۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ حسابان دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«حدهای نامتناهی ــ حد در بی‌نهایت»: ۷ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • حسابان ۲
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۴۵ تا ۷۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۴۵ تا ۴۸ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱: حدهای نامتناهی

در این درس یاد می‌گیری رفتار نامتناهی تابع را از جدول و نمودار تشخیص بدهی، نمادهای حد یک‌طرفهٔ نامتناهی را بخوانی و سمت نزدیک‌شدن را از علامت بی‌نهایت جدا کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است برای پاک‌سازی آب رودخانه، هرچه به حذف کامل آلودگی نزدیک‌تر شویم، هزینه از هر مبلغی که تصور کنیم بیشتر شود؟

در مدل این درس، هرچه درصد پاک‌سازی از سمت کمتر به 100100 نزدیک‌تر شود، مخرج کسر به صفر نزدیک‌تر می‌شود و هزینه بدون کران افزایش می‌یابد. برای توصیف چنین رفتاری از «حد نامتناهی» استفاده می‌کنیم؛ نه اینکه بی‌نهایت را یک عدد یا هزینهٔ نهایی بدانیم.

نزدیک صفر، فراتر از هر عدد

نزدیک صفر، فراتر از هر عدد

فرض کن در تابع f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x}، ورودی را مثبت نگه داریم و به صفر نزدیک کنیم. چه اتفاقی برای خروجی می‌افتد؟

با انتخاب x=0.1x=0.1، مقدار تابع 1010 است؛ برای x=0.01x=0.01، مقدارش 100100 می‌شود و برای x=0.001x=0.001، به 10001000 می‌رسد. اینجا هر بار ورودی یک‌دهم شده، خروجی ده برابر شده است.

اما نکته فقط «بزرگ‌شدن» نیست: هر عدد مثبت بزرگی که انتخاب کنی، می‌توان خروجی را از آن هم بزرگ‌تر کرد؛ کافی است ورودی مثبت را به اندازهٔ کافی به صفر نزدیک کنیم. مثلاً برای اینکه خروجی از یک میلیون بیشتر شود، باید 0<x<110000000<x<\frac{1}{1000000} باشد.

این رفتار را چنین می‌نویسیم:

lim⁡x→0+1x=+∞\displaystyle\lim_{x\to 0^+}\frac{1}{x}=+\infty

علامت ++ کنار صفر می‌گوید ورودی‌ها از سمت راست، یعنی با مقدارهای بزرگ‌تر از صفر، نزدیک می‌شوند. در این بررسی، خودِ صفر را جای‌گذاری نمی‌کنیم؛ رفتار تابع را نزدیک آن دنبال می‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

بی‌نهایت عدد نیست

بی‌نهایت عدد نیست

وقتی می‌نویسیم lim⁡x→0+1x=+∞\lim_{x\to 0^+}\frac{1}{x}=+\infty، آیا تابع سرانجام به عددی به نام «بی‌نهایت» می‌رسد؟ نه! نماد +∞+\infty عدد نیست؛ خبر می‌دهد که مقدارهای تابع بدون کران افزایش می‌یابند.

هر عدد مثبت و بزرگی که پیشنهاد کنی، می‌توان با انتخاب ورودی‌های مثبت و به‌اندازهٔ کافی نزدیک به صفر، مقدار تابع را از آن هم بزرگ‌تر کرد. پس هیچ عدد مشخصی مقصد مقدارهای تابع نیست. به همین دلیل، این تابع هنگام نزدیک‌شدن از راست به صفر حد متناهی ندارد؛ نوشتن +∞+\infty فقط رفتار نامتناهی آن را توصیف می‌کند.

در مدل هزینهٔ پاک‌سازی رودخانه هم منظور این نیست که هزینه بالاخره به مبلغی به نام «بی‌نهایت» می‌رسد؛ منظور این است که با نزدیک‌شدن به پاک‌سازی کامل، هزینه از هر سقف پیشنهادی بالاتر می‌رود.

همچنین این نماد، مقدار تابع در خود نقطه را مشخص نمی‌کند؛ مثلاً تابع f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x} در صفر تعریف نشده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

جهت نزدیک‌شدن و علامت حد

جهت نزدیک‌شدن و علامت حد

در نماد حد یک‌طرفه، دو نشانه داریم که هرکدام اطلاعات جداگانه‌ای می‌دهند:

  • علامت کوچکِ کنار aa می‌گوید ورودی از کدام سمت نزدیک می‌شود: در x→a+x\to a^+ مقدارهای xx بزرگ‌تر از aa هستند و در x→a−x\to a^- کوچک‌تر از آن‌اند.
  • علامت بی‌نهایت می‌گوید خروجی چه رفتاری دارد: +∞+\infty یعنی مقدار تابع بدون کران افزایش می‌یابد؛ −∞-\infty یعنی مقدار تابع منفی می‌شود و بدون کران کاهش می‌یابد.

مثلاً برای f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x}، وقتی از چپ به صفر نزدیک می‌شویم، مخرج منفی و بسیار نزدیک به صفر است؛ پس خروجی منفی و قدرمطلق آن بسیار بزرگ می‌شود:

lim⁡x→0−1x=−∞\displaystyle\lim_{x\to0^-}\frac{1}{x}=-\infty

اما برای g(x)=1∣x∣g(x)=\frac{1}{|x|}، حتی از سمت چپ هم مخرج مثبت است؛ بنابراین:

lim⁡x→0−1∣x∣=+∞\displaystyle\lim_{x\to0^-}\frac{1}{|x|}=+\infty

پس از چپ آمدن، الزاماً به معنی منفی‌شدن خروجی نیست. مثل نزدیک‌شدن به یک ساختمان از سمت چپ است: جهت حرکتت به‌تنهایی نمی‌گوید ارتفاع ساختمان چقدر است!

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

مثال حل‌شده

برای تابع f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x}، ورودی‌های منفی را چگونه انتخاب کنیم تا f(x)<−10000f(x)<-10000 شود؟ این نتیجه چه برداشتی از رفتار تابع هنگام نزدیک‌شدن از چپ به صفر می‌دهد؟

  1. چون ورودی منفی است، می‌توانیم بنویسیم x=−tx=-t که در آن t>0t>0؛ پس f(x)=−1tf(x)=-\frac{1}{t}.

  2. شرط مسئله به صورت −1t<−10000-\frac{1}{t}<-10000 درمی‌آید؛ با ضرب دو طرف در −1-1، جهت نامساوی عوض می‌شود و داریم 1t>10000\frac{1}{t}>10000.

  3. چون t>0t>0 است، نتیجه می‌گیریم 0<t<1100000<t<\frac{1}{10000}؛ بنابراین برای ورودی اصلی باید −110000<x<0-\frac{1}{10000}<x<0 باشد.

  4. برای بررسی، اگر x=−120000x=-\frac{1}{20000} انتخاب کنیم، آنگاه f(x)=−20000<−10000f(x)=-20000<-10000 می‌شود.

  5. همین روش برای هر آستانهٔ منفی دلخواه کار می‌کند: با انتخاب ورودی منفیِ به‌اندازهٔ کافی نزدیک صفر، خروجی از آن آستانه کوچک‌تر می‌شود؛ پس lim⁡x→0−1x=−∞\lim_{x\to 0^-}\frac{1}{x}=-\infty.

جواب: باید −110000<x<0-\frac{1}{10000}<x<0 باشد؛ بنابراین lim⁡x→0−1x=−∞\lim_{x\to 0^-}\frac{1}{x}=-\infty.

نکات مهم

  • برای f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x}، با نزدیک‌شدن ورودی از راست به صفر، خروجی از هر عدد مثبت دلخواهی بزرگ‌تر می‌شود.
  • نمادهای +∞+\infty و −∞-\infty عدد نیستند و به‌ترتیب افزایش و کاهش بدون کران خروجی را توصیف می‌کنند.
  • در حد یک‌طرفه، علامت کنار نقطهٔ نزدیک‌شدن، سمت حرکت ورودی را نشان می‌دهد و علامت بی‌نهایت، رفتار خروجی را.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴۸ تا ۵۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تعریف حدهای یک‌طرفهٔ نامتناهی

در این درس یاد می‌گیری حدهای یک‌طرفهٔ نامتناهی را تفسیر کنی، علامت آن‌ها را در تابع‌های ساده تشخیص بدهی و از مقایسهٔ دو طرف دربارهٔ حد دوطرفه تصمیم بگیری.

پیش از شروع

دو تابع 1x\frac{1}{x} و 1∣x∣\frac{1}{|x|} در صفر تعریف نشده‌اند؛ آیا وقتی به صفر نزدیک می‌شویم، رفتارشان از هر دو طرف یکسان است؟

از سمت راست، مقدارهای هر دو تابع بدون کران بزرگ می‌شوند. اما از سمت چپ، مقدارهای 1x\frac{1}{x} منفی و بی‌کران می‌شوند، در حالی که مقدارهای 1∣x∣\frac{1}{|x|} همچنان مثبت و بی‌کران‌اند؛ پس سمت نزدیک‌شدن مهم است.

از کدام طرف، به کدام بی‌نهایت؟

از کدام طرف، به کدام بی‌نهایت؟

در نماد یک حد یک‌طرفهٔ نامتناهی، دو نشانه داریم که هر کدام کار جداگانه‌ای می‌کنند:

  • نشانهٔ کنار aa، سمت نزدیک‌شدن ورودی را نشان می‌دهد: x→a+x\to a^+ یعنی از راست، با مقدارهای بزرگ‌تر از aa؛ و x→a−x\to a^- یعنی از چپ، با مقدارهای کوچک‌تر از aa.
  • نشانهٔ کنار ∞\infty، جهت بی‌کران‌شدن خروجی را نشان می‌دهد: +∞+\infty یعنی مقدارهای تابع از هر عدد مثبتِ انتخاب‌شده بزرگ‌تر می‌شوند؛ −∞-\infty یعنی از هر عدد منفیِ انتخاب‌شده کوچک‌تر می‌شوند.

مثلاً عبارت lim⁡x→a−f(x)=+∞\lim_{x\to a^-}f(x)=+\infty می‌گوید: ورودی از چپ به aa نزدیک می‌شود، اما خروجی بدون کران بزرگ می‌شود. پس نزدیک‌شدن از چپ، لزوماً به معنی منفی‌شدن خروجی نیست!

برای تجسم، روی نمودار دو حرکت را جدا ببین: حرکت افقی به سوی aa و حرکت عمودی نمودار به بالا یا پایین. کافی است xx از سمت مشخص‌شده به اندازهٔ کافی نزدیک شود تا خروجی از هر مرز دلخواه در جهت گفته‌شده عبور کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

نزدیک نقطه، نه در خود نقطه

نزدیک نقطه، نه در خود نقطه

در بررسی حد، می‌پرسیم «وقتی ورودی به نقطه نزدیک می‌شود، خروجی چه رفتاری دارد؟» نه اینکه «مقدار تابع در خود نقطه چیست؟»

برای تابع f(x)=1∣x∣f(x)=\frac{1}{|x|}، هرچه فاصلهٔ xx از صفر کمتر شود، مخرج کوچک‌تر و مقدار تابع بزرگ‌تر می‌شود. می‌توانی فاصله تا صفر را مثل فاصله تا یک خط روی زمین تصور کنی: نزدیک‌شدن به خط، با ایستادن روی خود خط فرق دارد.

نوشتنِ lim⁡x→01∣x∣=+∞\lim_{x\to 0}\frac{1}{|x|}=+\infty یعنی با نزدیک‌شدن کافی به صفر، مقدار تابع از هر عدد مثبتِ انتخاب‌شده بزرگ‌تر می‌شود؛ نه اینکه فقط «خیلی بزرگ» باشد یا به عددی به نام بی‌نهایت برسد.

نکتهٔ مهم: این تابع در صفر تعریف نشده است، اما می‌توان رفتار آن را نزدیک صفر بررسی کرد. پس تعریف‌نبودن تابع در یک نقطه، به‌تنهایی مانع داشتن حد نامتناهی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

بی‌کران در جهت منفی

بی‌کران در جهت منفی

روی محور اعداد، هرچه به چپ برویم، عددها کوچک‌تر می‌شوند. حد −∞-\infty هم همین جهت را نشان می‌دهد: مقدارهای تابع منفی‌اند و با نزدیک‌شدن کافی به نقطه، از هر عدد منفیِ انتخاب‌شده پایین‌تر می‌روند.

مثلاً در عبارت lim⁡x→af(x)=−∞\lim_{x\to a}f(x)=-\infty، اگر مرز دلخواه ما −1000-1000 باشد، با نزدیک‌کردن کافیِ xx به aa، همهٔ مقدارهای تابع در آن نزدیکی، به‌جز خود نقطه، از −1000-1000 کوچک‌تر می‌شوند. اگر مرز پایین‌تری انتخاب کنیم، باز هم می‌توانیم به نقطه نزدیک‌تر شویم تا مقدارهای تابع از آن مرز هم پایین‌تر بروند.

فقط منفی‌بودن کافی نیست. تابعی که مقدارش همیشه −5-5 است، به −∞-\infty میل نمی‌کند؛ چون مقدارهایش از هر مرز منفی پایین‌تر نمی‌روند.

همچنین علامت منفیِ −∞-\infty جهتِ تغییر خروجی را بیان می‌کند، نه سمت نزدیک‌شدنِ ورودی. برای تشخیص سمت نزدیک‌شدن، باید به علامت کنار aa نگاه کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

توان زوج یا فرد

توان زوج یا فرد

برای تشخیص رفتار 1xn\frac{1}{x^n} نزدیک صفر، دو چیز را بررسی کن: علامت مخرج و کوچک‌شدن قدرمطلق آن. در اینجا nn عددی طبیعی و مثبت است.

از سمت راست: مقدار xx مثبت است؛ پس xnx^n، چه توان زوج باشد چه فرد، مثبت می‌ماند. با نزدیک‌شدن xx به صفر، مخرج به صفر نزدیک می‌شود و معکوسش بدون کران بزرگ می‌شود. بنابراین:

lim⁡x→0+1xn=+∞\lim_{x\to 0^+}\frac{1}{x^n}=+\infty

از سمت چپ: مقدار xx منفی است و زوج یا فرد بودن توان اهمیت پیدا می‌کند:

  • اگر nn زوج باشد، xnx^n مثبت است؛ پس حد چپ +∞+\infty است.
  • اگر nn فرد باشد، xnx^n منفی است؛ پس حد چپ −∞-\infty است.

پس فقط به «مخرج به صفر نزدیک می‌شود» بسنده نکن؛ علامت مخرج در سمت موردنظر جهت بی‌کران‌شدن را تعیین می‌کند. منفی‌بودن ورودی همیشه به معنی منفی‌بودن خروجی نیست؛ توان زوج علامت منفی را از بین می‌برد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

توافق دو طرف

توافق دو طرف

برای نوشتن حد دوطرفه، باید رفتار تابع را از هر دو سمت بررسی کنیم. اگر از راست و چپ، مقدارهای تابع بدون کران افزایش یابند، می‌نویسیم lim⁡x→af(x)=+∞\lim_{x\to a}f(x)=+\infty. اگر از هر دو سمت، مقدارها از هر عدد منفیِ دلخواه کوچک‌تر شوند، حد دوطرفه برابر −∞-\infty است. برعکس، داشتن هرکدام از این حدهای دوطرفه یعنی هر دو حد یک‌طرفه نیز همان هستند.

مثلاً برای 1∣x∣\frac{1}{|x|}، نزدیک‌شدن به صفر از هر طرف، خروجی‌های مثبت و بی‌کران می‌دهد؛ پس حد دوطرفه +∞+\infty است. اما برای 1x\frac{1}{x}، حد راست +∞+\infty و حد چپ −∞-\infty است؛ بنابراین حد دوطرفه وجود ندارد.

فقط بی‌کران‌بودن کافی نیست؛ علامت دو طرف هم باید یکی باشد. همچنین لازم نیست خروجی‌های دو طرف برابر باشند یا با سرعت یکسانی تغییر کنند؛ توافق در جهت بی‌کران‌شدن کافی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

مثال حل‌شده

حدهای چپ، راست و دوطرفهٔ تابع f(x)=−3(x−2)2f(x)=\frac{-3}{(x-2)^2} را در نقطهٔ x=2x=2 به‌دست آور.

  1. ابتدا مخرج را بررسی می‌کنیم: برای هر x≠2x\ne 2، داریم (x−2)2>0(x-2)^2>0؛ پس مقدار تابع در هر دو سمت منفی است.

  2. وقتی xx از چپ به 22 نزدیک می‌شود، (x−2)2(x-2)^2 مثبت می‌ماند و به صفر نزدیک می‌شود؛ تقسیمِ −3-3 بر چنین عددی، مقدارهایی منفی با اندازهٔ بی‌کران می‌دهد. پس lim⁡x→2−f(x)=−∞\lim_{x\to 2^-}f(x)=-\infty.

  3. وقتی xx از راست به 22 نزدیک می‌شود، باز هم مخرج مثبت است و به صفر نزدیک می‌شود؛ بنابراین lim⁡x→2+f(x)=−∞\lim_{x\to 2^+}f(x)=-\infty.

  4. دو حد یک‌طرفه هم‌علامت‌اند؛ در نتیجه lim⁡x→2f(x)=−∞\lim_{x\to 2}f(x)=-\infty. تعریف‌نشدن تابع در x=2x=2 مانع این نتیجه نیست.

جواب: lim⁡x→2−−3(x−2)2=−∞\lim_{x\to 2^-}\frac{-3}{(x-2)^2}=-\infty و lim⁡x→2+−3(x−2)2=−∞\lim_{x\to 2^+}\frac{-3}{(x-2)^2}=-\infty؛ بنابراین lim⁡x→2−3(x−2)2=−∞\lim_{x\to 2}\frac{-3}{(x-2)^2}=-\infty.

نکات مهم

  • در نماد حد یک‌طرفه، علامت کنار نقطه سمت نزدیک‌شدنِ ورودی و علامت بی‌نهایت جهت بی‌کران‌شدنِ خروجی را نشان می‌دهد.
  • حد نامتناهی رفتار تابع در نزدیکی نقطه را توصیف می‌کند، نه مقدار آن در خود نقطه؛ برای 1xn\frac{1}{x^n} نیز حد راست در صفر +∞+\infty است و علامت حد چپ به زوج یا فرد بودن توان بستگی دارد.
  • حد دوطرفهٔ نامتناهی زمانی برقرار است که هر دو حد یک‌طرفه به بی‌نهایتِ هم‌علامت برسند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۱ تا ۵۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

برخی از قضایای حدهای بی‌نهایت¹

در این درس یاد می‌گیری با بررسی جهت نزدیک‌شدن و علامت عبارت‌ها، قضایای حدهای نامتناهی را در کسرها، جمع و ضرب به کار ببری و مجانب قائم نمودار را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است دو تابع نزدیک صفر هر دو بی‌کران شوند، اما یکی حد دوطرفه داشته باشد و دیگری نداشته باشد؟

بی‌کران شدن به‌تنهایی کافی نیست؛ جهت آن هم مهم است. اگر از هر دو طرف به مثبت بی‌نهایت یا از هر دو طرف به منفی بی‌نهایت برسیم، حد دوطرفه داریم؛ اما اگر جهت‌ها متفاوت باشند، حد دوطرفه نداریم.

از دو طرف به صفر

از دو طرف به صفر

چطور ممکن است دو تابع نزدیک صفر بی‌کران شوند، اما فقط یکی حد دوطرفه داشته باشد؟ کلید پاسخ، علامت تابع در هر طرف صفر است.

در کسر 1xn\frac{1}{x^n}، با نزدیک‌شدن xx به صفر، اندازهٔ مخرج کوچک می‌شود و مقدارِ قدرمطلق کسر بدون کران بزرگ می‌شود؛ اما جهت آن به علامت مخرج بستگی دارد:

  • از راست صفر: مقدار xx مثبت است؛ پس برای هر عدد طبیعی nn، حد برابر +∞+\infty است.
  • از چپ صفر: مقدار xx منفی است. اگر nn زوج باشد، توان مثبت می‌شود و حد +∞+\infty است؛ اگر nn فرد باشد، توان منفی می‌ماند و حد −∞-\infty است.

برای نوشتن حد دوطرفه، دو حد یک‌طرفه را مقایسه کن: باید هر دو +∞+\infty یا هر دو −∞-\infty باشند. اگر یکی مثبت و دیگری منفی بی‌نهایت باشد، حد دوطرفه وجود ندارد؛ صرفِ بی‌کران‌شدن کافی نیست.

یادت باشد: بی‌نهایت عددی نیست که تابع به آن برسد؛ این نماد، رفتارِ بدون کران تابع را توصیف می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

مخرج کوچک، علامت تعیین‌کننده

مخرج کوچک، علامت تعیین‌کننده

یک مقدار ثابت را بر عددهای مثبتِ کوچک‌تر و کوچک‌تر تقسیم کن؛ حاصل بزرگ‌تر می‌شود. در حدها هم اگر صورت به عددی ناصفر و مخرج به صفر نزدیک شود، اندازهٔ کسر بی‌کران می‌شود؛ اما برای تعیین جهت آن، باید علامت‌ها را بدانیم.

فرض کن f(x)→L≠0f(x)\to L\ne0 و g(x)→0g(x)\to0. نزدیک نقطهٔ موردنظر، صورت هم‌علامت با LL است. حالا علامت مخرج را در همان سمتی که نزدیک می‌شویم بررسی می‌کنیم:

  • صورت و مخرج هم‌علامت باشند: حد کسر +∞+\infty است.
  • صورت و مخرج مخالف‌علامت باشند: حد کسر −∞-\infty است.

منظور از «همسایگی محذوف» این است که نزدیک نقطه باشیم، ولی خودِ آن نقطه را کنار بگذاریم. پس صفر بودن مخرج در خود نقطه، به‌تنهایی علامت حد را مشخص نمی‌کند؛ سمت نزدیک‌شدن مهم است.

مراقب باش: اگر صورت هم به صفر میل کند، این قاعده را مستقیم به کار نمی‌بریم. حالت 00\frac{0}{0} پاسخ نیست؛ ابتدا امکان تجزیه و ساده‌سازی را بررسی می‌کنیم، سپس دوباره حد و علامت‌ها را می‌سنجیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

مخرج بی‌کران، کسر نزدیک صفر

مخرج بی‌کران، کسر نزدیک صفر

این بار مخرج به صفر نزدیک نمی‌شود؛ قدر مطلق مخرج بی‌کران بزرگ می‌شود، اما صورت به عددی متناهی نزدیک می‌شود. در این وضعیت، اندازهٔ کسر به صفر نزدیک می‌شود؛ چه مخرج به +∞+\infty میل کند، چه به −∞-\infty.

برای تصورش، مقدار ثابتی خوراکی را بین افراد بیشتری تقسیم کن؛ هرچه تعداد افراد بیشتر شود، سهم هر نفر کوچک‌تر می‌شود. در کسر هم لازم نیست صورت کاملاً ثابت باشد؛ کافی است به عددی متناهی نزدیک شود:

اگر lim⁡x→af(x)=L\lim_{x\to a}f(x)=L و lim⁡x→ag(x)=+∞\lim_{x\to a}g(x)=+\infty یا −∞-\infty، آنگاه lim⁡x→af(x)g(x)=0\lim_{x\to a}\frac{f(x)}{g(x)}=0.

این قاعده برای حدهای یک‌طرفه هم برقرار است. حتی اگر مخرج از راست به مثبت بی‌نهایت و از چپ به منفی بی‌نهایت برود، کسر می‌تواند از هر دو طرف به صفر برسد؛ چون مثبت یا منفی بودن مقدارهای کسر، مانع نزدیک‌شدنشان به صفر نیست.

یادت باشد: بی‌نهایت عدد نیست که واقعاً بر آن تقسیم کنیم؛ این قاعده رفتار کسر را هنگام نزدیک‌شدن توصیف می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

جمع و ضرب با حد نامتناهی

جمع و ضرب با حد نامتناهی

اگر مقداری پیوسته بزرگ‌تر شود، اضافه‌کردن مقداری که به یک عدد ثابت نزدیک می‌شود، جلوی رشد آن را نمی‌گیرد. اما ضرب‌کردن در یک مقدار منفی، علامتش را عوض می‌کند. همین تفاوت، کلید این قضیه است!

فرض کن lim⁡x→af(x)=+∞\lim_{x\to a}f(x)=+\infty و lim⁡x→ag(x)=L\lim_{x\to a}g(x)=L، که LL عددی متناهی است:

  • در جمع: همیشه lim⁡x→a(f(x)+g(x))=+∞\lim_{x\to a}(f(x)+g(x))=+\infty؛ مثبت، منفی یا صفر بودن LL تفاوتی ندارد.
  • در ضرب: اگر L>0L>0 باشد، حد حاصل‌ضرب +∞+\infty است؛ اگر L<0L<0 باشد، حد حاصل‌ضرب −∞-\infty است.

اگر حد ff برابر −∞-\infty باشد، باز هم جمع با حد متناهی جهت را حفظ می‌کند؛ در ضرب نیز عامل با حد مثبت جهت را حفظ و عامل با حد منفی جهت را برعکس می‌کند.

مرز کاربرد را یادت بماند: در ضرب، این قاعده برای L=0L=0 نتیجه‌ای تعیین نمی‌کند. همچنین اینجا دربارهٔ جمع دو تابع با حدهای نامتناهیِ مخالف حکم نمی‌دهیم. این قواعد برای حدهای یک‌طرفه هم برقرارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

از حد نامتناهی تا مجانب قائم

از حد نامتناهی تا مجانب قائم

وقتی نمودار نزدیک یک خط عمودی، به سمت بالا یا پایین بی‌کران می‌رود، آن خط را مجانب قائم می‌نامیم. برای تشخیص مجانب قائمِ x=ax=a، حدهای یک‌طرفهٔ تابع را در aa بررسی کن: کافی است یکی از آن‌ها +∞+\infty یا −∞-\infty باشد. لازم نیست هر دو طرف نامتناهی شوند یا حد دوطرفه وجود داشته باشد.

این نکته تفاوت مهمی با شرط وجود حد دوطرفه دارد. برای تابع g(x)=1xg(x)=\frac{1}{x}، حد راست در صفر +∞+\infty و حد چپ −∞-\infty است. پس حد دوطرفه وجود ندارد، ولی خط x=0x=0 مجانب قائم است؛ چون شرطِ حد نامتناهی یک‌طرفه برقرار است.

یادت باشد پاسخِ «مجانب قائم چیست؟» باید معادلهٔ یک خط مانند x=ax=a باشد، نه فقط عدد aa. همچنین، صفرشدن مخرج به‌تنهایی کافی نیست؛ باید رفتار تابع نزدیک آن نقطه را بررسی کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مثال حل‌شده

حد lim⁡x→1−(x+1x−1+2x)\displaystyle \lim_{x\to1^-}\left(\frac{x+1}{x-1}+2x\right) را به دست آور و مشخص کن آیا خط x=1x=1 مجانب قائم نمودار این تابع است.

  1. ابتدا کسر را بررسی می‌کنیم: با نزدیک‌شدن xx به 11 از چپ، صورت به 22 میل می‌کند و در نزدیکی این نقطه مثبت است.

  2. مخرج یعنی x−1x-1 در سمت چپِ 11 منفی است و با مقادیر منفی به صفر میل می‌کند.

  3. طبق قضیهٔ کسر با صورتِ دارای حد ناصفر و مخرجِ نزدیک صفر، داریم lim⁡x→1−x+1x−1=−∞\displaystyle \lim_{x\to1^-}\frac{x+1}{x-1}=-\infty.

  4. از طرفی lim⁡x→1−2x=2\displaystyle \lim_{x\to1^-}2x=2؛ افزودن عبارتی با حد متناهی، جهت حد نامتناهی را تغییر نمی‌دهد، پس حد کل برابر −∞-\infty است.

  5. چون یکی از حدهای یک‌طرفهٔ تابع در 11 نامتناهی است، خط x=1x=1 مجانب قائم نمودار است و برای این نتیجه نیازی به بررسی سمت راست نداریم.

جواب: lim⁡x→1−(x+1x−1+2x)=−∞\displaystyle \lim_{x\to1^-}\left(\frac{x+1}{x-1}+2x\right)=-\infty؛ در نتیجه خط x=1x=1 مجانب قائم نمودار تابع است.

نکات مهم

  • برای کسرهایی مانند 1xn\frac{1}{x^n} یا کسر با صورتِ دارای حد ناصفر و مخرجِ نزدیک صفر، علامت‌ها و جهت نزدیک‌شدن تعیین‌کننده‌اند و حالت 00\frac{0}{0} به بررسی بیشتری نیاز دارد.
  • صورتِ دارای حد متناهی تقسیم بر مخرجِ دارای حد نامتناهی به صفر میل می‌کند؛ جمع با حد متناهی جهت بی‌نهایت را حفظ می‌کند و ضرب در حد متناهیِ ناصفر به علامت آن بستگی دارد.
  • حد دوطرفهٔ نامتناهی به یکسان‌بودن دو حد یک‌طرفه نیاز دارد، اما برای مجانب قائم‌بودن خط x=ax=a، نامتناهی‌بودن حتی یکی از حدهای یک‌طرفه کافی است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۵۵ تا ۵۹ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مجانب قائم

در این درس یاد می‌گیری مجانب قائم یک تابع را با حدهای یک‌طرفه تشخیص بدهی، آن را از نقطه‌ای با حد متناهی جدا کنی و رفتار نمودار را در نزدیکی آن توضیح بدهی.

پیش از شروع

آیا هر جا مخرج یک تابع کسری صفر شود، حتماً مجانب قائم داریم؟ ممکن است نمودار نزدیک یکی از این نقطه‌ها به بی‌نهایت برود، اما نزدیک دیگری به یک عدد برسد؟

صفر شدن مخرج فقط یک نشانه برای بررسی است، نه اثبات وجود مجانب قائم. گاهی با ساده‌کردن کسر می‌بینیم که حد، عددی متناهی است؛ مجانب قائم زمانی داریم که دست‌کم یکی از حدهای یک‌طرفه، مثبت یا منفی بی‌نهایت باشد.

یک طرف هم کافی است

یک طرف هم کافی است

تصور کن روی نمودار حرکت می‌کنی و به خط عمودی x=ax=a نزدیک می‌شوی. اگر از دست‌کم یک طرف، مقدار تابع بدون کران به سمت بالا یا پایین برود، این خط مجانب قائم نمودار است؛ یعنی حداقل یکی از حدهای یک‌طرفه باید +∞+\infty یا −∞-\infty باشد.

لازم نیست رفتار دو طرف یکسان باشد، یا حتی هر دو طرف حد نامتناهی داشته باشند. برای تشخیص مجانب قائم، همان یک طرف کافی است. همچنین بی‌نهایت عددی نیست که تابع به آن برسد؛ منظور، بزرگ‌شدنِ بدون کرانِ مقدار تابع یا قدرمطلق آن است.

مثلاً برای تابع g(x)=1xg(x)=\frac{1}{x} داریم:

lim⁡x→0+g(x)=+∞\lim_{x\to 0^+}g(x)=+\infty

lim⁡x→0−g(x)=−∞\lim_{x\to 0^-}g(x)=-\infty

با اینکه حد دوطرفهٔ این تابع در صفر وجود ندارد، خط x=0x=0 مجانب قائم آن است. پس نداشتن حد دوطرفه، مانع داشتن مجانب قائم نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مخرج صفر؛ هنوز قطعی نیست

مخرج صفر؛ هنوز قطعی نیست

صفرشدن مخرج یک تابع گویا، فقط نقطه‌ای برای بررسی به ما می‌دهد؛ نه مجانب قائمِ قطعی! مثل روشن‌شدن چراغ هشدار است: باید علت را بررسی کنیم، نه اینکه فوراً نتیجه بگیریم.

برای تشخیص، این مسیر را برو:

  • مخرج را صفر قرار بده تا نقطه‌های مشکوک پیدا شوند.
  • صورت و مخرج را تجزیه کن و عامل‌های مشترک را، اگر وجود دارند، حذف کن.
  • با عبارت ساده‌شده، حد را در نزدیکی هر نقطهٔ مشکوک بررسی کن.

حذف عامل مشترک برای محاسبهٔ حد مجاز است؛ چون حد به مقدارهای تابع نزدیک نقطه مربوط است، نه لزوماً در خود آن نقطه. البته با ساده‌کردن، نقطهٔ حذف‌شده به دامنهٔ تابع اصلی برنمی‌گردد.

اگر حد به عددی متناهی برسد، آن خط مجانب قائم نیست؛ حتی اگر تابع در آن نقطه تعریف نشده باشد. اگر دست‌کم یکی از حدهای یک‌طرفه برابر +∞+\infty یا −∞-\infty شود، مجانب قائم داریم. پس «تعریف‌نشده‌بودن» و «مجانب قائم داشتن» یکی نیستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

شاخه‌های نمودار به کدام سو می‌روند؟

شاخه‌های نمودار به کدام سو می‌روند؟

وقتی مجانب قائم را پیدا کردی، هنوز یک پرسش باقی می‌ماند: نمودار کنار این خط به سمت بالا می‌رود یا پایین؟ علامت تابع در هر طرف راهنمای توست. اگر مقدار تابع مثبت باشد و اندازه‌اش بی‌کران بزرگ شود، شاخه به بالا می‌رود؛ اگر منفی باشد و اندازه‌اش بی‌کران بزرگ شود، شاخه به پایین می‌رود.

برای تابع f(x)=x+1x(x2+1)f(x)=\frac{x+1}{x(x^2+1)}، نزدیک x=0x=0، صورت مثبت است و عامل x2+1x^2+1 هم همیشه مثبت می‌ماند. پس علامت کسر را عامل xx تعیین می‌کند:

  • در سمت راست، x>0x>0 است؛ بنابراین lim⁡x→0+f(x)=+∞\lim_{x\to0^+}f(x)=+\infty و شاخه به بالا می‌رود.
  • در سمت چپ، x<0x<0 است؛ بنابراین lim⁡x→0−f(x)=−∞\lim_{x\to0^-}f(x)=-\infty و شاخه به پایین می‌رود.

برای رسم تقریبی، کنار خط مجانب دو پیکان بگذار: یکی برای رفتار شاخهٔ چپ و دیگری برای شاخهٔ راست. حواست باشد مثبت یا منفی بودن به‌تنهایی کافی نیست؛ باید بدانیم اندازهٔ تابع هم بی‌کران می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

مثال حل‌شده

مجانب‌های قائم تابع f(x)=x2−3x+2x2−x−6f(x)=\frac{x^2-3x+2}{x^2-x-6} را پیدا کن و جهت شاخه‌های نمودار را در نزدیکی آن‌ها مشخص کن.

  1. صورت و مخرج را تجزیه می‌کنیم: f(x)=(x−1)(x−2)(x−3)(x+2)f(x)=\frac{(x-1)(x-2)}{(x-3)(x+2)}. صفرهای مخرج، یعنی −2-2 و 33، نقطه‌های مورد بررسی‌اند و عامل مشترکی هم برای حذف نداریم.

  2. نزدیک −2-2، صورت مثبت و عامل x−3x-3 منفی است. از چپ، عامل x+2x+2 منفی و از راست مثبت است؛ پس مخرج از چپ منفی نیست، بلکه مثبت است و از راست منفی می‌شود.

  3. چون صورت به 1212 و مخرج به صفر میل می‌کند، نتیجه می‌گیریم: lim⁡x→(−2)−f(x)=+∞\lim_{x\to(-2)^-}f(x)=+\infty و lim⁡x→(−2)+f(x)=−∞\lim_{x\to(-2)^+}f(x)=-\infty. بنابراین x=−2x=-2 مجانب قائم است.

  4. نزدیک 33، صورت و عامل x+2x+2 مثبت‌اند؛ پس علامت تابع را عامل x−3x-3 تعیین می‌کند. از چپ تابع منفی و از راست مثبت است.

  5. صورت در نزدیکی 33 به 22 میل می‌کند و مخرج به صفر نزدیک می‌شود؛ بنابراین lim⁡x→3−f(x)=−∞\lim_{x\to3^-}f(x)=-\infty و lim⁡x→3+f(x)=+∞\lim_{x\to3^+}f(x)=+\infty. پس x=3x=3 نیز مجانب قائم است و چون مخرج صفر دیگری ندارد، مجانب قائم دیگری نداریم.

جواب: مجانب‌های قائم، خط‌های x=−2x=-2 و x=3x=3 هستند؛ در −2-2 شاخهٔ چپ به بالا و شاخهٔ راست به پایین می‌رود، و در 33 شاخهٔ چپ به پایین و شاخهٔ راست به بالا می‌رود.

نکات مهم

  • خط x=ax=a مجانب قائم است اگر دست‌کم یکی از حدهای یک‌طرفهٔ تابع در aa برابر +∞+\infty یا −∞-\infty باشد.
  • در تابع گویا، صفرشدن مخرج فقط نقطه‌ای برای بررسی معرفی می‌کند و تشخیص مجانب قائم به محاسبهٔ حد نیاز دارد.
  • با تعیین علامت تابع در دو سوی مجانب، می‌فهمیم هر شاخهٔ نمودار به سمت بالا یا پایین می‌رود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۵۹ تا ۶۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲: حد در بی‌نهایت

در این درس یاد می‌گیری رفتار تابع را در مثبت و منفی بی‌نهایت توضیح بدهی، حدهای ساده را با قوانین حد محاسبه کنی و حد متناهی را از حد نامتناهی تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر ورودیِ دو تابع f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x} و g(x)=x2g(x)=x^2 را پیوسته بزرگ‌تر کنیم، آیا خروجیِ هر دو هم پیوسته بزرگ‌تر می‌شود؟

نه؛ وقتی xx مثبت است و بزرگ‌تر می‌شود، مقدار 1x\frac{1}{x} به صفر نزدیک‌تر می‌شود، اما مقدار x2x^2 بدون کران افزایش می‌یابد. پس بزرگ شدن ورودی، به‌تنهایی رفتار خروجی را مشخص نمی‌کند؛ حد در بی‌نهایت ابزار بررسی همین رفتار است.

ورودی بزرگ، خروجی نزدیک صفر

ورودی بزرگ، خروجی نزدیک صفر

فرض کن یک کیک را بین افراد بیشتری تقسیم کنیم؛ سهم هر نفر کوچک‌تر می‌شود. تابع f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x} هم برای ورودی‌های مثبت همین رفتار را دارد: هرچه xx بزرگ‌تر شود، خروجی کوچک‌تر و به صفر نزدیک‌تر می‌شود.

اما نزدیک‌شدن به صفر فقط به معنی کوچک‌شدن نیست؛ یعنی هر فاصلهٔ مثبتی از صفر تعیین کنی، می‌توان ورودی را آن‌قدر بزرگ گرفت که خروجی از آن فاصله هم به صفر نزدیک‌تر شود و برای همهٔ ورودی‌های بزرگ‌تر نیز همان‌طور بماند.

این رفتار را چنین می‌نویسیم:

lim⁡x→+∞1x=0\displaystyle \lim_{x\to+\infty}\frac{1}{x}=0

در این نماد، x→+∞x\to+\infty یعنی ورودی بدون کران بزرگ می‌شود؛ بی‌نهایت عددی نیست که به‌جای xx بگذاریم. همچنین خروجی برای هیچ ورودیِ مثبت به صفر نمی‌رسد، اما می‌تواند هرقدر بخواهیم به صفر نزدیک شود. پس داشتن حد صفر، الزاماً به معنی صفرشدن خروجی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

به چپ برو، حد را دنبال کن

به چپ برو، حد را دنبال کن

روی محور عددها، هرچه به چپ بروی، به عددهای کوچک‌تری می‌رسی: −10-10، سپس −100-100 و بعد −1000-1000. عبارت x→−∞x\to-\infty همین ادامه‌دادن به سمت چپ، بدون هیچ توقفی است؛ نه نزدیک‌شدن به صفر!

حالا تابع f(x)=1xf(x)=\frac{1}{x} را دنبال کن. برای این ورودی‌ها، خروجی‌ها به‌ترتیب −0.1-0.1، −0.01-0.01 و −0.001-0.001 هستند. ورودی‌ها کوچک‌تر می‌شوند، اما خروجی‌ها از سمت منفی به صفر نزدیک می‌شوند. پس می‌نویسیم:

lim⁡x→−∞1x=0\displaystyle\lim_{x\to-\infty}\frac{1}{x}=0

جهت حرکت ورودی را از مقصد خروجی جدا کن. منفی‌بودنِ علامت بی‌نهایت در زیرِ حد، فقط می‌گوید ورودی به کدام سمت می‌رود؛ نمی‌گوید مقدار حد منفی است.

به‌طور کلی، lim⁡x→−∞f(x)=l\lim_{x\to-\infty}f(x)=l یعنی با انتخاب ورودی‌های به‌اندازهٔ کافی منفی، می‌توان فاصلهٔ خروجی از عدد ll را به هر اندازهٔ دلخواه کوچک کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

ثابت روی توانِ ورودی

ثابت روی توانِ ورودی

تا اینجا دیدی که کسرِ 1x\frac{1}{x} در هر دو جهتِ بی‌نهایت به صفر نزدیک می‌شود. حالا اگر صورت، یک عدد ثابت دیگر باشد و مخرج، توانی از ورودی باشد، چه اتفاقی می‌افتد؟

قاعده: برای هر عدد حقیقیِ ثابت aa و هر عدد طبیعیِ مثبت nn داریم:

lim⁡x→±∞axn=0\displaystyle \lim_{x\to\pm\infty}\frac{a}{x^n}=0

دلیلش این است که با دور شدنِ xx از صفر، اندازهٔ مخرج هرقدر بخواهیم بزرگ می‌شود، اما صورت ثابت می‌ماند؛ پس اندازهٔ کسر هرقدر بخواهیم کوچک می‌شود. شبیه تقسیم یک مقدار ثابت خوراکی میان تعداد بیشتری از افراد است: سهم هر نفر کوچک‌تر می‌شود.

در منفی بی‌نهایت، زوج یا فرد بودن توان می‌تواند علامت کسر را تغییر دهد، اما نزدیک شدن آن به صفر را تغییر نمی‌دهد. صفر می‌تواند از سمت مقدارهای مثبت یا منفی نزدیک شود.

یادت باشد این قاعده برای صورتِ ثابت است؛ اگر صورت هم به xx وابسته باشد، نمی‌توان بی‌درنگ از همین قاعده استفاده کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

قانون‌های آشنا، شرط مهم

قانون‌های آشنا، شرط مهم

وقتی حدِ دو تابع عددی حقیقی باشد، می‌توانیم حدِ ترکیب آن‌ها را از حدِ هر کدام به دست بیاوریم؛ درست مثل قانون‌هایی که برای حد در یک نقطه می‌شناسی.

فرض کن در یک جهتِ مشخص، یعنی x→+∞x\to+\infty یا x→−∞x\to-\infty، داشته باشیم:

lim⁡f(x)=L1\lim f(x)=L_1 و lim⁡g(x)=L2\lim g(x)=L_2.

در همان جهت، قانون‌ها این‌اند:

  • جمع و تفاضل: lim⁡(f±g)(x)=L1±L2\lim(f\pm g)(x)=L_1\pm L_2
  • ضرب: lim⁡(fg)(x)=L1L2\lim(fg)(x)=L_1L_2
  • تقسیم: lim⁡f(x)g(x)=L1L2\lim\frac{f(x)}{g(x)}=\frac{L_1}{L_2}، به شرطِ L2≠0L_2\ne0.

پس هنگام دیدن یک کسر، پیش از تقسیم حدها، حدِ مخرج را بررسی کن. اگر صفر باشد، این قانون قابل استفاده نیست؛ اما از همین موضوع هم نمی‌توان نتیجه گرفت که حدِ کسر حتماً وجود ندارد. آن حالت به بررسی دیگری نیاز دارد.

یادت باشد حدِ هر دو جزء را در همان جهتِ خواسته‌شده بگیری؛ حدِ یکی در مثبت بی‌نهایت و دیگری در منفی بی‌نهایت را نمی‌توان در این قانون‌ها کنار هم گذاشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

وقتی خروجی هم بی‌کران می‌شود

وقتی خروجی هم بی‌کران می‌شود

آیا هر تابعی در بی‌نهایت به یک عدد مشخص نزدیک می‌شود؟ نه! گاهی خروجی هم بدون کران بزرگ یا کوچک می‌شود. در این حالت، حد در بی‌نهایت، نامتناهی است.

اگر با بزرگ‌تر شدن ورودی، خروجی از هر عدد مثبت دلخواه بزرگ‌تر شود، می‌نویسیم:

lim⁡x→+∞f(x)=+∞\lim_{x\to+\infty}f(x)=+\infty

اگر خروجی از هر عدد منفی دلخواه کوچک‌تر شود، حد برابر −∞-\infty است. این نمادها عدد نیستند؛ نوع رفتار خروجی را نشان می‌دهند.

جهت حرکت ورودی، به‌تنهایی علامت حد را تعیین نمی‌کند. دو تابع f(x)=xf(x)=x و g(x)=x2g(x)=x^2 را در نظر بگیر. وقتی xx به سمت −∞-\infty می‌رود، خروجی تابع اول منفی‌تر و منفی‌تر می‌شود؛ اما خروجی تابع دوم مثبت می‌ماند و بی‌کران بزرگ می‌شود:

lim⁡x→−∞x=−∞\lim_{x\to-\infty}x=-\infty

lim⁡x→−∞x2=+∞\lim_{x\to-\infty}x^2=+\infty

پس هنگام خواندن حد، دو سؤال جدا بپرس: «ورودی به کدام سمت می‌رود؟» و «خروجی چه رفتاری دارد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

مثال حل‌شده

حد lim⁡x→−∞4−3x22x+5\displaystyle\lim_{x\to-\infty}\frac{4-\frac{3}{x^2}}{\frac{2}{x}+5} را محاسبه کن.

  1. ابتدا جمله‌های دارای توانِ ورودی در مخرج را بررسی می‌کنیم: lim⁡x→−∞3x2=0\displaystyle\lim_{x\to-\infty}\frac{3}{x^2}=0 و lim⁡x→−∞2x=0\displaystyle\lim_{x\to-\infty}\frac{2}{x}=0.

  2. با قانون تفاضل، حد صورت برابر است با lim⁡x→−∞(4−3x2)=4−0=4\displaystyle\lim_{x\to-\infty}\left(4-\frac{3}{x^2}\right)=4-0=4.

  3. با قانون جمع، حد مخرج برابر است با lim⁡x→−∞(2x+5)=0+5=5\displaystyle\lim_{x\to-\infty}\left(\frac{2}{x}+5\right)=0+5=5.

  4. چون حد مخرج ناصفر است، قانون تقسیم را به کار می‌بریم و به دست می‌آوریم: lim⁡x→−∞4−3x22x+5=45\displaystyle\lim_{x\to-\infty}\frac{4-\frac{3}{x^2}}{\frac{2}{x}+5}=\frac{4}{5}.

جواب: lim⁡x→−∞4−3x22x+5=45\displaystyle\lim_{x\to-\infty}\frac{4-\frac{3}{x^2}}{\frac{2}{x}+5}=\frac{4}{5}

نکات مهم

  • حد متناهی در بی‌نهایت یعنی با دور شدن کافیِ ورودی در جهت موردنظر، فاصلهٔ خروجی از یک عدد مشخص به هر اندازهٔ دلخواه کوچک شود.
  • برای ثابت حقیقی aa و توان طبیعیِ مثبت nn، حد axn\frac{a}{x^n} در هر دو جهت بی‌نهایت صفر است و قوانین جمع، تفاضل، ضرب و تقسیمِ حدهای متناهی با شرط ناصفر بودن حد مخرج برقرارند.
  • اگر خروجی به‌جای نزدیک شدن به عددی مشخص بی‌کران شود، علامت حد نامتناهی را رفتار خروجی تعیین می‌کند، نه فقط جهت حرکت ورودی.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۶۳ تا ۶۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

حدهای نامتناهی در بی‌نهایت

در این درس یاد می‌گیری … حد توان‌ها، چندجمله‌ای‌ها و نسبت دو چندجمله‌ای را در بی‌نهایت تعیین کنی و با استفاده از حدهای متناهی، مجانب افقی نمودار را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

وقتی xx به سمت −∞-\infty می‌رود، آیا مقدار هر تابعی هم حتماً به سمت −∞-\infty می‌رود؟ مثلاً رفتار x2x^2 و x3x^3 یکسان است؟

نه؛ جهت حرکت ورودی، به‌تنهایی جهت حرکت خروجی را تعیین نمی‌کند. وقتی xx منفی و منفی‌تر می‌شود، x2x^2 بدون کران افزایش می‌یابد، اما x3x^3 بدون کران کاهش پیدا می‌کند؛ پس باید ساختار تابع را هم بررسی کنیم.

ورودی به کجا، خروجی به کجا؟

ورودی به کجا، خروجی به کجا؟

وقتی روی نمودار خیلی به راست یا چپ می‌رویم، ارتفاع نمودار چه می‌شود؟ برای پاسخ، باید جهت حرکت ورودی و رفتار خروجی را جدا بررسی کنیم.

در عبارت lim⁡x→+∞f(x)=+∞\lim_{x\to+\infty}f(x)=+\infty، بخش زیر علامت حد می‌گوید ورودی بدون کران بزرگ می‌شود؛ سمت راست می‌گوید خروجی هم سرانجام از هر عدد مثبت دلخواه بزرگ‌تر می‌شود. این یعنی خروجی به عدد مشخصی نزدیک نمی‌شود؛ بی‌نهایت یک عدد نیست که تابع به آن برسد.

اما حرکت ورودی به راست، الزاماً به معنی بالا رفتن نمودار نیست! مثلاً برای f(x)=−xf(x)=-x، هرچه ورودی مثبت بزرگ‌تر شود، خروجی منفی‌تر می‌شود؛ پس lim⁡x→+∞(−x)=−∞\lim_{x\to+\infty}(-x)=-\infty.

حرکت به چپ را هم همین‌طور می‌خوانیم: lim⁡x→−∞f(x)=−∞\lim_{x\to-\infty}f(x)=-\infty یعنی با منفی‌تر شدنِ بدون کران ورودی، خروجی سرانجام از هر عدد منفی دلخواه کوچک‌تر می‌شود. پس همیشه دو پرسش جدا بپرس: «ورودی به کدام سو می‌رود؟ خروجی چه رفتاری دارد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

توان زوج و توان فرد

توان زوج و توان فرد

وقتی ورودی به سمت −∞-\infty می‌رود، خروجی لزوماً منفی نمی‌ماند؛ زوج یا فرد بودن توان تعیین‌کننده است. فرض کن nn عددی طبیعی و مثبت باشد.

اگر توان زوج باشد، عامل‌های منفی دوبه‌دو در هم ضرب می‌شوند و حاصل مثبت است. با بزرگ‌تر شدن اندازهٔ ورودی، اندازهٔ توان هم بدون کران بزرگ می‌شود؛ پس:

lim⁡x→+∞xn=+∞وlim⁡x→−∞xn=+∞(n زوج)\lim_{x\to+\infty}x^n=+\infty\quad\text{و}\quad\lim_{x\to-\infty}x^n=+\infty\qquad(n\text{ زوج})

اما در توان فرد، برای ورودی منفی یک عامل منفیِ جفت‌نشده باقی می‌ماند؛ بنابراین توان فرد علامت ورودی را حفظ می‌کند:

lim⁡x→+∞xn=+∞وlim⁡x→−∞xn=−∞(n فرد)\lim_{x\to+\infty}x^n=+\infty\quad\text{و}\quad\lim_{x\to-\infty}x^n=-\infty\qquad(n\text{ فرد})

برای به‌خاطر سپردن این تفاوت، مربع و مکعب را مقایسه کن: مربعِ عدد منفی مثبت است، ولی مکعبش منفی می‌ماند. در سمت مثبت، هر دو نوع توان به +∞+\infty می‌روند؛ تفاوت در سمت منفی آشکار می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

جمله‌ای که تعیین‌کننده است

جمله‌ای که تعیین‌کننده است

در یک چندجمله‌ای، وقتی قدرمطلق xx بسیار بزرگ می‌شود، جملهٔ دارای بزرگ‌ترین درجه رفتار نهایی تابع را تعیین می‌کند. چرا می‌توان از نقش جمله‌های دیگر صرف‌نظر کرد؟

اگر از چندجمله‌ایِ درجهٔ nn، عامل xnx^n را بیرون بکشیم، داریم:

f(x)=xn(an+an−1x+⋯+a0xn)f(x)=x^n\left(a_n+\frac{a_{n-1}}{x}+\cdots+\frac{a_0}{x^n}\right)

وقتی xx به هر یک از دو سوی بی‌نهایت می‌رود، کسرهای داخل پرانتز به صفر میل می‌کنند؛ بنابراین پرانتز به ضریبِ ناصفرِ ana_n نزدیک می‌شود. پس برای تعیین حد، کافی است رفتار anxna_nx^n را بررسی کنیم.

دو چیز را با هم ببین: رفتار توان و علامت ضریب. ضریب مثبت جهت بی‌کران شدن را حفظ می‌کند، اما ضریب منفی آن را برعکس می‌کند. مثلاً اگر توانِ پیشرو فرد و ضریبش منفی باشد، هنگام رفتن xx به سمت −∞-\infty، حاصل به سمت +∞+\infty می‌رود.

این یعنی جمله‌های کم‌درجه را از خودِ تابع حذف نمی‌کنیم؛ فقط برای تعیین حد در بی‌نهایت، جملهٔ پیشرو کافی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

مقایسهٔ درجه‌های صورت و مخرج

مقایسهٔ درجه‌های صورت و مخرج

در کسرِ دو چندجمله‌ای، هم صورت رشد می‌کند و هم مخرج؛ پس فقط دیدن رشد صورت کافی نیست. باید رشد آن‌ها را با هم مقایسه کنیم.

اگر درجهٔ صورت nn و ضریب جملهٔ بالاترین درجهٔ آن ana_n، و درجهٔ مخرج mm و ضریب متناظر آن bmb_m باشد، برای تعیین حد داریم:

lim⁡x→±∞f(x)g(x)=lim⁡x→±∞anbmxn−m\displaystyle \lim_{x\to\pm\infty}\frac{f(x)}{g(x)}=\lim_{x\to\pm\infty}\frac{a_n}{b_m}x^{n-m}

چرا؟ با بیرون کشیدن بزرگ‌ترین توان از صورت و مخرج، جمله‌های دیگر در پرانتز به صفر میل می‌کنند و ضریب‌های اصلی باقی می‌مانند.

حالا سه حالت داریم:

  • درجهٔ صورت کمتر است: توانِ باقی‌مانده منفی است؛ حد کسر صفر می‌شود.
  • درجه‌ها برابرند: توانِ باقی‌مانده صفر است؛ حد برابر نسبت ضریب‌های اصلی است.
  • درجهٔ صورت بیشتر است: توانِ باقی‌مانده مثبت است؛ حد نامتناهی می‌شود. علامتش را با توجه به نسبت ضریب‌ها، زوج یا فرد بودن n−mn-m و جهت حرکت xx تعیین می‌کنیم.

پس در حالت آخر، بزرگ‌تر بودن درجهٔ صورت به‌تنهایی نمی‌گوید حد حتماً +∞+\infty است؛ علامت را هم بررسی کن!

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

از حد تا مجانب افقی

از حد تا مجانب افقی

تصور کن روی نمودار، هرچه به سمت راست دورتر می‌روی، ارتفاع نقطه‌ها به یک مقدار ثابت نزدیک‌تر می‌شود. اگر این مقدار عدد حقیقی LL باشد، خط افقی y=Ly=L را مجانب افقی نمودار می‌نامیم؛ یعنی فاصلهٔ عمودی نمودار از این خط به صفر میل می‌کند.

برای پیدا کردن مجانب افقی، حد تابع را در +∞+\infty و −∞-\infty بررسی می‌کنیم. کافی است یکی از این دو حد، عددی حقیقی باشد؛ لازم نیست هر دو حد برابر باشند یا حتی هر دو متناهی باشند. اگر دو حد، دو عدد حقیقی متفاوت باشند، نمودار دو مجانب افقی متفاوت دارد.

دقت کن: اگر حد در یک سمت +∞+\infty یا −∞-\infty باشد، از آن سمت مجانب افقی به دست نمی‌آید؛ چون بی‌نهایت یک ارتفاع ثابت نیست. همچنین مجانب افقی بودن به این معنا نیست که نمودار هرگز خط را قطع نمی‌کند؛ ملاک، رفتار نمودار در دوردست است، نه برخوردهای احتمالی آن با خط.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

مثال حل‌شده

حد تابع f(x)=−4x3+2x−12x2+3f(x)=\frac{-4x^3+2x-1}{2x^2+3} را در هر دو سوی بی‌نهایت به دست آور و مشخص کن آیا نمودار آن مجانب افقی دارد.

  1. درجهٔ صورت 33 و درجهٔ مخرج 22 است؛ پس نسبت جمله‌های دارای بزرگ‌ترین درجه، عبارت −4x32x2=−2x\frac{-4x^3}{2x^2}=-2x است.

  2. برای روشن شدن دلیل، توان‌های بزرگ‌تر را بیرون می‌کشیم: f(x)=x−4+2x2−1x32+3x2f(x)=x\frac{-4+\frac{2}{x^2}-\frac{1}{x^3}}{2+\frac{3}{x^2}}.

  3. در هر دو سوی بی‌نهایت، کسرِ کنار xx به −42=−2\frac{-4}{2}=-2 میل می‌کند؛ بنابراین رفتار حدی تابع مانند −2x-2x است.

  4. وقتی x→+∞x\to+\infty، حاصل‌ضرب یک عاملِ نزدیک به عدد منفی −2-2 در xx به −∞-\infty میل می‌کند؛ پس lim⁡x→+∞f(x)=−∞\lim_{x\to+\infty}f(x)=-\infty.

  5. وقتی x→−∞x\to-\infty، همان عامل منفی در ورودی‌های منفیِ بدون کران ضرب می‌شود؛ پس lim⁡x→−∞f(x)=+∞\lim_{x\to-\infty}f(x)=+\infty.

  6. هیچ‌یک از دو حد، عدد حقیقی نیست؛ بنابراین نمودار این تابع مجانب افقی ندارد.

جواب: برای f(x)=−4x3+2x−12x2+3f(x)=\frac{-4x^3+2x-1}{2x^2+3} داریم: lim⁡x→+∞f(x)=−∞\lim_{x\to+\infty}f(x)=-\infty و lim⁡x→−∞f(x)=+∞\lim_{x\to-\infty}f(x)=+\infty؛ پس نمودار مجانب افقی ندارد.

نکات مهم

  • در حدهای xnx^n با توان طبیعی مثبت، خروجی در +∞+\infty همواره به +∞+\infty میل می‌کند، اما در −∞-\infty علامت حد به زوج یا فرد بودن توان بستگی دارد.
  • در بی‌نهایت، حد چندجمله‌ای را جملهٔ دارای بزرگ‌ترین درجه و حد نسبت دو چندجمله‌ای را نسبت جمله‌های دارای بزرگ‌ترین درجه تعیین می‌کند.
  • اگر حد تابع در دست‌کم یکی از دو سوی بی‌نهایت عدد حقیقی LL باشد، خط y=Ly=L مجانب افقی نمودار است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۶۷ تا ۷۰ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مجانب افقی

در این درس یاد می‌گیری با بررسی حد تابع در بی‌نهایت، مجانب افقی آن را در صورت وجود پیدا کنی و آن را از مجانب قائم تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر نمودار یک تابع فقط در سمت راست به خط y=2y = 2 نزدیک شود، اما در سمت چپ از آن دور شود، آیا این خط باز هم مجانب افقی است؟

بله؛ برای مجانب افقی بودن کافی است نمودار در یکی از دو جهتِ بی‌نهایت به آن خط نزدیک شود. پس لازم نیست رفتار دو سر نمودار یکسان باشد.

نزدیک‌شدن در یک سر نمودار کافی است

نزدیک‌شدن در یک سر نمودار کافی است

پاسخ پرسش آغاز درس بله است! برای مجانب افقی بودن یک خط، لازم نیست هر دو سر نمودار به آن نزدیک شوند.

وقتی روی نمودار به سمت راست پیش می‌رویم، یعنی x→+∞x \to +\infty، یا به سمت چپ پیش می‌رویم، یعنی x→−∞x \to -\infty، مقدار تابع را دنبال می‌کنیم. اگر در دست‌کم یکی از این دو جهت، مقدار تابع به عدد حقیقی LL میل کند، خط y=Ly = L مجانب افقی است:

lim⁡x→+∞f(x)=L\lim_{x\to+\infty}f(x)=L یا lim⁡x→−∞f(x)=L\lim_{x\to-\infty}f(x)=L

مثلاً اگر lim⁡x→+∞f(x)=2\lim_{x\to+\infty}f(x)=2 باشد، خط y=2y=2 مجانب افقی است؛ حتی اگر سمت چپ نمودار از این خط دور شود. مثل مسیری که فقط در یک جهت، هرچه جلوتر می‌روی، ارتفاعش به یک تراز ثابت نزدیک‌تر می‌شود.

دقت کن: نزدیک بودن نمودار به یک خط در چند نقطه کافی نیست؛ مهم، رفتار آن هنگام رفتن به بی‌نهایت است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

از حد تا معادلهٔ مجانب

از حد تا معادلهٔ مجانب

برای پیدا کردن مجانب افقیِ یک تابع گویا، باید ببینیم وقتی ورودی به بی‌نهایت می‌رود، خروجی به چه عددی نزدیک می‌شود. جای‌گذاریِ بی‌نهایت به‌جای متغیر، روش محاسبه نیست؛ باید عبارت را ساده‌تر کنیم.

یک راه کاربردی این است:

  • بالاترین توانِ متغیر در مخرج را پیدا کن.
  • همهٔ جمله‌های صورت و مخرج را بر آن توان تقسیم کن؛ نه فقط جمله‌های بزرگ‌تر را.
  • از این نکته استفاده کن که عبارت‌هایی مانند 1x\frac{1}{x} و 1x2\frac{1}{x^2}، وقتی x→±∞x\to\pm\infty، به صفر میل می‌کنند.

حالا حدِ عبارتِ ساده‌شده را بررسی کن. اگر حاصل، عدد حقیقیِ LL باشد، معادلهٔ مجانب افقی y=Ly=L است. اگر حد متناهی به دست نیاید، در آن جهت مجانب افقی نداریم؛ جهت دیگر را هم باید بررسی کنیم.

یادت باشد پاسخ نهایی فقط یک عدد نیست: حد، ارتفاع خط را مشخص می‌کند و تو باید معادلهٔ خط را بنویسی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

افقی و قائم را جدا بررسی کن

افقی و قائم را جدا بررسی کن

برای تشخیص این دو مجانب، اول بپرس: متغیر به کجا می‌رود و مقدار تابع چه رفتاری دارد؟

  • مجانب افقی: متغیر به +∞+\infty یا −∞-\infty می‌رود و مقدار تابع به عدد حقیقی LL نزدیک می‌شود؛ معادلهٔ خط، y=Ly=L است.
  • مجانب قائم: متغیر به عدد حقیقی aa نزدیک می‌شود و مقدار تابع، دست‌کم از یک طرف، به +∞+\infty یا −∞-\infty می‌رود؛ معادلهٔ خط، x=ax=a است.

پس در مجانب افقی، رفتارِ انتهای نمودار را بررسی می‌کنیم؛ در مجانب قائم، رفتارِ نزدیک یک مقدار مشخص از ورودی را.

وجود یکی، وجود دیگری را تضمین نمی‌کند. همچنین صفرشدن مخرج به‌تنهایی برای تشخیص مجانب قائم کافی نیست؛ ممکن است عاملی ساده شود و حد تابع در آن نقطه متناهی باشد. ملاک نهایی، رفتار حد است.

برای هر تابع، این دو بررسی را جدا انجام بده و نتیجه را حتماً به شکل معادلهٔ خط بنویس.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

مثال حل‌شده

مجانب‌های افقی و قائم تابع f(x)=2x−1x−3f(x)=\frac{2x-1}{x-3} را به دست آور.

  1. برای مجانب افقی، حد تابع را در دو جهتِ بی‌نهایت بررسی می‌کنیم. با تقسیم صورت و مخرج بر xx داریم: 2x−1x−3=2−1x1−3x\frac{2x-1}{x-3}=\frac{2-\frac{1}{x}}{1-\frac{3}{x}}.

  2. وقتی x→±∞x\to\pm\infty، کسرهای 1x\frac{1}{x} و 3x\frac{3}{x} به صفر میل می‌کنند؛ بنابراین lim⁡x→±∞f(x)=21=2\lim_{x\to\pm\infty}f(x)=\frac{2}{1}=2 و مجانب افقی y=2y=2 است.

  3. برای مجانب قائم، نقطهٔ صفرشدن مخرج را بررسی می‌کنیم: x−3=0⇒x=3x-3=0\Rightarrow x=3. صورت در این نقطه برابر 55 است و صفر نمی‌شود.

  4. وقتی x→3+x\to3^+، صورت به 55 و مخرج از سمت مثبت به صفر میل می‌کند؛ پس lim⁡x→3+f(x)=+∞\lim_{x\to3^+}f(x)=+\infty.

  5. پس خط x=3x=3 مجانب قائم است؛ در نتیجه تابع، مجانب افقی y=2y=2 و مجانب قائم x=3x=3 دارد.

جواب: مجانب افقی، خط y=2y=2 و مجانب قائم، خط x=3x=3 است.

نکات مهم

  • خط y=Ly=L مجانب افقی است اگر حد تابع در دست‌کم یکی از دو جهتِ بی‌نهایت، عدد حقیقی LL باشد.
  • برای محاسبهٔ حد یک تابع گویا در بی‌نهایت، می‌توان صورت و مخرج را بر بالاترین توان متغیر در مخرج تقسیم کرد.
  • مجانب افقی از حد متناهی در بی‌نهایت و مجانب قائم از حد نامتناهی در دست‌کم یک سمتِ یک عدد به دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ حسابان دوازدهم · رایگان