۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۴ حسابان دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«مشتق»: ۱۰ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • حسابان ۲
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۷۱ تا ۱۱۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۷۱ تا ۷۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

خط مماس بر یک منحنی

در این درس یاد می‌گیری چگونه از شیب خط‌های قاطع به مفهوم مشتق برسی، مشتق یک تابع ساده را در یک نقطه با تعریف حدی حساب کنی و معادلهٔ خط مماس را بنویسی.

پیش از شروع

برای حساب‌کردن شیب یک خط، دو نقطه لازم داریم؛ پس چطور می‌توانیم شیب یک منحنی را درست در یک نقطه پیدا کنیم؟

یک نقطه را روی منحنی ثابت نگه می‌داریم و نقطهٔ دوم را روی همان منحنی به آن نزدیک می‌کنیم. اگر شیب خط‌های گذرنده از این دو نقطه به عدد مشخصی نزدیک شود، آن عدد شیب خط مماس است؛ مفهوم مشتق از همین ایده شکل می‌گیرد.

شروع از شیب خط

شروع از شیب خط

وقتی به یک خیابان سربالایی نگاه می‌کنی، فقط مقدار بالارفتن مهم نیست؛ مهم است این افزایش ارتفاع در چه فاصلهٔ افقی رخ می‌دهد. شیب خط هم همین مقایسه است: نسبت تغییر عمودی به تغییر افقی.

اگر دو نقطهٔ متفاوت روی یک خط غیرعمودی داشته باشیم، می‌نویسیم:

m=ΔyΔx=yB−yAxB−xAm=\frac{\Delta y}{\Delta x}=\frac{y_B-y_A}{x_B-x_A}

در این رابطه، Δy\Delta y تغییر عمودی و Δx\Delta x تغییر افقی است. ترتیب کم‌کردن مختصات در صورت و مخرج باید یکسان باشد؛ یعنی اگر در صورت مختصات نقطهٔ AA را از BB کم کردی، در مخرج هم همین ترتیب را نگه دار.

حالا خط را از چپ به راست دنبال کن: اگر بالا برود، شیب مثبت است؛ اگر پایین بیاید، شیب منفی است. خط افقی شیب صفر دارد، اما شیب خط عمودی تعریف نمی‌شود، چون تغییر افقی آن صفر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

از قاطع به مماس

از قاطع به مماس

برای دایره آموخته‌ای که خط مماس فقط یک نقطهٔ مشترک با دایره دارد؛ اما این معیار برای همهٔ منحنی‌ها کافی نیست. ممکن است خطی در یک نقطه بر منحنی مماس باشد و در جای دیگری هم آن را قطع کند. پس باید رفتار خط را نزدیک نقطهٔ تماس بررسی کنیم، نه تعداد کل برخوردها را.

نقطهٔ AA را روی منحنی ثابت نگه دار و نقطهٔ دیگری مثل BB را روی همان منحنی انتخاب کن. خط گذرنده از این دو نقطه، خط قاطع است. حالا تصور کن BB روی منحنی به AA نزدیک می‌شود؛ با جابه‌جایی آن، جهت خط قاطع هم تغییر می‌کند.

مثل این است که روی نقشهٔ یک جادهٔ خمیده، دو محل نزدیک به هم را با خط‌کش وصل کنی: هرچه فاصله کمتر شود، خط وصل‌کننده جهت جاده را در نزدیکی محل ثابت بهتر نشان می‌دهد. اگر قاطع‌ها هنگام نزدیک‌شدن از چپ و راست به یک وضعیت مشترک نزدیک شوند، آن وضعیت، خط مماس در AA را نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

کشف شیب با نزدیک‌شدن

کشف شیب با نزدیک‌شدن

روی نمودار تابع f(x)=−x2+10xf(x)=-x^2+10x، نقطهٔ A(2,16)A(2,16) را ثابت نگه دار. حالا نقطهٔ دوم را از سمت راست، روی منحنی به AA نزدیک کن. شیب خط قاطع چه تغییری می‌کند؟

جدول زیر را آرام بخوان؛ ستون اول طول نقطهٔ دوم است:

طول نقطهٔ دومشیب قاطع
3355
2.42.45.65.6
2.12.15.95.9
2.012.015.995.99
2.0012.0015.9995.999

هرچه فاصلهٔ افقی دو نقطه کمتر می‌شود، شیب‌ها به 66 نزدیک‌تر می‌شوند. بنابراین حدس می‌زنیم شیب مماس در AA برابر 66 باشد؛ نه اینکه آخرین شیب جدول را خودِ شیب مماس بدانیم.

از سمت چپ هم می‌توان نزدیک شد: برای طول‌های 1.51.5، 1.91.9 و 1.991.99، شیب‌ها به‌ترتیب 6.56.5، 6.16.1 و 6.016.01 هستند. این بار شیب‌ها از بالا به همان عدد نزدیک می‌شوند.

نکته این است: نقطهٔ دوم را نزدیک می‌کنیم، اما آن را دقیقاً روی AA نمی‌گذاریم؛ چون برای محاسبهٔ شیب قاطع هنوز به دو نقطهٔ متمایز نیاز داریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

تعریف دقیق مشتق

تعریف دقیق مشتق

حالا می‌توانیم نزدیک‌شدن شیب قاطع‌ها را با زبان حد بیان کنیم. نقطهٔ ثابت روی نمودار (a,f(a))(a,f(a)) است و نقطهٔ دوم را (a+h,f(a+h))(a+h,f(a+h)) می‌گیریم. در اینجا hh تغییر افقی بین دو نقطه است؛ پس شیب قاطع برابر است با:

f(a+h)−f(a)h\displaystyle \frac{f(a+h)-f(a)}{h}

اگر هنگام نزدیک‌شدن hh به صفر، این نسبت از هر دو سمت به یک عدد متناهی نزدیک شود، آن عدد را مشتق تابع در نقطهٔ aa می‌نامیم:

f′(a)=lim⁡h→0f(a+h)−f(a)h\displaystyle f'(a)=\lim_{h\to 0}\frac{f(a+h)-f(a)}{h}

این عدد، شیب خط مماس در همان نقطه است. برای h>0h>0 نقطهٔ دوم سمت راست نقطهٔ ثابت است و برای h<0h<0 سمت چپ آن؛ نتیجهٔ این دو نزدیک‌شدن باید یکسان باشد.

نزدیک‌شدن به صفر با برابرِ صفر بودن فرق دارد! در کسر بالا همیشه h≠0h\ne 0 است؛ چون با قرار دادن h=0h=0، مخرج صفر می‌شود. اگر در محاسبه عامل مشترک hh را حذف کنیم، این کار برای مقادیر ناصفر آن معتبر است و سپس حد عبارت ساده‌شده را می‌گیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

نوشتن معادلهٔ مماس

نوشتن معادلهٔ مماس

حالا که می‌توانیم شیب مماس را پیدا کنیم، چطور خودِ خط را مشخص کنیم؟ برای نوشتن معادلهٔ هر خط، داشتن یک نقطه و شیب کافی است. دربارهٔ مماس هم همین‌طور است:

  • نقطهٔ تماس روی نمودار، یعنی (a,f(a))(a,f(a))، یک نقطه از خط مماس است.
  • مشتق تابع در آن نقطه، یعنی f′(a)f'(a)، شیب خط مماس است.

این دو را در معادلهٔ نقطه‌ـ‌شیب خط قرار می‌دهیم:

y−f(a)=f′(a)(x−a)y-f(a)=f'(a)(x-a)

حواست باشد: f(a)f(a) ارتفاع نقطهٔ تماس است، اما f′(a)f'(a) شیب مماس است. این دو نقش متفاوتی دارند و نباید جابه‌جا شوند.

پس مسیر کار روشن است: ابتدا مختصات نقطهٔ تماس را مشخص کن، سپس شیب را از مشتق به دست بیاور و در پایان معادلهٔ خط را بنویس. برای بررسی پاسخ هم می‌توانی مختصات نقطهٔ تماس را در معادله بگذاری؛ چون خط مماس حتماً از آن نقطه می‌گذرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

مثال حل‌شده

با استفاده از تعریف حدی مشتق، معادلهٔ خط مماس بر نمودار f(x)=x2+3f(x)=x^2+3 را در نقطه‌ای با طول −2-2 بنویس.

  1. ابتدا نقطهٔ تماس را پیدا می‌کنیم: f(−2)=(−2)2+3=7f(-2)=(-2)^2+3=7؛ پس نقطهٔ تماس A(−2,7)A(-2,7) است.

  2. شیب مماس را با تعریف مشتق می‌نویسیم: f′(−2)=lim⁡h→0f(−2+h)−f(−2)h=lim⁡h→0(−2+h)2+3−7hf'(-2)=\lim_{h\to0}\frac{f(-2+h)-f(-2)}{h}=\lim_{h\to0}\frac{(-2+h)^2+3-7}{h}.

  3. صورت کسر را باز و ساده می‌کنیم: (−2+h)2+3−7=4−4h+h2+3−7=h2−4h(-2+h)^2+3-7=4-4h+h^2+3-7=h^2-4h.

  4. چون هنگام نزدیک‌شدن به صفر، h≠0h\ne0 است، کسر ساده می‌شود: h2−4hh=h−4\frac{h^2-4h}{h}=h-4؛ بنابراین f′(−2)=lim⁡h→0(h−4)=−4f'(-2)=\lim_{h\to0}(h-4)=-4.

  5. نقطه و شیب را در معادلهٔ خط قرار می‌دهیم: y−7=−4(x+2)y-7=-4(x+2)؛ با ساده‌کردن به y=−4x−1y=-4x-1 می‌رسیم.

جواب: شیب مماس f′(−2)=−4f'(-2)=-4 و معادلهٔ آن y=−4x−1y=-4x-1 است.

نکات مهم

  • شیب خط قاطع، نسبت تغییر عمودی به تغییر افقی است و با نزدیک‌شدن نقطهٔ دوم به نقطهٔ ثابت، رفتار این نسبت را بررسی می‌کنیم.
  • مشتق f′(a)=lim⁡h→0f(a+h)−f(a)hf'(a)=\lim_{h\to0}\frac{f(a+h)-f(a)}{h} زمانی تعریف می‌شود که حدی یکسان و متناهی از دو سمت داشته باشیم؛ در کسر اولیه، hh صفر نیست.
  • برای نوشتن خط مماس، نقطهٔ تماس و مشتق را در رابطهٔ y−f(a)=f′(a)(x−a)y-f(a)=f'(a)(x-a) قرار می‌دهیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۷۸ تا ۸۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

محاسبه $f'(a)$ به روش دیگر

در این درس یاد می‌گیری مشتق را با تعریف حدیِ دوم حساب کنی، ارتباط آن را با تعریف قبلی توضیح بدهی و از آن برای تفسیر شیب نمودار و نوشتن معادلهٔ خط مماس استفاده کنی.

پیش از شروع

چطور می‌توان شیب خط مماس را از کسری پیدا کرد که اگر مستقیم در آن جای‌گذاری کنیم، مخرجش صفر می‌شود؟

برای پیدا کردن مشتق، مقدار کسر را در خودِ نقطه نمی‌خواهیم؛ رفتار آن را هنگام نزدیک‌شدن به نقطه بررسی می‌کنیم. گاهی با تجزیه و ساده‌کردن کسر، این حد خیلی راحت به دست می‌آید.

از خط قاطع تا مماس

از خط قاطع تا مماس

فرض کن روی نمودار، نقطهٔ ثابت A(a,f(a))A(a,f(a)) و نقطهٔ متحرک B(x,f(x))B(x,f(x)) را مشخص کرده‌ای. خطی که از این دو نقطه می‌گذرد، خط قاطع است. شیب آن از تقسیم تغییر عمودی بر تغییر افقی به دست می‌آید:

mAB=f(x)−f(a)x−am_{AB}=\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

حالا نقطهٔ BB را روی نمودار به AA نزدیک کن؛ یعنی xx را به aa نزدیک کن. اگر شیب خط قاطع از هر دو طرف به یک عدد متناهی نزدیک شود، آن عدد شیب خط مماس و همان مشتق است:

f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−af'(a)=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

نکتهٔ مهم: هنگام نزدیک‌شدن، x≠ax\ne a است؛ پس مخرج کسر صفر نیست. قرار نیست از ابتدا x=ax=a بگذاریم! حد می‌پرسد مقدار کسر هنگام نزدیک‌شدن به آن نقطه چه رفتاری دارد، نه اینکه در خود آن نقطه چقدر است.

برای اینکه این حد، مشتق باشد، نزدیک‌شدن از چپ و راست باید به یک مقدار متناهی و یکسان برسد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

دو راه، یک مشتق

دو راه، یک مشتق

در روش قبلی، نقطهٔ متحرک را با طول a+ha+h نشان می‌دادیم؛ در روش جدید، طول همان نقطه را xx می‌نامیم. پس فقط نام‌گذاری عوض شده است:

x=a+h⟺h=x−ax=a+h \quad\Longleftrightarrow\quad h=x-a

وقتی hh از دو طرف به صفر نزدیک می‌شود، xx هم از دو طرف به aa نزدیک می‌شود. همچنین f(a+h)f(a+h) همان f(x)f(x) است؛ بنابراین:

f′(a)=lim⁡h→0f(a+h)−f(a)h=lim⁡x→af(x)−f(a)x−a\displaystyle f'(a)=\lim_{h\to0}\frac{f(a+h)-f(a)}{h}=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

این شبیه نشانی‌دادن یک مکان است: می‌توانی خودِ نشانی را بگویی یا فاصله‌اش از یک جای ثابت را؛ مکان یکی است!

کدام روش را انتخاب کنیم؟ روشی که ساده‌سازی کمتری بخواهد. مثلاً برای f(x)=x2f(x)=x^2 در a=3a=3، روش دوم صورتِ x2−9x^2-9 را می‌دهد که اتحاد مزدوج در آن پیداست؛ روش اول صورتِ (3+h)2−9(3+h)^2-9 را می‌دهد که باید بسطش بدهیم. هر دو به یک مشتق می‌رسند؛ فقط مسیر محاسبه فرق دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

خواندن مشتق از نمودار

خواندن مشتق از نمودار

مشتق در هر نقطه، شیب خط مماس در همان نقطه است. برای تشخیص علامت آن، نمودار را از چپ به راست دنبال کن:

  • اگر خط مماس رو به بالا باشد، مشتق مثبت است.
  • اگر خط مماس رو به پایین باشد، مشتق منفی است.
  • اگر خط مماس افقی باشد، مشتق صفر است.

مثل مسیر یک جاده: ممکن است بالاتر از سطح دریا باشی، اما جاده سرازیری باشد! در نمودار هم بالاتر بودن نقطه از محور افقی یعنی مقدار تابع مثبت است؛ این موضوع لزوماً به معنی مثبت بودن مشتق نیست.

تندیِ مماس، اندازهٔ قدرمطلق مشتق را نشان می‌دهد. مثلاً مماسی با شیب −3-3 از مماسی با شیب −1-1 تندتر رو به پایین است؛ اما از نظر ترتیب عددی، −3<−1-3<-1. پس «تندتر بودن» را با «بزرگ‌تر بودن مقدار مشتق» اشتباه نگیر.

برای خواندن مشتق، اول جهت مماس و بعد تندی آن را بررسی کن، نه ارتفاع نقطه را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

از مشتق تا معادلهٔ مماس

از مشتق تا معادلهٔ مماس

مشتق، شیب خط مماس را به ما می‌دهد؛ اما برای مشخص‌کردن یک خط، شیب به‌تنهایی کافی نیست. باید یک نقطه از آن خط را هم بشناسیم. مثل جاده‌ای که دانستن شیبش، بدون دانستن محل عبورش، جای آن را مشخص نمی‌کند.

اگر نقطهٔ تماس طولش aa باشد، چون روی نمودار تابع است، مختصاتش برابر است با:

A(a,f(a))A(a,f(a))

شیب مماس هم برابر f′(a)f'(a) است. حالا این دو داده را در رابطهٔ نقطه‌ـ‌شیب خط قرار می‌دهیم:

y−f(a)=f′(a)(x−a)y-f(a)=f'(a)(x-a)

پس مسیر کار روشن است: ابتدا f(a)f(a) را برای پیدا کردن نقطهٔ تماس به دست بیاور؛ سپس f′(a)f'(a) را برای پیدا کردن شیب مماس حساب کن و هر دو را در رابطه بگذار.

حواست باشد: f(a)f(a) ارتفاع نقطه است، نه شیب خط! همچنین لازم نیست معادله را حتماً به صورت y=mx+by=mx+b بنویسی؛ رابطهٔ نقطه‌ـ‌شیب هم معادلهٔ کامل خط است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱

مثال حل‌شده

برای تابع f(x)=3x2−2x+1f(x)=3x^2-2x+1، با تعریف حدیِ دوم مقدار f′(2)f'(2) و سپس معادلهٔ خط مماس در نقطه‌ای به طول 22 را پیدا کن.

  1. ابتدا نقطهٔ تماس را پیدا می‌کنیم: f(2)=3(2)2−2(2)+1=9f(2)=3(2)^2-2(2)+1=9؛ پس نقطهٔ تماس (2,9)(2,9) است.

  2. تعریف دوم را می‌نویسیم: f′(2)=lim⁡x→2f(x)−f(2)x−2=lim⁡x→23x2−2x−8x−2f'(2)=\displaystyle\lim_{x\to2}\frac{f(x)-f(2)}{x-2}=\lim_{x\to2}\frac{3x^2-2x-8}{x-2}.

  3. صورت را تجزیه می‌کنیم: 3x2−2x−8=(x−2)(3x+4)3x^2-2x-8=(x-2)(3x+4).

  4. چون هنگام نزدیک‌شدن، x≠2x\ne2 است، عامل مشترک حذف می‌شود: f′(2)=lim⁡x→2(3x+4)=10f'(2)=\displaystyle\lim_{x\to2}(3x+4)=10؛ جای‌گذاری مستقیم را پس از ساده‌سازی انجام دادیم.

  5. شیب و نقطه را در معادلهٔ مماس قرار می‌دهیم: y−9=10(x−2)y-9=10(x-2)؛ در نتیجه y=10x−11y=10x-11.

جواب: f′(2)=10f'(2)=10 و معادلهٔ خط مماس y=10x−11y=10x-11 است.

نکات مهم

  • در تعریف دوم، f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−af'(a)=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a} است؛ ابتدا برای x≠ax\ne a ساده‌سازی می‌کنیم و سپس حد دوسویهٔ متناهی را می‌یابیم.
  • دو تعریف مشتق با تغییر متغیر x=a+hx=a+h معادل‌اند و مقدار مشتق، جهت و تندی شیب مماس را نشان می‌دهد، نه ارتفاع نقطه را.
  • معادلهٔ مماس در نقطه‌ای به طول aa برابر y−f(a)=f′(a)(x−a)y-f(a)=f'(a)(x-a) است؛ پس هم مختصات نقطه و هم شیب را لازم داریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۸۴ تا ۹۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲: مشتق‌پذیری و پیوستگی

در این درس یاد می‌گیری … رابطهٔ مشتق‌پذیری و پیوستگی را توضیح بدهی، با بررسی مشتق‌های یک‌طرفه نقاط نامشتق‌پذیر را تشخیص بدهی و مفهوم تابع مشتق را بشناسی.

پیش از شروع

آیا ممکن است نمودار تابعی را بدون برداشتن قلم از روی کاغذ رسم کنیم، اما در یکی از نقطه‌هایش مشتق نداشته باشد؟

بله؛ پیوسته بودن به‌تنهایی برای مشتق‌پذیری کافی نیست. مثلاً نمودار f(x)=∣x∣f(x)=|x| در مبدأ قطع نمی‌شود، اما شیب آن از چپ و راست متفاوت است؛ پس در آن نقطه مشتق ندارد.

مشتق باید متناهی باشد

مشتق باید متناهی باشد

اگر ارتفاع یک مسیر در نقطه‌ای مشخص باشد، آیا حتماً می‌توان شیب مسیر را هم در آن نقطه تعیین کرد؟ داشتن مقدار تابع، با داشتن مشتق فرق دارد.

برای بررسی مشتق در x=ax=a، نسبت تغییرات را می‌نویسیم:

f(x)−f(a)x−a\displaystyle \frac{f(x)-f(a)}{x-a}

این نسبت، شیب خط قاطعی است که نقطهٔ ثابت (a,f(a))(a,f(a)) را به نقطه‌ای نزدیک روی نمودار وصل می‌کند. حالا نقطهٔ دوم را از هر دو طرف به نقطهٔ ثابت نزدیک می‌کنیم؛ یعنی حد زیر را بررسی می‌کنیم:

f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−a\displaystyle f'(a)=\lim_{x\to a}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

مشتق وقتی وجود دارد که این حد، یک عدد متناهی باشد. اگر حد وجود نداشته باشد یا نسبت تغییرات به بی‌نهایت میل کند، تابع در آن نقطه مشتق‌پذیر نیست.

پس پیش از اعلام وجود مشتق، دو چیز را بررسی کن: آیا حد نسبت تغییرات وجود دارد؟ آیا مقدارش متناهی است؟ فقط دانستن f(a)f(a) برای پاسخ کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

رابطهٔ یک‌طرفه با پیوستگی

رابطهٔ یک‌طرفه با پیوستگی

اگر تابعی در x=ax=a مشتق‌پذیر باشد، حتماً در همان نقطه پیوسته است؛ یعنی نمودارش آنجا بریدگی یا پرش ندارد. پس اگر ناپیوستگی را تشخیص بدهی، می‌توانی بدون محاسبهٔ مشتق، مشتق‌پذیری را رد کنی.

چرا مشتق‌پذیری، پیوستگی را تضمین می‌کند؟ برای x≠ax\ne a داریم:

f(x)−f(a)=(x−a)f(x)−f(a)x−af(x)-f(a)=(x-a)\dfrac{f(x)-f(a)}{x-a}

وقتی xx به aa نزدیک می‌شود، عامل اول به صفر و عامل دوم به مشتقِ متناهی نزدیک می‌شود. پس اختلاف f(x)−f(a)f(x)-f(a) به صفر می‌رسد؛ این همان پیوستگی است.

اما مسیر برعکس تضمین‌شده نیست! نمودار f(x)=∣x∣f(x)=|x| در صفر پیوسته است، ولی آنجا گوشه دارد و مشتق‌پذیر نیست. مثل مسیری که هیچ شکافی ندارد، اما ناگهان جهتش عوض می‌شود: پیوسته بودن مسیر، نرم بودن پیچ‌هایش را تضمین نمی‌کند.

بنابراین برای بررسی مشتق‌پذیری، اول پیوستگی را بررسی کن؛ اگر تابع پیوسته بود، هنوز بررسی تمام نشده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

دو طرف، یک شیب

دو طرف، یک شیب

برای بررسی مشتق در x=ax=a، می‌توانیم از هر طرف جداگانه به نقطه نزدیک شویم. مشتق راست و مشتق چپ این‌طور تعریف می‌شوند:

f+′(a)=lim⁡x→a+f(x)−f(a)x−af'_+(a)=\lim_{x\to a^+}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

f−′(a)=lim⁡x→a−f(x)−f(a)x−af'_-(a)=\lim_{x\to a^-}\frac{f(x)-f(a)}{x-a}

دقت کن: در هر دو کسر، مقدار خود تابع در نقطه، یعنی f(a)f(a)، ثابت است؛ فقط جهت نزدیک شدن فرق دارد.

از نگاه هندسی، این دو مقدار شیب نیم‌مماس راست و چپ هستند. مثل دو بخش یک مسیر که در محل اتصال به هم می‌رسند: اگر شیب دو بخش متفاوت باشد، در اتصال یک گوشه می‌بینی، نه یک مماس با شیب مشخص.

پس تابع دقیقاً زمانی در aa مشتق‌پذیر است که هر دو مشتق یک‌طرفه موجود، متناهی و برابر باشند:

f+′(a)=f−′(a)=f′(a)f'_+(a)=f'_-(a)=f'(a)

پیوستگی به‌تنهایی کافی نیست؛ ممکن است دو بخش نمودار به هم برسند، اما شیب نیم‌مماس‌هایشان متفاوت باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

مماس قائم، بدون مشتق

مماس قائم، بدون مشتق

آیا نداشتن مشتق همیشه یعنی نمودار بریدگی یا گوشه دارد؟ نه! گاهی نمودار پیوسته است، اما خط مماس آن قائم می‌شود.

تابع f(x)=x3f(x)=\sqrt[3]{x} را در نظر بگیر. نمودارش در مبدأ پیوسته است. وقتی از هر دو طرف به مبدأ نزدیک می‌شویم، خط‌های قاطع به خط قائم x=0x=0 نزدیک می‌شوند؛ یعنی شیب آن‌ها به +∞+\infty میل می‌کند. این خط را مماس قائم نمودار می‌نامیم.

نکتهٔ مهم این است: بی‌نهایت یک عدد حقیقی نیست که آن را مقدار مشتق بدانیم. پس نمی‌گوییم «مشتق تابع در مبدأ برابر بی‌نهایت است»؛ می‌گوییم حد نسبت تغییرات نامتناهی است و تابع در آن نقطه مشتق‌پذیر نیست.

به‌طور کلی، اگر تابع در x=ax=a پیوسته باشد و حدهای نسبت تغییرات از هر دو طرف نامتناهی باشند، مماس قائم آن خط x=ax=a است. پس حتی وجود خط مماس هم به‌تنهایی مشتق‌پذیری را تضمین نمی‌کند؛ شیب باید متناهی باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

از یک مشتق تا تابع مشتق

از یک مشتق تا تابع مشتق

تا اینجا مشتق را در یک نقطه بررسی می‌کردیم؛ حالا تصور کن روی نمودار حرکت می‌کنی و در هر نقطه، شیب مماس را یادداشت می‌کنی. اگر به هر ورودی، شیب همان نقطه را نسبت بدهیم، تابع تازه‌ای به نام تابع مشتق ساخته‌ایم که آن را با f′f' نشان می‌دهیم.

چرا این رابطه تابع است؟ چون در هر نقطه‌ای که مشتق وجود دارد، فقط یک مقدار برای شیب مماس داریم. دامنهٔ تابع مشتق هم دقیقاً شامل نقاطی از دامنهٔ تابع اصلی است که تابع در آن‌ها مشتق‌پذیر است.

برای تابع f(x)=x2f(x)=x^2، رابطهٔ شیب‌ها f′(x)=2xf'(x)=2x است. دقت کن: f(x)f(x) ارتفاع نمودار را می‌دهد، اما f′(x)f'(x) شیب مماس را. پس این دو تابع، با ورودی یکسان، دو ویژگی متفاوت را توصیف می‌کنند؛ درست مثل اینکه در یک لحظه، جای یک خودرو و سرعت آن را جداگانه ثبت کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

مثال حل‌شده

مشتق‌پذیری تابع f(x)=∣x2−1∣f(x)=|x^2-1| را در x=−1x=-1 بررسی کن و معادلهٔ نیم‌مماس‌های راست و چپ را بنویس.

  1. ابتدا مقدار تابع و پیوستگی را بررسی می‌کنیم: f(−1)=0f(-1)=0 و lim⁡x→−1∣x2−1∣=0\lim_{x\to-1}|x^2-1|=0. پس تابع در این نقطه پیوسته است، ولی هنوز نمی‌توان دربارهٔ مشتق‌پذیری تصمیم گرفت.

  2. نسبت تغییرات در این نقطه برابر است با f(x)−f(−1)x−(−1)=∣x2−1∣x+1\frac{f(x)-f(-1)}{x-(-1)}=\frac{|x^2-1|}{x+1}. برای برداشتن قدرمطلق، دو طرف را جدا بررسی می‌کنیم.

  3. در سمت راست و نزدیک −1-1، عبارت x2−1x^2-1 منفی است؛ بنابراین f+′(−1)=lim⁡x→−1+−(x2−1)x+1=lim⁡x→−1+−(x−1)=2f'_+(-1)=\lim_{x\to-1^+}\frac{-(x^2-1)}{x+1}=\lim_{x\to-1^+}-(x-1)=2.

  4. در سمت چپ −1-1، عبارت x2−1x^2-1 مثبت است؛ بنابراین f−′(−1)=lim⁡x→−1−x2−1x+1=lim⁡x→−1−(x−1)=−2f'_-(-1)=\lim_{x\to-1^-}\frac{x^2-1}{x+1}=\lim_{x\to-1^-}(x-1)=-2.

  5. دو مقدار متناهی‌اند، اما برابر نیستند؛ پس تابع در x=−1x=-1 مشتق‌پذیر نیست و نمودار در نقطهٔ (−1,0)(-1,0) گوشه دارد.

  6. هر نیم‌مماس از (−1,0)(-1,0) می‌گذرد: در سمت راست y−0=2(x+1)y-0=2(x+1)، یعنی y=2x+2y=2x+2 برای x≥−1x\geq-1؛ در سمت چپ y−0=−2(x+1)y-0=-2(x+1)، یعنی y=−2x−2y=-2x-2 برای x≤−1x\leq-1.

جواب: تابع در x=−1x=-1 پیوسته است، اما چون f+′(−1)=2f'_+(-1)=2 و f−′(−1)=−2f'_-(-1)=-2، در این نقطه مشتق ندارد. نیم‌مماس راست y=2x+2y=2x+2 با شرط x≥−1x\geq-1 و نیم‌مماس چپ y=−2x−2y=-2x-2 با شرط x≤−1x\leq-1 است.

نکات مهم

  • مشتق‌پذیری، پیوستگی را تضمین می‌کند؛ پس تابع ناپیوسته مشتق ندارد، اما پیوستگی به‌تنهایی برای داشتن مشتق کافی نیست.
  • برای مشتق‌پذیری، حدهای چپ و راست نسبت تغییرات باید متناهی و برابر باشند؛ گوشه و مماس قائم از حالت‌های نداشتن مشتق‌اند.
  • تابع مشتق به هر نقطهٔ مشتق‌پذیری، شیب مماس در همان نقطه را نسبت می‌دهد و دامنه‌اش فقط شامل نقاطی است که مشتق وجود دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۹۰ تا ۹۲ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تابع مشتق

در این درس یاد می‌گیری تابع مشتق را با تعریف حدی به‌دست بیاوری، مقدار آن را در یک نقطه حساب کنی، دامنه‌اش را تشخیص بدهی و توضیح بدهی چرا مشتق تابع ثابت صفر است.

پیش از شروع

نمودار تابع f(x)=x2f(x)=x^2 خمیده است؛ اگر شیب مماس‌های آن را به‌صورت یک تابع تازه رسم کنیم، ممکن است نمودار این تابع یک خط راست باشد؟

بله! شیب مماس بر این سهمی در هر نقطه، دو برابر مقدار xx است؛ پس تابع تازه، f′(x)=2xf'(x)=2x، نموداری خطی دارد. این تابع تازه را «تابع مشتق» می‌نامیم.

از شیب یک مماس تا تابع مشتق

از شیب یک مماس تا تابع مشتق

فرض کن روی نمودار f(x)=x2f(x)=x^2 حرکت می‌کنی. در هر نقطه، خط مماس جهت حرکت نمودار را نشان می‌دهد؛ درست مثل شیب جاده در جایی که ایستاده‌ای. مشتق در یک نقطه، شیب مماس در همان نقطه است، نه ارتفاع آن نقطه.

برای این تابع، در ورودی x=−2x=-2 شیب مماس برابر −4-4 است، در x=0x=0 برابر 00 و در x=2x=2 برابر 44. پس با تغییر ورودی، شیب مماس هم می‌تواند تغییر کند.

حالا یک تابع تازه بساز: ورودی‌اش همان xx باشد، اما خروجی‌اش به‌جای مقدار f(x)f(x)، شیب مماس باشد. این تابع تازه را تابع مشتق می‌نامیم و با f′f' نشان می‌دهیم؛ خروجی آن در ورودی xx، برابر f′(x)f'(x) است.

چرا این رابطه یک تابع است؟ چون در هر نقطه‌ای که مشتق وجود دارد، فقط یک مقدار برای شیب مماس داریم؛ یعنی هر ورودی دقیقاً یک خروجی می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

یک ضابطه برای همهٔ نقطه‌ها

یک ضابطه برای همهٔ نقطه‌ها

آیا لازم است برای یافتن شیب هر مماس، محاسبه را از اول شروع کنیم؟ نه؛ می‌توانیم xx را یک ورودی دلخواه بگیریم و رابطه‌ای برای مشتق بسازیم:

f′(x)=lim⁡h→0f(x+h)−f(x)hf'(x)=\lim_{h\to 0}\frac{f(x+h)-f(x)}{h}

اینجا hh تغییر ورودی است؛ کسر، شیب خطی است که دو نقطهٔ نزدیک روی نمودار را به هم وصل می‌کند. وقتی hh به صفر نزدیک می‌شود، حد این شیب، در صورت وجود، مشتق را می‌دهد.

برای f(x)=x2f(x)=x^2، به‌جای ورودی، x+hx+h می‌گذاریم؛ پس f(x+h)=(x+h)2f(x+h)=(x+h)^2. بنابراین:

f′(x)=lim⁡h→0(x+h)2−x2h=lim⁡h→02xh+h2hf'(x)=\lim_{h\to 0}\frac{(x+h)^2-x^2}{h}=\lim_{h\to 0}\frac{2xh+h^2}{h}

در محاسبهٔ حد، h≠0h\neq 0 است؛ پس می‌توانیم عامل hh را ساده کنیم:

f′(x)=lim⁡h→0(2x+h)=2xf'(x)=\lim_{h\to 0}(2x+h)=2x

حالا یک ضابطه برای همهٔ ورودی‌ها داریم! مثلاً برای یافتن شیب مماس در x=4x=4، کافی است در تابع مشتق جای‌گذاری کنیم: f′(4)=8f'(4)=8. دقت کن که جای‌گذاری در خود تابع، ارتفاع نقطه را می‌دهد، نه شیب مماس را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

دامنهٔ مشتق را جدا بررسی کن

دامنهٔ مشتق را جدا بررسی کن

آیا هر جا تابع تعریف شده، مشتقش هم وجود دارد؟ نه لزوماً! برای اینکه نقطه‌ای در دامنهٔ مشتق باشد، باید از دو بررسی بگذرد: اول، خود تابع در آن نقطه تعریف شده باشد؛ دوم، حدِ تعریف مشتق در آن نقطه وجود داشته باشد.

پس همیشه داریم:

Df′⊆DfD_{f'}\subseteq D_f

این رابطه اجازه می‌دهد دو دامنه برابر باشند، اما برابری را تضمین نمی‌کند.

مثلاً برای f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x}، عدد 00 حتی در دامنهٔ تابع اصلی نیست؛ پس نمی‌تواند در دامنهٔ مشتق باشد. این تابع در تمام نقاط دیگر مشتق دارد، بنابراین دامنهٔ هر دو تابع برابر R∖{0}\mathbb{R}\setminus\{0\} است.

اما اگر تابعی همه‌جا تعریف شده باشد و در یک نقطه ناپیوسته باشد، در همان نقطه مشتق ندارد؛ چون مشتق‌پذیری، پیوستگی را به دنبال دارد. در چنین حالتی، آن نقطه در دامنهٔ تابع هست، ولی در دامنهٔ مشتق نیست.

بنابراین هنگام نوشتن دامنهٔ مشتق، فقط به ظاهر ضابطه اکتفا نکن؛ وضعیت تابع اصلی و وجود مشتق را هم بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

خروجی ثابت، مشتق صفر

خروجی ثابت، مشتق صفر

فرض کن دمای یک اتاق در تمام مدت اندازه‌گیری ثابت بماند. زمان جلو می‌رود، اما دما تغییر نمی‌کند؛ پس آهنگ تغییر دما نسبت به زمان صفر است. تابع ثابت هم همین ویژگی را دارد: ورودی عوض می‌شود، ولی خروجی همان مقدار قبلی می‌ماند.

اگر f(x)=cf(x)=c باشد، برای هر ورودی داریم f(x+h)=cf(x+h)=c. بنابراین در تعریف مشتق، اختلاف دو خروجی صفر می‌شود:

f′(x)=lim⁡h→0f(x+h)−f(x)h=lim⁡h→0c−ch=0f'(x)=\lim_{h\to0}\frac{f(x+h)-f(x)}{h}=\lim_{h\to0}\frac{c-c}{h}=0

دقت کن هنگام محاسبهٔ این حد، h≠0h\neq0 است؛ پس کسرِ صورت‌صفر برابر صفر است و نیازی به تقسیم بر صفر نداریم.

از دید نمودار هم نتیجه روشن است: نمودار تابع ثابت خطی افقی است و شیب آن صفر است. صفر بودن مشتق به معنی صفر بودن مقدار تابع نیست؛ یعنی مقدار تابع با تغییر ورودی، تغییر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲

مثال حل‌شده

برای تابع f(x)=1xf(x)=\frac1x، با استفاده از تعریف حدی، ضابطه و دامنهٔ تابع مشتق را به‌دست بیاور و سپس f′(−2)f'(-2) را حساب کن.

  1. ابتدا دامنهٔ تابع اصلی را بررسی می‌کنیم: چون مخرج نباید صفر باشد، x≠0x\ne0. پس در نقطهٔ x=0x=0 مشتقی هم نداریم.

  2. برای یک x≠0x\ne0، تعریف مشتق را می‌نویسیم: f′(x)=lim⁡h→01x+h−1xhf'(x)=\lim_{h\to0}\frac{\frac1{x+h}-\frac1x}{h}.

  3. کسرهای صورت را هم‌مخرج می‌کنیم: 1x+h−1xh=x−(x+h)hx(x+h)=−hhx(x+h)\frac{\frac1{x+h}-\frac1x}{h}=\frac{x-(x+h)}{hx(x+h)}=\frac{-h}{hx(x+h)}.

  4. چون در محاسبهٔ حد h≠0h\ne0 است، عامل مشترک را حذف می‌کنیم: f′(x)=lim⁡h→0−1x(x+h)=−1x2f'(x)=\lim_{h\to0}\frac{-1}{x(x+h)}=-\frac1{x^2}.

  5. این حد برای هر x≠0x\ne0 وجود دارد؛ بنابراین دامنهٔ تابع مشتق R∖{0}\mathbb{R}\setminus\{0\} است.

  6. اکنون ورودی خواسته‌شده را در ضابطهٔ مشتق قرار می‌دهیم: f′(−2)=−1(−2)2=−14f'(-2)=-\frac1{(-2)^2}=-\frac14. این عدد شیب مماس در نقطه‌ای با طول −2-2 است، نه مقدار خود تابع در آن نقطه.

جواب: f′(x)=−1x2f'(x)=-\frac{1}{x^2}، دامنهٔ آن R∖{0}\mathbb{R}\setminus\{0\} و f′(−2)=−14f'(-2)=-\frac14 است.

نکات مهم

  • تابع مشتق به هر ورودیِ مجاز، شیب مماس بر نمودار تابع اصلی در همان نقطه را نسبت می‌دهد.
  • ضابطهٔ مشتق از حد f′(x)=lim⁡h→0f(x+h)−f(x)hf'(x)=\lim_{h\to0}\frac{f(x+h)-f(x)}{h} به‌دست می‌آید و دامنه‌اش فقط شامل نقاطی است که تابع اصلی در آنها مشتق‌پذیر است.
  • مشتق تابع ثابت صفر است، چون تغییر ورودی هیچ تغییری در خروجی ایجاد نمی‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۹۲ تا ۹۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

محاسبه تابع مشتق برخی توابع

در این درس یاد می‌گیری مشتق تابع‌های ثابت، توانی، رادیکالی و مثلثاتی و ترکیب‌های آن‌ها را با دستورهای مشتق‌گیری و با توجه به شرط‌های دامنه به دست آوری.

پیش از شروع

آیا برای پیدا کردن شیب نمودار یک تابع، هر بار باید یک حد تازه حساب کنیم؟ مثلاً برای تابع‌های ثابت، توانی و مثلثاتی چه راه کوتاه‌تری داریم؟

تعریف مشتق، چند دستور پرکاربرد به ما می‌دهد که با آن‌ها لازم نیست هر بار محاسبهٔ حد را از ابتدا انجام دهیم. با شناخت این دستورها و قواعد ترکیب آن‌ها، می‌توانیم مشتق بسیاری از تابع‌ها را سریع‌تر به دست آوریم؛ البته باید به دامنه و شرط‌های هر دستور دقت کنیم.

ثابت یعنی بدون تغییر

ثابت یعنی بدون تغییر

فرض کن دماسنج یک اتاق در تمام مدت، دمای یکسانی نشان می‌دهد. زمان جلو می‌رود، اما عدد دماسنج تغییر نمی‌کند؛ پس نرخ تغییر دما نسبت به زمان صفر است.

تابع ثابت هم همین رفتار را دارد: اگر f(x)=cf(x)=c باشد، با تغییر ورودی، خروجی همچنان cc می‌ماند. نمودارش یک خط افقی است و شیب آن در هر نقطه صفر است. پس:

f′(x)=0f'(x)=0

تعریف مشتق هم همین را نشان می‌دهد. چون f(x+h)=f(x)=cf(x+h)=f(x)=c، برای h≠0h\ne0 داریم:

f(x+h)−f(x)h=c−ch=0\frac{f(x+h)-f(x)}{h}=\frac{c-c}{h}=0

بنابراین حد این نسبت نیز صفر است. دقت کن: مقدار تابع با مقدار مشتق فرق دارد؛ تابع ثابت ممکن است هر مقداری داشته باشد، اما مشتقش صفر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲

دستور مشتق توان‌ها

دستور مشتق توان‌ها

برای پیدا کردن مشتق یک تابع توانی، لازم نیست هر بار از تعریف حدی شروع کنیم. اگر f(x)=xnf(x)=x^n و nn عددی صحیح باشد، دستور ما این است:

f′(x)=nxn−1f'(x)=nx^{n-1}

این دستور را با دو حرکت به خاطر بسپار: توان قبلی را ضریب کن؛ سپس یک واحد از توان کم کن. دقت کن که توان جدید، حاصلِ کم کردن است، نه تقسیم کردن!

چرا این دستور کار می‌کند؟ در تعریف مشتق، پس از تجزیهٔ تفاضل توان‌ها و ساده‌کردن، برای توان طبیعی nn، تعداد nn جملهٔ یکسانِ xn−1x^{n-1} باقی می‌ماند؛ جمع آن‌ها همان nxn−1nx^{n-1} است.

این قاعده برای توان‌های منفی هم برقرار است. ابتدا کسر را به شکل توان منفی بنویس و سپس همان دو حرکت را انجام بده. فقط یادت باشد اگر توان منفی باشد، خود تابع در x=0x=0 تعریف نشده است؛ بنابراین دستور مشتق هم آن نقطه را شامل نمی‌شود. برای توان صفر نیز، هرجا تابع به‌صورت ثابتِ 11 تعریف شده باشد، مشتق صفر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳

ریشه‌ها و شرط دامنه

ریشه‌ها و شرط دامنه

در مشتق‌گیری از رادیکال‌ها، فقط حفظ کردن دستور کافی نیست؛ باید ببینی دستور در کدام ورودی‌ها معتبر است.

برای ریشهٔ دومِ یک عبارت خطی داریم:

f(x)=ax+b⇒f′(x)=a2ax+b(ax+b>0)f(x)=\sqrt{ax+b}\quad\Rightarrow\quad f'(x)=\frac{a}{2\sqrt{ax+b}}\qquad(ax+b>0)

صورتِ مشتق، ضریبِ متغیر زیر رادیکال است؛ مخرج هم دو برابر همان رادیکال. این دستور از تعریف مشتق و ضرب کردن صورت و مخرج در مزدوج به دست می‌آید.

دقت کن: برای تعریف خودِ ریشهٔ دوم، عبارت زیر رادیکال می‌تواند صفر باشد؛ اما در دستور مشتق، رادیکال در مخرج است و نباید صفر شود. پس دامنهٔ تابع و دامنهٔ مشتق را یکی نگیر!

برای ریشهٔ سوم نیز داریم:

f(x)=x3⇒f′(x)=13x23(x≠0)f(x)=\sqrt[3]{x}\quad\Rightarrow\quad f'(x)=\frac{1}{3\sqrt[3]{x^2}}\qquad(x\ne0)

ریشهٔ سوم برای ورودی‌های منفی هم تعریف می‌شود و این دستور مشتق نیز در آن‌ها معتبر است. اما در x=0x=0، خودِ تابع مقدار دارد و مشتق متناهی ندارد؛ نمودارش در مبدأ مماس قائم دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴

مشتق ترکیب تابع‌ها

مشتق ترکیب تابع‌ها

وقتی چند تابع کنار هم قرار می‌گیرند، نوع عمل بین آن‌ها تعیین می‌کند چگونه مشتق بگیریم. اینجا منظور از ترکیب، جمع، تفریق، ضرب و تقسیم تابع‌هاست.

اگر ff و gg مشتق‌پذیر باشند، جمع و تفریق را جمله‌به‌جمله مشتق می‌گیریم و ضریب ثابت را نگه می‌داریم:

(f±g)′=f′±g′,(kf)′=kf′(f\pm g)'=f'\pm g',\qquad (kf)'=kf'

اما مشتق حاصل‌ضرب، حاصل‌ضرب مشتق‌ها نیست! دستور درست این است:

(fg)′=f′g+fg′(fg)'=f'g+fg'

مثلاً مساحت یک مستطیل را تصور کن که طول و عرضش هر دو با زمان تغییر می‌کنند؛ تغییر مساحت به تغییر هر دو ضلع وابسته است. در دستور بالا هم هر بار از یک عامل مشتق می‌گیریم و عامل دیگر را نگه می‌داریم، سپس دو حاصل را جمع می‌کنیم.

برای تقسیم نیز دستور جداگانه داریم:

(fg)′=f′g−fg′g2,g(x)≠0\left(\frac{f}{g}\right)'=\frac{f'g-fg'}{g^2},\qquad g(x)\ne0

برای یادآوری ترتیب صورت بگو: «مشتقِ صورت در مخرج، منهای صورت در مشتقِ مخرج». مخرج هم به توان 22 می‌رسد. پیش از استفاده از این دستور، حتماً صفر نبودن مخرج را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴

مشتق سینوس و کسینوس

مشتق سینوس و کسینوس

برای پیدا کردن شیب نمودارهای موجیِ سینوس و کسینوس هم دستورهای کوتاهی داریم. وقتی زاویه برحسب رادیان باشد:

(sin⁡x)′=cos⁡x(cos⁡x)′=−sin⁡x(\sin x)'=\cos x\qquad (\cos x)'=-\sin x

دقت کن: در مشتق کسینوس، علامت منفی ضروری است؛ فقط عوض کردن نام سینوس و کسینوس کافی نیست!

این دستورها از تعریف مشتق می‌آیند. با باز کردن سینوس یا کسینوسِ مجموع، عبارت‌های حدیِ آشنای sin⁡hh\frac{\sin h}{h} و cos⁡h−1h\frac{\cos h-1}{h} ظاهر می‌شوند که وقتی h→0h\to0، به‌ترتیب به 11 و 00 میل می‌کنند. شرط رادیان برای استفاده از همین حدها مهم است.

برای به‌خاطر سپردن علامت‌ها، نمودارها را تصور کن: سینوس هنگام عبور از مبدأ رو به بالاست، اما کسینوس درست پس از نقطهٔ بیشینه‌اش شروع به پایین آمدن می‌کند. مشتق، همین رفتارِ شیب را توصیف می‌کند. در ترکیب این تابع‌ها نیز دستورهای جمع و ضریب ثابتِ کارت قبل همچنان برقرارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

مثال حل‌شده

مشتق تابع g(x)=x(3x2+5)g(x)=\sqrt{x}(3x^2+5) و دامنهٔ مشتق آن را به دست آور.

  1. تابع یک حاصل‌ضرب است؛ دو عامل را u(x)=xu(x)=\sqrt{x} و v(x)=3x2+5v(x)=3x^2+5 می‌نامیم.

  2. مشتق عامل‌ها را جداگانه می‌نویسیم: u′(x)=12xu'(x)=\frac{1}{2\sqrt{x}} برای x>0x>0 و v′(x)=6xv'(x)=6x.

  3. دستور ضرب را به کار می‌بریم: g′(x)=u′(x)v(x)+u(x)v′(x)=3x2+52x+6xxg'(x)=u'(x)v(x)+u(x)v'(x)=\frac{3x^2+5}{2\sqrt{x}}+6x\sqrt{x}.

  4. برای x>0x>0 مخرج مشترک می‌گیریم: g′(x)=3x2+5+12x22x=15x2+52xg'(x)=\frac{3x^2+5+12x^2}{2\sqrt{x}}=\frac{15x^2+5}{2\sqrt{x}}.

  5. خود تابع برای x≥0x\ge0 تعریف شده است، اما در مبدأ نسبت تغییرات برابر g(h)−g(0)h=3h2+5h\frac{g(h)-g(0)}{h}=\frac{3h^2+5}{\sqrt{h}} برای h>0h>0 است که با h→0+h\to0^+ به بی‌نهایت میل می‌کند؛ پس دامنهٔ مشتق فقط x>0x>0 است.

جواب: g′(x)=15x2+52xg'(x)=\frac{15x^2+5}{2\sqrt{x}}، با دامنهٔ مشتق x>0x>0.

نکات مهم

  • مشتق تابع ثابت صفر است و برای توان صحیح از دستور (xn)′=nxn−1(x^n)'=nx^{n-1} در نقاط مجاز استفاده می‌کنیم.
  • برای ریشه‌ها شرط دامنه را بررسی می‌کنیم: (ax+b)′=a2ax+b(\sqrt{ax+b})'=\frac{a}{2\sqrt{ax+b}} برای ax+b>0ax+b>0 و (x3)′=13x23(\sqrt[3]{x})'=\frac{1}{3\sqrt[3]{x^2}} برای x≠0x\ne0.
  • جمع و تفریق را جمله‌به‌جمله مشتق می‌گیریم، برای ضرب و تقسیم دستور ویژه داریم و در اندازه‌گیری رادیانی، (sin⁡x)′=cos⁡x(\sin x)'=\cos x و (cos⁡x)′=−sin⁡x(\cos x)'=-\sin x است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۹۵ تا ۹۸ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مشتق توابع مثلثاتی

در این درس یاد می‌گیری مشتق توابع مثلثاتی و مرکب را با قواعد مشتق‌گیری و قاعدهٔ زنجیری به دست بیاوری و مشتق‌پذیری تابع را روی بازه‌های باز، بسته و نیمه‌باز بررسی کنی.

پیش از شروع

اگر مشتق sin⁡x\sin x برابر cos⁡x\cos x است، آیا مشتق sin⁡(3x)\sin(3x) هم فقط cos⁡(3x)\cos(3x) می‌شود؟

نه؛ در این تابع، ورودیِ سینوس خودش با تغییر xx تغییر می‌کند و باید سرعت تغییر آن را هم حساب کنیم. قاعدهٔ زنجیری این دو تغییر را به هم وصل می‌کند؛ به همین دلیل مشتق برابر 3cos⁡(3x)3\cos(3x) است.

دو مشتق پایهٔ مثلثاتی

دو مشتق پایهٔ مثلثاتی

نمودار سینوس را مثل یک موج تصور کن: گاهی بالا می‌رود و گاهی پایین می‌آید. مشتق، شیب این موج را در هر نقطه نشان می‌دهد. وقتی زاویه برحسب رادیان باشد، دو قاعدهٔ پایه داریم:

(sin⁡x)′=cos⁡x(\sin x)'=\cos x

(cos⁡x)′=−sin⁡x(\cos x)'=-\sin x

حواست به علامت منفیِ مشتق کسینوس باشد! مثلاً در x=0x=0، شیب نمودار سینوس برابر cos⁡0=1\cos 0=1 است، اما شیب نمودار کسینوس برابر −sin⁡0=0-\sin 0=0 است.

برای تابع‌های مثلثاتی دیگر، همین دو قاعده را با قواعد قبلی ترکیب می‌کنیم: اگر ضرب داریم، قاعدهٔ ضرب؛ اگر کسر داریم، قاعدهٔ تقسیم. برای تانژانت، بازنویسیِ tan⁡x=sin⁡xcos⁡x\tan x=\frac{\sin x}{\cos x} راه را باز می‌کند و نتیجه این است:

(tan⁡x)′=1cos⁡2x=1+tan⁡2x(\tan x)'=\frac{1}{\cos^2 x}=1+\tan^2 x

دامنه را فراموش نکن: این رابطه فقط در نقاطی کاربرد دارد که cos⁡x≠0\cos x\ne 0؛ جایی که خود تانژانت تعریف نشده، مشتق آن هم معنا ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

قاعدهٔ زنجیری؛ بیرون و درون

قاعدهٔ زنجیری؛ بیرون و درون

در تابع y=sin⁡(3x)y=\sin(3x)، ورودیِ سینوس خودِ xx نیست؛ ابتدا xx در 33 ضرب می‌شود و بعد سینوسِ حاصل را می‌گیریم. پس دو لایه داریم: تابع درونی u=3xu=3x و تابع بیرونی y=sin⁡uy=\sin u.

وقتی ورودیِ یک تابع خودش تغییر می‌کند، برای محاسبهٔ آهنگ تغییر نهایی باید اثر هر دو لایه را حساب کنیم. قاعدهٔ زنجیری می‌گوید: مشتق بیرونی را با همان ورودیِ درونی بنویس، سپس در مشتق درونی ضرب کن:

y=f(u),u=g(x)⇒y′=f′(u) u′=f′(g(x)) g′(x)y=f(u),\quad u=g(x)\quad\Rightarrow\quad y'=f'(u)\,u'=f'(g(x))\,g'(x)

این قاعده وقتی به کار می‌رود که هر دو تابع در نقاط مربوط مشتق‌پذیر باشند. بنابراین در پرسش آغاز درس، نوشتنِ تنها cos⁡(3x)\cos(3x) کافی نیست؛ باید اثر تغییرِ ورودیِ 3x3x را هم حساب کنیم.

برای تشخیص لایه‌ها، از خودت بپرس: «آخرین کاری که روی ورودی انجام شده چیست؟» در y=(x2+1)3y=(x^2+1)^3، آخرین کار به توان 33 رساندن است؛ پس تابع بیرونی توان سوم و تابع درونی x2+1x^2+1 است. یادت باشد هنگام مشتق‌گیری از بیرون، عبارت داخل را نگه داری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶

مشتق‌پذیری در سراسر بازه

مشتق‌پذیری در سراسر بازه

فرض کن مسیر حرکتت بیشتر جاها صاف است، اما در یک نقطه گوشه‌ای تیز دارد. صاف بودنِ بقیهٔ مسیر، آن گوشه را از بین نمی‌برد! در بررسی مشتق‌پذیری روی بازه هم باید مراقب تک‌تک نقطه‌ها باشیم.

وقتی می‌گوییم تابع ff روی بازهٔ بازِ (a,b)(a,b) مشتق‌پذیر است، یعنی در هر نقطهٔ داخل بازه مشتق دارد. پس محاسبهٔ مشتق در چند نقطه، حتی تعداد زیادی نقطه، برای نتیجه‌گیری دربارهٔ تمام بازه کافی نیست؛ باید مطمئن شویم هیچ نقطهٔ مشکل‌داری درون بازه وجود ندارد.

مثلاً نمودار f(x)=∣x∣f(x)=|x| در مبدأ گوشه دارد و در x=0x=0 مشتق‌پذیر نیست. بنابراین روی بازهٔ (−1,1)(-1,1) مشتق‌پذیر نیست، هرچند در تمام نقاط دیگر این بازه مشتق دارد.

نکتهٔ مهم: دو سرِ بازهٔ باز، یعنی aa و bb، عضو آن نیستند؛ پس در این بررسی، مشتق‌پذیری در آن دو نقطه شرط نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

سرهای بازه را چگونه بررسی کنیم؟

سرهای بازه را چگونه بررسی کنیم؟

در سرِ بازه، ممکن است نتوانیم از هر دو طرف به نقطه نزدیک شویم. مثل ابتدا و انتهای یک مسیر: برای بررسی تغییرات، از سمتی نزدیک می‌شویم که داخل مسیر است.

برای مشتق‌پذیری روی بازهٔ بستهٔ [a,b][a,b]، این سه شرط لازم است:

  • تابع در همهٔ نقاط داخلی، یعنی روی (a,b)(a,b)، مشتق‌پذیر باشد.
  • در سرِ چپ، یعنی aa، مشتق راست داشته باشد.
  • در سرِ راست، یعنی bb، مشتق چپ داشته باشد.

منظور از داشتن مشتق یک‌طرفه، وجود حدِ متناهیِ نسبت تغییرات از همان سمت است؛ فقط تعریف‌شدن تابع در سرِ بازه کافی نیست.

در بازهٔ نیمه‌باز نیز همین منطق را داریم: روی [a,b)[a,b) فقط سرِ aa عضو بازه است، پس علاوه بر نقاط داخلی، مشتق راست در aa را بررسی می‌کنیم. روی (a,b](a,b] فقط مشتق چپ در bb لازم است. سری که عضو بازه نیست، شرط مشتق‌پذیری ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

مثال حل‌شده

مشتق تابع g(x)=cos⁡3xg(x)=\cos^3 x را به دست آور.

  1. ساختار تابع را مشخص کن: g(x)=(cos⁡x)3g(x)=(\cos x)^3؛ پس تابع بیرونی توان سوم و تابع درونی کسینوس است.

  2. بگذار u=cos⁡xu=\cos x؛ در نتیجه g=u3g=u^3 و مشتق تابع بیرونی نسبت به ورودی‌اش برابر 3u23u^2 است.

  3. مشتق تابع درونی را حساب کن: u′=−sin⁡xu'=-\sin x.

  4. با قاعدهٔ زنجیری دو عامل را ضرب کن: g′(x)=3u2(−sin⁡x)g'(x)=3u^2(-\sin x).

  5. به‌جای uu عبارت اصلی را بگذار: g′(x)=−3cos⁡2xsin⁡xg'(x)=-3\cos^2 x\sin x؛ علامت منفی از مشتق کسینوس آمده است.

جواب: g′(x)=−3cos⁡2xsin⁡xg'(x)=-3\cos^2 x\sin x

نکات مهم

  • با فرض اندازه‌گیری زاویه برحسب رادیان، مشتق‌های پایه (sin⁡x)′=cos⁡x(\sin x)'=\cos x و (cos⁡x)′=−sin⁡x(\cos x)'=-\sin x هستند و همراه قواعد ضرب و تقسیم برای مشتق‌گیری توابع مثلثاتی به کار می‌روند.
  • در قاعدهٔ زنجیری، مشتق تابع بیرونی را در ورودیِ درونی حساب می‌کنیم و در مشتق تابع درونی ضرب می‌کنیم: (f∘g)′(x)=f′(g(x))g′(x)(f\circ g)'(x)=f'(g(x))g'(x).
  • مشتق‌پذیری روی بازه به مشتق‌پذیری در همهٔ نقاط داخلی نیاز دارد و در سرهای عضو بازه نیز باید مشتق یک‌طرفه از سمت داخل بازه وجود داشته باشد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۹۸ تا ۱۰۲ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مشتق مرتبه دوم

در این درس یاد می‌گیری مشتق مرتبهٔ دوم چه معنایی دارد، چه زمانی وجود دارد و چگونه ضابطه و مقدار آن را با دو بار مشتق‌گیری پیاپی به دست بیاوری.

پیش از شروع

از یک تابع مشتق گرفته‌ای و به تابع تازه‌ای رسیده‌ای؛ اگر از این تابع تازه هم مشتق بگیری، چه چیزی به دست می‌آید؟

اگر تابع مشتق، خودش مشتق‌پذیر باشد، با مشتق‌گیری دوباره به «مشتق مرتبهٔ دوم» می‌رسیم. پس قرار نیست قاعده‌ای کاملاً تازه یاد بگیری؛ همان قواعد مشتق‌گیری را این بار روی تابع مشتق اجرا می‌کنی.

مشتقِ مشتق یعنی چه؟

مشتقِ مشتق یعنی چه؟

وقتی از تابع ff مشتق می‌گیری، به تابع تازه‌ای به نام f′f' می‌رسی. حالا می‌توانی همین تابع تازه را بررسی کنی: آیا خودش هم مشتق‌پذیر است؟ اگر باشد، مشتق آن را مشتق مرتبهٔ دوم تابع اولیه می‌نامیم و با f′′f'' یا y′′y'' نشان می‌دهیم. پس:

f′′(x)=(f′(x))′f''(x)=\bigl(f'(x)\bigr)'

یعنی علامت دو خط کوچک، دستورِ دو بار مشتق‌گیری پیاپی است؛ نه به توان دو رساندن مشتق!

برای درک بهتر، نمودار f′f' را مثل یک نمودار مستقل ببین. همان‌طور که مشتق اول، شیب مماس بر نمودار ff را بیان می‌کند، مشتق دوم هم شیب مماس بر نمودار f′f' را بیان می‌کند.

شرط مهم: برای وجود f′′(a)f''(a)، کافی نیست فقط f′(a)f'(a) وجود داشته باشد؛ خودِ تابع f′f' باید در aa مشتق‌پذیر باشد. مثلاً اگر نمودار f′f' در آن نقطه گوشه داشته باشد، مشتق دوم در آن نقطه وجود ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

دو بار مشتق، سپس جای‌گذاری

دو بار مشتق، سپس جای‌گذاری

برای محاسبهٔ f′′(a)f''(a)، عجله نکن که از همان ابتدا عدد را جای‌گذاری کنی! اول باید دو بار پیاپی نسبت به xx مشتق بگیری و بعد مقدار موردنظر را در ضابطهٔ مشتق دوم قرار بدهی:

f(x) ⟶ f′(x) ⟶ f′′(x) ⟶ f′′(a)f(x)\ \longrightarrow\ f'(x)\ \longrightarrow\ f''(x)\ \longrightarrow\ f''(a)

در هر مرحله، قواعد مشتق‌گیری را روی نتیجهٔ مرحلهٔ قبل اجرا می‌کنیم. مثلاً اگر در مشتق اول جمله‌ای ثابت باقی مانده باشد، مشتق آن در مرحلهٔ دوم صفر می‌شود.

چرا جای‌گذاری را برای پایان نگه می‌داریم؟ چون f′(a)f'(a) فقط یک عدد است؛ با مشتق‌گرفتن از این عدد، تغییرات تابع f′(x)f'(x) را پیدا نمی‌کنیم. برای مشتق دوم باید خودِ ضابطهٔ f′(x)f'(x) را داشته باشیم.

همچنین حواست باشد: f′′(x)f''(x) یعنی مشتقِ مشتق، نه مربع مشتق؛ بنابراین با [f′(x)]2[f'(x)]^2 فرق دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

مثال حل‌شده

اگر f(x)=sin⁡2x−cos⁡2xf(x)=\sin^2 x-\cos 2x باشد، مقدار f′′(π6)f''\left(\frac{\pi}{6}\right) را حساب کنید.

  1. ابتدا از تابع اصلی مشتق می‌گیریم. با قاعدهٔ زنجیره‌ای داریم: f′(x)=2sin⁡xcos⁡x+2sin⁡2xf'(x)=2\sin x\cos x+2\sin 2x.

  2. با استفاده از اتحاد 2sin⁡xcos⁡x=sin⁡2x2\sin x\cos x=\sin 2x، تابع مشتق را ساده می‌کنیم: f′(x)=3sin⁡2xf'(x)=3\sin 2x.

  3. حالا از تابع مشتق، مشتق می‌گیریم: f′′(x)=3×2cos⁡2x=6cos⁡2xf''(x)=3\times 2\cos 2x=6\cos 2x.

  4. در پایان جای‌گذاری می‌کنیم: f′′(π6)=6cos⁡(π3)=6×12=3f''\left(\frac{\pi}{6}\right)=6\cos\left(\frac{\pi}{3}\right)=6\times\frac{1}{2}=3.

جواب: f′′(π6)=3f''\left(\frac{\pi}{6}\right)=3

نکات مهم

  • مشتق مرتبهٔ دوم، مشتقِ تابع مشتق است و با f′′(x)f''(x) یا y′′y'' نمایش داده می‌شود.
  • وجود f′′(a)f''(a) به مشتق‌پذیری تابع f′f' در aa وابسته است، نه صرفاً به وجود f′(a)f'(a).
  • برای محاسبهٔ f′′(a)f''(a)، دو بار پیاپی مشتق می‌گیریم و سپس مقدار x=ax=a را جای‌گذاری می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۱۰۲ تا ۱۰۵ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۳: آهنگ متوسط تغییر و آهنگ لحظه‌ای تغییر

در این درس یاد می‌گیری آهنگ متوسط و لحظه‌ای تغییر را از فرمول و نمودار به دست بیاوری و معنای آن‌ها را در حرکت خودرو و رشد قد توضیح بدهی.

پیش از شروع

آیا ممکن است سرعت متوسط یک خودرو در یک بازه صفر باشد، اما خودرو در طول آن بازه حرکت کرده باشد؟

بله؛ اگر خودرو حرکت کند و دوباره به مکان آغازین برگردد، تغییر مکانش صفر است و سرعت متوسطش هم صفر می‌شود. برای فهمیدن وضعیت حرکت در یک لحظه، باید به سرعت لحظه‌ای نگاه کنیم، نه فقط سرعت متوسط یک بازه.

سرعت متوسط؛ نگاه به یک بازه

سرعت متوسط؛ نگاه به یک بازه

ممکن است خودرویی حرکت کند، اما در پایان به جای شروع برگردد. پس برای بررسی سرعت متوسط، باید تغییر مکان را بشناسیم، نه مجموع مسافتی را که خودرو پیموده است.

اگر مکان خودرو در زمان t1t_1 برابر d(t1)d(t_1) و در زمان t2t_2 برابر d(t2)d(t_2) باشد، داریم:

vمتوسط=d(t2)−d(t1)t2−t1v_{\text{متوسط}}=\frac{d(t_2)-d(t_1)}{t_2-t_1}

صورت کسر، تغییر مکان و مخرج، مدت زمانِ بازه است. اگر مکان برحسب متر و زمان برحسب ثانیه باشد، واحد سرعت متوسط ms\frac{\mathrm{m}}{\mathrm{s}} خواهد بود.

روی نمودار مکان ــ زمان، دو نقطهٔ مربوط به ابتدا و انتهای بازه را به هم وصل کن. این خط، خط قاطع است. شیب آن همان «تغییر مکان تقسیم بر تغییر زمان» است؛ بنابراین سرعت متوسط را نشان می‌دهد.

حالا به پرسش آغاز برگردیم: اگر خودرو به مکان شروع برگردد، تغییر مکانش صفر است؛ پس سرعت متوسطش صفر می‌شود، حتی اگر در طول بازه حرکت کرده باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

سرعت لحظه‌ای؛ نگاه به یک لحظه

سرعت لحظه‌ای؛ نگاه به یک لحظه

وقتی به سرعت‌سنج خودرو نگاه می‌کنی، سرعت همان لحظه را می‌بینی، نه سرعت متوسط کل سفر را. برای نزدیک‌شدن به این سرعت، می‌توانیم سرعت متوسط را در بازه‌های زمانی کوچک‌تر و کوچک‌تر پیرامون آن لحظه بررسی کنیم.

روی نمودار مکان ــ زمان، با نزدیک‌شدن نقطهٔ دوم به نقطهٔ اول، شیب خط قاطع به شیب خط مماس نزدیک می‌شود. پس اگر تابع مکان d(t)d(t) باشد، سرعت لحظه‌ای برابر است با:

v(t)=d′(t)v(t)=d'(t)

علامت این مشتق هم معنا دارد: سرعت مثبت یعنی حرکت در جهت مثبت محور مکان، و سرعت منفی یعنی حرکت در جهت مخالف آن؛ منفی‌بودن سرعت به معنی کندشدن نیست. مثلاً سرعت‌های +10 ms+10\,\frac{\mathrm{m}}{\mathrm{s}} و −10 ms-10\,\frac{\mathrm{m}}{\mathrm{s}} تندی یکسان، اما جهت‌های مخالف دارند.

اگر مشتق مکان در لحظه‌ای صفر باشد، مماس افقی است و خودرو در همان لحظه ساکن است؛ نه لزوماً در یک بازهٔ زمانی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

از سرعت به آهنگ تغییر

از سرعت به آهنگ تغییر

ایدهٔ سرعت فقط برای حرکت نیست. مثلاً اگر دمای اتاق را تابعی از زمان بدانیم، می‌توانیم بپرسیم: «دما به‌طور متوسط با چه آهنگی تغییر کرده است؟»

برای تابع ff، وقتی ورودی از aa به a+ha+h می‌رود، تغییر ورودی hh و تغییر خروجی f(a+h)−f(a)f(a+h)-f(a) است. پس برای h≠0h\ne0 داریم:

آهنگ متوسط تغییر=f(a+h)−f(a)h\text{آهنگ متوسط تغییر}=\frac{f(a+h)-f(a)}{h}

این نسبت، شیب خط قاطع گذرنده از دو نقطهٔ نمودار است؛ یعنی تغییر خروجی به‌ازای هر واحد تغییر ورودی در آن بازه.

حالا اگر بخواهیم آهنگ تغییر را درست در نقطهٔ aa بدانیم، بازه را کوچک و کوچک‌تر می‌کنیم. اگر حد زیر وجود داشته باشد:

آهنگ لحظه‌ای تغییر=lim⁡h→0f(a+h)−f(a)h=f′(a)\text{آهنگ لحظه‌ای تغییر}=\lim_{h\to0}\frac{f(a+h)-f(a)}{h}=f'(a)

این مقدار، شیب خط مماس در همان نقطه است. دقت کن: در کسر، hh را صفر نمی‌گذاریم؛ حد نسبت را هنگام نزدیک‌شدن hh به صفر می‌گیریم. پس «متوسط» مربوط به یک بازه است و «لحظه‌ای» مربوط به یک نقطه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

آهنگ تغییر در رشد قد

آهنگ تغییر در رشد قد

وقتی قدت را در دو تاریخ اندازه می‌گیری، می‌توانی بفهمی در آن فاصله، به‌طور متوسط هر ماه چقدر رشد کرده‌ای. این عدد لزوماً رشد تو در تک‌تک ماه‌ها نیست.

در مدل کتاب، قد متوسط کودکان با تابع f(x)=7x+50f(x)=7\sqrt{x}+50 بیان می‌شود؛ xx سن برحسب ماه و f(x)f(x) قد برحسب سانتی‌متر است. این مدل تا حدود شصت‌ماهگی در نظر گرفته شده است.

آهنگ متوسط رشد بین دو سن، یعنی تغییر قد تقسیم بر فاصلهٔ زمانی:

f(b)−f(a)b−a\displaystyle \frac{f(b)-f(a)}{b-a}

اما اگر بپرسیم «رشد در همین سن با چه آهنگی رخ می‌دهد؟»، باید مشتق تابع قد را در آن سن پیدا کنیم. برای این مدل و در سن‌های مثبت داریم:

f′(x)=72x\displaystyle f'(x)=\frac{7}{2\sqrt{x}}

واحد هر دو آهنگ، سانتی‌مترماه\frac{\text{سانتی‌متر}}{\text{ماه}} است، نه سانتی‌متر؛ چون دربارهٔ تغییر قد در گذر زمان حرف می‌زنیم، نه خود قد. همچنین با افزایش سن، مخرج این مشتق بزرگ‌تر می‌شود؛ پس در این مدل قد همچنان افزایش می‌یابد، اما آهنگ رشد آن کمتر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۵

مثال حل‌شده

قد متوسط کودکان با مدل f(x)=7x+50f(x)=7\sqrt{x}+50 توصیف می‌شود؛ xx سن برحسب ماه و f(x)f(x) قد برحسب سانتی‌متر است. آهنگ متوسط رشد را در بازهٔ [0,25][0,25] به دست بیاور و آهنگ لحظه‌ای رشد را در 2525 و 4949 ماهگی مقایسه کن.

  1. برای آهنگ متوسط، ابتدا قد دو سر بازه را حساب می‌کنیم: f(0)=50f(0)=50 و f(25)=7×5+50=85f(25)=7\times5+50=85.

  2. تغییر قد را بر مدت زمان تقسیم می‌کنیم: f(25)−f(0)25−0=85−5025=1.4 سانتی‌مترماه\frac{f(25)-f(0)}{25-0}=\frac{85-50}{25}=1.4\,\frac{\text{سانتی‌متر}}{\text{ماه}}. این عدد میانگین رشد ماهانه در کل بازه است، نه رشد دقیق هر ماه.

  3. برای آهنگ لحظه‌ای، مشتق می‌گیریم: f′(x)=72xf'(x)=\frac{7}{2\sqrt{x}}، برای x>0x>0.

  4. سن‌های خواسته‌شده را در مشتق می‌گذاریم: f′(25)=710=0.7f'(25)=\frac{7}{10}=0.7 و f′(49)=714=0.5f'(49)=\frac{7}{14}=0.5؛ واحد هر دو سانتی‌مترماه\frac{\text{سانتی‌متر}}{\text{ماه}} است.

  5. چون 0.7>0.50.7>0.5، آهنگ لحظه‌ای رشد در 2525 ماهگی بیشتر است؛ کودک در هر دو سن رشد می‌کند، اما در 4949 ماهگی آهسته‌تر.

جواب: آهنگ متوسط رشد در بازهٔ [0,25][0,25] برابر 1.4 سانتی‌مترماه1.4\,\frac{\text{سانتی‌متر}}{\text{ماه}} است؛ آهنگ لحظه‌ای رشد در 2525 ماهگی برابر 0.7 سانتی‌مترماه0.7\,\frac{\text{سانتی‌متر}}{\text{ماه}} و در 4949 ماهگی برابر 0.5 سانتی‌مترماه0.5\,\frac{\text{سانتی‌متر}}{\text{ماه}} است، پس رشد لحظه‌ای در 2525 ماهگی بیشتر است.

نکات مهم

  • آهنگ متوسط تغییر، نسبت تغییر خروجی به تغییر ورودی در یک بازه و برابر شیب خط قاطع است.
  • آهنگ لحظه‌ای تغییر در یک نقطه، مقدار مشتق تابع و برابر شیب خط مماس در همان نقطه است.
  • واحد آهنگ تغییر از تقسیم واحد خروجی بر واحد ورودی به دست می‌آید؛ در حرکت، علامت سرعت جهت حرکت را نشان می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۱۰۵ تا ۱۰۷ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

کاربردهایی دیگر از آهنگ متوسط تغییر و آهنگ لحظه‌ای تغییر

در این درس یاد می‌گیری آهنگ متوسط و لحظه‌ای تغییر را برای رشد قد، تغییر نرخ باروری و حرکت عمودی به کار ببری و معنای مقدار و علامت آن‌ها را توضیح بدهی.

پیش از شروع

آیا ممکن است جسمی را رو به بالا پرتاب کنیم و پیش از برگشتنش به زمین، سرعت لحظه‌ای آن صفر شود؟

بله؛ جسم در بالاترین نقطه، برای یک لحظه سرعت صفر دارد و سپس رو به پایین حرکت می‌کند. با مشتق تابع ارتفاع می‌توانیم سرعت همان لحظه و جهت حرکت جسم را پیدا کنیم.

رشد در یک بازه یا یک لحظه

رشد در یک بازه یا یک لحظه

اگر قد کودکی را امروز و چند ماه بعد اندازه بگیری، می‌توانی آهنگ متوسط رشد او را حساب کنی؛ یعنی به‌طور متوسط در هر ماه چقدر بلندتر شده است:

آهنگ متوسط رشد=قد پایان بازه−قد آغاز بازهمدت بازه\displaystyle \text{آهنگ متوسط رشد}=\frac{\text{قد پایان بازه}-\text{قد آغاز بازه}}{\text{مدت بازه}}

این مقدار لزوماً رشد تک‌تک ماه‌ها نیست؛ فقط خلاصه‌ای از تغییر قد در کل بازه است.

در مدل کتاب، قد متوسط کودکان با تابع f(x)=7x+50f(x)=7\sqrt{x}+50 توصیف می‌شود؛ xx سن برحسب ماه و f(x)f(x) قد برحسب سانتی‌متر است. برای بازهٔ [a,b][a,b]، آهنگ متوسط برابر است با:

f(b)−f(a)b−a\displaystyle \frac{f(b)-f(a)}{b-a}

اما اگر بپرسیم «در همین سن، قد با چه آهنگی تغییر می‌کند؟»، به آهنگ لحظه‌ای رشد نیاز داریم؛ یعنی مشتق تابع قد:

f′(x)=72x(x>0)\displaystyle f'(x)=\frac{7}{2\sqrt{x}}\qquad (x>0)

واحد هر دو آهنگ، سانتی‌مترماه\frac{\text{سانتی‌متر}}{\text{ماه}} است. با افزایش سن، مخرج این مشتق بزرگ‌تر می‌شود؛ پس در این مدل، آهنگ لحظه‌ای رشد کمتر می‌شود، نه خودِ قد!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۵

معنای آهنگ تغییر منفی

معنای آهنگ تغییر منفی

نرخ باروری، میانگین تعداد فرزندان متولدشده به‌ازای هر مادر است. برای بررسی تغییر این شاخص در یک بازه، مقدار پایانی را منهای مقدار آغازین می‌کنیم و بر مدت زمان تقسیم می‌کنیم:

آهنگ متوسط تغییر نرخ باروری=نرخ باروری پایانی−نرخ باروری آغازینسال پایانی−سال آغازین\text{آهنگ متوسط تغییر نرخ باروری}=\frac{\text{نرخ باروری پایانی}-\text{نرخ باروری آغازین}}{\text{سال پایانی}-\text{سال آغازین}}

چون زمان پایانی بعد از زمان آغازین است، مخرج مثبت است؛ پس علامت پاسخ را تغییرِ نرخ باروری تعیین می‌کند. اگر مقدار پایانی کمتر باشد، آهنگ متوسط منفی می‌شود؛ اگر بیشتر باشد، مثبت می‌شود.

مثلاً آهنگ متوسط −0.108-0.108 در داده‌های کتاب یعنی نرخ باروری در آن بازه، به‌طور متوسط هر سال به‌اندازهٔ 0.1080.108 فرزند به‌ازای هر مادر کاهش یافته است؛ نه اینکه خودِ نرخ باروری منفی باشد!

مثل کم‌شدن موجودی حساب: تغییر موجودی می‌تواند منفی باشد، درحالی‌که هنوز پول در حساب هست. همچنین، آهنگ متوسط منفی فقط کاهش از آغاز تا پایان بازه را نشان می‌دهد؛ لازم نیست در تک‌تک سال‌های آن بازه کاهش رخ داده باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶

از تغییر ارتفاع تا سرعت

از تغییر ارتفاع تا سرعت

توپی را رو به بالا پرتاب کن و جهت بالا را مثبت بگیر. اگر ارتفاع توپ در زمان tt با h(t)h(t) مشخص شود، سرعت متوسط در بازهٔ [a,b][a,b] برابر است با:

vˉ=h(b)−h(a)b−a\bar v=\frac{h(b)-h(a)}{b-a}

این نسبت می‌گوید ارتفاع توپ در آن بازه، به‌طور متوسط در هر ثانیه چقدر تغییر کرده است؛ نه اینکه سرعت در تمام لحظه‌ها یکسان بوده باشد.

برای دانستن سرعت در یک لحظهٔ مشخص، مشتق ارتفاع را حساب می‌کنیم:

v(t)=h′(t)v(t)=h'(t)

اگر ارتفاع برحسب m\mathrm{m} و زمان برحسب s\mathrm{s} باشد، واحد هر دو سرعت m/s\mathrm{m/s} است.

علامت سرعت را با جهت حرکت بخوان: سرعت لحظه‌ای مثبت یعنی حرکت رو به بالا و سرعت لحظه‌ای منفی یعنی حرکت رو به پایین؛ منفی‌بودن سرعت به معنای زیر زمین بودن توپ نیست! همچنین سرعت متوسط منفی فقط نشان می‌دهد ارتفاع پایان بازه از ارتفاع آغاز آن کمتر است، نه اینکه توپ در تمام بازه رو به پایین حرکت کرده باشد.

در بالاترین نقطهٔ مسیر پرتاب، سرعت لحظه‌ای صفر می‌شود؛ اما ارتفاع صفر نیست. توپ همان لحظه تغییر جهت می‌دهد و سپس پایین می‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷

مثال حل‌شده

ارتفاع جسمی از سطح زمین با تابع h(t)=−5t2+40th(t)=-5t^2+40t داده شده است؛ زمان برحسب ثانیه و ارتفاع برحسب متر است. با فرض مثبت بودن جهت بالا، سرعت متوسط در بازهٔ [2,6][2,6] و سرعت لحظه‌ای در t=6t=6 را پیدا کن. آیا صفر بودن سرعت متوسط یعنی جسم در تمام این بازه ساکن بوده است؟

  1. ارتفاع دو سر بازه را حساب می‌کنیم: h(2)=−5(2)2+40(2)=60h(2)=-5(2)^2+40(2)=60 و h(6)=−5(6)2+40(6)=60h(6)=-5(6)^2+40(6)=60؛ هر دو برحسب متر هستند.

  2. سرعت متوسط برابر است با vمتوسط=h(6)−h(2)6−2=60−604=0 m/sv_{\text{متوسط}}=\frac{h(6)-h(2)}{6-2}=\frac{60-60}{4}=0\ \mathrm{m/s}.

  3. برای سرعت لحظه‌ای، مشتق ارتفاع را می‌گیریم: v(t)=h′(t)=−10t+40v(t)=h'(t)=-10t+40.

  4. در زمان خواسته‌شده داریم: v(6)=−10(6)+40=−20 m/sv(6)=-10(6)+40=-20\ \mathrm{m/s}؛ علامت منفی یعنی حرکت رو به پایین است.

  5. برابر بودن ارتفاع ابتدا و انتهای بازه فقط یعنی تغییر خالص ارتفاع صفر است؛ جسم در این فاصله ابتدا بالا رفته و سپس پایین آمده است، نه اینکه ساکن مانده باشد.

جواب: سرعت متوسط در بازهٔ [2,6][2,6] برابر با 0 m/s0\ \mathrm{m/s} و سرعت لحظه‌ای در t=6t=6 برابر با −20 m/s-20\ \mathrm{m/s} است؛ پس جسم در آن لحظه رو به پایین حرکت می‌کند و صفر بودن سرعت متوسط به معنی ساکن بودن در سراسر بازه نیست.

نکات مهم

  • آهنگ متوسط تغییر از تقسیم تغییر مقدار تابع بر طول بازه به دست می‌آید و فقط وضعیت ابتدا و انتهای بازه را مقایسه می‌کند.
  • آهنگ لحظه‌ای تغییر، مقدار مشتق تابع در همان لحظه است؛ برای تابع قد، این مقدار آهنگ رشد در یک سن مشخص را نشان می‌دهد.
  • در حرکت عمودی با جهت مثبت رو به بالا، مشتق ارتفاع همان سرعت لحظه‌ای است و علامت مثبت یا منفی آن به‌ترتیب حرکت رو به بالا یا پایین را نشان می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۱۰۷ تا ۱۱۰ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

سرعت متوسط و سرعت لحظه‌ای

در این درس یاد می‌گیری سرعت متوسط و لحظه‌ای را از تابع مکان به دست آوری، علامت سرعت را تفسیر کنی و مفهوم آهنگ تغییر را در موقعیت‌های دیگر به کار ببری.

پیش از شروع

آیا ممکن است توپی در هوا باشد، اما سرعتش در یک لحظه صفر شود و بعد دوباره حرکت کند؟

بله؛ توپ در بالاترین نقطهٔ مسیر، برای یک لحظه سرعت صفر دارد و سپس رو به پایین حرکت می‌کند. برای فهمیدن این اتفاق، باید سرعت در یک بازهٔ زمانی را از سرعت در یک لحظه جدا کنیم.

سرعت در یک بازه

سرعت در یک بازه

فرض کن حرکت یک آسانسور را بررسی می‌کنی. اگر فقط مکان شروع و پایان و مدت حرکت را بدانی، می‌توانی سرعت متوسط آن را حساب کنی؛ اما هنوز نمی‌دانی در هر لحظه با چه سرعتی حرکت کرده است.

اگر مکان جسم در زمان tt با h(t)h(t) مشخص شود، سرعت متوسط در بازهٔ [a,b][a,b] برابر است با:

vمتوسط=h(b)−h(a)b−av_{\text{متوسط}}=\frac{h(b)-h(a)}{b-a}

صورت کسر، تغییر مکان است و مخرج، مدت زمان؛ پس ترتیب تفریق در هر دو باید یکسان باشد: مقدار پایانی منهای مقدار آغازین. اگر مکان برحسب m\mathrm{m} و زمان برحسب s\mathrm{s} باشد، واحد سرعت متوسط m/s\mathrm{m/s} است.

روی نمودار مکان ـ زمان، دو نقطهٔ ابتدا و انتهای بازه را با خطی راست به هم وصل کن. شیب این خط همان سرعت متوسط است، چون شیب هم از تقسیم تغییر عمودی بر تغییر افقی به دست می‌آید.

یادت باشد: سرعت متوسط، توصیف حرکت در کل بازه است؛ لازم نیست سرعت جسم در تمام این مدت ثابت بوده باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷

سرعت در یک لحظه

سرعت در یک لحظه

وقتی به سرعت‌سنج خودرو نگاه می‌کنی، می‌خواهی بدانی همین حالا چقدر سریع حرکت می‌کند، نه اینکه در چند ثانیهٔ گذشته سرعت متوسطش چقدر بوده است. این همان تفاوت سرعت لحظه‌ای و سرعت متوسط است.

برای نزدیک‌شدن به سرعت در لحظهٔ t=at=a، سرعت متوسط را در بازه‌های زمانی هرچه کوچک‌تر اطراف آن لحظه بررسی می‌کنیم. اگر این نسبت‌ها به یک مقدار مشخص نزدیک شوند، آن مقدار مشتق تابع مکان در همان لحظه است:

v(a)=h′(a)v(a)=h'(a)

روی نمودار مکان ـ زمان، سرعت متوسط شیب خطی است که دو نقطه را وصل می‌کند؛ اما سرعت لحظه‌ای شیب خط مماس در یک نقطه است. پس ارتفاع نقطه، سرعت را نشان نمی‌دهد؛ باید شیب مماس را بخوانیم.

برای تابع این درس، یعنی h(t)=−5t2+40th(t)=-5t^2+40t، ابتدا تابع مکان را مشتق می‌گیریم:

h′(t)=−10t+40h'(t)=-10t+40

حالا برای یافتن سرعت در هر لحظه، کافی است زمان موردنظر را در تابع مشتق جای‌گذاری کنیم، نه در خود تابع ارتفاع. واحد سرعت نیز m/s\mathrm{m/s} است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷

علامت سرعت چه می‌گوید؟

علامت سرعت چه می‌گوید؟

آیا سرعت منفی یعنی در محاسبه اشتباه کرده‌ایم؟ نه! علامت سرعت، جهت حرکت را نشان می‌دهد؛ پس اول باید جهت مثبت را مشخص کنیم.

در پرتاب عمودی این درس، جهت بالا را مثبت گرفته‌ایم. بنابراین سرعت مثبت یعنی جسم رو به بالا می‌رود و سرعت منفی یعنی رو به پایین حرکت می‌کند. مثلاً سرعت −10 m/s-10\ \mathrm{m/s} یعنی جسم در جهت پایین حرکت می‌کند و تندی آن 10 m/s10\ \mathrm{m/s} است؛ منفی بودن به معنی کندتر بودن نیست.

برای تابع ارتفاع h(t)=−5t2+40th(t)=-5t^2+40t، سرعت لحظه‌ای برابر h′(t)=−10t+40h'(t)=-10t+40 است. در لحظهٔ t=4 st=4\ \mathrm{s}، سرعت صفر می‌شود و جسم به بالاترین نقطه می‌رسد. این همان مکثِ لحظه‌ای توپ پیش از برگشتن است؛ صفر شدن سرعت در یک لحظه، به معنی بی‌حرکت ماندن جسم در ادامه نیست. پس از آن، سرعت منفی می‌شود و توپ پایین می‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷

آهنگ تغییر، فراتر از حرکت

آهنگ تغییر، فراتر از حرکت

مشتق فقط برای محاسبهٔ سرعت نیست. هر جا کمیتی نسبت به کمیت دیگری تغییر کند، می‌توان از آهنگ تغییر حرف زد؛ مثلاً تغییر دما نسبت به زمان، یا تغییر فروش نسبت به هزینهٔ تبلیغ.

اگر تعداد فروش را با N(t)N(t) و هزینهٔ تبلیغ را با tt نشان دهیم، آهنگ تغییر متوسط فروش در بازهٔ [a,b][a,b] برابر است با:

N(b)−N(a)b−a\frac{N(b)-N(a)}{b-a}

مشتق N′(t)N'(t) هم آهنگ تغییر لحظه‌ای فروش نسبت به هزینهٔ تبلیغ است. اگر هزینه برحسب میلیون تومان باشد، واحد این آهنگ «تعداد کالا به‌ازای هر میلیون تومان» است، نه سرعت حرکت!

حالا تصور کن فروشگاه با افزایش هزینهٔ تبلیغ همچنان بیشتر می‌فروشد، اما هر بار با صرف هزینهٔ اضافیِ یکسان، تعداد کمتری به فروش قبلی اضافه می‌شود. فروش افزایش دارد، ولی آهنگ افزایش فروش کم می‌شود. پس کاهش آهنگ تغییر را نباید با کاهش خودِ کمیت اشتباه گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹

مثال حل‌شده

مکان متحرکی برحسب متر با تابع f(t)=t2−t+10f(t)=t^2-t+10 داده شده است و زمان برحسب ثانیه است؛ در کدام لحظه از بازهٔ [0,5][0,5]، سرعت لحظه‌ای با سرعت متوسط در همین بازه برابر می‌شود؟

  1. ابتدا مکان دو سر بازه را حساب می‌کنیم: f(0)=10 mf(0)=10\ \mathrm{m} و f(5)=25−5+10=30 mf(5)=25-5+10=30\ \mathrm{m}.

  2. سرعت متوسط را از تغییر مکان تقسیم بر مدت زمان می‌یابیم: vمتوسط=30−105−0=4 m/sv_{\text{متوسط}}=\frac{30-10}{5-0}=4\ \mathrm{m/s}.

  3. برای سرعت لحظه‌ای، از تابع مکان مشتق می‌گیریم: v(t)=f′(t)=2t−1v(t)=f'(t)=2t-1.

  4. دو سرعت را برابر قرار می‌دهیم: 2t−1=42t-1=4؛ بنابراین 2t=52t=5 و t=2.5 st=2.5\ \mathrm{s}.

  5. این زمان داخل بازهٔ [0,5][0,5] است و با جای‌گذاری، v(2.5)=4 m/sv(2.5)=4\ \mathrm{m/s} به دست می‌آید؛ پس در این لحظه شیب مماس با شیب خط وصل‌کنندهٔ دو سر بازه برابر است.

جواب: در لحظهٔ t=2.5 st=2.5\ \mathrm{s}، سرعت لحظه‌ای و سرعت متوسط در بازهٔ داده‌شده هر دو برابر 4 m/s4\ \mathrm{m/s} هستند.

نکات مهم

  • سرعت متوسط برابر f(b)−f(a)b−a\frac{f(b)-f(a)}{b-a} است و شیب خط گذرنده از دو نقطهٔ ابتدا و انتهای بازه را روی نمودار مکان ـ زمان نشان می‌دهد.
  • سرعت لحظه‌ای برابر مشتق تابع مکان است؛ با انتخاب جهت بالا به‌عنوان جهت مثبت، علامت آن جهت حرکت را مشخص می‌کند و در بالاترین نقطهٔ پرتاب عمودی صفر می‌شود.
  • آهنگ تغییر متوسط و لحظه‌ای برای کمیت‌های دیگر هم کاربرد دارد و ممکن است خود کمیت افزایش یابد، اما آهنگ افزایش آن کمتر شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۴ حسابان دوازدهم · رایگان