۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۵ حسابان دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«کاربردهای مشتق»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • حسابان ۲
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۱۱ تا ۱۴۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۱۱ تا ۱۲۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱: اکسترمم‌های یک تابع و توابع صعودی و نزولی

در این درس یاد می‌گیری اکسترمم‌های نسبی و مطلق را تشخیص بدهی، با بررسی نقاط بحرانی و دو سر بازه اکسترمم‌های مطلق را پیدا کنی و از علامت مشتق، صعودی یا نزولی بودن تابع را بفهمی.

پیش از شروع

اگر نمودار تابعی در یک نقطه مماس افقی داشته باشد، آیا حتماً آن نقطه قله یا درهٔ نمودار است؟

نه؛ مماس افقی به‌تنهایی نشانهٔ قله یا دره نیست. مثلاً نمودار f(x)=x3f(x)=x^3 در مبدأ مماس افقی دارد، اما از دو طرف مبدأ همچنان رو به بالا می‌رود؛ در این درس یاد می‌گیری چطور نامزدهای اکسترمم را پیدا و بررسی کنی.

قله و دره در همسایگی

قله و دره در همسایگی

وقتی در مسیر کوهستانی به بالای یک تپه می‌رسی، ممکن است نسبت به اطراف خودت بالاتر باشی، بی‌آنکه روی بلندترین قلهٔ مسیر ایستاده باشی. واژهٔ نسبی در نمودار تابع هم همین نگاه محلی را دارد.

برای بررسی تابع در x=cx=c، یک بازهٔ باز دور آن در نظر بگیر؛ یعنی بازه‌ای که خودِ cc را در بر بگیرد و از هر دو طرف آن جا داشته باشد. این بازه باید در دامنهٔ تابع باشد.

  • اگر در چنین بازه‌ای همهٔ مقدارهای تابع از f(c)f(c) کمتر یا با آن برابر باشند، f(c)f(c) یک ماکزیمم نسبی است: f(x)≤f(c)f(x)\leq f(c).
  • اگر همهٔ مقدارهای تابع از f(c)f(c) بیشتر یا با آن برابر باشند، f(c)f(c) یک مینیمم نسبی است: f(x)≥f(c)f(x)\geq f(c).

پس لازم نیست تمام نمودار را مقایسه کنی؛ کافی است یک همسایگی مناسب پیدا شود. همچنین «کمتر یا مساوی» و «بیشتر یا مساوی» مهم‌اند: برابر بودن بعضی مقدارهای اطراف، مانع اکسترمم نسبی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

بیشترین و کمترین در کل مجموعه

بیشترین و کمترین در کل مجموعه

فرض کن دمای یک شهر را در دو شبانه‌روز ثبت کرده‌ای. برای پیدا کردن گرم‌ترین لحظه، کافی نیست دما را فقط با لحظه‌های اطرافش مقایسه کنی؛ باید تمام دماهای ثبت‌شده در این مدت را در نظر بگیری.

برای تابع هم همین است: ماکزیمم مطلق بزرگ‌ترین مقدار تابع در مجموعهٔ موردنظر و مینیمم مطلق کوچک‌ترین مقدار آن است. پس همیشه بپرس: «بیشترین یا کمترین، در کدام مجموعه؟» با تغییر مجموعه، پاسخ هم ممکن است تغییر کند.

سه چیز را از هم جدا کن. اگر بیشترین دما برابر 2727 و در زمان x=39x=39 ثبت شده باشد:

  • مقدار ماکزیمم مطلق: 2727
  • طول نقطهٔ ماکزیمم مطلق: 3939
  • نقطهٔ ماکزیمم مطلق: (39,27)(39,27)

همچنین، یک قلهٔ نسبی لزوماً بلندترین قلهٔ کل نمودار نیست. اکسترمم مطلق می‌تواند در دو سر بازه هم رخ دهد؛ برای آن، برخلاف اکسترمم نسبی، وجود یک همسایگی باز در دامنه لازم نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳

مشتق صفر؛ نشانه، نه تضمین

مشتق صفر؛ نشانه، نه تضمین

در یک قله یا درهٔ نسبی، اگر مشتق وجود داشته باشد، مقدارش صفر است؛ یعنی مماس نمودار افقی است. پس اگر تابع در x=cx=c اکسترمم نسبی داشته باشد و مشتق‌پذیر باشد، داریم f′(c)=0f'(c)=0.

اما مراقب جهت این نتیجه باش! مماس افقی لزوماً به معنی قله یا دره نیست. مثلاً برای تابع f(x)=x3f(x)=x^3، مشتق در x=0x=0 صفر است، ولی مقدارهای تابع در سمت چپ این نقطه منفی و در سمت راست آن مثبت‌اند؛ پس این نقطه نه ماکزیمم نسبی است و نه مینیمم نسبی. مثل مسیری که لحظه‌ای صاف می‌شود، اما همچنان از پایین به بالا ادامه پیدا می‌کند.

از طرف دیگر، قله یا دره می‌تواند گوشه‌دار باشد و اصلاً مشتق نداشته باشد. نمودار g(x)=∣x∣g(x)=|x| در x=0x=0 یک دره دارد، اما به‌دلیل گوشهٔ نمودار، مشتق در آن نقطه وجود ندارد.

پس برای تشخیص اکسترمم، تنها به صفر بودن یا نبودن مشتق تکیه نکن؛ رفتار مقدارهای تابع در اطراف نقطه هم مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶

فهرست نامزدها و مقایسهٔ مقدارها

فهرست نامزدها و مقایسهٔ مقدارها

برای پیدا کردن بالاترین و پایین‌ترین نقطه، لازم نیست مقدار تابع را در تک‌تک نقاط حساب کنیم! اگر تابع روی بازهٔ بستهٔ [a,b][a,b] پیوسته باشد، حتماً هم ماکزیمم مطلق دارد و هم مینیمم مطلق.

برای یافتن آن‌ها این مسیر را برو:

  • نامزدهای داخلی را پیدا کن: نقاطی از داخل بازه که مشتق در آن‌ها صفر است یا وجود ندارد. این‌ها نقاط بحرانی‌اند؛ خود تابع باید در آن‌ها تعریف شده باشد.
  • دو سر بازه را اضافه کن: نقاط aa و bb را هم بررسی کن؛ ممکن است بیشترین یا کمترین مقدار همان‌جا باشد.
  • مقدارهای تابع را مقایسه کن: بزرگ‌ترین مقدار، ماکزیمم مطلق و کوچک‌ترین مقدار، مینیمم مطلق است. ممکن است چند نقطه مقدار یکسانی داشته باشند.

در مسئله‌ای مثل ساخت جعبه با بیشترین حجم هم همین راه به کار می‌آید: ابتدا حجم را به صورت تابعی از اندازهٔ برش می‌نویسیم و بازهٔ مجاز را مشخص می‌کنیم؛ سپس نامزدها را بررسی می‌کنیم.

یادت بماند: بحرانی بودن فقط یعنی «نامزد بودن»، نه اینکه حتماً اکسترمم داشته باشیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

علامت مشتق و مسیر نمودار

علامت مشتق و مسیر نمودار

مشتق، شیب خط مماس است؛ پس علامت آن به ما می‌گوید نمودار در چه مسیری حرکت می‌کند. نمودار را همیشه از چپ به راست دنبال کن، یعنی در جهت افزایش xx.

  • اگر در سراسر یک بازه f′(x)>0f'(x)>0 باشد، تابع در آن بازه صعودی اکید است: با افزایش ورودی، مقدار تابع بیشتر می‌شود.
  • اگر در سراسر یک بازه f′(x)<0f'(x)<0 باشد، تابع در آن بازه نزولی اکید است: با افزایش ورودی، مقدار تابع کمتر می‌شود.
  • اگر در سراسر یک بازه f′(x)=0f'(x)=0 باشد، تابع در آن بازه ثابت است و نمودارش افقی می‌ماند.

مثلاً اگر تابعی مقدار آب یک مخزن را نسبت به زمان نشان دهد، مشتق مثبت یعنی آب مخزن در حال بیشتر شدن است؛ مشتق منفی یعنی مقدار آب کاهش می‌یابد.

تفاوت مهم: صفر بودن مشتق در یک نقطه، با صفر بودن آن در تمام یک بازه فرق دارد. یک مماس افقی به‌تنهایی ثابت بودن تابع در اطراف آن نقطه را نشان نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰

مثال حل‌شده

اکسترمم‌های مطلق تابع f(x)=x3−3xf(x)=x^3-3x را روی بازهٔ [−2,3][-2,3] پیدا کن.

  1. ابتدا وجود اکسترمم‌ها را بررسی می‌کنیم: تابع چندجمله‌ای است، پس روی بازهٔ بستهٔ [−2,3][-2,3] پیوسته است و حتماً ماکزیمم و مینیمم مطلق دارد.

  2. مشتق می‌گیریم: f′(x)=3x2−3=3(x−1)(x+1)f'(x)=3x^2-3=3(x-1)(x+1). مشتق در تمام نقاط داخلی بازه وجود دارد.

  3. با حل f′(x)=0f'(x)=0، نقاط بحرانی داخلی x=−1x=-1 و x=1x=1 به دست می‌آیند؛ هر دو داخل بازه‌اند.

  4. دو سر بازه را هم به فهرست مقایسه اضافه می‌کنیم؛ پس باید مقدار تابع را در x=−2,−1,1,3x=-2,-1,1,3 حساب کنیم.

  5. مقدارها برابرند با f(−2)=−2f(-2)=-2، f(−1)=2f(-1)=2، f(1)=−2f(1)=-2 و f(3)=18f(3)=18.

  6. کمترین مقدار فهرست −2-2 و بیشترین آن 1818 است؛ بنابراین مینیمم مطلق در دو نقطه رخ می‌دهد، اما ماکزیمم مطلق فقط در انتهای راست بازه است.

جواب: مینیمم مطلق برابر −2-2 است و در x=−2x=-2 و x=1x=1 رخ می‌دهد؛ نقاط مینیمم مطلق (−2,−2)(-2,-2) و (1,−2)(1,-2) هستند. ماکزیمم مطلق برابر 1818 است و در x=3x=3 رخ می‌دهد؛ نقطهٔ ماکزیمم مطلق (3,18)(3,18) است.

نکات مهم

  • اکسترمم نسبی با مقایسه در یک همسایگی باز و اکسترمم مطلق با مقایسه در کل مجموعهٔ موردنظر تعیین می‌شود.
  • برای تابع پیوسته روی بازهٔ بسته، مقدار تابع را در نقاط بحرانی و دو سر بازه مقایسه می‌کنیم؛ نقطهٔ بحرانی الزاماً اکسترمم نیست.
  • مشتق مثبت در سراسر یک بازه نشانهٔ صعودی اکید، مشتق منفی نشانهٔ نزولی اکید و مشتق صفر در سراسر بازه نشانهٔ ثابت بودن تابع است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۲۰ تا ۱۲۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تشخیص صعودی یا نزولی بودن یک تابع

در این درس یاد می‌گیری با بررسی علامت مشتق، بازه‌های صعود و نزول و اکسترمم‌های نسبی تابع را تشخیص بدهی و برای تابع پیوسته روی بازهٔ بسته، اکسترمم‌های مطلق را نیز پیدا کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است مماسِ نمودار در یک نقطه افقی باشد، اما تابع همچنان از آن نقطه عبور کند و بالا برود، بدون اینکه قله یا دره‌ای بسازد؟

بله؛ مثلاً تابع f(x)=x3f(x)=x^3 در مبدأ مماس افقی دارد، اما در دو طرف آن صعودی است. پس صفر شدن مشتق به‌تنهایی نشانهٔ قله یا دره نیست؛ باید رفتار مشتق در دو طرف نقطه را بررسی کنیم.

از علامت مشتق تا رفتار تابع

از علامت مشتق تا رفتار تابع

تصور کن نمودار را از چپ به راست دنبال می‌کنی. مشتق، شیب خط مماس است: شیب مثبت یعنی نمودار رو به بالا می‌رود و شیب منفی یعنی رو به پایین می‌آید؛ مثل مسیر سربالایی و سرپایینی.

برای دقیق‌کردن این برداشت، فرض کن تابع ff روی بازهٔ بستهٔ [a,b][a,b] پیوسته و درون آن، یعنی روی (a,b)(a,b)، مشتق‌پذیر باشد. آن‌وقت:

  • اگر در تمام نقاط داخل بازه f′(x)>0f'(x)>0 باشد، تابع روی [a,b][a,b] صعودی اکید است؛ یعنی با افزایش ورودی، مقدار تابع بیشتر می‌شود.
  • اگر در تمام نقاط داخل بازه f′(x)<0f'(x)<0 باشد، تابع روی [a,b][a,b] نزولی اکید است؛ یعنی با افزایش ورودی، مقدار تابع کمتر می‌شود.
  • اگر در تمام نقاط داخل بازه f′(x)=0f'(x)=0 باشد، تابع روی [a,b][a,b] ثابت است.

نکتهٔ مهم، عبارت «تمام نقاط داخل بازه» است. علامت مشتق در یک نقطه به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری دربارهٔ رفتار تابع در کل بازه کافی نیست. همچنین لازم نیست مشتق در دو سر بازه وجود داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

مراقب عکسِ نتیجه باش!

مراقب عکسِ نتیجه باش!

اگر خیابان خیس باشد، الزاماً باران نباریده؛ شاید آن را شسته باشند! در ریاضی هم نمی‌توان هر نتیجه‌ای را برعکس کرد.

مثبت بودن مشتق در سراسر یک بازه، صعودی اکید بودن را تضمین می‌کند؛ اما عکسش الزاماً درست نیست. تابع g(x)=x3g(x)=x^3 در تمام R\mathbb{R} صعودی اکید است، ولی مشتق آن در مبدأ صفر است: g′(0)=0g'(0)=0. پس صعودی اکید بودن به معنی مثبت بودن مشتق در تک‌تک نقاط نیست.

حتی صعودی اکید بودن، مشتق‌پذیری را هم تضمین نمی‌کند. تابع
f(x)={2xx≥1xx<1f(x)=\begin{cases}2x&x\geq1\\x&x<1\end{cases}
صعودی اکید است، اما در x=1x=1 پرش دارد؛ بنابراین در آن نقطه پیوسته و مشتق‌پذیر نیست.

بازه‌های جداشدهٔ دامنه را هم یک‌جا نگیریم. برای h(x)=1xh(x)=\frac{1}{x}، مشتق در هر یک از بازه‌های (−∞,0)(-\infty,0) و (0,+∞)(0,+\infty) منفی است. تابع روی هرکدام نزولی اکید است، نه روی کل دامنه؛ چون −1<1-1<1، ولی h(−1)<h(1)h(-1)<h(1). میان این دو بخش، نقطه‌ای خارج از دامنه وجود دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

قله و دره با تغییر علامت

قله و دره با تغییر علامت

تصور کن در مسیری کوهستانی، ابتدا سربالا می‌روی و بعد سرازیری را شروع می‌کنی؛ محل عوض‌شدن مسیر، یک قله است. روی نمودار هم باید رفتار تابع را در دو طرف نقطه بررسی کنیم، نه فقط در خود آن نقطه.

فرض کن cc یک نقطهٔ بحرانی است، تابع در اطراف آن پیوسته است و به‌جز احتمالاً در خود cc، مشتق‌پذیر است. علامت مشتق را از چپ به راست بخوان:

  • اگر f′f' از مثبت به منفی تغییر کند، تابع ابتدا بالا می‌رود و سپس پایین می‌آید؛ پس f(c)f(c) یک مقدار ماکزیمم نسبی است.
  • اگر f′f' از منفی به مثبت تغییر کند، تابع ابتدا پایین می‌آید و سپس بالا می‌رود؛ پس f(c)f(c) یک مقدار مینیمم نسبی است.

«نسبی» یعنی مقدار تابع را با مقدارهای نزدیک همان نقطه مقایسه می‌کنیم؛ قلهٔ محلی لزوماً بلندترین قلهٔ کل نمودار نیست. این روشِ بررسی تغییر علامت، «آزمون مشتق اوّل» نام دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

هر نقطهٔ بحرانی، قله یا دره نیست

هر نقطهٔ بحرانی، قله یا دره نیست

آیا افقی شدن مماس حتماً به معنی رسیدن به قله یا دره است؟ نه؛ رفتار تابع در دو طرف نقطه مهم است، نه فقط مشتق در خود آن نقطه.

فرض کن تابع در بازه‌ای باز پیرامون نقطهٔ بحرانی cc پیوسته است و به‌جز احتمالاً در خود cc، مشتق دارد. اگر مشتق در هر دو طرف cc مثبت باشد، تابع پیش از این نقطه بالا می‌رود و پس از آن هم بالا رفتن را ادامه می‌دهد؛ پس قله یا دره‌ای شکل نمی‌گیرد. اگر مشتق در هر دو طرف منفی باشد نیز تابع در هر دو سمت پایین می‌رود و باز اکسترمم نسبی نداریم.

برای تصورش، مسیر سربالایی‌ای را در نظر بگیر که در یک نقطه مماس افقی دارد، اما بلافاصله پس از آن همچنان سربالاست؛ آن نقطه قله نیست.

پس f′(c)=0f'(c)=0 به‌تنهایی کافی نیست. برای تشخیص اکسترمم نسبی با آزمون مشتق اوّل، باید علامت مشتق در دو طرف نقطه را بررسی کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

از جدول علامت تا نتیجهٔ نهایی

از جدول علامت تا نتیجهٔ نهایی

حالا می‌توانی اطلاعات مشتق را کنار هم بگذاری و رفتار تابع را توصیف کنی. برای تابعی که روی یک بازهٔ بسته پیوسته است، این دو کار را از هم جدا کن:

رفتار تابع و اکسترمم‌های نسبی: ابتدا نقاط بحرانیِ داخل بازه را پیدا کن؛ یعنی نقاطی از دامنه که مشتق در آن‌ها صفر است یا وجود ندارد. سپس علامت مشتق را در فاصله‌های میان این نقاط بررسی کن. علامت مثبت، صعود و علامت منفی، نزول را نشان می‌دهد. تغییر علامت از مثبت به منفی نشانهٔ ماکزیمم نسبی و تغییر برعکس نشانهٔ مینیمم نسبی است؛ البته با فرض‌های آزمون مشتق اوّل.

اکسترمم‌های مطلق: مقدار خود تابع را در همهٔ نقاط بحرانیِ داخل بازه و در هر دو سر بازه حساب کن. بزرگ‌ترین مقدار، ماکزیمم مطلق و کوچک‌ترین مقدار، مینیمم مطلق است.

مثل بررسی ارتفاع یک مسیر کوه‌پیمایی است: برای یافتن بالاترین و پایین‌ترین جای کل مسیر، فقط قله‌ها و دره‌های میانی کافی نیستند؛ ابتدا و انتهای مسیر را هم باید بررسی کنی. یادت باشد جدول علامت، جهت حرکت را نشان می‌دهد، نه ارتفاع را!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

مثال حل‌شده

بازه‌های صعود و نزول و اکسترمم‌های نسبی و مطلق تابع f(x)=x3−3xf(x)=x^3-3x را روی بازهٔ [−3,3][-3,3] پیدا کن.

  1. تابع چندجمله‌ای است؛ پس روی بازهٔ داده‌شده پیوسته و مشتق‌پذیر است و می‌توانیم از علامت مشتق استفاده کنیم.

  2. مشتق را حساب و صفرهایش را پیدا می‌کنیم: f′(x)=3x2−3=3(x−1)(x+1)f'(x)=3x^2-3=3(x-1)(x+1)؛ بنابراین نقاط بحرانی داخل بازه، x=−1x=-1 و x=1x=1 هستند.

  3. علامت مشتق در بازه‌های (−3,−1)(-3,-1)، (−1,1)(-1,1) و (1,3)(1,3) به‌ترتیب مثبت، منفی و مثبت است.

  4. پس تابع روی [−3,−1][-3,-1] صعودی اکید، روی [−1,1][-1,1] نزولی اکید و روی [1,3][1,3] صعودی اکید است؛ پیوستگی تابع اجازه می‌دهد سرهای این بازه‌ها را هم لحاظ کنیم.

  5. در x=−1x=-1 علامت مشتق از مثبت به منفی تغییر می‌کند، پس f(−1)=2f(-1)=2 ماکزیمم نسبی است؛ در x=1x=1 تغییر از منفی به مثبت است، پس f(1)=−2f(1)=-2 مینیمم نسبی است.

  6. برای اکسترمم‌های مطلق، مقدارهای نقاط بحرانی و دو سر بازه را مقایسه می‌کنیم: f(−3)=−18f(-3)=-18، f(−1)=2f(-1)=2، f(1)=−2f(1)=-2 و f(3)=18f(3)=18؛ بنابراین مینیمم مطلق −18-18 در x=−3x=-3 و ماکزیمم مطلق 1818 در x=3x=3 است.

جواب: تابع در بازه‌های [−3,−1][-3,-1] و [1,3][1,3] صعودی اکید و در بازهٔ [−1,1][-1,1] نزولی اکید است؛ ماکزیمم نسبی آن f(−1)=2f(-1)=2 و مینیمم نسبی آن f(1)=−2f(1)=-2 است؛ ماکزیمم مطلق f(3)=18f(3)=18 و مینیمم مطلق f(−3)=−18f(-3)=-18 است.

نکات مهم

  • با فرض پیوستگی روی بازهٔ بسته و مشتق‌پذیری درون آن، مشتقِ همواره مثبت، منفی یا صفر به‌ترتیب صعودی اکید، نزولی اکید یا ثابت بودن تابع را نشان می‌دهد.
  • با برقرار بودن فرض‌های آزمون مشتق اوّل، تغییر علامت مشتق از مثبت به منفی نشانهٔ ماکزیمم نسبی و از منفی به مثبت نشانهٔ مینیمم نسبی است؛ هم‌علامت ماندن مشتق در دو طرف نقطهٔ بحرانی، اکسترمم نسبی نمی‌سازد.
  • برای یافتن اکسترمم‌های مطلق تابع پیوسته روی بازهٔ بسته، مقدار تابع را در همهٔ نقاط بحرانی داخل بازه و دو سر بازه مقایسه می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۲۳ تا ۱۲۴ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

آزمون مشتق اوّل

در این درس یاد می‌گیری با بررسی علامت مشتق، بازه‌های صعود و نزول و اکسترمم‌های نسبی تابع را تشخیص بدهی و برای تابع پیوسته روی بازهٔ بسته، اکسترمم‌های مطلق را هم پیدا کنی.

پیش از شروع

اگر مشتق تابعی در یک نقطه صفر شود، آیا حتماً در آن نقطه به یک قله یا دره رسیده‌ایم؟

نه؛ صفر شدن مشتق به‌تنهایی برای تشخیص قله یا دره کافی نیست. باید علامت مشتق را در دو طرف نقطه بررسی کنیم؛ ممکن است تابع از آن نقطه بگذرد و همچنان صعودی یا همچنان نزولی بماند.

از سربالایی به سرازیری

از سربالایی به سرازیری

تصور کن روی مسیری حرکت می‌کنی: ابتدا سربالایی است و بعد سرازیری می‌شود. محل این تغییر، یک قلهٔ محلی است؛ لازم نیست بلندترین نقطهٔ تمام مسیر باشد!

برای تابع هم علامت مشتق همین راهنما را به ما می‌دهد. فرض کن تابع ff در یک بازهٔ باز پیرامون نقطهٔ بحرانی cc پیوسته باشد و در دو طرف آن مشتق‌پذیر باشد؛ در خود cc ممکن است مشتق وجود نداشته باشد.

اگر در سمت چپ و نزدیک cc داشته باشیم f′(x)>0f'(x)>0، تابع صعودی است؛ یعنی با حرکت به‌سوی cc، مقدار تابع افزایش می‌یابد. اگر در سمت راست و نزدیک آن f′(x)<0f'(x)<0 باشد، تابع نزولی می‌شود و مقدارش کاهش می‌یابد.

پس تغییر علامت مشتق از مثبت به منفی نشان می‌دهد که f(c)f(c) یک مقدار ماکزیمم نسبی است. دقت کن: cc محل وقوع این ماکزیمم و f(c)f(c) مقدار آن است. تنها صفرشدن مشتق کافی نیست؛ باید رفتار آن را در دو طرف نقطه بررسی کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

از سرازیری به سربالایی

از سرازیری به سربالایی

فرض کن در مسیری راه می‌روی که ابتدا سرازیری است و بعد سربالایی می‌شود. محل تغییر مسیر، کفِ یک دره است؛ نمودار تابع هم می‌تواند چنین رفتاری داشته باشد.

فرض کنیم تابع در همسایگی نقطهٔ بحرانی cc پیوسته و در دو طرف آن مشتق‌پذیر باشد. اگر در سمت چپ cc مشتق منفی باشد، تابع با افزایش xx پایین می‌آید. اگر در سمت راست cc مشتق مثبت شود، تابع بالا می‌رود. پس مقدار f(c)f(c) از مقدارهای نزدیکش کمتر است و مینیمم نسبی نام دارد.

الگوی علامت مشتق را از چپ به راست بخوان:

−⟶+-\quad\longrightarrow\quad +

نکتهٔ مهم، رفتار مشتق در دو طرف نقطه است؛ فقط دانستن اینکه f′(c)=0f'(c)=0 است، برای تشخیص دره کافی نیست. همچنین «نسبی» یعنی مقایسه با نقطه‌های نزدیک، نه لزوماً با همهٔ نقطه‌های دامنه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

نقطهٔ بحرانی، بدون قله و دره

نقطهٔ بحرانی، بدون قله و دره

آیا هر نقطهٔ بحرانی حتماً قله یا دره است؟ نه! بحرانی بودن فقط نشانه‌ای برای بررسی بیشتر است، نه تضمین وجود اکسترمم نسبی.

با همان فرض‌های آزمون مشتق اوّل، یعنی پیوستگی تابع در همسایگی نقطهٔ بحرانی cc و مشتق‌پذیری در دو طرف آن، علامت مشتق را بررسی می‌کنیم:

  • اگر مشتق در هر دو طرف مثبت باشد، تابع پیش و پس از cc صعودی است.
  • اگر مشتق در هر دو طرف منفی باشد، تابع پیش و پس از cc نزولی است.

در هر دو حالت، جهت تغییر تابع عوض نمی‌شود؛ پس f(c)f(c) نه ماکزیمم نسبی است و نه مینیمم نسبی. مثل مسیری که هنگام بالا رفتن، لحظه‌ای شیبش صفر می‌شود، اما بعد همچنان بالا می‌رود؛ آنجا قله نیست.

پس فقط به صفر شدن مشتق نگاه نکن؛ بپرس: آیا علامت مشتق در دو طرف نقطه عوض شده است؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

از جدول علامت تا نتیجهٔ کامل

از جدول علامت تا نتیجهٔ کامل

جدول علامت مشتق مثل نقشهٔ یک مسیر است: نشان می‌دهد کجا بالا می‌رویم و کجا پایین می‌آییم؛ اما برای پیدا کردن بالاترین و پایین‌ترین جای کل مسیر، باید ارتفاع‌ها را هم مقایسه کنیم.

برای تابعی پیوسته روی بازهٔ بستهٔ [a,b][a,b]، این دو کار را جدا انجام بده:

  • بررسی رفتار تابع: نقاط بحرانیِ داخل بازه را پیدا کن و علامت مشتق را در فاصله‌های بین آن‌ها مشخص کن. هرجا f′(x)>0f'(x)>0 باشد، تابع صعودی است و هرجا f′(x)<0f'(x)<0 باشد، نزولی است. تغییر علامت مشتق در نقطهٔ بحرانی، نوع اکسترمم نسبی را مشخص می‌کند.
  • یافتن اکسترمم مطلق: مقدار خودِ تابع را در همهٔ نقاط بحرانیِ داخل بازه و در دو سر بازه حساب کن. بزرگ‌ترین مقدار، ماکزیمم مطلق و کوچک‌ترین مقدار، مینیمم مطلق است.

پس علامت مشتق را برای رفتار تابع می‌خوانیم، ولی مقدار تابع را برای مقایسهٔ ارتفاع‌ها حساب می‌کنیم. قله‌ای در میانهٔ مسیر ممکن است ماکزیمم نسبی باشد، اما از نقطهٔ انتهایی مسیر پایین‌تر بماند!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

مثال حل‌شده

اکسترمم‌های نسبی و مطلق تابع f(x)=x3−3xf(x)=x^3-3x را در بازهٔ [−3,3][-3,3] پیدا کن و بازه‌های صعود و نزول آن را مشخص کن.

  1. تابع چندجمله‌ای است؛ پس روی بازه پیوسته و در همهٔ نقاط داخلی مشتق‌پذیر است. مشتق می‌گیریم: f′(x)=3x2−3=3(x−1)(x+1)f'(x)=3x^2-3=3(x-1)(x+1).

  2. برای یافتن نقاط بحرانی، مشتق را برابر صفر می‌گذاریم: f′(x)=0⇒x=−1 یا x=1f'(x)=0\Rightarrow x=-1\ \text{یا}\ x=1.

  3. علامت مشتق را در سه قسمت بازه بررسی می‌کنیم: در (−3,−1)(-3,-1) مثبت، در (−1,1)(-1,1) منفی و در (1,3)(1,3) مثبت است؛ پس تابع به‌ترتیب صعودی، نزولی و صعودی است.

  4. در x=−1x=-1 علامت مشتق از مثبت به منفی عوض می‌شود، پس f(−1)=2f(-1)=2 ماکزیمم نسبی است؛ در x=1x=1 علامت از منفی به مثبت عوض می‌شود، پس f(1)=−2f(1)=-2 مینیمم نسبی است.

  5. برای اکسترمم‌های مطلق، مقدار تابع را در نقاط بحرانی و دو سر بازه حساب می‌کنیم: f(−3)=−18f(-3)=-18، f(−1)=2f(-1)=2، f(1)=−2f(1)=-2 و f(3)=18f(3)=18.

  6. با مقایسهٔ این مقدارها، بزرگ‌ترین مقدار 1818 در x=3x=3 و کوچک‌ترین مقدار −18-18 در x=−3x=-3 است؛ بنابراین در این مثال، هیچ‌یک از اکسترمم‌های نسبی، اکسترمم مطلق نیست.

جواب: تابع در (−3,−1)(-3,-1) و (1,3)(1,3) صعودی و در (−1,1)(-1,1) نزولی است؛ ماکزیمم نسبی آن 22 در x=−1x=-1 و مینیمم نسبی آن −2-2 در x=1x=1 است؛ ماکزیمم مطلق آن 1818 در x=3x=3 و مینیمم مطلق آن −18-18 در x=−3x=-3 است.

نکات مهم

  • با فرض‌های آزمون مشتق اوّل، تغییر علامت مشتق از مثبت به منفی ماکزیمم نسبی و از منفی به مثبت مینیمم نسبی می‌دهد.
  • اگر مشتق در دو طرف نقطهٔ بحرانی هم‌علامت بماند، آن نقطه اکسترمم نسبی نیست؛ علامت مثبت مشتق نشان‌دهندهٔ صعود و علامت منفی نشان‌دهندهٔ نزول است.
  • برای یافتن اکسترمم‌های مطلق تابع پیوسته روی بازهٔ بسته، مقدار تابع را در همهٔ نقاط بحرانی داخلی و دو سر بازه مقایسه می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۲۴ تا ۱۳۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

کار در کلاس

در این درس یاد می‌گیری جهت تقعر نمودار را با تغییر شیب مماس‌ها و علامت مشتق دوم تشخیص بدهی و با بررسی شرایط لازم، نقطهٔ عطف را پیدا کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است نمودار یک تابع همیشه صعودی باشد، اما در میانهٔ راه جهت خمیدگی‌اش عوض شود؟

بله؛ نمودار f(x)=x3f(x)=x^3 همیشه صعودی است، اما در دو طرف مبدأ، جهت تقعر متفاوتی دارد. پس صعودی یا نزولی بودن، همهٔ ویژگی‌های شکل نمودار را به ما نمی‌گوید.

تقعر؛ تغییرِ شیب‌ها

تقعر؛ تغییرِ شیب‌ها

فرض کن روی نمودار از چپ به راست حرکت می‌کنی و در هر نقطه، شیب خط مماس را می‌خوانی. برای تشخیص جهت تقعر، باید ببینی این شیب‌ها بیشتر می‌شوند یا کمتر:

  • اگر شیب مماس‌ها افزایش یابد، تقعر نمودار رو به بالا است.
  • اگر شیب مماس‌ها کاهش یابد، تقعر نمودار رو به پایین است.

مثلاً مسیری سربالایی را تصور کن که هرچه جلوتر می‌روی، شیبش کمتر می‌شود. مسیر هنوز بالا می‌رود، اما تقعرش رو به پایین است. پس صعودی بودن با تقعر رو به بالا یکی نیست: صعودی بودن به بالا رفتن نمودار مربوط است؛ تقعر به تغییر شیب آن.

در نمودار y=x3y=x^3 نیز همین تفاوت را می‌بینیم. در سمت چپ مبدأ، شیب مماس‌ها با حرکت به راست کمتر می‌شود؛ پس تقعر رو به پایین است. در سمت راست مبدأ، شیب‌ها بیشتر می‌شود؛ پس تقعر رو به بالاست. با این حال، تابع در هر دو سمت صعودی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱

عطف؛ تغییر جهت تقعر

عطف؛ تغییر جهت تقعر

آیا هر جا نمودار از پایین به بالا می‌رود، نقطهٔ عطف داریم؟ نه؛ عطف، تغییر جهت حرکت نیست؛ تغییر جهت تقعر است.

برای اینکه نقطهٔ (c,f(c))(c,f(c)) نقطهٔ عطف باشد، سه چیز را بررسی می‌کنیم:

  • تابع در x=cx=c پیوسته باشد؛ یعنی نمودار در آنجا بریدگی یا پرش نداشته باشد.
  • نمودار در آن نقطه خط مماس داشته باشد؛ این مماس می‌تواند معمولی یا حتی قائم باشد.
  • تقعر در دو سوی آن نقطه عوض شود؛ از رو به پایین به رو به بالا، یا برعکس.

مثلاً نمودار f(x)=x3f(x)=x^3 را در نظر بگیر. در سمت چپ مبدأ، تقعر رو به پایین و در سمت راست آن، رو به بالاست. تابع در مبدأ پیوسته است و چون f′(0)=0f'(0)=0، مماس افقی دارد. پس (0,0)(0,0) نقطهٔ عطف است، با اینکه تابع در دو طرف مبدأ صعودی می‌ماند.

بنابراین برای تشخیص عطف، فقط به بالا یا پایین رفتن نمودار نگاه نکن؛ عوض شدن خمیدگی را دنبال کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱

ردگیری تقعر با مشتق دوم

ردگیری تقعر با مشتق دوم

برای تشخیص تقعر، لازم نیست همیشه نمودار و مماس‌هایش را رسم کنیم. مشتق دوم، تغییرات شیب مماس‌ها را نشان می‌دهد. پس می‌توانیم از علامت آن کمک بگیریم:

  • اگر در یک بازه f′′(x)>0f''(x)>0 باشد، مشتق اول افزایش می‌یابد؛ یعنی شیب مماس‌ها بیشتر می‌شود و تقعر نمودار رو به بالا است.
  • اگر در یک بازه f′′(x)<0f''(x)<0 باشد، مشتق اول کاهش می‌یابد؛ یعنی شیب مماس‌ها کمتر می‌شود و تقعر نمودار رو به پایین است.

حواست باشد: علامت f′f' صعودی یا نزولی بودن تابع را نشان می‌دهد، اما علامت f′′f'' جهت تقعر را مشخص می‌کند. بنابراین منفی بودن مشتق دوم لزوماً به معنی نزولی بودن تابع نیست؛ ممکن است نمودار بالا برود، ولی شیبش کم‌کم کمتر شود.

برای ردگیری تغییر تقعر، علامت مشتق دوم را در دو طرف نقطهٔ موردنظر بررسی می‌کنیم. اگر علامت از منفی به مثبت عوض شود، تقعر از رو به پایین به رو به بالا تغییر می‌کند؛ برای تشخیص نقطهٔ عطف، شرایط تعریف را هم باید بررسی کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱

نامزد عطف، نه عطف قطعی

نامزد عطف، نه عطف قطعی

اگر در نقطه‌ای f′′(c)=0f''(c)=0 باشد یا مشتق دوم وجود نداشته باشد، آن نقطه فقط نامزد بررسی برای عطف است؛ هنوز نمی‌توانیم آن را نقطهٔ عطف بنامیم. مثل پیدا کردن یک سرنخ است: سرنخ به ما می‌گوید کجا را بررسی کنیم، نه اینکه نتیجه چیست!

برای تصمیم نهایی، این مسیر را برو:

  • ابتدا مطمئن شو تابع در cc تعریف شده و پیوسته است.
  • بررسی کن نمودار در آن نقطه خط مماس دارد؛ مماس می‌تواند قائم هم باشد.
  • جهت تقعر را در دو طرف cc مقایسه کن. تقعر باید تغییر کند؛ مثلاً از رو به پایین به رو به بالا برسد.

اگر مشتق دوم در دو طرف نقطه هم‌علامت باشد، تقعر تغییر نکرده است؛ پس حتی با وجود f′′(c)=0f''(c)=0، نقطهٔ عطف نداریم. همچنین، موجود نبودن مشتق دوم به‌تنهایی کافی نیست؛ ممکن است خود تابع در آن نقطه ناپیوسته باشد و یکی از شرط‌های تعریف برقرار نباشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱

مثال حل‌شده

جهت تقعر و نقطهٔ عطف نمودار تابع g(x)=x3+3x2+1g(x)=x^3+3x^2+1 را پیدا کن.

  1. برای بررسی تغییر شیب‌ها، دو بار مشتق می‌گیریم: g′(x)=3x2+6xg'(x)=3x^2+6x و g′′(x)=6x+6g''(x)=6x+6.

  2. نامزد عطف را پیدا می‌کنیم: 6x+6=0⇒x=−16x+6=0\Rightarrow x=-1. مشتق دوم در همه‌جا موجود است، پس نامزد دیگری نداریم.

  3. اگر x<−1x<-1 باشد، g′′(x)<0g''(x)<0 است؛ بنابراین نمودار در (−∞,−1)(-\infty,-1) تقعر رو به پایین دارد.

  4. اگر x>−1x>-1 باشد، g′′(x)>0g''(x)>0 است؛ بنابراین نمودار در (−1,+∞)(-1,+\infty) تقعر رو به بالا دارد.

  5. در x=−1x=-1 جهت تقعر تغییر می‌کند. تابع چندجمله‌ای است، پس در این نقطه پیوسته است و مماس دارد؛ بنابراین شرایط عطف برقرار است.

  6. عرض نقطه را از خود تابع می‌یابیم: g(−1)=(−1)3+3(−1)2+1=3g(-1)=(-1)^3+3(-1)^2+1=3. پس نقطهٔ عطف (−1,3)(-1,3) است.

جواب: تقعر نمودار در (−∞,−1)(-\infty,-1) رو به پایین و در (−1,+∞)(-1,+\infty) رو به بالاست؛ نقطهٔ عطف آن (−1,3)(-1,3) است.

نکات مهم

  • افزایش شیب مماس‌ها نشانهٔ تقعر رو به بالا و کاهش آن‌ها نشانهٔ تقعر رو به پایین است؛ این دو حالت در آزمون مشتق دوم به‌ترتیب با f′′>0f''>0 و f′′<0f''<0 تشخیص داده می‌شوند.
  • نقطهٔ عطف، نقطه‌ای از نمودار است که تابع در آن پیوسته باشد، مماس معمولی یا قائم داشته باشد و جهت تقعر در آن تغییر کند.
  • صفر شدن یا موجود نبودن مشتق دوم فقط نامزدهای عطف را مشخص می‌کند و برای نتیجه‌گیری باید تغییر تقعر و شرایط تعریف را بررسی کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۳۱ تا ۱۳۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

نقطهٔ عطف نمودار یک تابع

در این درس یاد می‌گیری نقطهٔ عطف را با بررسی پیوستگی، وجود مماس و تغییر تقعر تشخیص بدهی و با کمک مشتق دوم، مختصات آن را به دست آوری.

پیش از شروع

اگر مشتق دوم یک تابع در نقطه‌ای صفر شود، آیا حتماً آنجا نقطهٔ عطف است؟

نه؛ صفر شدن مشتق دوم فقط یک نشانه برای بررسی بیشتر است. باید ببینیم جهت تقعر در دو طرف نقطه عوض می‌شود یا نه و خود نمودار در آن نقطه پیوسته است و مماس دارد یا نه.

عطف؛ تغییر جهت تقعر

عطف؛ تغییر جهت تقعر

اگر نمودار را مثل یک مسیر خمیده ببینی، ممکن است جایی حالت آن از «کاسه‌ای رو به پایین» به «کاسه‌ای رو به بالا» عوض شود، یا برعکس. نقطهٔ عطف به چنین تغییر حالتی مربوط است؛ نه صرفاً به بالا یا پایین رفتن مسیر.

برای اینکه نقطهٔ (c,f(c))(c,f(c)) را نقطهٔ عطف بنامیم، سه چیز را بررسی می‌کنیم:

  • تابع در x=cx=c پیوسته باشد؛ یعنی نمودار آنجا بریدگی نداشته باشد.
  • نمودار در آن نقطه خط مماس داشته باشد.
  • جهت تقعر در دو طرف نقطه تغییر کند.

مثلاً نمودار f(x)=x3f(x)=x^3 در سمت چپ مبدأ تقعر رو به پایین و در سمت راست آن تقعر رو به بالا دارد. نمودار در مبدأ پیوسته است و مماس هم دارد؛ پس (0,0)(0,0) نقطهٔ عطف آن است.

دقت کن: این نمودار در هر دو طرف مبدأ صعودی است! پس عطف به معنی تبدیل صعود به نزول نیست؛ به معنی تغییر جهت تقعر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱

مشتق دومِ صفر کافی نیست

مشتق دومِ صفر کافی نیست

اگر در نقطه‌ای مشتق دوم صفر شد، فعلاً فقط یک نامزدِ نقطهٔ عطف پیدا کرده‌ای؛ هنوز نمی‌توانی دربارهٔ عطف بودن آن حکم بدهی. پرسش اصلی این است: آیا جهت تقعر در دو طرف آن نقطه عوض می‌شود؟

برای دیدن تفاوت، تابع f(x)=x4f(x)=x^4 را در نظر بگیر. مشتق‌های آن عبارت‌اند از:

f′(x)=4x3f'(x)=4x^3 و f′′(x)=12x2f''(x)=12x^2

در x=0x=0، مشتق دوم صفر است؛ اما برای هر xx منفی یا مثبتِ غیرصفر، داریم 12x2>012x^2>0. پس نمودار در هر دو طرفِ صفر تقعر رو به بالا دارد؛ انگار دو طرف نمودار همچنان شکل یک کاسه را حفظ کرده‌اند، نه اینکه از کاسه به گنبد تبدیل شوند.

این تابع در صفر پیوسته است و مماس هم دارد، اما چون تغییر تقعر رخ نمی‌دهد، نقطهٔ (0,0)(0,0) نقطهٔ عطف نیست. پس یادت بماند: صفر شدن مشتق دوم، علامتِ «بررسی کن» است، نه حکمِ «نقطهٔ عطف پیدا شد»!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۲

از نامزد تا نقطهٔ عطف

از نامزد تا نقطهٔ عطف

صفر شدن مشتق دوم مثل پیدا کردن یک سرنخ است؛ هنوز باید بررسی کنیم که واقعاً نقطهٔ عطف پیدا شده یا نه!

برای بررسی یک تابع، این مسیر را دنبال کن:

  • نامزدها را پیدا کن: مشتق دوم را به دست بیاور و جاهایی را مشخص کن که f′′(x)=0f''(x)=0 است یا مشتق دوم وجود ندارد. فقط نقاطی را نگه دار که خود تابع در آن‌ها تعریف شده باشد.
  • پیوستگی و مماس را بررسی کن: در هر نامزد، مثلاً x=cx=c، تابع باید پیوسته باشد و نمودار مماس داشته باشد. اگر f′(c)f'(c) موجود باشد، وجود مماس تأیید می‌شود؛ حالت مماس قائم را در کارت بعد می‌بینیم.
  • دو طرف را مقایسه کن: علامت مشتق دوم را در بازه‌های دو طرف نامزد بررسی کن. تغییر علامت از مثبت به منفی یا برعکس، نشان‌دهندهٔ تغییر جهت تقعر است.

اگر همهٔ شرط‌ها برقرار بود، نامزد تأیید می‌شود. در پایان، با محاسبهٔ f(c)f(c)، پاسخ را به شکل مختصات نقطه یعنی (c,f(c))(c,f(c)) بنویس، نه فقط طول آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳

عطف با مماس قائم

عطف با مماس قائم

آیا «مشتق وجود ندارد» یعنی «مماس وجود ندارد»؟ نه! مشتق، شیبِ عددیِ مماس را نشان می‌دهد؛ اما خط قائم هم می‌تواند مماس باشد، بدون آنکه شیبش عددی حقیقی باشد. پس نبودِ مشتق، به‌تنهایی دلیلِ نبودِ نقطهٔ عطف نیست.

نمودار f(x)=x3f(x)=\sqrt[3]{x} را در ذهن بیاور. این تابع در x=0x=0 پیوسته است و در مبدأ، مماس قائمِ x=0x=0 دارد؛ بااین‌حال f′(0)f'(0) وجود ندارد. در سمت چپِ صفر، تقعر نمودار رو به بالاست و در سمت راستِ آن، رو به پایین؛ بنابراین جهت تقعر هم عوض می‌شود و نقطهٔ (0,0)(0,0) نقطهٔ عطف است.

پس هنگام بررسی یک نامزد، اگر مشتق وجود نداشت، آن را فوراً کنار نگذار. بپرس: «آیا نمودار در این نقطه مماس قائم دارد؟» اگر پاسخ مثبت باشد، هنوز باید پیوستگی و تغییر تقعر را هم بررسی کنی؛ مماس قائم به‌تنهایی کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴

مثال حل‌شده

جهت تقعر نمودار تابع f(x)=x3−3x2+2f(x)=x^3-3x^2+2 و مختصات نقطهٔ عطف آن را به دست آور.

  1. مشتق اول و دوم را حساب می‌کنیم: f′(x)=3x2−6xf'(x)=3x^2-6x و f′′(x)=6x−6f''(x)=6x-6.

  2. نامزد عطف را پیدا می‌کنیم: f′′(x)=0⇒6x−6=0⇒x=1f''(x)=0\Rightarrow 6x-6=0\Rightarrow x=1. مشتق دوم در همهٔ اعداد حقیقی وجود دارد، پس نامزد دیگری نداریم.

  3. برای x<1x<1 داریم f′′(x)<0f''(x)<0، پس تقعر رو به پایین است؛ برای x>1x>1 داریم f′′(x)>0f''(x)>0، پس تقعر رو به بالاست. بنابراین در x=1x=1 جهت تقعر تغییر می‌کند.

  4. تابع چندجمله‌ای است، پس در x=1x=1 پیوسته و مشتق‌پذیر است؛ همچنین f′(1)=−3f'(1)=-3، پس نمودار در این نقطه مماس دارد و شرایط عطف کامل است.

  5. عرض نقطه را حساب می‌کنیم: f(1)=1−3+2=0f(1)=1-3+2=0. بنابراین نقطهٔ عطف برابر (1,0)(1,0) است.

جواب: تقعر نمودار در (−∞,1)(-\infty,1) رو به پایین و در (1,+∞)(1,+\infty) رو به بالاست و تنها نقطهٔ عطف آن (1,0)(1,0) است.

نکات مهم

  • نقطهٔ عطف جایی از نمودار است که تابع در آن پیوسته باشد، مماس داشته باشد و جهت تقعرش تغییر کند.
  • صفر شدن مشتق دوم یا وجود نداشتن آن فقط نامزدهای عطف را مشخص می‌کند و باید شرایط عطف را جداگانه بررسی کرد.
  • پس از تأیید عطف بودن در x=cx=c، با محاسبهٔ f(c)f(c) مختصات کامل (c,f(c))(c,f(c)) را می‌نویسیم؛ مماس این نقطه می‌تواند قائم باشد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۳۷ تا ۱۴۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۳: رسم نمودار توابع

در این درس یاد می‌گیری با تعیین دامنه، نقاط برخورد با محورها، علامت مشتق‌ها، حدها و مجانب‌ها، جدول رفتار تابع را بسازی و نمودار تقریبی توابع چندجمله‌ای و هموگرافیک را رسم کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است شیب نمودار در نقطه‌ای صفر باشد، اما نمودار در همان نقطه نه قله داشته باشد و نه دره؟ پس برای رسم شکل درست نمودار، به چه سرنخ‌های دیگری نیاز داریم؟

بله؛ مثلاً نمودار f(x)=x3f(x)=x^3 در مبدأ مماس افقی دارد، اما در دو سوی آن همچنان صعودی است. برای شناخت شکل نمودار، باید اطلاعات دامنه، مشتق اول، مشتق دوم و حدها را کنار هم بگذاریم؛ چند نقطه به‌تنهایی کافی نیست.

اول، دامنه و برخوردها

اول، دامنه و برخوردها

قبل از کشیدن نمودار، باید بدانیم کجا اجازهٔ رسم داریم. دامنه همین را مشخص می‌کند: اگر عددی در دامنه نباشد، هیچ نقطه‌ای از نمودار با آن طول وجود ندارد. مثلاً در یک تابع کسری، مقدارهایی که مخرج را صفر می‌کنند مجاز نیستند؛ اما دامنهٔ تابع‌های چندجمله‌ای، همهٔ اعداد حقیقی است.

بعد، چند نشانهٔ اولیه پیدا می‌کنیم؛ درست مثل مشخص‌کردن چند نشانی روی نقشه:

  • برخورد با محور افقی: روی این محور، عرض هر نقطه صفر است؛ پس معادلهٔ f(x)=0f(x)=0 را حل می‌کنیم. هر ریشهٔ مجاز، یک نقطهٔ (x,0)(x,0) به ما می‌دهد.
  • برخورد با محور عمودی: روی این محور، طول هر نقطه صفر است؛ پس اگر 00 در دامنه باشد، نقطهٔ برخورد (0,f(0))(0,f(0)) است.

حواست باشد: ممکن است نمودار با یکی از محورها اصلاً برخورد نکند. همچنین این چند نقطه فقط نشانه‌های آغازین‌اند؛ هنوز نمی‌توان شکل مسیر میان آن‌ها را با اطمینان کشید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

مسیر حرکت با مشتق اول

مسیر حرکت با مشتق اول

نقاط برخورد با محورها را پیدا کرده‌ای؛ حالا باید بفهمی نمودار میان این نقاط بالا می‌رود یا پایین می‌آید. مشتق اول، راهنمای جهت حرکت نمودار است:

  • اگر در یک بازه f′(x)>0f'(x)>0 باشد، تابع در آن بازه صعودی است.
  • اگر در یک بازه f′(x)<0f'(x)<0 باشد، تابع در آن بازه نزولی است.

مثل مسیر پیاده‌روی روی تپه، وقتی از چپ به راست پیش می‌رویم، تغییر مسیر از سربالایی به سرازیری نشانهٔ یک قله است. پس تغییر علامت مشتق از مثبت به منفی، در یک نقطهٔ بحرانیِ پیوسته، ماکزیمم نسبی می‌سازد؛ تغییر از منفی به مثبت، مینیمم نسبی می‌سازد.

برای بررسی، نقاط بحرانی را پیدا کن: نقاطی از دامنه که مشتق در آن‌ها صفر است یا وجود ندارد. سپس علامت مشتق را در بازه‌های دو طرف بررسی کن.

حواست باشد: صفر بودن مشتق به‌تنهایی به معنی قله یا دره نیست. اگر علامت مشتق در دو طرف عوض نشود، آن نقطه اکسترمم نسبی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

خمیدگی و نقطهٔ عطف

خمیدگی و نقطهٔ عطف

برای رسم نمودار، دانستن صعود و نزول کافی نیست؛ باید بدانیم نمودار چطور خم می‌شود. مثلاً مسیر یک جاده ممکن است همچنان سربالایی باشد، اما شیب آن به‌تدریج بیشتر یا کمتر شود.

این سرنخ را مشتق دوم می‌دهد:

  • اگر در بازه‌ای f′′(x)>0f''(x)>0 باشد، تقعر نمودار رو به بالا است؛ یعنی شیب مماس‌ها با افزایش xx بیشتر می‌شود.
  • اگر در بازه‌ای f′′(x)<0f''(x)<0 باشد، تقعر نمودار رو به پایین است؛ یعنی شیب مماس‌ها با افزایش xx کمتر می‌شود.

نقطهٔ عطف جایی روی نمودار است که جهت تقعر عوض می‌شود و نمودار در آن مماس دارد. پس ریشه‌های مشتق دوم فقط نامزد بررسی‌اند؛ برابری f′′(a)=0f''(a)=0 به‌تنهایی عطف بودن را تضمین نمی‌کند.

برای بررسی یک نامزد، از خودت بپرس: آیا در دو طرف آن تقعر متفاوت است؟ آیا خود نقطه روی نمودار قرار دارد و مماس در آن وجود دارد؟ اگر تابع در آن مقدار تعریف نشده باشد، حتی با تغییر تقعر هم نقطهٔ عطفی نداریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

از جدول رفتار تا نمودار

از جدول رفتار تا نمودار

حالا وقت آن است که سرنخ‌ها را کنار هم بگذاریم. جدول رفتار، نقشهٔ رسم نمودار است؛ مثل نقشهٔ یک مسیر که هم سربالایی و سرازیری را نشان می‌دهد و هم پیچ‌ها را.

در سطر بالای جدول، طول نقاط مهم را از کوچک به بزرگ بنویس: نقاط بحرانی، محل‌های احتمالی عطف و نقاط خارج از دامنه. سپس علامت‌های f′f' و f′′f'' را در بازه‌ها قرار بده و مقدار تابع را در نقاط مهمِ دامنه ثبت کن. این اطلاعات می‌گویند نمودار کجا بالا یا پایین می‌رود و چگونه خم می‌شود.

اما دو سر نمودار به کجا می‌روند؟ حد در بی‌نهایت این بخش را روشن می‌کند: مثلاً اگر lim⁡x→+∞f(x)=−∞\lim_{x\to+\infty}f(x)=-\infty باشد، انتهای سمت راست نمودار رو به پایین می‌رود؛ این به‌تنهایی به معنی نزولی‌بودن تابع در تمام دامنه نیست.

حالا نقاط مهم و برخوردها با محورها را علامت بزن و با رعایت اطلاعات جدول، طرح را بکش. دو سوی نقطه‌ای خارج از دامنه را به هم وصل نکن. اگر شکل هنوز روشن نیست، چند نقطهٔ کمکی پیدا کن؛ این نقاط مکمل جدول‌اند، نه جایگزین آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

دو شاخه و دو مجانب

دو شاخه و دو مجانب

برای رسم تابع هموگرافیکِ غیرثابت f(x)=ax+bcx+df(x)=\frac{ax+b}{cx+d} با c≠0c\neq0، دو خط راهنما داریم:

  • مجانب افقی: y=acy=\frac{a}{c}؛ وقتی xx به سمت مثبت یا منفی بی‌نهایت می‌رود، مقدار تابع به این عدد نزدیک می‌شود.
  • مجانب قائم: x=−dcx=-\frac{d}{c}؛ این مقدار در دامنه نیست و با نزدیک‌شدن به آن، مقدار تابع به مثبت یا منفی بی‌نهایت میل می‌کند.

این خط‌ها را مانند خط‌کشی اولیهٔ یک طرح، کم‌رنگ یا خط‌چین بکش. سپس در هر طرف مجانب قائم، علامت مشتق‌ها و حد یک‌طرفه را جداگانه بررسی کن تا جهت حرکت و خمیدگی هر شاخه روشن شود. دو شاخه را از روی مجانب قائم به هم وصل نکن.

مثلاً در f(x)=x+2x−1f(x)=\frac{x+2}{x-1}، خط‌های راهنما x=1x=1 و y=1y=1 هستند. تابع در هر یک از بازه‌های (−∞,1)(-\infty,1) و (1,+∞)(1,+\infty) نزولی است؛ اما نباید از این نتیجه بگیریم که در کل دامنه نزولی است.

حواست باشد شرط غیرثابت‌بودن مهم است: اگر صورت و مخرج متناسب باشند، صفر مخرج لزوماً مجانب قائم نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱

مثال حل‌شده

جدول رفتار تابع f(x)=x+1x−2f(x)=\frac{x+1}{x-2} را بساز و با استفاده از آن، شکل تقریبی نمودار را توصیف کن.

  1. دامنه و برخوردها: مخرج نباید صفر شود، پس Df=R∖{2}D_f=\mathbb{R}\setminus\{2\}. از x+1=0x+1=0، نقطهٔ (−1,0)(-1,0) و از f(0)=−12f(0)=-\frac12، نقطهٔ (0,−12)(0,-\frac12) به دست می‌آید.

  2. مجانب‌ها و حدها: تابع را به شکل f(x)=1+3x−2f(x)=1+\frac{3}{x-2} بنویس. بنابراین lim⁡x→±∞f(x)=1\lim_{x\to\pm\infty}f(x)=1 و مجانب افقی y=1y=1 است؛ همچنین lim⁡x→2−f(x)=−∞\lim_{x\to2^-}f(x)=-\infty و lim⁡x→2+f(x)=+∞\lim_{x\to2^+}f(x)=+\infty، پس مجانب قائم x=2x=2 است.

  3. مشتق اول: f′(x)=−3(x−2)2<0f'(x)=-\frac{3}{(x-2)^2}<0 برای x≠2x\ne2. پس تابع در هر یک از بازه‌های (−∞,2)(-\infty,2) و (2,+∞)(2,+\infty) نزولی است و اکسترمم نسبی ندارد.

  4. مشتق دوم: f′′(x)=6(x−2)3f''(x)=\frac{6}{(x-2)^3}. در بازهٔ (−∞,2)(-\infty,2) منفی و در بازهٔ (2,+∞)(2,+\infty) مثبت است؛ پس تقعر به‌ترتیب رو به پایین و رو به بالاست. با وجود تغییر تقعر، نقطهٔ عطف نداریم، چون 22 در دامنه نیست.

  5. خلاصهٔ جدول رفتار: در بازهٔ (−∞,2)(-\infty,2)، علامت‌های مشتق اول و دوم هر دو منفی‌اند و مقدار تابع از نزدیکی 11 به سوی −∞-\infty کاهش می‌یابد. در بازهٔ (2,+∞)(2,+\infty)، مشتق اول منفی و مشتق دوم مثبت است و مقدار تابع از +∞+\infty به نزدیکی 11 کاهش می‌یابد.

  6. رسم: ابتدا مجانب‌ها را خط‌چین بکش و دو نقطهٔ برخورد با محورها را علامت بزن. از رابطهٔ f(x)−1=3x−2f(x)-1=\frac{3}{x-2} می‌فهمیم شاخهٔ چپ زیر خط y=1y=1 و شاخهٔ راست بالای آن است؛ حال هر شاخه را با جهت نزول و تقعر خودش بکش و دو شاخه را به هم وصل نکن.

جواب: نمودار f(x)=x+1x−2f(x)=\frac{x+1}{x-2} دو شاخه با مجانب‌های x=2x=2 و y=1y=1 دارد؛ شاخهٔ چپ زیر مجانب افقی، نزولی و مقعر رو به پایین است و از (−1,0)(-1,0) و (0,−12)(0,-\frac12) می‌گذرد؛ شاخهٔ راست بالای مجانب افقی، نزولی و مقعر رو به بالاست. تابع اکسترمم نسبی و نقطهٔ عطف ندارد.

نکات مهم

  • رسم نمودار را با تعیین دامنه و نقاط برخورد با محورها آغاز می‌کنیم و با حدها و مجانب‌ها، رفتار شاخه‌های انتهایی را مشخص می‌کنیم.
  • علامت مشتق اول مسیر صعود و نزول را نشان می‌دهد و صفر شدن آن به‌تنهایی برای تشخیص اکسترمم نسبی کافی نیست.
  • علامت مشتق دوم جهت تقعر را مشخص می‌کند و اطلاعات آن را همراه با نقاط عطف و دیگر ویژگی‌ها در جدول رفتار گرد می‌آوریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۵ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۵ حسابان دوازدهم · رایگان