درس ۱ · صفحهٔ ۲۳ تا ۳۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: تناوب و تانژانت
در این درس یاد میگیری تانژانت را روی دایرهٔ مثلثاتی تفسیر کنی، علامت و زاویههای تعریفنشدهٔ آن را تشخیص بدهی و روند تغییر و بازهٔ مقدارهایش را در هر ربع توضیح بدهی.
پیش از شروع
چطور ممکن است با نزدیکتر شدن زاویه به ، تانژانت آن هرقدر بخواهیم بزرگ شود، اما در خودِ اصلاً تعریف نشده باشد؟
تانژانت را میتوان با محل برخورد خطِ ضلع دوم زاویه و محور تانژانت دید. وقتی زاویه به نزدیک میشود، نقطهٔ برخورد بالاتر و بالاتر میرود؛ اما در خودِ این زاویه، دو خط موازیاند و دیگر نقطهٔ برخوردی ندارند.
دیدن تانژانت روی یک خط
دیدن تانژانت روی یک خط
دایرهٔ مثلثاتی را تصور کن: مرکز آن است و نقطهٔ روی آن قرار دارد. از خطی عمودی بکش؛ معادلهٔ این خط است و آن را محور تانژانت مینامیم.
حالا زاویهٔ را از جهت مثبت محور افقی رسم کن. خطِ ضلع دوم زاویه را امتداد بده تا محور تانژانت را در نقطهٔ قطع کند. اگر باشد، داریم . پس برای دیدن تانژانت، ارتفاعِ جهتدارِ محل برخورد را میخوانیم، نه طول ضلع زاویه را.
محور تانژانت مثل یک خطکش عمودی است که صفرش در قرار دارد: بالای مقدار مثبت و پایین آن مقدار منفی خوانده میشود. بنابراین فاصلهٔ معمولی کافی نیست؛ جهت هم مهم است. مثلاً نقطهای که به اندازهٔ واحد پایینتر از است، مقدار را نشان میدهد، نه .
برای زاویهٔ ربع اول، این برداشت با نسبت اضلاع هم سازگار است: در مثلث قائمالزاویهٔ ، ضلع افقی طول دارد؛ پس .
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹
علامت تانژانت در چهار ربع
علامت تانژانت در چهار ربع
برای تشخیص علامت تانژانت، لازم نیست مقدار دقیق زاویه را حساب کنی؛ کافی است علامت سینوس و کسینوس را بشناسی:
روی دایرهٔ مثلثاتی، سینوس همان مؤلفهٔ عمودی نقطه و کسینوس مؤلفهٔ افقی آن است. پس در هر ربع داریم:
- ربع اول: سینوس و کسینوس هر دو مثبتاند؛ بنابراین تانژانت مثبت است.
- ربع دوم: سینوس مثبت و کسینوس منفی است؛ بنابراین تانژانت منفی است.
- ربع سوم: سینوس و کسینوس هر دو منفیاند؛ تقسیم دو عدد منفی، تانژانت را مثبت میکند.
- ربع چهارم: سینوس منفی و کسینوس مثبت است؛ بنابراین تانژانت منفی است.
یک راه ساده برای بهخاطر سپردن: همعلامتها، تانژانت مثبت؛ ناهمعلامتها، تانژانت منفی. این موضوع شبیه شیب یک مسیر است: اگر تغییر افقی و عمودی همعلامت باشند، نسبت تغییر عمودی به افقی مثبت میشود. پس پایین بودن نقطه بهتنهایی برای منفی بودن تانژانت کافی نیست؛ علامت هر دو مؤلفه مهم است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹
کجا تانژانت نداریم؟
کجا تانژانت نداریم؟
آیا هر زاویهای تانژانت دارد؟ برای پاسخ، هم به کسر تانژانت نگاه کن و هم به شکل هندسی آن.
میدانیم . اگر کسینوس زاویه صفر باشد، این کسر تعریف نمیشود؛ چون تقسیم بر صفر مجاز نیست. مثلاً در زاویهٔ ، سینوس برابر و کسینوس برابر است؛ پس نمیتوان برای تانژانت آن عددی تعیین کرد. در زاویهٔ نیز مخرج صفر است و همین مشکل پیش میآید.
حالا تصویر هندسی را تصور کن: در این دو زاویه، خطِ ضلع دوم زاویه همان محور عمودیِ گذرنده از مرکز دایره است. این خط با محور تانژانت، یعنی خط ، موازی است؛ بنابراین هیچ نقطهٔ برخوردی نداریم تا مختصاتش را تانژانت بنامیم.
یادت باشد: تعریفنشده بودن با خیلی بزرگ بودن فرق دارد. نزدیک شدن زاویه به از سمت چپ، تانژانت را بسیار بزرگ میکند؛ اما در خودِ آن زاویه، تانژانت نه صفر است و نه یک عدد بسیار بزرگ.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹
روند تغییر و مقدارهای تانژانت
روند تغییر و مقدارهای تانژانت
ضلع دوم زاویه را مثل میلهای در حال چرخش تصور کن. با افزایش زاویه درون هر ربع، نقطهٔ برخوردِ خطِ این میله با محور تانژانت رو به بالا میرود؛ پس مقدار تانژانت افزایش مییابد.
این حرکت در چهار ربع چنین است:
- ربع اول: مقدار تانژانت از نزدیکیِ شروع میشود و بدون کران افزایش مییابد؛ بازهٔ مقدارها است.
- ربع دوم: از مقدارهای منفیِ با قدرمطلق بسیار بزرگ، به مقدارهای منفیِ نزدیکِ میرسد؛ بازهٔ مقدارها است.
- ربع سوم: دوباره همهٔ مقدارهای مثبت را از نزدیکِ به بالا میپیماید؛ بازهٔ مقدارها است.
- ربع چهارم: دوباره از مقدارهای منفیِ بسیار کوچک به نزدیکیِ میرسد؛ بازهٔ مقدارها است.
دقت کن: منفی بودن به معنی کاهشی بودن نیست! حرکت از یک عدد منفی به عددی منفی با قدرمطلق کمتر، افزایش است. همچنین در این بازهها نیست، چون فقط زاویههای درون ربعها را بررسی میکنیم. نمادهای و هم عدد یا مقدارِ قابلدستیابی نیستند؛ بیکران بودن را نشان میدهند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰
مثال حلشده
با استفاده از دایره و محور تانژانت، روند تغییر تانژانت و بازهٔ مقدارهای آن را در ربع دوم مشخص کن.
در ربع دوم داریم ؛ سینوس مثبت و کسینوس منفی است، پس .
خطِ ضلع دوم زاویه را امتداد میدهیم؛ این خط، محور تانژانت را پایینتر از قطع میکند و ارتفاع جهتدارِ نقطهٔ برخورد، مقدار تانژانت است.
وقتی زاویه کمی از بزرگتر است، نقطهٔ برخورد بسیار پایین قرار دارد؛ با نزدیک شدن زاویه به از سمت راست، مقدارهای تانژانت منفی و بدون کران میشوند.
با افزایش زاویه به سمت ، نقطهٔ برخورد روی محور تانژانت بالا میآید و به نزدیک میشود؛ بنابراین تانژانت افزایش مییابد و به صفر نزدیک میشود.
هر نقطهٔ پایینتر از با امتداد خطی از مبدأ دایره، به زاویهای در ربع دوم مربوط میشود؛ پس همهٔ مقدارهای منفی به دست میآیند و بازهٔ مقدارها است.
نکات مهم
- تانژانت زاویه، مختصات جهتدارِ محل برخورد خطِ ضلع دوم آن با محور تانژانت یعنی خط است؛ بالای مثبت و پایین آن منفی است.
- از رابطهٔ میفهمیم تانژانت در ربعهای اول و سوم مثبت و در ربعهای دوم و چهارم منفی است و هرجا کسینوس صفر باشد، تعریف نمیشود.
- تانژانت درون هر ربع افزایشی است و در ربعهای اول و سوم همهٔ مقدارهای مثبت و در ربعهای دوم و چهارم همهٔ مقدارهای منفی را میگیرد.