درس ۱ · صفحهٔ ۷۱ تا ۷۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
خط مماس بر یک منحنی
در این درس یاد میگیری چگونه از شیب خطهای قاطع به مفهوم مشتق برسی، مشتق یک تابع ساده را در یک نقطه با تعریف حدی حساب کنی و معادلهٔ خط مماس را بنویسی.
پیش از شروع
برای حسابکردن شیب یک خط، دو نقطه لازم داریم؛ پس چطور میتوانیم شیب یک منحنی را درست در یک نقطه پیدا کنیم؟
یک نقطه را روی منحنی ثابت نگه میداریم و نقطهٔ دوم را روی همان منحنی به آن نزدیک میکنیم. اگر شیب خطهای گذرنده از این دو نقطه به عدد مشخصی نزدیک شود، آن عدد شیب خط مماس است؛ مفهوم مشتق از همین ایده شکل میگیرد.
شروع از شیب خط
شروع از شیب خط
وقتی به یک خیابان سربالایی نگاه میکنی، فقط مقدار بالارفتن مهم نیست؛ مهم است این افزایش ارتفاع در چه فاصلهٔ افقی رخ میدهد. شیب خط هم همین مقایسه است: نسبت تغییر عمودی به تغییر افقی.
اگر دو نقطهٔ متفاوت روی یک خط غیرعمودی داشته باشیم، مینویسیم:
در این رابطه، تغییر عمودی و تغییر افقی است. ترتیب کمکردن مختصات در صورت و مخرج باید یکسان باشد؛ یعنی اگر در صورت مختصات نقطهٔ را از کم کردی، در مخرج هم همین ترتیب را نگه دار.
حالا خط را از چپ به راست دنبال کن: اگر بالا برود، شیب مثبت است؛ اگر پایین بیاید، شیب منفی است. خط افقی شیب صفر دارد، اما شیب خط عمودی تعریف نمیشود، چون تغییر افقی آن صفر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲
از قاطع به مماس
از قاطع به مماس
برای دایره آموختهای که خط مماس فقط یک نقطهٔ مشترک با دایره دارد؛ اما این معیار برای همهٔ منحنیها کافی نیست. ممکن است خطی در یک نقطه بر منحنی مماس باشد و در جای دیگری هم آن را قطع کند. پس باید رفتار خط را نزدیک نقطهٔ تماس بررسی کنیم، نه تعداد کل برخوردها را.
نقطهٔ را روی منحنی ثابت نگه دار و نقطهٔ دیگری مثل را روی همان منحنی انتخاب کن. خط گذرنده از این دو نقطه، خط قاطع است. حالا تصور کن روی منحنی به نزدیک میشود؛ با جابهجایی آن، جهت خط قاطع هم تغییر میکند.
مثل این است که روی نقشهٔ یک جادهٔ خمیده، دو محل نزدیک به هم را با خطکش وصل کنی: هرچه فاصله کمتر شود، خط وصلکننده جهت جاده را در نزدیکی محل ثابت بهتر نشان میدهد. اگر قاطعها هنگام نزدیکشدن از چپ و راست به یک وضعیت مشترک نزدیک شوند، آن وضعیت، خط مماس در را نشان میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴
کشف شیب با نزدیکشدن
کشف شیب با نزدیکشدن
روی نمودار تابع ، نقطهٔ را ثابت نگه دار. حالا نقطهٔ دوم را از سمت راست، روی منحنی به نزدیک کن. شیب خط قاطع چه تغییری میکند؟
جدول زیر را آرام بخوان؛ ستون اول طول نقطهٔ دوم است:
| طول نقطهٔ دوم | شیب قاطع |
|---|---|
هرچه فاصلهٔ افقی دو نقطه کمتر میشود، شیبها به نزدیکتر میشوند. بنابراین حدس میزنیم شیب مماس در برابر باشد؛ نه اینکه آخرین شیب جدول را خودِ شیب مماس بدانیم.
از سمت چپ هم میتوان نزدیک شد: برای طولهای ، و ، شیبها بهترتیب ، و هستند. این بار شیبها از بالا به همان عدد نزدیک میشوند.
نکته این است: نقطهٔ دوم را نزدیک میکنیم، اما آن را دقیقاً روی نمیگذاریم؛ چون برای محاسبهٔ شیب قاطع هنوز به دو نقطهٔ متمایز نیاز داریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶
تعریف دقیق مشتق
تعریف دقیق مشتق
حالا میتوانیم نزدیکشدن شیب قاطعها را با زبان حد بیان کنیم. نقطهٔ ثابت روی نمودار است و نقطهٔ دوم را میگیریم. در اینجا تغییر افقی بین دو نقطه است؛ پس شیب قاطع برابر است با:
اگر هنگام نزدیکشدن به صفر، این نسبت از هر دو سمت به یک عدد متناهی نزدیک شود، آن عدد را مشتق تابع در نقطهٔ مینامیم:
این عدد، شیب خط مماس در همان نقطه است. برای نقطهٔ دوم سمت راست نقطهٔ ثابت است و برای سمت چپ آن؛ نتیجهٔ این دو نزدیکشدن باید یکسان باشد.
نزدیکشدن به صفر با برابرِ صفر بودن فرق دارد! در کسر بالا همیشه است؛ چون با قرار دادن ، مخرج صفر میشود. اگر در محاسبه عامل مشترک را حذف کنیم، این کار برای مقادیر ناصفر آن معتبر است و سپس حد عبارت سادهشده را میگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷
نوشتن معادلهٔ مماس
نوشتن معادلهٔ مماس
حالا که میتوانیم شیب مماس را پیدا کنیم، چطور خودِ خط را مشخص کنیم؟ برای نوشتن معادلهٔ هر خط، داشتن یک نقطه و شیب کافی است. دربارهٔ مماس هم همینطور است:
- نقطهٔ تماس روی نمودار، یعنی ، یک نقطه از خط مماس است.
- مشتق تابع در آن نقطه، یعنی ، شیب خط مماس است.
این دو را در معادلهٔ نقطهـشیب خط قرار میدهیم:
حواست باشد: ارتفاع نقطهٔ تماس است، اما شیب مماس است. این دو نقش متفاوتی دارند و نباید جابهجا شوند.
پس مسیر کار روشن است: ابتدا مختصات نقطهٔ تماس را مشخص کن، سپس شیب را از مشتق به دست بیاور و در پایان معادلهٔ خط را بنویس. برای بررسی پاسخ هم میتوانی مختصات نقطهٔ تماس را در معادله بگذاری؛ چون خط مماس حتماً از آن نقطه میگذرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
مثال حلشده
با استفاده از تعریف حدی مشتق، معادلهٔ خط مماس بر نمودار را در نقطهای با طول بنویس.
ابتدا نقطهٔ تماس را پیدا میکنیم: ؛ پس نقطهٔ تماس است.
شیب مماس را با تعریف مشتق مینویسیم: .
صورت کسر را باز و ساده میکنیم: .
چون هنگام نزدیکشدن به صفر، است، کسر ساده میشود: ؛ بنابراین .
نقطه و شیب را در معادلهٔ خط قرار میدهیم: ؛ با سادهکردن به میرسیم.
نکات مهم
- شیب خط قاطع، نسبت تغییر عمودی به تغییر افقی است و با نزدیکشدن نقطهٔ دوم به نقطهٔ ثابت، رفتار این نسبت را بررسی میکنیم.
- مشتق زمانی تعریف میشود که حدی یکسان و متناهی از دو سمت داشته باشیم؛ در کسر اولیه، صفر نیست.
- برای نوشتن خط مماس، نقطهٔ تماس و مشتق را در رابطهٔ قرار میدهیم.