۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ حسابان دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«مثلثات»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • حسابان ۲
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۲۳ تا ۴۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲۳ تا ۳۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱: تناوب و تانژانت

در این درس یاد می‌گیری تانژانت را روی دایرهٔ مثلثاتی تفسیر کنی، علامت و زاویه‌های تعریف‌نشدهٔ آن را تشخیص بدهی و روند تغییر و بازهٔ مقدارهایش را در هر ربع توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است با نزدیک‌تر شدن زاویه به π2\frac{\pi}{2}، تانژانت آن هرقدر بخواهیم بزرگ شود، اما در خودِ π2\frac{\pi}{2} اصلاً تعریف نشده باشد؟

تانژانت را می‌توان با محل برخورد خطِ ضلع دوم زاویه و محور تانژانت دید. وقتی زاویه به π2\frac{\pi}{2} نزدیک می‌شود، نقطهٔ برخورد بالاتر و بالاتر می‌رود؛ اما در خودِ این زاویه، دو خط موازی‌اند و دیگر نقطهٔ برخوردی ندارند.

دیدن تانژانت روی یک خط

دیدن تانژانت روی یک خط

دایرهٔ مثلثاتی را تصور کن: مرکز آن O=(0,0)O=(0,0) است و نقطهٔ A=(1,0)A=(1,0) روی آن قرار دارد. از AA خطی عمودی بکش؛ معادلهٔ این خط x=1x=1 است و آن را محور تانژانت می‌نامیم.

حالا زاویهٔ α\alpha را از جهت مثبت محور افقی رسم کن. خطِ ضلع دوم زاویه را امتداد بده تا محور تانژانت را در نقطهٔ M′M' قطع کند. اگر M′=(1,b)M'=(1,b) باشد، داریم tan⁡α=b\tan\alpha=b. پس برای دیدن تانژانت، ارتفاعِ جهت‌دارِ محل برخورد را می‌خوانیم، نه طول ضلع زاویه را.

محور تانژانت مثل یک خط‌کش عمودی است که صفرش در AA قرار دارد: بالای AA مقدار مثبت و پایین آن مقدار منفی خوانده می‌شود. بنابراین فاصلهٔ معمولی کافی نیست؛ جهت هم مهم است. مثلاً نقطه‌ای که به اندازهٔ 22 واحد پایین‌تر از AA است، مقدار −2-2 را نشان می‌دهد، نه 22.

برای زاویهٔ ربع اول، این برداشت با نسبت اضلاع هم سازگار است: در مثلث قائم‌الزاویهٔ OAM′OAM'، ضلع افقی طول 11 دارد؛ پس tan⁡α=AM′OA=b1=b\tan\alpha=\frac{AM'}{OA}=\frac{b}{1}=b.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

علامت تانژانت در چهار ربع

علامت تانژانت در چهار ربع

برای تشخیص علامت تانژانت، لازم نیست مقدار دقیق زاویه را حساب کنی؛ کافی است علامت سینوس و کسینوس را بشناسی:

tan⁡α=sin⁡αcos⁡α\tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}

روی دایرهٔ مثلثاتی، سینوس همان مؤلفهٔ عمودی نقطه و کسینوس مؤلفهٔ افقی آن است. پس در هر ربع داریم:

  • ربع اول: سینوس و کسینوس هر دو مثبت‌اند؛ بنابراین تانژانت مثبت است.
  • ربع دوم: سینوس مثبت و کسینوس منفی است؛ بنابراین تانژانت منفی است.
  • ربع سوم: سینوس و کسینوس هر دو منفی‌اند؛ تقسیم دو عدد منفی، تانژانت را مثبت می‌کند.
  • ربع چهارم: سینوس منفی و کسینوس مثبت است؛ بنابراین تانژانت منفی است.

یک راه ساده برای به‌خاطر سپردن: هم‌علامت‌ها، تانژانت مثبت؛ ناهم‌علامت‌ها، تانژانت منفی. این موضوع شبیه شیب یک مسیر است: اگر تغییر افقی و عمودی هم‌علامت باشند، نسبت تغییر عمودی به افقی مثبت می‌شود. پس پایین بودن نقطه به‌تنهایی برای منفی بودن تانژانت کافی نیست؛ علامت هر دو مؤلفه مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

کجا تانژانت نداریم؟

کجا تانژانت نداریم؟

آیا هر زاویه‌ای تانژانت دارد؟ برای پاسخ، هم به کسر تانژانت نگاه کن و هم به شکل هندسی آن.

می‌دانیم tan⁡α=sin⁡αcos⁡α\tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}. اگر کسینوس زاویه صفر باشد، این کسر تعریف نمی‌شود؛ چون تقسیم بر صفر مجاز نیست. مثلاً در زاویهٔ π2\frac{\pi}{2}، سینوس برابر 11 و کسینوس برابر 00 است؛ پس نمی‌توان برای تانژانت آن عددی تعیین کرد. در زاویهٔ 3π2\frac{3\pi}{2} نیز مخرج صفر است و همین مشکل پیش می‌آید.

حالا تصویر هندسی را تصور کن: در این دو زاویه، خطِ ضلع دوم زاویه همان محور عمودیِ گذرنده از مرکز دایره است. این خط با محور تانژانت، یعنی خط x=1x=1، موازی است؛ بنابراین هیچ نقطهٔ برخوردی نداریم تا مختصاتش را تانژانت بنامیم.

یادت باشد: تعریف‌نشده بودن با خیلی بزرگ بودن فرق دارد. نزدیک شدن زاویه به π2\frac{\pi}{2} از سمت چپ، تانژانت را بسیار بزرگ می‌کند؛ اما در خودِ آن زاویه، تانژانت نه صفر است و نه یک عدد بسیار بزرگ.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

روند تغییر و مقدارهای تانژانت

روند تغییر و مقدارهای تانژانت

ضلع دوم زاویه را مثل میله‌ای در حال چرخش تصور کن. با افزایش زاویه درون هر ربع، نقطهٔ برخوردِ خطِ این میله با محور تانژانت رو به بالا می‌رود؛ پس مقدار تانژانت افزایش می‌یابد.

این حرکت در چهار ربع چنین است:

  • ربع اول: مقدار تانژانت از نزدیکیِ 00 شروع می‌شود و بدون کران افزایش می‌یابد؛ بازهٔ مقدارها (0,+∞)(0,+\infty) است.
  • ربع دوم: از مقدارهای منفیِ با قدرمطلق بسیار بزرگ، به مقدارهای منفیِ نزدیکِ 00 می‌رسد؛ بازهٔ مقدارها (−∞,0)(-\infty,0) است.
  • ربع سوم: دوباره همهٔ مقدارهای مثبت را از نزدیکِ 00 به بالا می‌پیماید؛ بازهٔ مقدارها (0,+∞)(0,+\infty) است.
  • ربع چهارم: دوباره از مقدارهای منفیِ بسیار کوچک به نزدیکیِ 00 می‌رسد؛ بازهٔ مقدارها (−∞,0)(-\infty,0) است.

دقت کن: منفی بودن به معنی کاهشی بودن نیست! حرکت از یک عدد منفی به عددی منفی با قدرمطلق کمتر، افزایش است. همچنین 00 در این بازه‌ها نیست، چون فقط زاویه‌های درون ربع‌ها را بررسی می‌کنیم. نمادهای +∞+\infty و −∞-\infty هم عدد یا مقدارِ قابل‌دستیابی نیستند؛ بی‌کران بودن را نشان می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

مثال حل‌شده

با استفاده از دایره و محور تانژانت، روند تغییر تانژانت و بازهٔ مقدارهای آن را در ربع دوم مشخص کن.

  1. در ربع دوم داریم π2<α<π\frac{\pi}{2}<\alpha<\pi؛ سینوس مثبت و کسینوس منفی است، پس tan⁡α<0\tan\alpha<0.

  2. خطِ ضلع دوم زاویه را امتداد می‌دهیم؛ این خط، محور تانژانت را پایین‌تر از AA قطع می‌کند و ارتفاع جهت‌دارِ نقطهٔ برخورد، مقدار تانژانت است.

  3. وقتی زاویه کمی از π2\frac{\pi}{2} بزرگ‌تر است، نقطهٔ برخورد بسیار پایین قرار دارد؛ با نزدیک شدن زاویه به π2\frac{\pi}{2} از سمت راست، مقدارهای تانژانت منفی و بدون کران می‌شوند.

  4. با افزایش زاویه به سمت π\pi، نقطهٔ برخورد روی محور تانژانت بالا می‌آید و به AA نزدیک می‌شود؛ بنابراین تانژانت افزایش می‌یابد و به صفر نزدیک می‌شود.

  5. هر نقطهٔ پایین‌تر از AA با امتداد خطی از مبدأ دایره، به زاویه‌ای در ربع دوم مربوط می‌شود؛ پس همهٔ مقدارهای منفی به دست می‌آیند و بازهٔ مقدارها (−∞,0)(-\infty,0) است.

جواب: در ربع دوم، تانژانت افزایشی است و بازهٔ مقدارهای آن (−∞,0)(-\infty,0) است؛ یعنی از مقدارهای منفیِ بدون کران به صفر نزدیک می‌شود، ولی درون این ربع صفر نمی‌شود.

نکات مهم

  • تانژانت زاویه، مختصات جهت‌دارِ محل برخورد خطِ ضلع دوم آن با محور تانژانت یعنی خط x=1x=1 است؛ بالای AA مثبت و پایین آن منفی است.
  • از رابطهٔ tan⁡α=sin⁡αcos⁡α\tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha} می‌فهمیم تانژانت در ربع‌های اول و سوم مثبت و در ربع‌های دوم و چهارم منفی است و هرجا کسینوس صفر باشد، تعریف نمی‌شود.
  • تانژانت درون هر ربع افزایشی است و در ربع‌های اول و سوم همهٔ مقدارهای مثبت و در ربع‌های دوم و چهارم همهٔ مقدارهای منفی را می‌گیرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۳۰ تا ۳۲ · حدود ۹ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تغییرات تانژانت

در این درس یاد می‌گیری تغییرات تانژانت را در چهار ربع بررسی کنی، دامنه و برد آن را مشخص کنی و با استفاده از دورهٔ تناوب π\pi، نمودارش را رسم و تفسیر کنی.

پیش از شروع

آیا می‌توان زاویه‌ای در ربع اول پیدا کرد که تانژانتش از یک میلیون هم بزرگ‌تر باشد؟

بله؛ هرچه زاویه در ربع اول به π2\frac{\pi}{2} نزدیک‌تر شود، مقدار تانژانت بدون کران افزایش می‌یابد. اما خودِ تانژانت در زاویهٔ π2\frac{\pi}{2} تعریف نشده است؛ بزرگ‌شدنِ بدون کران با داشتن مقدار «بی‌نهایت» فرق دارد.

تغییرات تانژانت در چهار ربع

تغییرات تانژانت در چهار ربع

زاویه را روی دایرهٔ مثلثاتی، خلاف جهت عقربه‌های ساعت افزایش بده. برای دنبال‌کردن مقدار تانژانت، نسبت tan⁡α=sin⁡αcos⁡α\tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha} را به یاد بیاور.

در هر ربع، با افزایش زاویه، تانژانت افزایش می‌یابد؛ اما علامت آن در همهٔ ربع‌ها یکسان نیست:

  • ربع اول: مثبت است؛ از نزدیکی 00 شروع می‌شود و هرچه زاویه به π2\frac{\pi}{2} نزدیک‌تر شود، بدون کران افزایش می‌یابد.
  • ربع دوم: منفی است؛ از مقدارهای منفیِ با قدرمطلق بسیار بزرگ، به 00 نزدیک می‌شود.
  • ربع سوم: مثبت است؛ از نزدیکی 00 تا مقدارهای مثبتِ هرقدر بزرگ افزایش می‌یابد.
  • ربع چهارم: منفی است؛ مانند ربع دوم، از مقدارهای بسیار منفی به 00 نزدیک می‌شود.

نکتهٔ مهم این است که منفی‌بودن به معنی کاهشی‌بودن نیست! همان‌طور که دمای هوا با رفتن از −5-5 به −1-1 افزایش می‌یابد، تانژانت هم در ربع دوم و چهارم افزایش پیدا می‌کند. درون هر ربع، مقدار تانژانت صفر نمی‌شود؛ صفرها روی مرز بعضی ربع‌ها قرار دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

دامنه و برد تانژانت

دامنه و برد تانژانت

در یک تابع، دامنه یعنی ورودی‌های مجاز و برد یعنی خروجی‌های ممکن. برای تانژانت، این دو مجموعه یکسان نیستند!

از رابطهٔ tan⁡x=sin⁡xcos⁡x\tan x=\frac{\sin x}{\cos x} می‌دانیم هرجا cos⁡x=0\cos x=0 باشد، تانژانت تعریف نمی‌شود؛ چون تقسیم بر صفر مجاز نیست. این اتفاق در زاویه‌های x=kπ+π2x=k\pi+\frac{\pi}{2} با k∈Zk\in\mathbb{Z} رخ می‌دهد؛ مثل π2\frac{\pi}{2}، 3π2\frac{3\pi}{2} و −π2-\frac{\pi}{2}. پس دامنه، همهٔ اعداد حقیقی به‌جز این زاویه‌هاست.

اما برای خروجی‌ها چنین محدودیتی نداریم: تانژانت می‌تواند هر عدد مثبت، هر عدد منفی یا صفر باشد. بنابراین برد، مجموعهٔ اعداد حقیقی است.

حواست باشد: وقتی زاویه از سمت چپ به π2\frac{\pi}{2} نزدیک می‌شود، تانژانت بدون کران بزرگ می‌شود؛ ولی در خودِ π2\frac{\pi}{2} تعریف نشده است. بی‌نهایت، خروجی تابع نیست؛ فقط نامحدود بودن مقدارها را توصیف می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

نمودار و تکرار شاخه‌ها

نمودار و تکرار شاخه‌ها

برای رسم نمودار y=tan⁡xy=\tan x، از شاخه‌ای شروع کن که از مبدأ می‌گذرد: در بازهٔ (−π2,π2)(-\frac{\pi}{2},\frac{\pi}{2})، با حرکت از چپ به راست، نمودار پیوسته بالا می‌رود؛ مقدار تابع از مقادیر منفیِ بی‌کران به مقادیر مثبتِ بی‌کران می‌رسد. خط‌های x=−π2x=-\frac{\pi}{2} و x=π2x=\frac{\pi}{2} مرزهای این شاخه‌اند و نمودار هرگز به آن‌ها نمی‌رسد.

چون tan⁡(x+π)=tan⁡x\tan(x+\pi)=\tan x، همین شکل را به اندازهٔ π\pi به راست یا چپ جابه‌جا کن تا شاخه‌های دیگر ساخته شوند. پس دورهٔ تناوب تانژانت π\pi است و هر شاخه در بازهٔ (kπ−π2,kπ+π2)(k\pi-\frac{\pi}{2},k\pi+\frac{\pi}{2})، با k∈Zk\in\mathbb{Z}، صعودی است.

اما صعودی‌بودن هر شاخه را با صعودی‌بودن روی کل دامنه اشتباه نگیر! مثلاً π4<3π4\frac{\pi}{4}<\frac{3\pi}{4}، ولی tan⁡π4=1\tan\frac{\pi}{4}=1 و tan⁡3π4=−1\tan\frac{3\pi}{4}=-1 است. یعنی با بزرگ‌ترشدن ورودی، خروجی کوچک‌تر شده؛ این دو نقطه روی دو شاخهٔ جدا هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

مثال حل‌شده

تابع y=tan⁡xy=\tan x را در بازهٔ [0,2π][0,2\pi] بررسی کن: کدام ورودی‌ها حذف می‌شوند، تابع روی چه بازه‌هایی صعودی است و آیا روی کل مجموعهٔ باقی‌مانده صعودی است؟

  1. ابتدا نقاط تعریف‌نشده را پیدا می‌کنیم: از شرط x=kπ+π2x=k\pi+\frac{\pi}{2}، در بازهٔ داده‌شده دو مقدار π2\frac{\pi}{2} و 3π2\frac{3\pi}{2} به دست می‌آید.

  2. با حذف این دو ورودی، سه بخش جدا داریم: [0,π2)[0,\frac{\pi}{2})، (π2,3π2)(\frac{\pi}{2},\frac{3\pi}{2}) و (3π2,2π](\frac{3\pi}{2},2\pi].

  3. در بخش اول، تانژانت از 00 بدون کران افزایش می‌یابد. در بخش میانی، از مقادیر منفیِ بدون کران افزایش می‌یابد، در x=πx=\pi صفر می‌شود و سپس مقادیر مثبتِ بدون کران می‌گیرد.

  4. در بخش آخر نیز تانژانت از مقادیر منفیِ بدون کران افزایش می‌یابد و در x=2πx=2\pi به 00 می‌رسد؛ پس هر سه بخش صعودی‌اند.

  5. برای بررسی کل مجموعه، دو ورودی را از دو طرف یک شکاف انتخاب می‌کنیم: π4<3π4\frac{\pi}{4}<\frac{3\pi}{4}، اما tan⁡π4=1>−1=tan⁡3π4\tan\frac{\pi}{4}=1>-1=\tan\frac{3\pi}{4}. پس صعودی‌بودن هر بخش به معنی صعودی‌بودن روی کل مجموعه نیست.

جواب: در بازهٔ داده‌شده، دامنه برابر [0,2π]∖{π2,3π2}[0,2\pi]\setminus\{\frac{\pi}{2},\frac{3\pi}{2}\} است؛ تابع روی هر یک از بازه‌های [0,π2)[0,\frac{\pi}{2})، (π2,3π2)(\frac{\pi}{2},\frac{3\pi}{2}) و (3π2,2π](\frac{3\pi}{2},2\pi] صعودی است، ولی روی کل این مجموعه صعودی نیست.

نکات مهم

  • تانژانت با افزایش زاویه در هر ربع افزایش می‌یابد؛ علامتش در ربع‌های اول و سوم مثبت و در ربع‌های دوم و چهارم منفی است.
  • دامنهٔ تانژانت همهٔ اعداد حقیقی به‌جز x=kπ+π2x=k\pi+\frac{\pi}{2} با k∈Zk\in\mathbb{Z} است و برد آن R\mathbb{R} است.
  • شاخه‌های نمودار تانژانت صعودی‌اند و با دورهٔ π\pi تکرار می‌شوند، اما تابع روی کل دامنه‌اش صعودی نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۳۲ تا ۳۵ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رسم تابع $y=\tan x$

در این درس یاد می‌گیری دامنه و برد تابع y=tan⁡xy=\tan x را مشخص کنی، نمودارش را با استفاده از دورهٔ تناوب π\pi رسم کنی و صعودی بودن روی هر شاخه را از صعودی بودن در کل دامنه تشخیص بدهی.

پیش از شروع

آیا ممکن است هر شاخهٔ نمودار تانژانت از چپ به راست بالا برود، اما خود تابع در کل دامنه‌اش صعودی نباشد؟

بله! نمودار تانژانت شاخه‌های جدا از هم دارد و روی هر شاخه صعودی است. اما هنگام مقایسهٔ دو نقطه از شاخه‌های متفاوت، ممکن است با بزرگ‌تر شدن ورودی، خروجی کوچک‌تر شود.

ورودی‌های ممنوع، خروجی‌های نامحدود

ورودی‌های ممنوع، خروجی‌های نامحدود

آیا هر زاویه‌ای می‌تواند ورودی تابع تانژانت باشد؟ برای پاسخ، رابطهٔ آشنای زیر را به یاد بیاور:

tan⁡x=sin⁡xcos⁡x\tan x=\frac{\sin x}{\cos x}

تقسیم بر صفر تعریف نمی‌شود؛ پس هر جا cos⁡x=0\cos x=0 باشد، تانژانت هم تعریف نشده است. بنابراین ورودی‌های ممنوع عبارت‌اند از:

x=π2+kπ,k∈Zx=\frac{\pi}{2}+k\pi,\qquad k\in\mathbb{Z}

مثلاً −π2-\frac{\pi}{2}، π2\frac{\pi}{2} و 3π2\frac{3\pi}{2} در دامنه نیستند. دامنه شامل همهٔ عددهای حقیقی به‌جز این ورودی‌هاست.

اما برد، یعنی مجموعهٔ خروجی‌های ممکن، همهٔ اعداد حقیقی است. تانژانت می‌تواند صفر، مثبت یا منفی باشد و خروجی‌هایش هیچ سقف یا کف مشخصی ندارند. حتی هر عدد حقیقی دلخواه، خروجیِ یک ورودی مناسب است.

این دو نکته را جدا نگه دار: تعریف‌نشدن تابع در بعضی ورودی‌ها به معنی ممنوع‌بودن بعضی خروجی‌ها نیست. همچنین «بی‌نهایت» مقدار تابع در ورودی‌های ممنوع نیست؛ آنجا تابع اصلاً مقدار ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

یک شاخه، سپس تکرار

یک شاخه، سپس تکرار

برای رسم y=tan⁡xy=\tan x لازم نیست همهٔ نمودار را یک‌باره بکشی؛ کافی است یک شاخه را بسازی و مثل یک نقش تکرارشونده، آن را جابه‌جا کنی.

ابتدا دو خط‌چین قائم x=−π2x=-\frac{\pi}{2} و x=π2x=\frac{\pi}{2} را رسم کن. این خط‌ها مجانب قائم هستند: نمودار به آن‌ها نزدیک می‌شود، اما روی آن‌ها نقطه‌ای ندارد.

میان این دو خط، نقاط راهنمای (−π4,−1)(-\frac{\pi}{4},-1)، (0,0)(0,0) و (π4,1)(\frac{\pi}{4},1) را مشخص کن. سپس منحنی پیوسته‌ای از این نقاط بگذران؛ نزدیک مرز چپ، نمودار بدون کران پایین می‌رود و نزدیک مرز راست، بدون کران بالا می‌رود. آن را به مجانب‌ها نچسبان و در مرزها نقطه نگذار.

حالا از رابطهٔ tan⁡(x+π)=tan⁡x\tan(x+\pi)=\tan x استفاده کن: همین شاخه را به اندازهٔ π\pi به راست و چپ منتقل کن. شکل و ارتفاع نقاط عوض نمی‌شود؛ فقط جای افقی آن‌ها تغییر می‌کند. مثلاً نقطهٔ (π4,1)(\frac{\pi}{4},1) پس از یک انتقال به راست، به (5π4,1)(\frac{5\pi}{4},1) می‌رود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

صعودی بودن روی هر شاخه

صعودی بودن روی هر شاخه

انگشتت را روی یک شاخه از نمودار تانژانت، از چپ به راست حرکت بده؛ نمودار همواره بالاتر می‌رود. پس در هر بازه‌ای که هیچ ورودیِ ممنوعی در آن نباشد، با افزایش xx، مقدار tan⁡x\tan x هم افزایش می‌یابد. چنین بازه‌ای درون یکی از فاصله‌های (−π2+kπ,π2+kπ)(-\frac{\pi}{2}+k\pi,\frac{\pi}{2}+k\pi) با k∈Zk\in\mathbb{Z} قرار دارد.

اما بالارفتن هر شاخه، به معنی صعودی بودن تابع در کل دامنه نیست. برای صعودی بودن در کل دامنه، باید هر دو ورودیِ دلخواه با شرط x1<x2x_1<x_2، شرط tan⁡x1<tan⁡x2\tan x_1<\tan x_2 را هم داشته باشند؛ حتی اگر روی دو شاخهٔ متفاوت باشند.

مثلاً π4<3π4\frac{\pi}{4}<\frac{3\pi}{4}، ولی tan⁡π4=1\tan\frac{\pi}{4}=1 و tan⁡3π4=−1\tan\frac{3\pi}{4}=-1 است؛ یعنی ورودی بزرگ‌تر، خروجی کوچک‌تری دارد! پس تانژانت روی هر شاخه صعودی است، اما در کل دامنه‌اش صعودی نیست. نکته، مقایسهٔ نقاطِ شاخه‌های مختلف است، نه صرفاً جدا بودن شاخه‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

مثال حل‌شده

نمودار y=tan⁡xy=\tan x را برای 0≤x≤2π0\leq x\leq2\pi رسم کن و مشخص کن تابع در کدام بخش‌ها صعودی است. آیا در کل دامنهٔ خود در این بازه صعودی است؟

  1. ورودی‌های ممنوع را مشخص می‌کنیم: در این بازه، x=π2x=\frac{\pi}{2} و x=3π2x=\frac{3\pi}{2} حذف می‌شوند؛ دو خط قائم در این محل‌ها، مجانب‌های نمودارند.

  2. نقطه‌های راهنما را علامت می‌زنیم: (0,0)(0,0)، (π4,1)(\frac{\pi}{4},1)، (3π4,−1)(\frac{3\pi}{4},-1)، (π,0)(\pi,0)، (5π4,1)(\frac{5\pi}{4},1)، (7π4,−1)(\frac{7\pi}{4},-1) و (2π,0)(2\pi,0).

  3. بخش اول را از مبدأ رو به بالا رسم می‌کنیم؛ با نزدیک‌شدن به π2\frac{\pi}{2} از چپ، مقدار تابع بدون کران افزایش می‌یابد.

  4. میان دو مجانب، شاخه‌ای صعودی از مقادیر منفیِ بدون کران تا مقادیر مثبتِ بدون کران رسم می‌کنیم که از (π,0)(\pi,0) می‌گذرد؛ بخش آخر نیز از مقادیر منفیِ بدون کران بالا می‌آید و به (2π,0)(2\pi,0) می‌رسد.

  5. پس تابع روی هر یک از بازه‌های [0,π2)[0,\frac{\pi}{2})، (π2,3π2)(\frac{\pi}{2},\frac{3\pi}{2}) و (3π2,2π](\frac{3\pi}{2},2\pi] صعودی است.

  6. برای بررسی کل مجموعه، دو ورودی را مقایسه می‌کنیم: π4<3π4\frac{\pi}{4}<\frac{3\pi}{4}، اما tan⁡π4=1>−1=tan⁡3π4\tan\frac{\pi}{4}=1>-1=\tan\frac{3\pi}{4}؛ بنابراین تابع در کل این مجموعه صعودی نیست.

جواب: نمودار در بازهٔ خواسته‌شده سه بخش دارد، مجانب‌های قائم آن x=π2x=\frac{\pi}{2} و x=3π2x=\frac{3\pi}{2} هستند و از نقاط (0,0)(0,0)، (π,0)(\pi,0) و (2π,0)(2\pi,0) می‌گذرد؛ تابع روی هر بخش صعودی است، نه در کل مجموعهٔ داده‌شده.

نکات مهم

  • دامنهٔ تانژانت همهٔ اعداد حقیقی به‌جز x=π2+kπx=\frac{\pi}{2}+k\pi با k∈Zk\in\mathbb{Z} است و برد آن همهٔ اعداد حقیقی است.
  • برای رسم نمودار، شاخهٔ مرکزیِ گذرنده از مبدأ را میان مجانب‌های x=−π2x=-\frac{\pi}{2} و x=π2x=\frac{\pi}{2} رسم می‌کنیم و با انتقال‌های افقیِ π\pi تکرار می‌کنیم.
  • تانژانت روی هر بازهٔ موجود در دامنه‌اش صعودی است، اما در کل دامنه صعودی نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۳۵ تا ۴۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲: معادلات مثلثاتی

در این درس یاد می‌گیری جواب‌های کلی معادله‌های سینوسی، کسینوسی و تانژانتی را پیدا کنی، جواب‌های قابل قبول را تشخیص بدهی و از رابطه‌های تانژانت مجموع و تفاضل دو زاویه استفاده کنی.

پیش از شروع

اگر دو پرتاب با زاویه‌های متفاوت به یک فاصله برسند، چطور می‌توانیم مطمئن شویم همهٔ زاویه‌های ممکن را پیدا کرده‌ایم؟

در مدل پرتاب توپِ این درس، دو زاویهٔ متفاوت می‌توانند برد افقی یکسانی بدهند. معادلهٔ مثلثاتی کمک می‌کند ابتدا همهٔ جواب‌های ریاضی را پیدا کنیم و بعد، با توجه به شرایط پرتاب، جواب‌های قابل قبول را نگه داریم.

از یک زاویه تا همهٔ جواب‌های سینوس

از یک زاویه تا همهٔ جواب‌های سینوس

اگر یک زاویه را پیدا کردی که سینوسش مقدار خواسته‌شده است، هنوز کارت تمام نشده! سینوس، ارتفاع نقطه روی دایرهٔ مثلثاتی است؛ پس باید همهٔ زاویه‌هایی را پیدا کنیم که به همان ارتفاع می‌رسند.

روی دایره، زاویه‌های α\alpha و π−α\pi-\alpha هم‌ارتفاع‌اند؛ بنابراین سینوس یکسانی دارند. از طرفی، با هر دور کامل در جهت مثبت یا منفی، دوباره به همان نقطه می‌رسیم. پس برای معادلهٔ sin⁡x=sin⁡α\sin x=\sin\alpha دو خانواده داریم:

  • از زاویهٔ α\alpha: برابر با x=2kπ+αx=2k\pi+\alpha
  • از زاویهٔ π−α\pi-\alpha: برابر با x=2kπ+π−α=(2k+1)π−αx=2k\pi+\pi-\alpha=(2k+1)\pi-\alpha

در هر دو خانواده، k∈Zk\in\mathbb{Z} است؛ یعنی تعداد دورها می‌تواند صحیحِ مثبت، منفی یا صفر باشد. لازم نیست در دو خانواده، مقدار یکسانی برای kk انتخاب کنیم.

نکتهٔ مهم: این دو خانواده را با هم در مجموعهٔ جواب‌ها می‌آوریم، نه اینکه یکی را دلخواه انتخاب کنیم. البته در ارتفاع‌های بالاترین و پایین‌ترین نقطهٔ دایره، دو خانواده بر هم منطبق می‌شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

جواب‌های کسینوس و انتخاب در بازه

جواب‌های کسینوس و انتخاب در بازه

اگر کسینوس یک زاویه را بدانیم، چطور همهٔ زاویه‌های هم‌کسینوس با آن را پیدا کنیم؟ روی دایرهٔ مثلثاتی، کسینوس همان مؤلفهٔ افقی نقطه است. دو زاویهٔ α\alpha و −α-\alpha نسبت به محور افقی قرینه‌اند؛ پس کسینوس یکسانی دارند.

با افزودن دورهای کامل به هرکدام، همهٔ جواب‌ها به دست می‌آیند:

cos⁡x=cos⁡α⟹x=2kπ+α یا x=2kπ−α,k∈Z\cos x=\cos\alpha\quad\Longrightarrow\quad x=2k\pi+\alpha\ \text{یا}\ x=2k\pi-\alpha,\qquad k\in\mathbb{Z}

علامت ±\pm خلاصهٔ همین دو خانواده است؛ نباید فقط شاخهٔ مثبت را نگه داریم. همچنین kk می‌تواند صحیحِ منفی، صفر یا مثبت باشد.

حالا اگر سؤال بازه‌ای مشخص کرده باشد، جواب کلی هنوز پایان کار نیست! مثل انتخاب ساعت‌های حرکت اتوبوس در یک محدودهٔ زمانی، باید فقط جواب‌های داخل بازه را نگه داری. برای این کار، در هر دو خانواده مقدارهای صحیح مناسبِ kk را جای‌گذاری کن و حاصل را با دو سر بازه بسنج. اگر بازه بسته باشد، دو سر آن هم در صورت برقرارکردن معادله پذیرفته‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

ساده‌سازی، بدون ساختن جواب اضافی

ساده‌سازی، بدون ساختن جواب اضافی

معادلهٔ پیچیده را اول به شکلی آشنا تبدیل کن؛ اما یادت باشد هر جوابِ معادلهٔ جدید، لزوماً جوابِ معادلهٔ اصلی نیست.

سه ابزار کاربردی داری:

  • اتحادها: مثلاً با 2sin⁡xcos⁡x=sin⁡2x2\sin x\cos x=\sin 2x می‌توان حاصل‌ضرب دو نسبت را به یک نسبت تبدیل کرد.
  • تغییر متغیر: اگر معادله برحسب cos⁡2x\cos^2 x و cos⁡x\cos x است، گذاشتن t=cos⁡xt=\cos x آن را به معادله‌ای جبری تبدیل می‌کند. ولی فقط ریشه‌های در بازهٔ [−1,1][-1,1] قابل قبول‌اند؛ چون سینوس و کسینوس بیرون از این بازه مقداری ندارند.
  • به توان دو رساندن: گاهی این کار به استفاده از اتحاد sin⁡2x+cos⁡2x=1\sin^2 x+\cos^2 x=1 کمک می‌کند، اما ممکن است جواب اضافی بسازد. چرا؟ چون دو عددِ قرینه هم مربع یکسان دارند؛ پس برابری مربع‌ها، برابری خود عددها را تضمین نمی‌کند.

مثل بررسی کد ورود، عبور از یک مرحله کافی نیست! بعد از به توان دو رساندن، تمام جواب‌های نامزد را در معادلهٔ اصلی جای‌گذاری کن و فقط آن‌هایی را نگه دار که واقعاً تساوی را برقرار می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

تانژانت؛ تکرار با نیم‌دور

تانژانت؛ تکرار با نیم‌دور

روی دایرهٔ مثلثاتی، با یک نیم‌دور چرخیدن، علامت سینوس و کسینوس هر دو عوض می‌شود؛ پس نسبت آن‌ها، یعنی تانژانت، ثابت می‌ماند. مثل شیب یک خط: اگر جهت حرکت روی خط را برعکس کنی، نسبت تغییر ارتفاع به تغییر افقی همان است.

بنابراین، اگر تانژانت دو زاویه برابر باشد، اختلاف آن‌ها مضربی صحیح از π\pi است:

tan⁡x=tan⁡α⟹x=kπ+α,k∈Z\tan x=\tan\alpha\quad\Longrightarrow\quad x=k\pi+\alpha,\qquad k\in\mathbb{Z}

اما جواب کلی هنوز به بررسی نیاز دارد! تانژانت در زاویه‌های π2+nπ\frac{\pi}{2}+n\pi با n∈Zn\in\mathbb{Z} تعریف نشده است، چون کسینوس آن‌ها صفر است.

اگر در معادله چند تانژانت داشته باشیم، باید همهٔ آن‌ها در جواب پیشنهادی تعریف شده باشند. مثلاً وقتی عبارت tan⁡5x\tan 5x در معادله هست، فقط بررسیِ tan⁡x\tan x کافی نیست؛ باید کسینوسِ 5x5x هم صفر نباشد. پس عادت خوب این است: اول جواب‌های پیشنهادی را پیدا کن، بعد دامنهٔ معادلهٔ اصلی را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

تانژانت مجموع و تفاضل زاویه‌ها

تانژانت مجموع و تفاضل زاویه‌ها

فرض کن از یک نقطه به لبهٔ بالا و پایین یک تابلو نگاه می‌کنی. زاویهٔ دید تو، تفاضل زاویهٔ این دو خط نگاه با افق است. آیا تانژانت زاویهٔ دید هم فقط تفاضل تانژانت آن دو زاویه است؟ نه؛ تانژانت روی جمع و تفاضل پخش نمی‌شود.

با نوشتن تانژانت به شکل نسبت سینوس به کسینوس و استفاده از اتحادهای مجموع و تفاضل، به این دو رابطه می‌رسیم:

tan⁡(α+β)=tan⁡α+tan⁡β1−tan⁡αtan⁡β\tan(\alpha+\beta)=\frac{\tan\alpha+\tan\beta}{1-\tan\alpha\tan\beta}

tan⁡(α−β)=tan⁡α−tan⁡β1+tan⁡αtan⁡β\tan(\alpha-\beta)=\frac{\tan\alpha-\tan\beta}{1+\tan\alpha\tan\beta}

برای به‌خاطرسپردن علامت‌ها، به این الگو توجه کن: علامت صورت با علامت بین زاویه‌ها یکی است، اما علامت مخرج برعکس آن است.

پیش از استفاده از این فرمول‌ها دو چیز را بررسی کن: تانژانت هر دو زاویه تعریف شده باشد و مخرج کسر صفر نشود. اگر مخرج صفر باشد، نمی‌توان از کسر عددی به دست آورد؛ در این حالت تانژانت زاویهٔ مجموع یا تفاضل نیز تعریف نشده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

مثال حل‌شده

معادلهٔ sin⁡xcos⁡x=34\sin x\cos x=\frac{\sqrt{3}}{4} را در بازهٔ [0,π][0,\pi] حل کن.

  1. برای استفاده از اتحاد زاویهٔ دوبرابر، دو طرف را در 22 ضرب می‌کنیم: 2sin⁡xcos⁡x=322\sin x\cos x=\frac{\sqrt{3}}{2}؛ پس sin⁡2x=32\sin 2x=\frac{\sqrt{3}}{2}.

  2. یک زاویهٔ معلوم انتخاب می‌کنیم: sin⁡π3=32\sin\frac{\pi}{3}=\frac{\sqrt{3}}{2}؛ بنابراین sin⁡2x=sin⁡π3\sin 2x=\sin\frac{\pi}{3}.

  3. هر دو خانوادهٔ جواب را برای زاویهٔ مجهولِ 2x2x می‌نویسیم: 2x=2kπ+π32x=2k\pi+\frac{\pi}{3} یا 2x=(2k+1)π−π32x=(2k+1)\pi-\frac{\pi}{3}، که k∈Zk\in\mathbb{Z}.

  4. تمام عبارت‌های دو طرف را بر 22 تقسیم می‌کنیم: x=kπ+π6x=k\pi+\frac{\pi}{6} یا x=kπ+π3x=k\pi+\frac{\pi}{3}. دقت کن که ضریبِ بخش دوره‌ای هم تقسیم می‌شود.

  5. در هر خانواده فقط k=0k=0 جوابی در [0,π][0,\pi] می‌دهد؛ پس x=π6x=\frac{\pi}{6} یا x=π3x=\frac{\pi}{3}. برای هر دو زاویه، حاصل‌ضرب سینوس و کسینوس برابر 12×32=34\frac{1}{2}\times\frac{\sqrt{3}}{2}=\frac{\sqrt{3}}{4} است.

جواب: جواب‌های معادله در بازهٔ خواسته‌شده عبارت‌اند از x=π6x=\frac{\pi}{6} و x=π3x=\frac{\pi}{3}.

نکات مهم

  • برای k∈Zk\in\mathbb{Z}، جواب‌های sin⁡x=sin⁡α\sin x=\sin\alpha دو خانوادهٔ x=2kπ+αx=2k\pi+\alpha و x=(2k+1)π−αx=(2k+1)\pi-\alpha و جواب‌های cos⁡x=cos⁡α\cos x=\cos\alpha خانواده‌های x=2kπ±αx=2k\pi\pm\alpha هستند.
  • پس از ساده‌سازی معادله، محدودیت مقدار نسبت‌ها، بازهٔ خواسته‌شده و دامنه را بررسی می‌کنیم و اگر طرفین را به توان دو رسانده‌ایم، جواب‌های پیشنهادی را در معادلهٔ اصلی می‌آزماییم.
  • جواب‌های tan⁡x=tan⁡α\tan x=\tan\alpha به‌صورت x=kπ+αx=k\pi+\alpha هستند و فرمول tan⁡(α±β)=tan⁡α±tan⁡β1∓tan⁡αtan⁡β\tan(\alpha\pm\beta)=\frac{\tan\alpha\pm\tan\beta}{1\mp\tan\alpha\tan\beta} فقط با تعریف‌شدن تانژانت‌های لازم و صفرنبودن مخرج قابل استفاده است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ حسابان دوازدهم · رایگان