درس ۱ · صفحهٔ ۴۵ تا ۴۸ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: حدهای نامتناهی
در این درس یاد میگیری رفتار نامتناهی تابع را از جدول و نمودار تشخیص بدهی، نمادهای حد یکطرفهٔ نامتناهی را بخوانی و سمت نزدیکشدن را از علامت بینهایت جدا کنی.
پیش از شروع
چطور ممکن است برای پاکسازی آب رودخانه، هرچه به حذف کامل آلودگی نزدیکتر شویم، هزینه از هر مبلغی که تصور کنیم بیشتر شود؟
در مدل این درس، هرچه درصد پاکسازی از سمت کمتر به نزدیکتر شود، مخرج کسر به صفر نزدیکتر میشود و هزینه بدون کران افزایش مییابد. برای توصیف چنین رفتاری از «حد نامتناهی» استفاده میکنیم؛ نه اینکه بینهایت را یک عدد یا هزینهٔ نهایی بدانیم.
نزدیک صفر، فراتر از هر عدد
نزدیک صفر، فراتر از هر عدد
فرض کن در تابع ، ورودی را مثبت نگه داریم و به صفر نزدیک کنیم. چه اتفاقی برای خروجی میافتد؟
با انتخاب ، مقدار تابع است؛ برای ، مقدارش میشود و برای ، به میرسد. اینجا هر بار ورودی یکدهم شده، خروجی ده برابر شده است.
اما نکته فقط «بزرگشدن» نیست: هر عدد مثبت بزرگی که انتخاب کنی، میتوان خروجی را از آن هم بزرگتر کرد؛ کافی است ورودی مثبت را به اندازهٔ کافی به صفر نزدیک کنیم. مثلاً برای اینکه خروجی از یک میلیون بیشتر شود، باید باشد.
این رفتار را چنین مینویسیم:
علامت کنار صفر میگوید ورودیها از سمت راست، یعنی با مقدارهای بزرگتر از صفر، نزدیک میشوند. در این بررسی، خودِ صفر را جایگذاری نمیکنیم؛ رفتار تابع را نزدیک آن دنبال میکنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷
بینهایت عدد نیست
بینهایت عدد نیست
وقتی مینویسیم ، آیا تابع سرانجام به عددی به نام «بینهایت» میرسد؟ نه! نماد عدد نیست؛ خبر میدهد که مقدارهای تابع بدون کران افزایش مییابند.
هر عدد مثبت و بزرگی که پیشنهاد کنی، میتوان با انتخاب ورودیهای مثبت و بهاندازهٔ کافی نزدیک به صفر، مقدار تابع را از آن هم بزرگتر کرد. پس هیچ عدد مشخصی مقصد مقدارهای تابع نیست. به همین دلیل، این تابع هنگام نزدیکشدن از راست به صفر حد متناهی ندارد؛ نوشتن فقط رفتار نامتناهی آن را توصیف میکند.
در مدل هزینهٔ پاکسازی رودخانه هم منظور این نیست که هزینه بالاخره به مبلغی به نام «بینهایت» میرسد؛ منظور این است که با نزدیکشدن به پاکسازی کامل، هزینه از هر سقف پیشنهادی بالاتر میرود.
همچنین این نماد، مقدار تابع در خود نقطه را مشخص نمیکند؛ مثلاً تابع در صفر تعریف نشده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷
جهت نزدیکشدن و علامت حد
جهت نزدیکشدن و علامت حد
در نماد حد یکطرفه، دو نشانه داریم که هرکدام اطلاعات جداگانهای میدهند:
- علامت کوچکِ کنار میگوید ورودی از کدام سمت نزدیک میشود: در مقدارهای بزرگتر از هستند و در کوچکتر از آناند.
- علامت بینهایت میگوید خروجی چه رفتاری دارد: یعنی مقدار تابع بدون کران افزایش مییابد؛ یعنی مقدار تابع منفی میشود و بدون کران کاهش مییابد.
مثلاً برای ، وقتی از چپ به صفر نزدیک میشویم، مخرج منفی و بسیار نزدیک به صفر است؛ پس خروجی منفی و قدرمطلق آن بسیار بزرگ میشود:
اما برای ، حتی از سمت چپ هم مخرج مثبت است؛ بنابراین:
پس از چپ آمدن، الزاماً به معنی منفیشدن خروجی نیست. مثل نزدیکشدن به یک ساختمان از سمت چپ است: جهت حرکتت بهتنهایی نمیگوید ارتفاع ساختمان چقدر است!
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸
مثال حلشده
برای تابع ، ورودیهای منفی را چگونه انتخاب کنیم تا شود؟ این نتیجه چه برداشتی از رفتار تابع هنگام نزدیکشدن از چپ به صفر میدهد؟
چون ورودی منفی است، میتوانیم بنویسیم که در آن ؛ پس .
شرط مسئله به صورت درمیآید؛ با ضرب دو طرف در ، جهت نامساوی عوض میشود و داریم .
چون است، نتیجه میگیریم ؛ بنابراین برای ورودی اصلی باید باشد.
برای بررسی، اگر انتخاب کنیم، آنگاه میشود.
همین روش برای هر آستانهٔ منفی دلخواه کار میکند: با انتخاب ورودی منفیِ بهاندازهٔ کافی نزدیک صفر، خروجی از آن آستانه کوچکتر میشود؛ پس .
نکات مهم
- برای ، با نزدیکشدن ورودی از راست به صفر، خروجی از هر عدد مثبت دلخواهی بزرگتر میشود.
- نمادهای و عدد نیستند و بهترتیب افزایش و کاهش بدون کران خروجی را توصیف میکنند.
- در حد یکطرفه، علامت کنار نقطهٔ نزدیکشدن، سمت حرکت ورودی را نشان میدهد و علامت بینهایت، رفتار خروجی را.