درس ۱ · صفحهٔ ۱۱۱ تا ۱۲۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: اکسترممهای یک تابع و توابع صعودی و نزولی
در این درس یاد میگیری اکسترممهای نسبی و مطلق را تشخیص بدهی، با بررسی نقاط بحرانی و دو سر بازه اکسترممهای مطلق را پیدا کنی و از علامت مشتق، صعودی یا نزولی بودن تابع را بفهمی.
پیش از شروع
اگر نمودار تابعی در یک نقطه مماس افقی داشته باشد، آیا حتماً آن نقطه قله یا درهٔ نمودار است؟
نه؛ مماس افقی بهتنهایی نشانهٔ قله یا دره نیست. مثلاً نمودار در مبدأ مماس افقی دارد، اما از دو طرف مبدأ همچنان رو به بالا میرود؛ در این درس یاد میگیری چطور نامزدهای اکسترمم را پیدا و بررسی کنی.
قله و دره در همسایگی
قله و دره در همسایگی
وقتی در مسیر کوهستانی به بالای یک تپه میرسی، ممکن است نسبت به اطراف خودت بالاتر باشی، بیآنکه روی بلندترین قلهٔ مسیر ایستاده باشی. واژهٔ نسبی در نمودار تابع هم همین نگاه محلی را دارد.
برای بررسی تابع در ، یک بازهٔ باز دور آن در نظر بگیر؛ یعنی بازهای که خودِ را در بر بگیرد و از هر دو طرف آن جا داشته باشد. این بازه باید در دامنهٔ تابع باشد.
- اگر در چنین بازهای همهٔ مقدارهای تابع از کمتر یا با آن برابر باشند، یک ماکزیمم نسبی است: .
- اگر همهٔ مقدارهای تابع از بیشتر یا با آن برابر باشند، یک مینیمم نسبی است: .
پس لازم نیست تمام نمودار را مقایسه کنی؛ کافی است یک همسایگی مناسب پیدا شود. همچنین «کمتر یا مساوی» و «بیشتر یا مساوی» مهماند: برابر بودن بعضی مقدارهای اطراف، مانع اکسترمم نسبی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲
بیشترین و کمترین در کل مجموعه
بیشترین و کمترین در کل مجموعه
فرض کن دمای یک شهر را در دو شبانهروز ثبت کردهای. برای پیدا کردن گرمترین لحظه، کافی نیست دما را فقط با لحظههای اطرافش مقایسه کنی؛ باید تمام دماهای ثبتشده در این مدت را در نظر بگیری.
برای تابع هم همین است: ماکزیمم مطلق بزرگترین مقدار تابع در مجموعهٔ موردنظر و مینیمم مطلق کوچکترین مقدار آن است. پس همیشه بپرس: «بیشترین یا کمترین، در کدام مجموعه؟» با تغییر مجموعه، پاسخ هم ممکن است تغییر کند.
سه چیز را از هم جدا کن. اگر بیشترین دما برابر و در زمان ثبت شده باشد:
- مقدار ماکزیمم مطلق:
- طول نقطهٔ ماکزیمم مطلق:
- نقطهٔ ماکزیمم مطلق:
همچنین، یک قلهٔ نسبی لزوماً بلندترین قلهٔ کل نمودار نیست. اکسترمم مطلق میتواند در دو سر بازه هم رخ دهد؛ برای آن، برخلاف اکسترمم نسبی، وجود یک همسایگی باز در دامنه لازم نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳
مشتق صفر؛ نشانه، نه تضمین
مشتق صفر؛ نشانه، نه تضمین
در یک قله یا درهٔ نسبی، اگر مشتق وجود داشته باشد، مقدارش صفر است؛ یعنی مماس نمودار افقی است. پس اگر تابع در اکسترمم نسبی داشته باشد و مشتقپذیر باشد، داریم .
اما مراقب جهت این نتیجه باش! مماس افقی لزوماً به معنی قله یا دره نیست. مثلاً برای تابع ، مشتق در صفر است، ولی مقدارهای تابع در سمت چپ این نقطه منفی و در سمت راست آن مثبتاند؛ پس این نقطه نه ماکزیمم نسبی است و نه مینیمم نسبی. مثل مسیری که لحظهای صاف میشود، اما همچنان از پایین به بالا ادامه پیدا میکند.
از طرف دیگر، قله یا دره میتواند گوشهدار باشد و اصلاً مشتق نداشته باشد. نمودار در یک دره دارد، اما بهدلیل گوشهٔ نمودار، مشتق در آن نقطه وجود ندارد.
پس برای تشخیص اکسترمم، تنها به صفر بودن یا نبودن مشتق تکیه نکن؛ رفتار مقدارهای تابع در اطراف نقطه هم مهم است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶
فهرست نامزدها و مقایسهٔ مقدارها
فهرست نامزدها و مقایسهٔ مقدارها
برای پیدا کردن بالاترین و پایینترین نقطه، لازم نیست مقدار تابع را در تکتک نقاط حساب کنیم! اگر تابع روی بازهٔ بستهٔ پیوسته باشد، حتماً هم ماکزیمم مطلق دارد و هم مینیمم مطلق.
برای یافتن آنها این مسیر را برو:
- نامزدهای داخلی را پیدا کن: نقاطی از داخل بازه که مشتق در آنها صفر است یا وجود ندارد. اینها نقاط بحرانیاند؛ خود تابع باید در آنها تعریف شده باشد.
- دو سر بازه را اضافه کن: نقاط و را هم بررسی کن؛ ممکن است بیشترین یا کمترین مقدار همانجا باشد.
- مقدارهای تابع را مقایسه کن: بزرگترین مقدار، ماکزیمم مطلق و کوچکترین مقدار، مینیمم مطلق است. ممکن است چند نقطه مقدار یکسانی داشته باشند.
در مسئلهای مثل ساخت جعبه با بیشترین حجم هم همین راه به کار میآید: ابتدا حجم را به صورت تابعی از اندازهٔ برش مینویسیم و بازهٔ مجاز را مشخص میکنیم؛ سپس نامزدها را بررسی میکنیم.
یادت بماند: بحرانی بودن فقط یعنی «نامزد بودن»، نه اینکه حتماً اکسترمم داشته باشیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷
علامت مشتق و مسیر نمودار
علامت مشتق و مسیر نمودار
مشتق، شیب خط مماس است؛ پس علامت آن به ما میگوید نمودار در چه مسیری حرکت میکند. نمودار را همیشه از چپ به راست دنبال کن، یعنی در جهت افزایش .
- اگر در سراسر یک بازه باشد، تابع در آن بازه صعودی اکید است: با افزایش ورودی، مقدار تابع بیشتر میشود.
- اگر در سراسر یک بازه باشد، تابع در آن بازه نزولی اکید است: با افزایش ورودی، مقدار تابع کمتر میشود.
- اگر در سراسر یک بازه باشد، تابع در آن بازه ثابت است و نمودارش افقی میماند.
مثلاً اگر تابعی مقدار آب یک مخزن را نسبت به زمان نشان دهد، مشتق مثبت یعنی آب مخزن در حال بیشتر شدن است؛ مشتق منفی یعنی مقدار آب کاهش مییابد.
تفاوت مهم: صفر بودن مشتق در یک نقطه، با صفر بودن آن در تمام یک بازه فرق دارد. یک مماس افقی بهتنهایی ثابت بودن تابع در اطراف آن نقطه را نشان نمیدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰
مثال حلشده
اکسترممهای مطلق تابع را روی بازهٔ پیدا کن.
ابتدا وجود اکسترممها را بررسی میکنیم: تابع چندجملهای است، پس روی بازهٔ بستهٔ پیوسته است و حتماً ماکزیمم و مینیمم مطلق دارد.
مشتق میگیریم: . مشتق در تمام نقاط داخلی بازه وجود دارد.
با حل ، نقاط بحرانی داخلی و به دست میآیند؛ هر دو داخل بازهاند.
دو سر بازه را هم به فهرست مقایسه اضافه میکنیم؛ پس باید مقدار تابع را در حساب کنیم.
مقدارها برابرند با ، ، و .
کمترین مقدار فهرست و بیشترین آن است؛ بنابراین مینیمم مطلق در دو نقطه رخ میدهد، اما ماکزیمم مطلق فقط در انتهای راست بازه است.
نکات مهم
- اکسترمم نسبی با مقایسه در یک همسایگی باز و اکسترمم مطلق با مقایسه در کل مجموعهٔ موردنظر تعیین میشود.
- برای تابع پیوسته روی بازهٔ بسته، مقدار تابع را در نقاط بحرانی و دو سر بازه مقایسه میکنیم؛ نقطهٔ بحرانی الزاماً اکسترمم نیست.
- مشتق مثبت در سراسر یک بازه نشانهٔ صعودی اکید، مشتق منفی نشانهٔ نزولی اکید و مشتق صفر در سراسر بازه نشانهٔ ثابت بودن تابع است.