درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: توابع چند جملهای ــ توابع صعودی و نزولی
در این درس یاد میگیری توابع چندجملهای و درجهٔ آنها را بشناسی، نمودارهای حاصل از انتقال و بازتاب تابع مکعب را بررسی کنی و صعودی، نزولی یا اکیداً یکنوا بودن تابع را در بازههای مختلف تشخیص بدهی.
پیش از شروع
ممکن است تابعی هم صعودی باشد و هم نزولی؟ اگر نمودارش یک خط افقی باشد، چه حدسی میزنی؟
بله؛ تابع ثابت هم صعودی و هم نزولی محسوب میشود، چون با افزایش ورودی، خروجی نه کم میشود و نه زیاد. نکته اینجاست که در تعریف صعودی و نزولی، برابر ماندن خروجیها مجاز است؛ واژهٔ «اکیداً» این اجازه را از ما میگیرد.
چندجملهای را بشناس
چندجملهای را بشناس
فرض کن چند عبارت مثل ، و را با هم جمع کنیم. نتیجه، تابع چندجملهای است. در چندجملهای، توانهای متغیر باید صحیح و نامنفی باشند؛ یعنی از جنس . ضریبها میتوانند هر عدد حقیقی باشند؛ پس داشتن ضریب رادیکالی اشکالی ندارد، اما عبارتی مثل یا چندجملهای نیست.
درجهٔ چندجملهای بزرگترین توانِ متغیر است که ضریبش صفر نباشد؛ نه تعداد جملهها! بنابراین، پیش از تعیین درجه، جملههای همنوع را ساده کن. تابع ثابتِ غیرصفر درجهٔ دارد؛ برای تابع صفر درجه تعیین نمیکنیم.
چرا دامنهٔ چندجملهای همهٔ اعداد حقیقی، یعنی ، است؟ چون جایگذاری هیچ عدد حقیقی در آن، تقسیم بر صفر یا ریشهٔ زوجِ عدد منفی ایجاد نمیکند. مثلاً اگر هزینهٔ تولید با یک چندجملهای مدل شود، خودِ ضابطه برای هر ورودی حقیقی تعریف شده است؛ هرچند در موقعیت واقعی، تعداد کالا نمیتواند منفی باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲
از نمودار مکعب تا انتقال و بازتاب
از نمودار مکعب تا انتقال و بازتاب
نمودار پایهٔ از نقطههای ، و میگذرد و شکلی شبیه حرف S کشیده دارد. دو سر آن بدون توقف ادامه پیدا میکنند؛ بنابراین دامنه و بردش هر دو هستند.
برای رسم نمودارهای مرتبط، لازم نیست نقطهیابی را از اول شروع کنی؛ مثل جابهجا کردن یک تصویر روی صفحهٔ گوشی، شکل پایه را حرکت بده:
- در ، اگر باشد، نمودار بهاندازهٔ واحد به راست میرود. در همین مقدار به چپ میرود؛ به علامت داخل پرانتز دقت کن!
- در ، اگر باشد، نمودار بهاندازهٔ واحد بالا میرود و اگر باشد، بهاندازهٔ واحد پایین میرود.
- در ، علامت منفیِ بیرون توان، همهٔ خروجیها را قرینه میکند؛ پس نمودار نسبت به محور افقی بازتاب مییابد.
این انتقالها و بازتاب، نامحدود بودن نمودار در جهت افقی و عمودی را از بین نمیبرند؛ دامنه و برد نمودارهای حاصل همچنان است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
صعودی و نزولی یعنی چه؟
صعودی و نزولی یعنی چه؟
فرض کن نموداری میزان آب یک مخزن را در طول زمان نشان میدهد. اگر آب هیچوقت کم نشود، حتی اگر مدتی مقدارش ثابت بماند، روند آن صعودی است. اگر آب هیچوقت زیاد نشود، روند نزولی است.
برای بیان دقیق همین فکر، دو ورودی دلخواه از مجموعهٔ مورد بررسی، مثل ، انتخاب میکنیم و آنها را به ترتیب مینویسیم:
- تابع صعودی است اگر همیشه باشد؛ یعنی با افزایش ورودی، خروجی کمتر نشود.
- تابع نزولی است اگر همیشه باشد؛ یعنی با افزایش ورودی، خروجی بیشتر نشود.
روی نمودار، از چپ به راست حرکت کن: نمودار صعودی پایین نمیرود و نمودار نزولی بالا نمیرود. در هر دو حالت، بخش افقی هم مجاز است؛ چون نامساویها برابری را میپذیرند.
نکتهٔ مهم، واژهٔ همیشه است: این رابطه باید برای هر دو ورودیِ مرتبشده از مجموعه برقرار باشد؛ بررسی فقط چند نقطه، برای نتیجهگیری دربارهٔ کل مجموعه کافی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷
«اکیداً» چه فرقی ایجاد میکند؟
«اکیداً» چه فرقی ایجاد میکند؟
فرض کن از چپ به راست روی نمودار حرکت میکنی. در تابع صعودی، ارتفاع میتواند مدتی ثابت بماند؛ اما در تابع اکیداً صعودی، هر ورودی بزرگتر حتماً خروجی بزرگتری دارد:
در تابع اکیداً نزولی هم هر ورودی بزرگتر حتماً خروجی کوچکتری دارد:
پس تفاوت اصلی، مجاز نبودنِ برابری خروجیهاست؛ نه تند یا ملایم بودن شیب نمودار! مثلاً مسافت طیشدهٔ دوچرخهسواری که مدتی توقف میکند، در طول زمان صعودی است، ولی اکیداً صعودی نیست.
به تابع صعودی یا نزولی، یکنوا و به تابع اکیداً صعودی یا اکیداً نزولی، اکیداً یکنوا میگوییم. هر تابع اکیداً یکنوا یکبهیک است؛ چون دو ورودی متفاوت هرگز خروجی برابر ندارند.
اما تابع ثابت روی یک بازهٔ دارای بیش از یک نقطه، هم صعودی است و هم نزولی؛ پس یکنواست، ولی اکیداً یکنوا و یکبهیک نیست. بنابراین، یکنوا بودن بهتنهایی اکیداً یکنوا بودن را تضمین نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷
یک تابع، رفتارهای متفاوت
یک تابع، رفتارهای متفاوت
مسیر یک پیادهروی را تصور کن: ابتدا سرازیری است و بعد سربالایی. نمیتوانی برای کل مسیر فقط یکی از این دو وصف را به کار ببری! رفتار نمودار تابع هم ممکن است با عوض شدن بازه تغییر کند.
برای تشخیص یکنوایی، نمودار را از چپ به راست دنبال کن: هرجا خروجیها پیوسته بیشتر میشوند، تابع اکیداً صعودی است؛ هرجا پیوسته کمتر میشوند، اکیداً نزولی است. بخشهای افقی را هم جداگانه مشخص کن؛ آنجا تابع ثابت است.
مثلاً نمودار شکلی شبیه حرف V دارد. روی بازهٔ با حرکت به راست، ارتفاع نمودار کم میشود؛ پس تابع اکیداً نزولی است. روی بازهٔ ارتفاع بیشتر میشود؛ پس اکیداً صعودی است. اما روی کل ، تابع نه صعودی است و نه نزولی.
نکتهٔ مهم: همیشه کنار نام رفتار تابع، بازهاش را هم بگو. برای نتیجهگیری دربارهٔ یک بازه، رفتار تمام آن بازه مهم است، نه فقط مقایسهٔ دو سر آن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸
مثال حلشده
با استفاده از نمودار ، نمودار تابع را رسم کن، دامنه و برد آن را بنویس و یکنواییاش را مشخص کن.
از نمودار پایهٔ شروع میکنیم؛ این نمودار از مبدأ میگذرد و روی اکیداً صعودی است.
با جایگزینی با ، نمودار بهاندازهٔ واحد به راست منتقل میشود و به میرسیم.
علامت منفیِ بیرون مکعب، نمودار را نسبت به محور افقی بازتاب میدهد؛ پس نمودار اکیداً نزولی است.
با افزودن ، نمودار بهاندازهٔ واحد بالا میرود؛ این انتقال جهت یکنوایی را تغییر نمیدهد.
برای کمک به رسم، سه نقطه را حساب میکنیم: ، و ؛ نمودار نرمِ مکعبی از نقاط ، و میگذرد.
انتقال و بازتاب، دامنه و بردِ نمودار مکعب را محدود نمیکنند؛ بنابراین و برد نیز است و تابع روی اکیداً نزولی است.
نکات مهم
- درجهٔ چندجملهای، بزرگترین توانِ متغیر با ضریب ناصفر است و دامنهٔ هر تابع چندجملهای است.
- با انتقال و بازتاب نمودار میتوان نمودارهای مرتبط را ساخت؛ دامنه و برد این نمودارها همچنان است.
- یکنوایی را روی مجموعه یا بازهٔ مشخص بررسی میکنیم؛ در صعودی و نزولی بودن برابری خروجیها مجاز است، اما در حالت اکید مجاز نیست و تابع یکبهیک خواهد بود.