میانی از میانگین دو ارتفاع و دامنهٔ نوسان از نصف فاصلهٔ آنها پیدا میشود. البته این اطلاعات بهتنهایی علامت ضرایب و انتخاب سینوس یا کسینوس را تعیین نمیکند؛ برای تطبیق با یک نمودار مشخص، باید جای قلهها و جهت حرکت منحنی را هم ببینی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵
تانژانت روی دایره
تانژانت روی دایره
شیب یک سربالایی را تصور کن: هرچه نسبتِ تغییر ارتفاع به جابهجایی افقی بیشتر باشد، مسیر تندتر است. تانژانت زاویه هم چنین نسبتی را نشان میدهد:
روی دایرهٔ مثلثاتی، از نقطهٔ سمت راست دایره، یعنی ، خطی قائم بکش؛ این محور تانژانت است. خطِ گذرنده از مرکز و ضلع دوم زاویه را در هر دو جهت امتداد بده تا این محور را قطع کند. مختصات عمودی محل برخورد، تانژانت زاویه است: بالای مثبت و پایین آن منفی است.
برای تشخیص علامت، به نسبت بالا نگاه کن: در ربعهای اول و سوم، سینوس و کسینوس همعلامتاند؛ پس تانژانت مثبت است. در ربعهای دوم و چهارم، علامتشان مخالف است؛ پس تانژانت منفی است.
اگر کسینوس صفر باشد چه؟ تقسیم بر صفر تعریف ندارد. در زاویههایی مانند و ، خط ضلع زاویه با محور تانژانت موازی است و برخوردی ندارند؛ بنابراین تانژانت این زاویهها تعریف نمیشود، نه اینکه مقدارش بینهایت باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷
شاخههای تکرارشوندهٔ تانژانت
شاخههای تکرارشوندهٔ تانژانت
نمودار را مثل یک نقش تکرارشونده روی نوار کاغذی تصور کن؛ البته بین بخشهای نقش، بریدگی داریم!
برای رسم شاخهٔ مرکزی، نقطههای ، و را مشخص کن. نمودار در بازهٔ پیوسته بالا میرود: نزدیک مرز چپ، مقدارهای منفیِ بدون کران و نزدیک مرز راست، مقدارهای مثبتِ بدون کران میگیرد. پس برد تانژانت تمام اعداد حقیقی است؛ بینهایت خودش مقدار تابع نیست.
با جابهجایی این شاخه بهاندازهٔ به چپ یا راست، شاخههای بعدی ساخته میشوند؛ چون و دورهٔ تناوب برابر است. خطهای با مرز شاخهها هستند؛ تابع روی این خطها تعریف نمیشود و نمودار به آنها نزدیک میشود.
هر شاخه صعودی است، نه کل دامنه. مثلاً با اینکه ، مقدار تانژانت از به میرسد. این دو نقطه در دو شاخهٔ جدا هستند؛ پس نمیتوان صعودیبودن یک شاخه را به کل دامنه تعمیم داد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹
مثال حلشده
تابعی از خانوادهٔ بنویس که بیشینهٔ آن ، کمینهٔ آن و دورهٔ تناوبش باشد.
خط میانی، میانگین بیشینه و کمینه است: .
دامنهٔ نوسان، نصف فاصلهٔ بیشینه و کمینه است: ؛ انتخاب میکنیم .
از رابطهٔ دوره داریم: ، پس ؛ انتخاب میکنیم .
ضرایب را در ضابطه قرار میدهیم: .
کنترل میکنیم: بیشینه ، کمینه و دوره است؛ پس این ضابطه همهٔ شرطها را دارد.
نکات مهم
- دورهٔ تناوب کوچکترین جابهجایی افقی مثبت است که دامنه و مقدارهای تابع را حفظ میکند؛ برای سینوس و کسینوس معمولی این مقدار است.
- در توابع و با و ، بیشینه ، کمینه و دوره است.
- تابع تانژانت دورهٔ و برد دارد، در نقاط با تعریف نمیشود و روی هر شاخه صعودی است، نه در کل دامنه.