۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ ریاضی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«تابع»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱ تا ۳۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول: توابع چند جمله‌ای ــ توابع صعودی و نزولی

در این درس یاد می‌گیری توابع چندجمله‌ای و درجهٔ آن‌ها را بشناسی، نمودارهای حاصل از انتقال و بازتاب تابع مکعب را بررسی کنی و صعودی، نزولی یا اکیداً یکنوا بودن تابع را در بازه‌های مختلف تشخیص بدهی.

پیش از شروع

ممکن است تابعی هم صعودی باشد و هم نزولی؟ اگر نمودارش یک خط افقی باشد، چه حدسی می‌زنی؟

بله؛ تابع ثابت هم صعودی و هم نزولی محسوب می‌شود، چون با افزایش ورودی، خروجی نه کم می‌شود و نه زیاد. نکته اینجاست که در تعریف صعودی و نزولی، برابر ماندن خروجی‌ها مجاز است؛ واژهٔ «اکیداً» این اجازه را از ما می‌گیرد.

چندجمله‌ای را بشناس

چندجمله‌ای را بشناس

فرض کن چند عبارت مثل 3x23x^2، −2x-2x و 55 را با هم جمع کنیم. نتیجه، تابع چندجمله‌ای f(x)=3x2−2x+5f(x)=3x^2-2x+5 است. در چندجمله‌ای، توان‌های متغیر باید صحیح و نامنفی باشند؛ یعنی از جنس 0,1,2,…0,1,2,\ldots. ضریب‌ها می‌توانند هر عدد حقیقی باشند؛ پس داشتن ضریب رادیکالی اشکالی ندارد، اما عبارتی مثل x\sqrt{x} یا 1x\frac{1}{x} چندجمله‌ای نیست.

درجهٔ چندجمله‌ای بزرگ‌ترین توانِ متغیر است که ضریبش صفر نباشد؛ نه تعداد جمله‌ها! بنابراین، پیش از تعیین درجه، جمله‌های هم‌نوع را ساده کن. تابع ثابتِ غیرصفر درجهٔ 00 دارد؛ برای تابع صفر درجه تعیین نمی‌کنیم.

چرا دامنهٔ چندجمله‌ای همهٔ اعداد حقیقی، یعنی R\mathbb{R}، است؟ چون جای‌گذاری هیچ عدد حقیقی در آن، تقسیم بر صفر یا ریشهٔ زوجِ عدد منفی ایجاد نمی‌کند. مثلاً اگر هزینهٔ تولید با یک چندجمله‌ای مدل شود، خودِ ضابطه برای هر ورودی حقیقی تعریف شده است؛ هرچند در موقعیت واقعی، تعداد کالا نمی‌تواند منفی باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

از نمودار مکعب تا انتقال و بازتاب

از نمودار مکعب تا انتقال و بازتاب

نمودار پایهٔ y=x3y=x^3 از نقطه‌های (−1,−1)(-1,-1)، (0,0)(0,0) و (1,1)(1,1) می‌گذرد و شکلی شبیه حرف S کشیده دارد. دو سر آن بدون توقف ادامه پیدا می‌کنند؛ بنابراین دامنه و بردش هر دو R\mathbb{R} هستند.

برای رسم نمودارهای مرتبط، لازم نیست نقطه‌یابی را از اول شروع کنی؛ مثل جابه‌جا کردن یک تصویر روی صفحهٔ گوشی، شکل پایه را حرکت بده:

  • در y=(x−h)3y=(x-h)^3، اگر h>0h>0 باشد، نمودار به‌اندازهٔ hh واحد به راست می‌رود. در y=(x+h)3y=(x+h)^3 همین مقدار به چپ می‌رود؛ به علامت داخل پرانتز دقت کن!
  • در y=x3+ky=x^3+k، اگر k>0k>0 باشد، نمودار به‌اندازهٔ kk واحد بالا می‌رود و اگر k<0k<0 باشد، به‌اندازهٔ ∣k∣|k| واحد پایین می‌رود.
  • در y=−x3y=-x^3، علامت منفیِ بیرون توان، همهٔ خروجی‌ها را قرینه می‌کند؛ پس نمودار نسبت به محور افقی بازتاب می‌یابد.

این انتقال‌ها و بازتاب، نامحدود بودن نمودار در جهت افقی و عمودی را از بین نمی‌برند؛ دامنه و برد نمودارهای حاصل همچنان R\mathbb{R} است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

صعودی و نزولی یعنی چه؟

صعودی و نزولی یعنی چه؟

فرض کن نموداری میزان آب یک مخزن را در طول زمان نشان می‌دهد. اگر آب هیچ‌وقت کم نشود، حتی اگر مدتی مقدارش ثابت بماند، روند آن صعودی است. اگر آب هیچ‌وقت زیاد نشود، روند نزولی است.

برای بیان دقیق همین فکر، دو ورودی دلخواه از مجموعهٔ مورد بررسی، مثل AA، انتخاب می‌کنیم و آن‌ها را به ترتیب x1<x2x_1<x_2 می‌نویسیم:

  • تابع صعودی است اگر همیشه f(x1)≤f(x2)f(x_1)\le f(x_2) باشد؛ یعنی با افزایش ورودی، خروجی کمتر نشود.
  • تابع نزولی است اگر همیشه f(x1)≥f(x2)f(x_1)\ge f(x_2) باشد؛ یعنی با افزایش ورودی، خروجی بیشتر نشود.

روی نمودار، از چپ به راست حرکت کن: نمودار صعودی پایین نمی‌رود و نمودار نزولی بالا نمی‌رود. در هر دو حالت، بخش افقی هم مجاز است؛ چون نامساوی‌ها برابری را می‌پذیرند.

نکتهٔ مهم، واژهٔ همیشه است: این رابطه باید برای هر دو ورودیِ مرتب‌شده از مجموعه برقرار باشد؛ بررسی فقط چند نقطه، برای نتیجه‌گیری دربارهٔ کل مجموعه کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

«اکیداً» چه فرقی ایجاد می‌کند؟

«اکیداً» چه فرقی ایجاد می‌کند؟

فرض کن از چپ به راست روی نمودار حرکت می‌کنی. در تابع صعودی، ارتفاع می‌تواند مدتی ثابت بماند؛ اما در تابع اکیداً صعودی، هر ورودی بزرگ‌تر حتماً خروجی بزرگ‌تری دارد:

x1<x2⇒f(x1)<f(x2)x_1<x_2\Rightarrow f(x_1)<f(x_2)

در تابع اکیداً نزولی هم هر ورودی بزرگ‌تر حتماً خروجی کوچک‌تری دارد:

x1<x2⇒f(x1)>f(x2)x_1<x_2\Rightarrow f(x_1)>f(x_2)

پس تفاوت اصلی، مجاز نبودنِ برابری خروجی‌هاست؛ نه تند یا ملایم بودن شیب نمودار! مثلاً مسافت طی‌شدهٔ دوچرخه‌سواری که مدتی توقف می‌کند، در طول زمان صعودی است، ولی اکیداً صعودی نیست.

به تابع صعودی یا نزولی، یکنوا و به تابع اکیداً صعودی یا اکیداً نزولی، اکیداً یکنوا می‌گوییم. هر تابع اکیداً یکنوا یک‌به‌یک است؛ چون دو ورودی متفاوت هرگز خروجی برابر ندارند.

اما تابع ثابت روی یک بازهٔ دارای بیش از یک نقطه، هم صعودی است و هم نزولی؛ پس یکنواست، ولی اکیداً یکنوا و یک‌به‌یک نیست. بنابراین، یکنوا بودن به‌تنهایی اکیداً یکنوا بودن را تضمین نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

یک تابع، رفتارهای متفاوت

یک تابع، رفتارهای متفاوت

مسیر یک پیاده‌روی را تصور کن: ابتدا سرازیری است و بعد سربالایی. نمی‌توانی برای کل مسیر فقط یکی از این دو وصف را به کار ببری! رفتار نمودار تابع هم ممکن است با عوض شدن بازه تغییر کند.

برای تشخیص یکنوایی، نمودار را از چپ به راست دنبال کن: هرجا خروجی‌ها پیوسته بیشتر می‌شوند، تابع اکیداً صعودی است؛ هرجا پیوسته کمتر می‌شوند، اکیداً نزولی است. بخش‌های افقی را هم جداگانه مشخص کن؛ آنجا تابع ثابت است.

مثلاً نمودار f(x)=∣x∣f(x)=|x| شکلی شبیه حرف V دارد. روی بازهٔ (−∞,0](-\infty,0] با حرکت به راست، ارتفاع نمودار کم می‌شود؛ پس تابع اکیداً نزولی است. روی بازهٔ [0,+∞)[0,+\infty) ارتفاع بیشتر می‌شود؛ پس اکیداً صعودی است. اما روی کل R\mathbb{R}، تابع نه صعودی است و نه نزولی.

نکتهٔ مهم: همیشه کنار نام رفتار تابع، بازه‌اش را هم بگو. برای نتیجه‌گیری دربارهٔ یک بازه، رفتار تمام آن بازه مهم است، نه فقط مقایسهٔ دو سر آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

مثال حل‌شده

با استفاده از نمودار y=x3y=x^3، نمودار تابع f(x)=−(x−1)3+2f(x)=-(x-1)^3+2 را رسم کن، دامنه و برد آن را بنویس و یکنوایی‌اش را مشخص کن.

  1. از نمودار پایهٔ y=x3y=x^3 شروع می‌کنیم؛ این نمودار از مبدأ می‌گذرد و روی R\mathbb{R} اکیداً صعودی است.

  2. با جایگزینی xx با x−1x-1، نمودار به‌اندازهٔ 11 واحد به راست منتقل می‌شود و به y=(x−1)3y=(x-1)^3 می‌رسیم.

  3. علامت منفیِ بیرون مکعب، نمودار را نسبت به محور افقی بازتاب می‌دهد؛ پس نمودار y=−(x−1)3y=-(x-1)^3 اکیداً نزولی است.

  4. با افزودن 22، نمودار به‌اندازهٔ 22 واحد بالا می‌رود؛ این انتقال جهت یکنوایی را تغییر نمی‌دهد.

  5. برای کمک به رسم، سه نقطه را حساب می‌کنیم: f(0)=3f(0)=3، f(1)=2f(1)=2 و f(2)=1f(2)=1؛ نمودار نرمِ مکعبی از نقاط (0,3)(0,3)، (1,2)(1,2) و (2,1)(2,1) می‌گذرد.

  6. انتقال و بازتاب، دامنه و بردِ نمودار مکعب را محدود نمی‌کنند؛ بنابراین Df=RD_f=\mathbb{R} و برد نیز R\mathbb{R} است و تابع روی R\mathbb{R} اکیداً نزولی است.

جواب: نمودار f(x)=−(x−1)3+2f(x)=-(x-1)^3+2 از انتقال نمودار مکعب به راست، بازتاب نسبت به محور افقی و سپس انتقال به بالا ساخته می‌شود؛ از نقطهٔ (1,2)(1,2) می‌گذرد، دامنه و بردش R\mathbb{R} است و روی کل دامنه اکیداً نزولی است.

نکات مهم

  • درجهٔ چندجمله‌ای، بزرگ‌ترین توانِ متغیر با ضریب ناصفر است و دامنهٔ هر تابع چندجمله‌ای R\mathbb{R} است.
  • با انتقال و بازتاب نمودار y=x3y=x^3 می‌توان نمودارهای مرتبط را ساخت؛ دامنه و برد این نمودارها همچنان R\mathbb{R} است.
  • یکنوایی را روی مجموعه یا بازهٔ مشخص بررسی می‌کنیم؛ در صعودی و نزولی بودن برابری خروجی‌ها مجاز است، اما در حالت اکید مجاز نیست و تابع یک‌به‌یک خواهد بود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۱ تا ۱۳ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: ترکیب توابع

در این درس یاد می‌گیری ترکیب دو تابع را با ترتیب درست بسازی، مقدار و ضابطهٔ آن را به دست آوری و دامنه‌اش را با بررسی ورودی هر دو تابع مشخص کنی.

پیش از شروع

اگر فقط بدانی غذا چه مدت بیرون یخچال مانده است، می‌توانی تعداد باکتری‌های آن را پیدا کنی، بدون اینکه دمایش را جداگانه اندازه بگیری؟

بله؛ اگر یک تابع زمان را به دما و تابع دیگری دما را به تعداد باکتری‌ها وصل کند، می‌توان این دو تابع را پشت سر هم به کار برد. به این ترتیب، خروجی تابع اول ورودی تابع دوم می‌شود و یک تابع تازه از زمان به تعداد باکتری‌ها می‌سازیم.

دو تابع، یک مسیر

دو تابع، یک مسیر

فرض کن می‌دانی غذا چه مدت بیرون یخچال بوده است و می‌خواهی تعداد باکتری‌هایش را پیدا کنی. در مدل کتاب، یک تابع به‌تنهایی این مسیر را کامل نمی‌کند؛ اما دو تابع می‌توانند پشت سر هم کار کنند.

تابع dd زمان را می‌گیرد و دمای غذا را می‌دهد. تابع nn دما را می‌گیرد و تعداد باکتری‌ها را مشخص می‌کند. پس خروجی تابع اول، ورودی تابع دوم می‌شود:

زمان→dدما→nتعداد باکتری‌ها\text{زمان}\xrightarrow{d}\text{دما}\xrightarrow{n}\text{تعداد باکتری‌ها}

مثلاً کتاب به ما می‌گوید d(2)=10d(2)=10 و n(10)=1700n(10)=1700. این دو داده را به هم وصل می‌کنیم: پس از 22 ساعت، دما به 1010 درجهٔ سانتی‌گراد می‌رسد و در این دما، تعداد باکتری‌ها 17001700 است.

به این زنجیره، ترکیب توابع می‌گوییم. دما هنوز حلقهٔ میانی مسیر است؛ فقط خروجی نهایی ما دیگر دما نیست، بلکه تعداد باکتری‌هاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

جای‌گذاری خروجی در ورودی

جای‌گذاری خروجی در ورودی

حالا می‌خواهیم به‌جای دنبال‌کردن دو تابع به‌صورت جداگانه، یک ضابطه برای کل مسیر بسازیم. نکته این است: خروجی تابع اول، یک بستهٔ کامل است که وارد تابع دوم می‌شود.

در ماجرای غذا، تابع تعداد باکتری‌ها برحسب دما چنین بود:

n(d)=20d2−80d+500n(d)=20d^{2}-80d+500

چون دما از رابطهٔ d(t)=4t+2d(t)=4t+2 به دست می‌آید، باید در همهٔ جایگاه‌های دما، عبارت کامل 4t+24t+2 را بگذاریم:

n(d(t))=20(4t+2)2−80(4t+2)+500n(d(t))=20(4t+2)^{2}-80(4t+2)+500

پرانتزها مهم‌اند؛ توانِ دو روی تمام عبارت دما اثر می‌گذارد، نه فقط روی آخرین جملهٔ آن.

پس برای ساختن g(f(x))g(f(x))، هر جا در ضابطهٔ gg ورودی دیده‌ای، کل عبارت f(x)f(x) را جای‌گذاری کن؛ اول جای‌گذاری درست، بعد ساده‌کردن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

ترتیب اجرای توابع

ترتیب اجرای توابع

در نماد (gof)(x)(gof)(x)، کدام تابع زودتر اجرا می‌شود؟ با اینکه نام gg را اول می‌بینی، ابتدا ff و سپس gg اجرا می‌شود:

(gof)(x)=g(f(x))(gof)(x)=g(f(x))

برای به‌خاطر سپردن ترتیب، از xx شروع کن: نزدیک‌ترین تابع به آن، ff است. خروجی این تابع به gg داده می‌شود؛ پس عبارت را از داخل به بیرون بخوان.

اگر ترتیب را عوض کنیم، می‌نویسیم:

(fog)(x)=f(g(x))(fog)(x)=f(g(x))

اینجا ابتدا gg و بعد ff اجرا می‌شود. این دو مسیر لزوماً نتیجهٔ یکسانی ندارند؛ مثل پوشیدن جوراب و کفش که جابه‌جاکردن ترتیبشان همان کار قبلی نیست!

پس علامت oo در این نماد، نشانهٔ ترکیب است، نه ضرب. در ترکیب نمی‌توانیم جای دو تابع را آزادانه عوض کنیم و انتظار داشته باشیم حتماً همان تابع به دست آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

کدام ورودی‌ها مجازند؟

کدام ورودی‌ها مجازند؟

برای اینکه مسیر ترکیب کامل شود، باید از دو دروازه بگذریم: اول، ورودی در تابع اول پذیرفته شود؛ دوم، خروجی آن در تابع بعدی پذیرفته شود. درست مثل دو سفر پشت‌سرهم: رسیدن به مقصد اول کافی نیست؛ باید بتوانی از آنجا سفر دوم را شروع کنی.

پس در ترکیب g∘fg\circ f، برای هر ورودی می‌پرسیم:

  • آیا xx در دامنهٔ ff است؟
  • آیا f(x)f(x) در دامنهٔ gg است؟

فقط وقتی پاسخ هر دو مثبت باشد، آن ورودی در دامنهٔ ترکیب قرار می‌گیرد:

Dg∘f={x∈Df∣f(x)∈Dg}D_{g\circ f}=\{x\in D_f\mid f(x)\in D_g\}

اگر توابع با زوج‌های مرتب داده شده باشند، از زوج (x,y)(x,y) در ff شروع می‌کنیم و دنبال زوجی در gg می‌گردیم که مؤلفهٔ اولش yy باشد. اگر چنین زوجی نباشد، مسیر متوقف می‌شود و xx را در دامنهٔ ترکیب نگه نمی‌داریم.

حواست باشد: لازم نیست خودِ xx در دامنهٔ هر دو تابع باشد؛ ورودی تابع دوم، f(x)f(x) است، نه xx.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

مثال حل‌شده

دو تابع با ضابطه‌های f(x)=2x+1f(x)=2x+1 و g(x)=x2g(x)=x^{2} و دامنه‌های Df=[−1,2]D_f=[-1,2] و Dg=[1,5]D_g=[1,5] داده شده‌اند؛ ضابطه و دامنهٔ g∘fg\circ f را پیدا کن.

  1. ترتیب را مشخص می‌کنیم: در g∘fg\circ f ابتدا ff و سپس gg اجرا می‌شود.

  2. خروجی تابع اول را در تابع دوم می‌گذاریم: (g∘f)(x)=g(2x+1)=(2x+1)2(g\circ f)(x)=g(2x+1)=(2x+1)^{2}.

  3. شرط ورودی تابع اول این است که −1≤x≤2-1\le x\le 2.

  4. خروجی تابع اول باید در دامنهٔ تابع دوم باشد؛ پس 1≤2x+1≤51\le 2x+1\le 5. با کم‌کردن 11 و تقسیم بر 22، به 0≤x≤20\le x\le 2 می‌رسیم.

  5. هر دو شرط باید هم‌زمان برقرار باشند؛ اشتراک بازه‌های [−1,2][-1,2] و [0,2][0,2] برابر [0,2][0,2] است، پس همین بازه دامنهٔ ترکیب است.

جواب: تابع مرکب برابر است با (g∘f)(x)=(2x+1)2(g\circ f)(x)=(2x+1)^{2} و دامنهٔ آن Dg∘f=[0,2]D_{g\circ f}=[0,2] است.

نکات مهم

  • در ترکیب توابع، خروجی تابع اول به ورودی تابع دوم تبدیل می‌شود.
  • برای ساختن (g∘f)(x)=g(f(x))(g\circ f)(x)=g(f(x))، عبارت کامل f(x)f(x) را به‌جای ورودی تابع gg می‌گذاریم؛ پس ترتیب اجرا مهم است.
  • دامنهٔ g∘fg\circ f شامل ورودی‌هایی از دامنهٔ ff است که خروجی آن‌ها در دامنهٔ gg قرار می‌گیرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۳ تا ۲۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم | ترکیب توابع

در این درس یاد می‌گیری با دنبال کردن تغییر مختصات نقطه‌ها، نمودارهای y=kf(x)y=kf(x)، y=∣f(x)∣y=|f(x)| و y=f(kx)y=f(kx) را از روی نمودار اولیه رسم کنی و اثر این تبدیل‌ها را بر دامنه و برد تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر ضریب را بیرون تابع بگذاریم، مثل y=2f(x)y=2f(x)، یا داخل آن ببریم، مثل y=f(2x)y=f(2x)، آیا نمودار در هر دو حالت به یک شکل کشیده می‌شود؟

نه؛ ضریب بیرون تابع، ارتفاع نقطه‌ها را تغییر می‌دهد، اما ضریب داخل تابع، جای افقی آن‌ها را عوض می‌کند. نکتهٔ جالب این است که در y=f(2x)y=f(2x)، فاصلهٔ افقی نقطه‌ها از محور عمودی نصف می‌شود، نه دو برابر!

ضریب بیرون تابع: تغییر عمودی

ضریب بیرون تابع: تغییر عمودی

فرض کن نمودار روی صفحه‌ای کشسان است و آن را فقط در جهت عمودی می‌کشی؛ جای افقی نقطه‌ها عوض نمی‌شود، ولی ارتفاعشان تغییر می‌کند. در تبدیل y=kf(x)y=kf(x) هم ضریب بیرون تابع، خروجی تابع را تغییر می‌دهد، نه ورودی آن.

پس قانون جابه‌جایی هر نقطه چنین است:

(a,b)⟶(a,kb)(a,b)\longrightarrow(a,kb)

یعنی طول نقطه، همان مؤلفهٔ افقی، ثابت می‌ماند و عرض آن، همان مؤلفهٔ عمودی، در kk ضرب می‌شود.

  • اگر k>1k>1 باشد، نمودار در جهت عمودی کشیده می‌شود.
  • اگر 0<k<10<k<1 باشد، نمودار در جهت عمودی فشرده می‌شود.
  • اگر k<0k<0 باشد، نمودار را نسبت به محور xxها قرینه می‌کنیم و سپس ارتفاع‌ها را در ∣k∣|k| ضرب می‌کنیم.

نکتهٔ مهم: در قرینه‌سازی نسبت به محور xxها، نقطه‌های بالای محور به پایین و نقطه‌های پایین به بالا می‌روند؛ اما مختصات افقی آن‌ها تغییری نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

قدر مطلق: بالا آوردن بخش‌های منفی

قدر مطلق: بالا آوردن بخش‌های منفی

قدر مطلق را مثل فاصله از صفر در نظر بگیر؛ فاصله هیچ‌وقت منفی نیست. پس در نمودار y=∣f(x)∣y=|f(x)|، خروجی‌های منفی باید مثبت شوند، اما خروجی‌های مثبت و صفر تغییری نمی‌کنند.

برای رسم، نمودار اولیه را نگاه کن:

  • قسمت‌های بالای محور افقی و روی آن را همان‌طور نگه دار.
  • قسمت‌های زیر محور افقی را نسبت به همان محور قرینه کن؛ درست مثل تصویر آینه‌ای، با همان فاصله از محور، ولی این بار بالای آن.

در این تبدیل، جای افقی نقطه‌ها عوض نمی‌شود. قانون جابه‌جایی نقطه‌ها این است:

(a,b)⟶(a,∣b∣)(a,b)\longrightarrow(a,|b|)

مثلاً اگر ارتفاع‌های یک مسیر را نسبت به سطح دریا ثبت کرده باشیم، قدر مطلقِ ارتفاع، فاصله از سطح دریا را نشان می‌دهد؛ برای نقطه‌های زیر سطح دریا هم این فاصله مثبت است.

حواست باشد: قدر مطلق، کل نمودار را قرینه نمی‌کند؛ فقط بخش‌های پایین محور برمی‌گردند. در پایان، هیچ بخشی از نمودار زیر محور افقی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

ضریب داخل تابع: تغییر افقی

ضریب داخل تابع: تغییر افقی

این بار ضریب داخل تابع است: y=f(kx)y=f(kx)، با k≠0k\ne0. برای اینکه همان خروجیِ قبلی را بگیریم، باید ورودیِ تابع همان مقدار قبلی شود. پس اگر نقطهٔ (a,b)(a,b) روی نمودار اولیه باشد، در نمودار جدید باید kx=akx=a باشد؛ یعنی:

(a,b)⟶(ak,b)(a,b)\longrightarrow\left(\frac{a}{k},b\right)

بنابراین طول نقطه بر ضریب تقسیم می‌شود، اما ارتفاع آن ثابت می‌ماند. مثل تغییر عرض یک تصویر روی گوشی، بدون تغییر ارتفاعش!

  • اگر k>1k>1 باشد، نمودار در جهت افقی فشرده می‌شود.
  • اگر 0<k<10<k<1 باشد، نمودار در جهت افقی کشیده می‌شود.
  • اگر k<0k<0 باشد، علاوه بر تغییر اندازهٔ افقی با ضریب 1∣k∣\frac{1}{|k|}، نمودار نسبت به محور yyها هم قرینه می‌شود.

نکتهٔ مهم همین تفاوت است: ضریبِ بیرون تابع مستقیماً ارتفاع را ضرب می‌کند، ولی ضریبِ داخل تابع، طول را تقسیم می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

دامنه و برد پس از تبدیل

دامنه و برد پس از تبدیل

در تابع y=f(kx)y=f(kx) با k≠0k\ne0، ورودیِ تابع اصلی دیگر خودِ xx نیست؛ عبارت kxkx باید در دامنهٔ اولیه باشد. پس برای یافتن دامنهٔ جدید، می‌نویسیم:

Dجدید={x∣kx∈Df}D_{\text{جدید}}=\{x\mid kx\in D_f\}

اگر دامنهٔ اولیه یک بازه باشد، شرط بالا را به صورت نامساوی می‌نویسیم و آن را برای xx حل می‌کنیم. یادت باشد اگر نامساوی را بر عددی منفی تقسیم کنی، جهت نامساوی‌ها عوض می‌شود.

اما برد تغییر نمی‌کند؛ چون این تبدیل فقط جای افقی نقطه‌ها را تغییر می‌دهد و ارتفاعشان را نگه می‌دارد. درست مثل تصویری که آن را فقط در جهت افقی می‌کشیم یا فشرده می‌کنیم: ارتفاع‌های تصویر همچنان همان‌اند. همچنین چون kk صفر نیست، به ازای هر ورودی مجازِ قبلی، یک ورودی جدید وجود دارد؛ پس هیچ‌کدام از خروجی‌های قبلی از دست نمی‌روند.

بنابراین، دامنه ممکن است تغییر کند، ولی لزوماً تغییر نمی‌کند؛ برد حتماً همان برد اولیه است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱

مثال حل‌شده

تابع f(x)=x−1f(x)=x-1 با دامنهٔ [−1,3][-1,3] داده شده است. با استفاده از نمودار آن، نمودار h(x)=−2∣f(2x)∣h(x)=-2|f(2x)| را رسم و دامنه و برد آن را مشخص کن.

  1. نمودار اولیه پاره‌خطی است که از نقطه‌های (−1,−2)(-1,-2)، (1,0)(1,0) و (3,2)(3,2) می‌گذرد؛ نقطهٔ میانی را انتخاب کرده‌ایم چون ریشهٔ تابع است.

  2. ابتدا نمودار y=f(2x)y=f(2x) را می‌سازیم: طول هر نقطه نصف و عرض آن ثابت می‌شود؛ پس نقطه‌های متناظر (−12,−2)(-\frac{1}{2},-2)، (12,0)(\frac{1}{2},0) و (32,2)(\frac{3}{2},2) هستند.

  3. برای رسم y=∣f(2x)∣y=|f(2x)|، بخش زیر محور افقی را به بالا قرینه می‌کنیم؛ سه نقطهٔ راهنما اکنون (−12,2)(-\frac{1}{2},2)، (12,0)(\frac{1}{2},0) و (32,2)(\frac{3}{2},2) هستند.

  4. حالا عرض نقطه‌ها را در −2-2 ضرب می‌کنیم: نقطه‌های نهایی (−12,−4)(-\frac{1}{2},-4)، (12,0)(\frac{1}{2},0) و (32,−4)(\frac{3}{2},-4) می‌شوند؛ آن‌ها را به‌ترتیب با پاره‌خط وصل می‌کنیم.

  5. برای دامنه باید ورودی تابع اولیه در دامنهٔ آن باشد: −1≤2x≤3-1\le 2x\le3، پس Dh=[−12,32]D_h=[-\frac{1}{2},\frac{3}{2}]؛ قدر مطلق و ضرب بیرونی این دامنه را تغییر نمی‌دهند.

  6. از نمودار نهایی می‌بینیم که کمترین ارتفاع −4-4 و بیشترین ارتفاع 00 است و همهٔ مقدارهای بین آن‌ها نیز گرفته می‌شوند؛ بنابراین برد hh برابر [−4,0][-4,0] است.

جواب: نمودار hh دو پاره‌خط است که به‌ترتیب نقطه‌های (−12,−4)(-\frac{1}{2},-4)، (12,0)(\frac{1}{2},0) و (32,−4)(\frac{3}{2},-4) را به هم وصل می‌کنند؛ دامنهٔ آن [−12,32][-\frac{1}{2},\frac{3}{2}] و برد آن [−4,0][-4,0] است.

نکات مهم

  • در تبدیل y=kf(x)y=kf(x)، طول نقطه ثابت می‌ماند و عرض آن در kk ضرب می‌شود؛ دامنه ثابت است، اما برد ممکن است تغییر کند.
  • در تبدیل y=∣f(x)∣y=|f(x)|، فقط بخش‌های زیر محور افقی به بالای آن قرینه می‌شوند و بقیهٔ نمودار ثابت می‌ماند.
  • در تبدیل y=f(kx)y=f(kx) با k≠0k\ne0، طول نقطه‌ها بر kk تقسیم می‌شود، دامنه از شرط kx∈Dfkx\in D_f به دست می‌آید و برد تغییر نمی‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۲۴ تا ۳۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس سوم: تابع وارون

در این درس یاد می‌گیری وارون یک تابع را از روی زوج‌های مرتب، نمودار و ضابطه بشناسی، با ترکیب بررسی کنی و در صورت نیاز با محدود کردن دامنه به‌دست آوری.

پیش از شروع

اگر فقط مساحت یک مربع را بدانیم، می‌توانیم طول ضلعش را پیدا کنیم؛ پس چرا تابع f(x)=x2f(x)=x^2 روی مجموعۀ اعداد حقیقی وارون ندارد؟

در مسئلۀ مربع، طول ضلع نمی‌تواند منفی باشد؛ اما در مجموعۀ اعداد حقیقی، دو عدد قرینۀ هم می‌توانند مربع یکسانی داشته باشند. برای برگشتن از خروجی به ورودی باید فقط یک انتخاب داشته باشیم؛ گاهی محدود کردن دامنه این مشکل را حل می‌کند.

وارون؛ راه برگشت

وارون؛ راه برگشت

فرض کن یک دستگاه، هر ورودی را به خروجی مشخصی تبدیل می‌کند. وارون قرار است مسیر را برعکس طی کند: خروجی را بگیرد و ورودیِ قبلی را پس بدهد. برای اینکه این برگشت بدون ابهام باشد، تابع باید یک‌به‌یک باشد؛ یعنی دو ورودی متفاوت، خروجی یکسان نداشته باشند.

پس اگر تابع ff ورودی aa را به خروجی bb ببرد، وارون آن، یعنی f−1f^{-1}، ورودی bb را به aa برمی‌گرداند. در زبان زوج‌های مرتب، جای مؤلفه‌ها عوض می‌شود: (a,b)(a,b) به (b,a)(b,a) تبدیل می‌شود.

روی نمودار هم همین جابه‌جایی رخ می‌دهد. عوض شدن مختصات هر نقطه، آن را به قرینه‌اش نسبت به خط y=xy=x می‌برد؛ بنابراین نمودار تابع و وارونش نسبت به این خط قرینه‌اند.

حواست باشد: نماد f−1f^{-1} نامِ تابع وارون است، نه کسرِ 1f\frac{1}{f}.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

رفت‌وبرگشت با ترکیب

رفت‌وبرگشت با ترکیب

فرض کن یک دستگاه پیامی را رمزگذاری می‌کند و دستگاه دیگری آن را به حالت اول برمی‌گرداند. برای اطمینان از اینکه این دو واقعاً کار یکدیگر را خنثی می‌کنند، باید رفت‌وبرگشت را در هر دو جهت بررسی کنیم. در تابع‌ها هم همین فکر به کار می‌آید.

اگر تابع‌های ff و gg وارون یکدیگر باشند، باید داشته باشیم:

  • برای هر xx در دامنۀ gg، ابتدا gg و سپس ff را اجرا کنیم: f(g(x))=xf(g(x))=x.
  • برای هر xx در دامنۀ ff، ابتدا ff و سپس gg را اجرا کنیم: g(f(x))=xg(f(x))=x.

در هر دو حالت، خروجی نهایی همان ورودی آغازین است؛ یعنی ترکیب، تابع همانی می‌شود. حواست باشد در f(g(x))f(g(x))، تابع داخلی یعنی gg زودتر اجرا می‌شود.

برای اثبات وارون بودن، بررسی چند ورودی کافی نیست؛ هر دو برابری باید برای تمام ورودی‌های دامنۀ مربوط برقرار باشند و ترکیب‌ها نیز روی آن دامنه‌ها تعریف شده باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

ضابطه، دامنه و برد وارون

ضابطه، دامنه و برد وارون

فرض کن دستگاهی ورودی می‌گیرد و خروجی می‌دهد. برای پیدا کردن وارون، می‌پرسیم: «اگر خروجی را بدانم، ورودی چه بوده است؟» البته ابتدا باید مطمئن باشیم تابع یک‌به‌یک است.

از رابطۀ y=f(x)y=f(x) شروع می‌کنیم و با حل معادله، xx را برحسب yy می‌نویسیم. حالا عبارت به‌دست‌آمده، ورودی قبلی را از روی خروجی قبلی پیدا می‌کند؛ یعنی x=f−1(y)x=f^{-1}(y). برای نوشتن ضابطه به شکل معمول، نام ورودی وارون را از yy به xx تغییر می‌دهیم.

اما ضابطه به‌تنهایی کافی نیست! چون ورودی و خروجی جایشان عوض شده، داریم:

Df−1=RfD_{f^{-1}}=R_f

Rf−1=DfR_{f^{-1}}=D_f

مثلاً اگر دامنهٔ تابعی یک‌به‌یک [−3,+∞)[-3,+\infty) و بردش [0,+∞)[0,+\infty) باشد، دامنهٔ وارون [0,+∞)[0,+\infty) و برد آن [−3,+∞)[-3,+\infty) است. پس حتی اگر ضابطۀ وارون برای عددی قابل محاسبه باشد، باید بررسی کنیم آن عدد در دامنهٔ وارون هم قرار دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

انتخاب دامنه‌ای مناسب

انتخاب دامنه‌ای مناسب

به پرسش اول درس برگردیم: از مساحت مربع می‌توان طول ضلع را پیدا کرد، چون طول ضلع منفی نیست؛ اما ورودی‌های تابع f(x)=x2f(x)=x^2 روی اعداد حقیقی می‌توانند منفی هم باشند.

مثلاً دو ورودی متفاوتِ 22 و −2-2 هر دو خروجیِ 44 دارند. پس در راه برگشت، معلوم نیست 44 باید به کدام ورودی برگردد؛ به همین دلیل این تابع روی اعداد حقیقی وارون‌پذیر نیست.

راه‌حل، انتخاب بخش مناسبی از دامنه است، نه تغییر ضابطه. اگر فقط ورودی‌های بازۀ [0,+∞)[0,+\infty) را نگه داریم، دیگر دو ورودی متفاوت خروجی یکسان ندارند و تابع یک‌به‌یک می‌شود. انتخاب بازۀ (−∞,0](-\infty,0] هم همین ویژگی را دارد.

روی نمودار سهمی، این کار یعنی فقط نیمۀ راست یا فقط نیمۀ چپ را نگه داریم. دقت کن: هر محدودیتی کافی نیست؛ باید مطمئن شویم در دامنۀ انتخاب‌شده، هیچ خروجی مشترکی برای دو ورودی متفاوت باقی نمانده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

کدام شاخۀ رادیکال؟

کدام شاخۀ رادیکال؟

وقتی در پیدا کردن وارون به علامت ±\pm می‌رسی، قرار نیست هر دو شاخه را نگه داری! دامنۀ تابع اصلی تعیین می‌کند کدام شاخه را انتخاب کنی. چون خروجیِ وارون باید یکی از ورودی‌های مجاز تابع اصلی باشد.

برای تابع k(x)=(x−1)2+1k(x)=(x-1)^2+1 با دامنۀ [1,+∞)[1,+\infty)، پس از حل کردن معادله برای ورودی، به رابطۀ x=1±y−1x=1\pm\sqrt{y-1} می‌رسیم. در این دامنه، x≥1x\geq1 است؛ پس باید شاخۀ x=1+y−1x=1+\sqrt{y-1} را نگه داریم. شاخۀ منفی، به‌جز در نقطۀ آغاز، مقدارهایی کوچک‌تر از 11 می‌دهد که بیرون از دامنۀ انتخاب‌شده‌اند.

بنابراین وارون این تابع k−1(x)=1+x−1k^{-1}(x)=1+\sqrt{x-1} با دامنۀ [1,+∞)[1,+\infty) است. اگر به‌جای آن، دامنۀ تابع اصلی را (−∞,1](-\infty,1] انتخاب می‌کردیم، شاخۀ منفی مناسب بود.

پس قانون «همیشه علامت مثبت» نداریم؛ هر بار بپرس: آیا خروجی این شاخه در دامنۀ تابع اصلی قرار می‌گیرد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

مثال حل‌شده

تابع h(x)=x2+2x+3h(x)=x^2+2x+3 را با انتخاب یک بازۀ مناسب از دامنه، به تابعی یک‌به‌یک به نام kk تبدیل کن؛ سپس ضابطه، دامنه و برد وارون آن را به‌دست آور.

  1. مربع کامل می‌سازیم: h(x)=(x+1)2+2h(x)=(x+1)^2+2. دو طرف رأس می‌توانند خروجی یکسان داشته باشند؛ پس کل دامنۀ حقیقی مناسب نیست.

  2. شاخۀ راست سهمی را انتخاب می‌کنیم: k(x)=(x+1)2+2k(x)=(x+1)^2+2 با Dk=[−1,+∞)D_k=[-1,+\infty). روی این بازه تابع صعودی و یک‌به‌یک است و Rk=[2,+∞)R_k=[2,+\infty).

  3. می‌نویسیم y=(x+1)2+2y=(x+1)^2+2؛ بنابراین (x+1)2=y−2(x+1)^2=y-2.

  4. چون x≥−1x\geq-1، داریم x+1≥0x+1\geq0؛ پس شاخۀ مثبت را می‌گیریم: x+1=y−2x+1=\sqrt{y-2} و در نتیجه x=y−2−1x=\sqrt{y-2}-1.

  5. نام متغیر را عوض می‌کنیم: k−1(x)=x−2−1k^{-1}(x)=\sqrt{x-2}-1. با جابه‌جایی دامنه و برد، Dk−1=[2,+∞)D_{k^{-1}}=[2,+\infty) و Rk−1=[−1,+∞)R_{k^{-1}}=[-1,+\infty) به‌دست می‌آید.

جواب: با انتخاب Dk=[−1,+∞)D_k=[-1,+\infty)، داریم k−1(x)=x−2−1k^{-1}(x)=\sqrt{x-2}-1؛ همچنین Rk=Dk−1=[2,+∞)R_k=D_{k^{-1}}=[2,+\infty) و Rk−1=Dk=[−1,+∞)R_{k^{-1}}=D_k=[-1,+\infty).

نکات مهم

  • وارونِ تابع یک‌به‌یک، ورودی و خروجی را جابه‌جا می‌کند؛ بنابراین دامنه و برد جابه‌جا می‌شوند و دو نمودار نسبت به خط y=xy=x قرینه‌اند.
  • برای یافتن ضابطۀ وارون، ورودی را برحسب خروجی می‌نویسیم و برای بررسی وارون بودن، هر دو ترکیب را روی دامنه‌های مربوط با تابع همانی مقایسه می‌کنیم.
  • با محدود کردن مناسب دامنه می‌توان تابعی یک‌به‌یک ساخت؛ در وارونِ تابع درجهٔ دوم، شاخۀ رادیکال باید خروجی‌هایی در همین دامنۀ محدودشده بدهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ ریاضی دوازدهم · رایگان