۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ ریاضی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«مثلثات»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۳۱ تا ۴۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۳۱ تا ۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اوّل: تناوب و تانژانت

در این درس یاد می‌گیری … دورهٔ تناوب و بیشینه و کمینهٔ توابع سینوسی و کسینوسی را پیدا کنی، از این ویژگی‌ها برای ساختن ضابطه کمک بگیری و دامنه، علامت، تغییرات و نمودار تابع تانژانت را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا نمودار سینوس پس از یک دور کامل تکرار می‌شود، اما تانژانت برای تکرار شدن فقط به نیم‌دور نیاز دارد؟

با نیم‌دور چرخش روی دایرهٔ مثلثاتی، علامت سینوس و کسینوس هر دو عوض می‌شود؛ بنابراین نسبت آن‌ها، یعنی تانژانت، تغییر نمی‌کند. به همین دلیل دورهٔ تناوب سینوس 2π2\pi است، ولی دورهٔ تناوب تانژانت π\pi است.

الگوی تکرار نمودار

الگوی تکرار نمودار

طرح یک کاغذدیواری را تصور کن: با جابه‌جایی به اندازهٔ یک بخش کامل، همان نقش دوباره دیده می‌شود. در نمودار یک تابع متناوب هم الگوی مقدارها با یک جابه‌جایی افقی ثابت تکرار می‌شود.

اگر این جابه‌جایی را TT بنامیم، باید T>0T>0 باشد و برای هر ورودی مجاز xx، ورودی‌های x±Tx\pm T نیز در دامنه باشند و داشته باشیم:

f(x±T)=f(x)f(x\pm T)=f(x)

پس برابر شدن مقدار تابع در چند نقطه کافی نیست؛ این ویژگی باید برای همهٔ ورودی‌های دامنه برقرار باشد.

در نمودارهای سینوس و کسینوس، با جابه‌جایی افقی به اندازهٔ 2π2\pi، تمام الگو دوباره روی خودش می‌افتد. جابه‌جایی‌های 4π4\pi و 6π6\pi هم چنین خاصیتی دارند، اما دورهٔ تناوب کوچک‌ترین جابه‌جایی مثبت است؛ بنابراین دورهٔ هر دو تابع y=sin⁡xy=\sin x و y=cos⁡xy=\cos x برابر 2π2\pi است.

دقت کن: دوره، فاصله‌ای روی محور افقی است، نه ارتفاع موج.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

ارتفاع موج و خط میانی

ارتفاع موج و خط میانی

موجی را تصور کن که بالا و پایین می‌رود: می‌توان ارتفاع نوسانش را بیشتر کرد یا کل موج را بالاتر برد، بدون اینکه فاصلهٔ افقیِ تکرارهایش تغییر کند.

در توابع y=asin⁡x+cy=a\sin x+c و y=acos⁡x+cy=a\cos x+c با a≠0a\ne0، دو تغییر داریم:

  • ضریب aa فاصلهٔ بالاترین و پایین‌ترین نقطه از خط میانی را به ∣a∣|a| می‌رساند. اگر منفی باشد، نمودار را نسبت به محور افقی هم قرینه می‌کند؛ اما فاصله همیشه نامنفی است.
  • عدد cc تمام نمودار را بالا یا پایین می‌برد؛ بنابراین خط میانی، خط y=cy=c است.

پس برای پیدا کردن دو سرِ نوسان، از خط میانی به‌اندازهٔ ∣a∣|a| بالا و پایین می‌رویم:

بیشینه=c+∣a∣\text{بیشینه}=c+|a|

کمینه=c−∣a∣\text{کمینه}=c-|a|

این تغییرها فقط ارتفاع نقاط را عوض می‌کنند، نه فاصلهٔ افقیِ تکرار موج را؛ پس دورهٔ تناوب همچنان 2π2\pi است. یادت باشد منفی بودن aa به معنی منفی بودن بیشینه نیست؛ جای قله‌ها و دره‌ها عوض می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

فشردگی موج و شناخت ضابطه

فشردگی موج و شناخت ضابطه

فرض کن یک نقش موجی را روی نواری کشسان چاپ کرده‌ای؛ با کشیدن نوار، فاصلهٔ تکرار نقش‌ها بیشتر می‌شود، نه ارتفاعشان. ضریب bb هم فاصلهٔ افقی موج‌ها را تنظیم می‌کند.

در توابع y=asin⁡bx+cy=a\sin bx+c و y=acos⁡bx+cy=a\cos bx+c، با فرض a≠0a\ne0 و b≠0b\ne0، برای یک تکرار کامل باید ورودی سینوس یا کسینوس به‌اندازهٔ یک دور تغییر کند؛ بنابراین:

∣b∣T=2π⇒T=2π∣b∣|b|T=2\pi\quad\Rightarrow\quad T=\frac{2\pi}{|b|}

پس هرچه ∣b∣|b| بزرگ‌تر باشد، موج افقی فشرده‌تر و دوره کوتاه‌تر است. منفی بودن bb دوره را منفی نمی‌کند؛ دوره همیشه مثبت است.

از ویژگی‌های نمودار هم می‌توان به ضرایب برگشت. اگر بیشینه را MM و کمینه را mm بنامیم، داریم:

c=M+m2c=\frac{M+m}{2}، ∣a∣=M−m2|a|=\frac{M-m}{2} و ∣b∣=2πT|b|=\frac{2\pi}{T}.

یعنی خط میانی از میانگین دو ارتفاع و دامنهٔ نوسان از نصف فاصلهٔ آن‌ها پیدا می‌شود. البته این اطلاعات به‌تنهایی علامت ضرایب و انتخاب سینوس یا کسینوس را تعیین نمی‌کند؛ برای تطبیق با یک نمودار مشخص، باید جای قله‌ها و جهت حرکت منحنی را هم ببینی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

تانژانت روی دایره

تانژانت روی دایره

شیب یک سربالایی را تصور کن: هرچه نسبتِ تغییر ارتفاع به جابه‌جایی افقی بیشتر باشد، مسیر تندتر است. تانژانت زاویه هم چنین نسبتی را نشان می‌دهد:

tan⁡α=sin⁡αcos⁡α\tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}

روی دایرهٔ مثلثاتی، از نقطهٔ سمت راست دایره، یعنی A=(1,0)A=(1,0)، خطی قائم بکش؛ این محور تانژانت است. خطِ گذرنده از مرکز و ضلع دوم زاویه را در هر دو جهت امتداد بده تا این محور را قطع کند. مختصات عمودی محل برخورد، تانژانت زاویه است: بالای AA مثبت و پایین آن منفی است.

برای تشخیص علامت، به نسبت بالا نگاه کن: در ربع‌های اول و سوم، سینوس و کسینوس هم‌علامت‌اند؛ پس تانژانت مثبت است. در ربع‌های دوم و چهارم، علامتشان مخالف است؛ پس تانژانت منفی است.

اگر کسینوس صفر باشد چه؟ تقسیم بر صفر تعریف ندارد. در زاویه‌هایی مانند π2\frac{\pi}{2} و 3π2\frac{3\pi}{2}، خط ضلع زاویه با محور تانژانت موازی است و برخوردی ندارند؛ بنابراین تانژانت این زاویه‌ها تعریف نمی‌شود، نه اینکه مقدارش بی‌نهایت باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

شاخه‌های تکرارشوندهٔ تانژانت

شاخه‌های تکرارشوندهٔ تانژانت

نمودار y=tan⁡xy=\tan x را مثل یک نقش تکرارشونده روی نوار کاغذی تصور کن؛ البته بین بخش‌های نقش، بریدگی داریم!

برای رسم شاخهٔ مرکزی، نقطه‌های (−π4,−1)(-\frac{\pi}{4},-1)، (0,0)(0,0) و (π4,1)(\frac{\pi}{4},1) را مشخص کن. نمودار در بازهٔ (−π2,π2)(-\frac{\pi}{2},\frac{\pi}{2}) پیوسته بالا می‌رود: نزدیک مرز چپ، مقدارهای منفیِ بدون کران و نزدیک مرز راست، مقدارهای مثبتِ بدون کران می‌گیرد. پس برد تانژانت تمام اعداد حقیقی است؛ بی‌نهایت خودش مقدار تابع نیست.

با جابه‌جایی این شاخه به‌اندازهٔ π\pi به چپ یا راست، شاخه‌های بعدی ساخته می‌شوند؛ چون tan⁡(x+π)=tan⁡x\tan(x+\pi)=\tan x و دورهٔ تناوب برابر π\pi است. خط‌های x=π2+kπx=\frac{\pi}{2}+k\pi با k∈Zk\in\mathbb{Z} مرز شاخه‌ها هستند؛ تابع روی این خط‌ها تعریف نمی‌شود و نمودار به آن‌ها نزدیک می‌شود.

هر شاخه صعودی است، نه کل دامنه. مثلاً با اینکه π4<3π4\frac{\pi}{4}<\frac{3\pi}{4}، مقدار تانژانت از 11 به −1-1 می‌رسد. این دو نقطه در دو شاخهٔ جدا هستند؛ پس نمی‌توان صعودی‌بودن یک شاخه را به کل دامنه تعمیم داد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

مثال حل‌شده

تابعی از خانوادهٔ y=acos⁡bx+cy=a\cos bx+c بنویس که بیشینهٔ آن −1-1، کمینهٔ آن −7-7 و دورهٔ تناوبش 4π4\pi باشد.

  1. خط میانی، میانگین بیشینه و کمینه است: c=−1+(−7)2=−4c=\frac{-1+(-7)}{2}=-4.

  2. دامنهٔ نوسان، نصف فاصلهٔ بیشینه و کمینه است: ∣a∣=−1−(−7)2=3|a|=\frac{-1-(-7)}{2}=3؛ انتخاب می‌کنیم a=3a=3.

  3. از رابطهٔ دوره داریم: 2π∣b∣=4π\frac{2\pi}{|b|}=4\pi، پس ∣b∣=12|b|=\frac{1}{2}؛ انتخاب می‌کنیم b=12b=\frac{1}{2}.

  4. ضرایب را در ضابطه قرار می‌دهیم: y=3cos⁡(x2)−4y=3\cos\left(\frac{x}{2}\right)-4.

  5. کنترل می‌کنیم: بیشینه −4+3=−1-4+3=-1، کمینه −4−3=−7-4-3=-7 و دوره 2π1/2=4π\frac{2\pi}{1/2}=4\pi است؛ پس این ضابطه همهٔ شرط‌ها را دارد.

جواب: یک ضابطهٔ مناسب y=3cos⁡(x2)−4y=3\cos\left(\frac{x}{2}\right)-4 است.

نکات مهم

  • دورهٔ تناوب کوچک‌ترین جابه‌جایی افقی مثبت است که دامنه و مقدارهای تابع را حفظ می‌کند؛ برای سینوس و کسینوس معمولی این مقدار 2π2\pi است.
  • در توابع y=asin⁡bx+cy=a\sin bx+c و y=acos⁡bx+cy=a\cos bx+c با a≠0a\ne0 و b≠0b\ne0، بیشینه c+∣a∣c+|a|، کمینه c−∣a∣c-|a| و دوره 2π∣b∣\frac{2\pi}{|b|} است.
  • تابع تانژانت دورهٔ π\pi و برد R\mathbb{R} دارد، در نقاط x=π2+kπx=\frac{\pi}{2}+k\pi با k∈Zk\in\mathbb{Z} تعریف نمی‌شود و روی هر شاخه صعودی است، نه در کل دامنه.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴۲ تا ۴۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: معادلات مثلثاتی

در این درس یاد می‌گیری … با اتحادهای زاویهٔ دوبرابر عبارت‌های مثلثاتی را بازنویسی کنی و با کمک تقارن و تناوب، جواب‌های کلی معادلات سینوسی و کسینوسی و جواب‌های واقع در یک بازه را بیابی.

پیش از شروع

اگر زاویه‌ای را نصف کنیم، مقدار کسینوس آن هم نصف می‌شود؟ مثلاً می‌توان از کسینوس 30∘30^\circ به این روش به کسینوس 15∘15^\circ رسید؟

نه؛ نصف‌شدن زاویه به معنی نصف‌شدن کسینوس نیست. رابطه‌های زاویهٔ دوبرابر کمک می‌کنند مقدارهای این دو زاویه را به هم ربط بدهیم؛ همین رابطه‌ها در حل معادلات مثلثاتی هم به کار می‌آیند.

زاویه دوبرابر، نسبت نه!

زاویه دوبرابر، نسبت نه!

اگر زاویهٔ پرتاب توپ را دوبرابر کنی، آیا سینوس زاویه هم دوبرابر می‌شود؟ نه لزوماً! نسبت‌های مثلثاتی با خود زاویه تناسب مستقیم ندارند. برای ارتباط یک زاویه با دوبرابرش، از این اتحادها استفاده می‌کنیم:

sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α\sin 2\alpha=2\sin\alpha\cos\alpha

cos⁡2α=1−2sin⁡2α=2cos⁡2α−1=cos⁡2α−sin⁡2α\cos 2\alpha=1-2\sin^2\alpha=2\cos^2\alpha-1=\cos^2\alpha-\sin^2\alpha

این‌ها سه مقدار متفاوت برای کسینوس نیستند؛ سه شکل از یک مقدار هستند. شکلی را انتخاب کن که با اطلاعاتت سازگار باشد: اگر فقط سینوس زاویه را داری، شکلِ دارای سینوس به کارت می‌آید؛ اگر فقط کسینوس را داری، شکلِ دارای کسینوس مناسب‌تر است.

برای یافتن نسبت یک زاویه از نسبتِ دوبرابرش هم می‌توان همین رابطه‌ها را بازنویسی کرد:

cos⁡2α=1+cos⁡2α2\cos^2\alpha=\dfrac{1+\cos 2\alpha}{2}

اما هنگام ریشه‌گیری مراقب باش! دانستن مربعِ یک نسبت، علامت آن را مشخص نمی‌کند؛ ربعِ زاویه تعیین می‌کند ریشهٔ مثبت را برداری یا منفی را. مثلاً کسینوس زاویه‌ای در ربع دوم منفی است، حتی اگر مربع کسینوسش مثبت باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

جواب‌ها روی نمودار

جواب‌ها روی نمودار

فرض کن چرخ‌وفلکی می‌چرخد؛ صندلی تو پس از هر دور دوباره به همان ارتفاع می‌رسد. در نمودار سینوس هم مقدارهای تابع با تکرار موج دوباره ظاهر می‌شوند.

در یک معادلهٔ مثلثاتی، دنبال زاویه‌هایی هستیم که تساوی را درست کنند. مثلاً در sin⁡x=0\sin x=0، باید زاویه‌هایی را پیدا کنیم که سینوسشان صفر باشد.

برای دیدن جواب‌ها، نمودار y=sin⁡xy=\sin x و خط افقی y=0y=0 را در نظر بگیر. مختصات افقی هر نقطهٔ تقاطع، یک جواب معادله است؛ چون در آن نقطه، مقدار سینوس با مقدار خط برابر است.

این تقاطع‌ها در …,−2π,−π,0,π,2π,…\ldots,-2\pi,-\pi,0,\pi,2\pi,\ldots رخ می‌دهند و در هر دو جهت ادامه دارند. پس این معادله بی‌نهایت جواب دارد و می‌توان همه را به‌صورت x=kπx=k\pi با k∈Zk\in\mathbb{Z} نوشت؛ یعنی kk هر عدد صحیحی می‌تواند باشد.

البته تکراری‌بودن نمودار تضمین نمی‌کند هر معادله‌ای جواب داشته باشد؛ خط افقی باید واقعاً نمودار را قطع کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳

دو خانواده برای سینوس

دو خانواده برای سینوس

روی دایرهٔ مثلثاتی، سینوس هر زاویه همان ارتفاع نقطهٔ انتهای کمان است. یک خط افقی معمولاً دایره را در دو نقطه قطع می‌کند؛ پس دو زاویه با ارتفاع یکسان داریم. اگر یکی α\alpha باشد، دیگری π−α\pi-\alpha است. مثل دو جای یک چرخ‌وفلک که در دو سوی چرخ، ارتفاع یکسانی از زمین دارند!

با هر دور کامل، دوباره به همان نقطه می‌رسیم؛ بنابراین به هر دو زاویه می‌توان مضرب صحیحی از 2π2\pi اضافه کرد. پس:

sin⁡x=sin⁡α\sin x=\sin\alpha

یعنی دست‌کم یکی از این دو رابطه برقرار است:

x=2kπ+αx=2k\pi+\alpha

x=2kπ+(π−α)=(2k+1)π−αx=2k\pi+(\pi-\alpha)=(2k+1)\pi-\alpha

در هر خانواده، k∈Zk\in\mathbb{Z} است؛ یعنی مقادیر صحیح مثبت، منفی و صفر را می‌گیرد. این دو خانواده، دو فهرست از جواب‌های مجازند؛ لازم نیست یک جواب هم‌زمان در هر دو باشد.

یادت بماند: نوشتن فقط خانوادهٔ اول، معمولاً بخشی از جواب‌ها را جا می‌اندازد. در حالت‌های ویژه ممکن است دو خانواده با هم یکی شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

کسینوس و انتخاب جواب‌های بازه

کسینوس و انتخاب جواب‌های بازه

روی دایرهٔ مثلثاتی، کسینوس هر زاویه برابر مؤلفهٔ افقی نقطهٔ انتهای آن است. دو زاویهٔ α\alpha و −α-\alpha نسبت به محور افقی قرینه‌اند؛ پس کسینوس یکسانی دارند. با اضافه‌کردن دورهای کامل هم این مقدار تغییر نمی‌کند. بنابراین:

cos⁡x=cos⁡α⟹x=2kπ±α ,k∈Z\cos x=\cos\alpha\quad\Longrightarrow\quad x=2k\pi\pm\alpha\,,\qquad k\in\mathbb{Z}

علامت ±\pm یعنی دو خانوادهٔ جواب داریم: یکی با +α+\alpha و دیگری با −α-\alpha. عدد صحیح kk می‌تواند مثبت، صفر یا منفی باشد؛ درست مثل چرخی که می‌تواند در هر دو جهت چند دور بچرخد و به همان موقعیت افقی برسد.

اگر بازه داده شد، هنوز کار تمام نشده است! از هر دو خانواده، با مقدارهای صحیح مناسبِ kk جواب تولید کن و فقط مقدارهای داخل بازه را نگه دار. در بازهٔ بسته، دو سر بازه هم مجازند، البته تنها اگر در معادله صدق کنند. در پایان، جواب‌های تکراری را یک‌بار بنویس.

یادت باشد: فرمول کلی همهٔ جواب‌ها را می‌دهد؛ بازه مثل یک صافی، فقط بعضی از آن‌ها را انتخاب می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

وقتی داخل سینوس فقط یک زاویه نیست

وقتی داخل سینوس فقط یک زاویه نیست

در عبارت sin⁡2x\sin 2x، ورودی سینوس کل عبارت 2x2x است. پس هنگام استفاده از رابطه‌های جواب کلی، ابتدا با همین ورودی کار می‌کنیم، نه با xx تنها.

برای معادلهٔ sin⁡A=sin⁡B\sin A=\sin B، دو خانواده داریم:

A=2kπ+BA=2k\pi+B یا A=(2k+1)π−BA=(2k+1)\pi-B، با k∈Zk\in\mathbb{Z}.

اگر ورودی‌ها 2x2x و 3x3x باشند، باید بنویسیم:

2x=2kπ+3x2x=2k\pi+3x یا 2x=(2k+1)π−3x2x=(2k+1)\pi-3x.

حالا هر شاخه یک معادلهٔ معمولی است و با جمع‌وتفریق و تقسیم، xx را از آن به دست می‌آوریم. تقسیم را روی تمام عبارتِ سمت مقابل انجام بده؛ نه فقط روی یکی از جمله‌ها.

گاهی ورودیِ دوبرابر در نگاه اول پیدا نیست. مثلاً اگر حاصل‌ضرب sin⁡xcos⁡x\sin x\cos x را دیدی، اتحاد 2sin⁡xcos⁡x=sin⁡2x2\sin x\cos x=\sin 2x می‌تواند معادله را به شکل آشنای سینوسی تبدیل کند. ترتیب کار این است: بازنویسی در صورت نیاز، نوشتن هر دو خانواده، سپس جدا کردن xx.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

مثال حل‌شده

معادلهٔ sin⁡xcos⁡x=34\sin x\cos x=\frac{\sqrt{3}}{4} را در بازهٔ [0,π][0,\pi] حل کن.

  1. برای استفاده از اتحاد سینوس دوبرابر، دو طرف را در 22 ضرب می‌کنیم: 2sin⁡xcos⁡x=322\sin x\cos x=\frac{\sqrt{3}}{2}.

  2. سمت چپ را بازنویسی می‌کنیم: sin⁡2x=32=sin⁡π3\sin 2x=\frac{\sqrt{3}}{2}=\sin\frac{\pi}{3}.

  3. دو خانوادهٔ جواب را برای کل آرگومان می‌نویسیم: 2x=2kπ+π32x=2k\pi+\frac{\pi}{3} یا 2x=(2k+1)π−π32x=(2k+1)\pi-\frac{\pi}{3}، با k∈Zk\in\mathbb{Z}.

  4. همهٔ جمله‌ها را بر 22 تقسیم می‌کنیم: x=kπ+π6x=k\pi+\frac{\pi}{6} یا x=kπ+π3x=k\pi+\frac{\pi}{3}.

  5. در هر دو خانواده، با k=0k=0 به‌ترتیب π6\frac{\pi}{6} و π3\frac{\pi}{3} به دست می‌آید؛ برای k≤−1k\leq-1 جواب‌ها منفی و برای k≥1k\geq1 بزرگ‌تر از π\pi هستند، پس فقط همین دو جواب در بازه می‌مانند.

جواب: جواب‌های واقع در بازهٔ خواسته‌شده عبارت‌اند از x=π6x=\frac{\pi}{6} و x=π3x=\frac{\pi}{3}.

نکات مهم

  • اتحادهای sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α\sin 2\alpha=2\sin\alpha\cos\alpha و cos⁡2α=1−2sin⁡2α=2cos⁡2α−1\cos 2\alpha=1-2\sin^2\alpha=2\cos^2\alpha-1 زاویه و زاویهٔ دوبرابرش را به هم ربط می‌دهند.
  • برای sin⁡x=sin⁡α\sin x=\sin\alpha دو خانوادهٔ x=2kπ+αx=2k\pi+\alpha و x=(2k+1)π−αx=(2k+1)\pi-\alpha و برای cos⁡x=cos⁡α\cos x=\cos\alpha خانواده‌های x=2kπ±αx=2k\pi\pm\alpha را داریم، که در آن‌ها k∈Zk\in\mathbb{Z} است.
  • قاعدهٔ جواب کلی را برای کل آرگومان می‌نویسیم، سپس مجهول را جدا می‌کنیم و اگر بازه‌ای داده شده باشد، فقط جواب‌های داخل آن را نگه می‌داریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۴۷ تا ۴۸ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم | معادلات مثلثاتی

در این درس یاد می‌گیری با تنها کردن نسبت مثلثاتی، استفاده از اتحاد زاویهٔ دوبرابر و تغییر متغیر، معادلات مثلثاتی را حل کنی و جواب‌های معتبر را با توجه به دامنهٔ نسبت‌ها و شرایط مسئله تشخیص بدهی.

پیش از شروع

آیا ممکن است توپ را با یک سرعت ثابت، با دو زاویهٔ متفاوت پرتاب کنیم و در هر دو حالت به یک هم‌تیمی برسد؟

بله؛ در مدل این درس، دو زاویهٔ متفاوت می‌توانند برد افقی یکسانی ایجاد کنند. با حل یک معادلهٔ مثلثاتی، زاویه‌های ممکن را پیدا می‌کنیم و سپس با توجه به شرایط پرتاب، جواب‌های قابل قبول را انتخاب می‌کنیم.

از زاویهٔ چندبرابری به مجهول

از زاویهٔ چندبرابری به مجهول

در معادلهٔ 2sin⁡2x−2=02\sin 2x-\sqrt{2}=0، دو عدد 22 نقش متفاوتی دارند: یکی ضریب سینوس است و دیگری داخل زاویهٔ آن قرار دارد. پس نمی‌توان هر دو را یک‌جا حذف کرد!

اول با جابه‌جایی جملهٔ ثابت و تقسیم بر ضریب سینوس، نسبت مثلثاتی را تنها می‌کنیم:

sin⁡2x=22\sin 2x=\frac{\sqrt{2}}{2}

حالا فعلاً 2x2x را یک زاویهٔ کامل در نظر بگیر. اگر sin⁡2x=sin⁡α\sin 2x=\sin\alpha باشد، همهٔ جواب‌های این زاویه در دو خانواده قرار می‌گیرند:

2x=2kπ+α2x=2k\pi+\alpha

یا

2x=(2k+1)π−α2x=(2k+1)\pi-\alpha، با k∈Zk\in\mathbb{Z}.

هنوز کار تمام نشده است؛ مجهول ما خودِ xx است، نه 2x2x. برای رسیدن به آن، باید تمام جمله‌های دو طرف را بر 22 تقسیم کنیم. مثل وقتی که قیمت دو بلیت را می‌دانی و برای یافتن قیمت یک بلیت، کل مبلغ را نصف می‌کنی.

حواست باشد فقط زاویهٔ ثابت را نصف نکنی؛ جملهٔ دارای kk هم باید تقسیم شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

کدام زاویه قابل قبول است؟

کدام زاویه قابل قبول است؟

در پرتاب توپ، جواب معادله لزوماً جواب مسئله نیست! معادلهٔ مثلثاتی ممکن است بی‌نهایت جواب داشته باشد، اما همهٔ آن‌ها یک پرتاب مناسب به‌سوی هم‌تیمی را توصیف نمی‌کنند.

در مدل این مسئله، رابطهٔ مسافت افقی با سرعت و زاویهٔ پرتاب چنین است:

d=v2sin⁡2θ10d=\frac{v^2\sin 2\theta}{10}

پس از جای‌گذاری سرعت و مسافت، معادله‌ای برای زاویه به دست می‌آید. ابتدا جواب‌های آن را پیدا می‌کنیم؛ سپس به شرایط پرتاب برمی‌گردیم. برای پرتاب رو به جلو و بالاتر از افق، زاویه باید در بازهٔ 0<θ<π20<\theta<\frac{\pi}{2} باشد؛ بنابراین جواب‌های بیرون این بازه را کنار می‌گذاریم.

ممکن است دو زاویهٔ قابل قبول باقی بماند: یکی برای پرتاب کم‌ارتفاع‌تر و دیگری برای پرتاب بلندتر. در این مدل، هر دو می‌توانند توپ را به همان فاصله برسانند.

پس عادت مهم ما این است: بعد از حل معادله، جواب‌ها را با شرایط مسئله غربال کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

اتحاد، راه ساده‌تر حل

اتحاد، راه ساده‌تر حل

اگر در یک معادله حاصل‌ضرب سینوس و کسینوسِ یک زاویه را دیدی، اتحاد زاویهٔ دوبرابر را به یاد بیاور:

2sin⁡xcos⁡x=sin⁡2x2\sin x\cos x=\sin 2x

این اتحاد مثل یک ابزار جمع‌وجورکردن است: دو نسبتِ ضرب‌شده را به یک سینوس تبدیل می‌کند. اما ضریب 22 را نباید فراموش کنی؛ خودِ sin⁡xcos⁡x\sin x\cos x برابر با 12sin⁡2x\frac{1}{2}\sin 2x است، نه sin⁡2x\sin 2x.

برای استفاده از این ابزار در یک معادله، اگر ضریب لازم وجود نداشت، می‌توانی هر دو طرف معادله را در 22 ضرب کنی. سپس به‌جای 2sin⁡xcos⁡x2\sin x\cos x، عبارت sin⁡2x\sin 2x را بنویس. حالا معادله از همان نوع سینوسی است که قبلاً حل کردی؛ فقط به یاد داشته باش زاویهٔ داخل سینوس 2x2x است و در پایان باید خودِ xx را پیدا کنی.

پس پیش از حل، به شکل عبارت نگاه کن: گاهی یک اتحاد، مسیر طولانی را کوتاه می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

تغییر متغیر و غربال ریشه‌ها

تغییر متغیر و غربال ریشه‌ها

اگر در معادله هم cos⁡2x\cos^2 x و هم cos⁡x\cos x دیدی، می‌توانی موقتاً عبارت تکراری را با یک حرف جایگزین کنی:

t=cos⁡x⇒cos⁡2x=t2t=\cos x\quad\Rightarrow\quad \cos^2 x=t^2

به این کار تغییر متغیر می‌گوییم؛ درست مثل وقتی برای ساده‌تر خواندن یک نام طولانی، از نام کوتاه استفاده می‌کنی. حالا معادله شکلی آشنا، یعنی معادلهٔ درجهٔ دوم بر حسب tt، پیدا می‌کند و می‌توانی آن را با روش‌های قبلی حل کنی.

اما هر ریشهٔ معادلهٔ جدید، الزاماً به یک زاویه نمی‌رسد! چون tt نام دیگری برای کسینوس است، باید شرط زیر را داشته باشد:

−1≤t≤1-1\leq t\leq 1

پس ریشه‌ها را غربال کن: ریشه‌های بیرون این بازه را کنار بگذار و برای هر ریشهٔ باقی‌مانده، به معادلهٔ cos⁡x=t\cos x=t برگرد و همهٔ جواب‌های زاویه را بنویس. همان‌طور که عددی بیرون از محدودهٔ یک وسیلهٔ اندازه‌گیری پذیرفتنی نیست، عددی بیرون از بازهٔ کسینوس هم نمی‌تواند مقدار آن باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

مثال حل‌شده

همهٔ جواب‌های معادلهٔ cos⁡2x−cos⁡x+1=0\cos 2x-\cos x+1=0 را به دست آورید.

  1. برای اینکه معادله فقط برحسب cos⁡x\cos x باشد، از اتحاد cos⁡2x=2cos⁡2x−1\cos 2x=2\cos^2x-1 استفاده می‌کنیم: 2cos⁡2x−1−cos⁡x+1=02\cos^2x-1-\cos x+1=0.

  2. جمله‌های ثابت حذف می‌شوند و داریم 2cos⁡2x−cos⁡x=02\cos^2x-\cos x=0. با قرار دادن t=cos⁡xt=\cos x، معادله به صورت 2t2−t=02t^2-t=0 درمی‌آید.

  3. تجزیه می‌کنیم: t(2t−1)=0t(2t-1)=0. پس t=0t=0 یا t=12t=\frac{1}{2}؛ هر دو در بازهٔ [−1,1][-1,1] هستند و پذیرفته می‌شوند.

  4. از cos⁡x=0\cos x=0، خانوادهٔ جواب x=π2+kπx=\frac{\pi}{2}+k\pi با k∈Zk\in\mathbb{Z} به دست می‌آید.

  5. از cos⁡x=12=cos⁡π3\cos x=\frac{1}{2}=\cos\frac{\pi}{3}، خانوادهٔ جواب x=2kπ±π3x=2k\pi\pm\frac{\pi}{3} با k∈Zk\in\mathbb{Z} به دست می‌آید؛ چون محدودیتی برای زاویه نداریم، هر دو خانوادهٔ به‌دست‌آمده را نگه می‌داریم.

جواب: x=π2+kπx=\frac{\pi}{2}+k\pi یا x=2kπ±π3x=2k\pi\pm\frac{\pi}{3}، که در هر دو خانواده k∈Zk\in\mathbb{Z} است.

نکات مهم

  • برای حل معادلهٔ زاویهٔ چندبرابری، ابتدا نسبت مثلثاتی را تنها کن، همهٔ خانواده‌های جواب را بنویس و سپس خودِ مجهول را به دست بیاور.
  • اتحادهای زاویهٔ دوبرابر می‌توانند حاصل‌ضرب‌ها و عبارت‌های مثلثاتی را به شکلی ساده‌تر و قابل حل تبدیل کنند.
  • در روش تغییر متغیر، ریشه‌ها را با بازهٔ [−1,1][-1,1] بسنج و در پایان، جواب‌های زاویه‌ای را با شرایط مسئله بررسی کن.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ ریاضی دوازدهم · رایگان