۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ حسابان دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«تابع»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • حسابان ۲
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱ تا ۲۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۶ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱: تبدیل نمودار توابع

در این درس یاد می‌گیری نمودار یک تابع را با انتقال‌های عمودی و افقی، جداگانه یا ترکیبی، رسم کنی و مختصات نقاط، دامنه و برد آن را پس از انتقال به دست بیاوری.

پیش از شروع

چرا اضافه‌کردن 22 در تابع y=x2+2y=x^2+2 نمودار را بالا می‌برد، اما در تابع y=(x+2)2y=(x+2)^2 آن را به چپ می‌برد؟

وقتی عددی بیرونِ عبارت تابع اضافه می‌شود، خروجی‌ها تغییر می‌کنند و نمودار عمودی جابه‌جا می‌شود. اما وقتی عدد به ورودی اضافه می‌شود، برای رسیدن به خروجی قبلی باید ورودی کوچک‌تری انتخاب کنیم؛ به همین دلیل نمودار به چپ می‌رود.

عدد بیرون تابع: بالا یا پایین

عدد بیرون تابع: بالا یا پایین

تصور کن نمودار روی صفحه‌ای شفاف کشیده شده است؛ صفحه را بدون چرخاندن، بالا یا پایین می‌بری. شکل نمودار عوض نمی‌شود و هیچ نقطه‌ای به چپ یا راست نمی‌رود.

در تابع g(x)=f(x)+kg(x)=f(x)+k، عدد kk به خروجی تابع اضافه می‌شود؛ پس هر نقطه به این صورت جابه‌جا می‌شود:

(x0,y0)⟶(x0,y0+k)(x_0,y_0)\longrightarrow(x_0,y_0+k)

اگر k>0k>0 باشد، نمودار kk واحد بالا می‌رود؛ اگر k<0k<0 باشد، نمودار ∣k∣|k| واحد پایین می‌آید. مثلاً در g(x)=f(x)−3g(x)=f(x)-3، ارتفاع همهٔ نقاط 33 واحد کمتر می‌شود، نه اینکه نمودار به چپ برود.

دامنه و برد چه می‌شوند؟ چون ورودی‌ها تغییر نکرده‌اند، دامنه ثابت می‌ماند؛ اما به همهٔ مقدارهای برد، kk اضافه می‌شود. بنابراین اگر برد ff بازهٔ [a,b][a,b] باشد، برد تابع جدید [a+k,b+k][a+k,b+k] است.

پس نشانهٔ کلیدی این است: عددِ بیرون تابع، ارتفاع نقاط را تغییر می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

عدد داخل تابع: چپ یا راست

عدد داخل تابع: چپ یا راست

در y=f(x+k)y=f(x+k)، عدد به ورودی تابع اضافه شده است. برای فهمیدن جهت انتقال، بپرس: «برای گرفتن همان خروجی قبلی، حالا چه ورودی‌ای لازم است؟»

اگر نقطهٔ (x0,y0)(x_0,y_0) روی نمودار اولیه باشد، برای رسیدن دوباره به خروجی y0y_0 باید x+k=x0x+k=x_0 شود؛ پس x=x0−kx=x_0-k. بنابراین:

(x0,y0)⟶(x0−k,y0)(x_0,y_0)\longrightarrow(x_0-k,y_0)

یعنی ارتفاع نقاط تغییر نمی‌کند و فقط جای افقی آن‌ها عوض می‌شود:

  • اگر k>0k>0 باشد، نمودار kk واحد به چپ می‌رود.
  • اگر k<0k<0 باشد، نمودار ∣k∣|k| واحد به راست می‌رود.

مثلاً در y=f(x+2)y=f(x+2)، خروجی‌ای که قبلاً در ورودی 55 می‌گرفتیم، حالا در ورودی 33 به دست می‌آید؛ چون 3+2=53+2=5. پس علامت مثبت داخل تابع، به معنی حرکت به راست نیست!

دامنه و برد چه می‌شوند؟ همهٔ اعضای دامنه به اندازهٔ −k-k جابه‌جا می‌شوند، اما برد ثابت می‌ماند؛ چون ارتفاع هیچ نقطه‌ای عوض نشده است. اگر دامنهٔ اولیه [a,b][a,b] باشد، دامنهٔ جدید [a−k,b−k][a-k,b-k] است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

دو انتقال در یک نمودار

دو انتقال در یک نمودار

اگر هم داخل تابع عددی اضافه شود و هم بیرون آن، کافی است دو جابه‌جایی ساده را پشت سر هم انجام بدهی؛ شکل نمودار عوض نمی‌شود. مثل جابه‌جاکردن یک عکس روی صفحهٔ گوشی است: آن را کمی به چپ یا راست و سپس بالا یا پایین می‌بری، بدون اینکه اندازه‌اش تغییر کند.

برای رسم y=f(x+a)+by=f(x+a)+b:

  • ابتدا نمودار ff را در راستای افقی به اندازهٔ −a-a جابه‌جا کن؛ یعنی برای a>0a>0 به چپ و برای a<0a<0 به راست.
  • سپس نمودار به‌دست‌آمده را در راستای عمودی به اندازهٔ bb جابه‌جا کن؛ یعنی برای b>0b>0 به بالا و برای b<0b<0 به پایین.

پس مسیر هر نقطه چنین است:

(x0,y0)⟶(x0−a,y0)⟶(x0−a,y0+b)(x_0,y_0)\longrightarrow(x_0-a,y_0)\longrightarrow(x_0-a,y_0+b)

نکتهٔ کلیدی: عدد داخل تابع روی مختصهٔ افقی با علامت مخالف اثر می‌گذارد؛ عدد بیرون تابع مستقیماً به مختصهٔ عمودی اضافه می‌شود. برای رسم، می‌توانی چند نقطهٔ شاخص را با همین قاعده جابه‌جا کنی و شکل قبلی را حفظ کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

مثال حل‌شده

تابع f(x)=xf(x)=\sqrt{x} با دامنهٔ [0,4][0,4] داده شده است. نمودار g(x)=f(x−2)−1g(x)=f(x-2)-1 را به کمک انتقال رسم کن و دامنه و برد آن را به دست بیاور.

  1. ابتدا نمودار اصلی را بررسی می‌کنیم: چون 0≤x≤40\leq x\leq4، داریم 0≤x≤20\leq\sqrt{x}\leq2؛ پس برد ff برابر [0,2][0,2] است.

  2. سه نقطهٔ ساده از نمودار اصلی انتخاب می‌کنیم: (0,0)(0,0)، (1,1)(1,1) و (4,2)(4,2).

  3. وجود x−2x-2 در ورودی یعنی انتقال 22 واحد به راست؛ سپس عدد −1-1 بیرون تابع یعنی انتقال 11 واحد به پایین. بنابراین قاعدهٔ جابه‌جایی نقاط (x,y)↦(x+2,y−1)(x,y)\mapsto(x+2,y-1) است.

  4. نقاط انتخاب‌شده به‌ترتیب به (2,−1)(2,-1)، (3,0)(3,0) و (6,1)(6,1) تبدیل می‌شوند؛ منحنی ریشهٔ دوم را با همان شکل قبلی از این نقاط عبور می‌دهیم.

  5. دو سر دامنه 22 واحد افزایش می‌یابند و دو سر برد 11 واحد کاهش می‌یابند؛ پس دامنهٔ gg برابر [2,6][2,6] و برد آن برابر [−1,1][-1,1] است.

جواب: نمودار gg همان نمودار محدودشدهٔ ریشهٔ دوم است که 22 واحد به راست و 11 واحد به پایین منتقل شده است؛ نقاط راهنمای آن (2,−1)(2,-1)، (3,0)(3,0) و (6,1)(6,1)، دامنه‌اش [2,6][2,6] و بردش [−1,1][-1,1] هستند.

نکات مهم

  • در انتقال عمودیِ y=f(x)+ky=f(x)+k، هر نقطهٔ (x,y)(x,y) به (x,y+k)(x,y+k) می‌رود؛ دامنه ثابت می‌ماند و برد به اندازهٔ kk جابه‌جا می‌شود.
  • در انتقال افقیِ y=f(x+k)y=f(x+k)، هر نقطهٔ (x,y)(x,y) به (x−k,y)(x-k,y) می‌رود؛ دامنه به اندازهٔ −k-k جابه‌جا می‌شود و برد ثابت می‌ماند.
  • برای رسم y=f(x+a)+by=f(x+a)+b، انتقال افقی و عمودی را پیاپی انجام می‌دهیم و هر نقطهٔ (x,y)(x,y) را به (x−a,y+b)(x-a,y+b) می‌بریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶ تا ۸ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

انبساط و انقباض عمودی

در این درس یاد می‌گیری با ضرب خروجی‌های تابع در یک عدد، نمودار، دامنه و برد آن را بررسی کنی و انبساط، انقباض و قرینه‌سازی عمودی را همراه با انتقال‌های ساده به کار ببری.

پیش از شروع

اگر همهٔ خروجی‌های یک تابع را سه برابر کنیم، نمودار به سمت بالا جابه‌جا می‌شود یا شکلش تغییر می‌کند؟ نقطه‌های زیر محور افقی چه می‌شوند؟

در این تغییر، هر نقطه همان طول قبلی را دارد، اما عرضش سه برابر می‌شود؛ پس نقطه‌های بالای محور افقی بالاتر و نقطه‌های زیر آن پایین‌تر می‌روند. این یک انتقال نیست، بلکه کشیدگی عمودی است و نقطه‌های روی محور افقی هم سر جای خود می‌مانند.

طول ثابت، عرضِ ضرب‌شده

طول ثابت، عرضِ ضرب‌شده

فرض کن دستگاهی خروجی‌های تابع را سه برابر می‌کند. آیا ورودی‌ها هم تغییر می‌کنند؟ نه؛ دستگاه برای همان ورودی قبلی، خروجی تازه‌ای می‌سازد.

اگر نقطهٔ (x0,y0)(x_0,y_0) روی نمودار ff باشد، یعنی f(x0)=y0f(x_0)=y_0. حالا در تابع g(x)=kf(x)g(x)=kf(x)، خروجیِ همین ورودی در kk ضرب می‌شود:

g(x0)=ky0g(x_0)=ky_0

پس نقطهٔ متناظر روی نمودار تازه، (x0,ky0)(x_0,ky_0) است. طول نقطه، یعنی مختصهٔ افقی، ثابت می‌ماند؛ عرض نقطه، یعنی مختصهٔ عمودی، در kk ضرب می‌شود.

این کار مثل سه برابر کردن مبلغ خرید برای همان تعداد کالا است: تعداد، ورودی است و عوض نمی‌شود؛ مبلغ، خروجی است و سه برابر می‌شود.

دقت کن که kf(x)kf(x) با f(kx)f(kx) فرق دارد؛ اینجا ضریب بیرونِ تابع است، پس فقط خروجی را ضرب می‌کنیم، نه ورودی را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

کشیدگی یا فشردگی عمودی

کشیدگی یا فشردگی عمودی

تصور کن نمودار روی صفحه‌ای کشسان رسم شده است و محور افقی را ثابت نگه داشته‌ایم. در تبدیل y=kf(x)y=kf(x) با ضریب مثبت، فاصلهٔ هر نقطه از محور افقی در kk ضرب می‌شود؛ طول نقطه تغییر نمی‌کند.

  • اگر k>1k>1 باشد، نقطه‌های بیرون از محور افقی از آن دورتر می‌شوند؛ این تغییر انبساط عمودی نام دارد.
  • اگر 0<k<10<k<1 باشد، همین نقطه‌ها به محور افقی نزدیک‌تر می‌شوند؛ این تغییر انقباض عمودی نام دارد.

مثلاً نمودار y=3sin⁡xy=3\sin x نسبت به نمودار y=sin⁡xy=\sin x در راستای عمودی کشیده می‌شود، ولی نمودار y=12sin⁡xy=\frac{1}{2}\sin x فشرده می‌شود. بخش‌های بالای محور همچنان بالا و بخش‌های پایین محور همچنان پایین می‌مانند.

حواست باشد: انبساط عمودی به معنی انتقال نمودار به بالا نیست؛ بخش‌های زیر محور در انبساط به سمت پایین می‌روند! نقطه‌های روی محور افقی هم ثابت می‌مانند، چون عرضشان صفر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

قرینه در آینهٔ محور افقی

قرینه در آینهٔ محور افقی

محور xx را مثل یک آینه تصور کن: هر نقطهٔ بالای آن، تصویری در پایین دارد که فاصله‌اش تا محور با نقطهٔ اصلی برابر است.

در تبدیل y=−f(x)y=-f(x)، خروجی تابع در −1-1 ضرب می‌شود؛ پس طول هر نقطه ثابت می‌ماند و فقط علامت عرض آن عوض می‌شود:

(x0,y0)⟶(x0,−y0)(x_0,y_0)\longrightarrow(x_0,-y_0)

بنابراین، نقطه‌های بالای محور به پایین و نقطه‌های پایین محور به بالا می‌روند. نقطه‌های روی محور xx هم سر جای خود می‌مانند، چون قرینهٔ صفر همان صفر است.

مثلاً نقطهٔ (2,3)(2,3) به (2,−3)(2,-3) تبدیل می‌شود؛ نه به (−2,3)(-2,3). این تفاوت مهم است: قرینه‌سازی نسبت به محور افقی، عرض را تغییر می‌دهد، نه طول را. در این تبدیل فاصلهٔ نقطه‌ها تا محور عوض نمی‌شود؛ فقط سمت آن‌ها نسبت به محور تغییر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

دامنه ثابت، برد تازه

دامنه ثابت، برد تازه

در تبدیل g(x)=kf(x)g(x)=kf(x)، ورودی‌های مجاز عوض نمی‌شوند؛ فقط خروجی‌ها در kk ضرب می‌شوند. پس اگر دامنهٔ ff برابر [a,b][a,b] باشد، دامنهٔ gg هم همان [a,b][a,b] است.

اما برد، مجموعهٔ خروجی‌هاست؛ بنابراین با ضرب شدن خروجی‌ها تغییر می‌کند. اگر برد تابع اصلی [c,d][c,d] باشد:

  • برای k>0k>0، ترتیب عددها حفظ می‌شود؛ پس برد جدید [kc,kd][kc,kd] است.
  • برای k<0k<0، ترتیب عددها برعکس می‌شود؛ پس برد جدید [kd,kc][kd,kc] است.

چرا در حالت منفی جای دو سر بازه عوض می‌شود؟ مثل دماهای روی دماسنج فکر کن: با تغییر علامت، دمای بالاتر به عدد پایین‌تر تبدیل می‌شود. ضرب در عدد منفی هم ترتیب را وارونه می‌کند.

پس به‌جای حفظ کردن جای دو سر بازه، این روش را به خاطر بسپار: دو سر برد را در ضریب ضرب کن، سپس عدد کوچک‌تر را سمت چپ بنویس. دامنه را هم بی‌دلیل تغییر نده؛ این تبدیل به ورودی‌ها کاری ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

چند تبدیل، قدم‌به‌قدم

چند تبدیل، قدم‌به‌قدم

برای رسم y=−f(x−1)+2y=-f(x-1)+2، لازم نیست همهٔ تغییرها را هم‌زمان انجام بدهی. نمودار را مثل تصویری در نظر بگیر که در چند مرحله جابه‌جا و قرینه می‌شود:

  • اول، یک واحد به راست: نمودار y=f(x)y=f(x) را به نمودار y=f(x−1)y=f(x-1) تبدیل کن. برای رسیدن به همان خروجی قبلی، ورودی باید یک واحد بیشتر شود؛ پس حرکت به راست است، نه چپ.
  • بعد، قرینه نسبت به محور افقی: با تبدیل به y=−f(x−1)y=-f(x-1)، علامت عرض هر نقطه عوض می‌شود، ولی طول آن ثابت می‌ماند.
  • در پایان، دو واحد بالا: برای رسیدن به y=−f(x−1)+2y=-f(x-1)+2، به عرض همهٔ نقاط 22 اضافه کن.

پس مسیر هر نقطه را می‌توان این‌طور دنبال کرد:

(x0,y0)⟶(x0+1,y0)⟶(x0+1,−y0)⟶(x0+1,2−y0)(x_0,y_0)\longrightarrow(x_0+1,y_0)\longrightarrow(x_0+1,-y_0)\longrightarrow(x_0+1,2-y_0)

ترتیب مهم است: اگر اول نمودار را بالا ببری و بعد قرینه کنی، آن جابه‌جایی رو به بالا هم قرینه می‌شود و نتیجه فرق می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

مثال حل‌شده

به کمک نمودار y=x2y=x^2، نمودار y=−2x2+1y=-2x^2+1 را رسم و دامنه و برد آن را مشخص کن.

  1. از سهمیِ y=x2y=x^2 شروع می‌کنیم و سه نقطهٔ راهنما را برمی‌داریم: (−1,1)(-1,1)، (0,0)(0,0) و (1,1)(1,1).

  2. برای ساختن y=2x2y=2x^2، عرض‌ها را دو برابر می‌کنیم؛ نقطه‌ها به (−1,2)(-1,2)، (0,0)(0,0) و (1,2)(1,2) تبدیل می‌شوند. این مرحله انبساط عمودی است.

  3. برای رسیدن به y=−2x2y=-2x^2، نمودار را نسبت به محور xx قرینه می‌کنیم؛ نقطه‌های جدید (−1,−2)(-1,-2)، (0,0)(0,0) و (1,−2)(1,-2) هستند.

  4. اکنون نمودار را یک واحد بالا می‌بریم؛ به نقطه‌های (−1,−1)(-1,-1)، (0,1)(0,1) و (1,−1)(1,-1) می‌رسیم. سهمی رو به پایین است و رأس آن (0,1)(0,1) است.

  5. هیچ محدودیتی برای ورودی‌ها ایجاد نشده، پس دامنه R\mathbb{R} است. همچنین چون x2≥0x^2\geq0، داریم −2x2+1≤1-2x^2+1\leq1؛ بنابراین برد (−∞,1](-\infty,1] است.

جواب: نمودار y=−2x2+1y=-2x^2+1 سهمیِ رو به پایین با رأس (0,1)(0,1) است که از نقطه‌های (−1,−1)(-1,-1) و (1,−1)(1,-1) می‌گذرد؛ دامنهٔ آن R\mathbb{R} و برد آن (−∞,1](-\infty,1] است.

نکات مهم

  • در تبدیل g(x)=kf(x)g(x)=kf(x)، طول هر نقطه ثابت می‌ماند و عرض آن در kk ضرب می‌شود؛ برای k>1k>1 انبساط و برای 0<k<10<k<1 انقباض عمودی داریم.
  • در ضرب خروجی‌ها در ضریب منفی، نمودار نسبت به محور xx قرینه می‌شود؛ دامنه ثابت می‌ماند و برای برد [c,d][c,d]، برد جدید برابر [kd,kc][kd,kc] است.
  • در تبدیل‌های ترکیبی، مختصات نقطه‌ها را مرحله‌به‌مرحله تغییر بده؛ مثلاً برای y=−f(x−1)+2y=-f(x-1)+2 به‌ترتیب انتقال به راست، قرینه‌سازی نسبت به محور xx و انتقال به بالا را انجام بده.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۸ تا ۱۳ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

انبساط و انقباض افقی

در این درس یاد می‌گیری با دنبال‌کردن مختصات نقاط، انبساط، انقباض و قرینه‌سازی افقی نمودار را انجام دهی، دامنه و برد جدید را مشخص کنی و این تبدیل‌ها را با انتقال ترکیب کنی.

پیش از شروع

اگر در تابع y=sin⁡xy=\sin x، به‌جای xx بنویسیم 2x2x، نمودار در راستای افقی کشیده‌تر می‌شود یا فشرده‌تر؟

شاید ضریب 22 تو را یاد بزرگ‌تر شدن بیندازد، اما اینجا نمودار در راستای افقی فشرده می‌شود! برای رسیدن به هر ارتفاع قبلی، نصف ورودی قبلی کافی است؛ پس یک دور نمودار به‌جای بازهٔ [0,2π][0,2\pi] در بازهٔ [0,π][0,\pi] جا می‌گیرد.

ضریب داخل تابع، اثر معکوس

ضریب داخل تابع، اثر معکوس

شاید حدس بزنی با تبدیل y=sin⁡xy=\sin x به y=sin⁡2xy=\sin 2x، نمودار کشیده‌تر شود؛ اما نمودار در راستای افقی فشرده‌تر می‌شود! چرا؟ چون برای رسیدن به همان ورودی قبلیِ سینوس، اکنون نصف مقدار قبلیِ xx کافی است.

به‌طور کلی، اگر نقطهٔ (x0,y0)(x_0,y_0) روی نمودار y=f(x)y=f(x) باشد، برای یافتن نقطهٔ متناظر روی y=f(kx)y=f(kx) باید ورودی تابع همان x0x_0 بماند؛ یعنی kx=x0kx=x_0. پس:

(x0,y0)⟶(x0k,y0)(x_0,y_0)\longrightarrow\left(\frac{x_0}{k},y_0\right)

«طول» یعنی مختصهٔ افقی نقطه و «ارتفاع» یعنی مختصهٔ عمودی آن. بنابراین طول را بر ضریب داخل تابع تقسیم می‌کنیم، ولی ارتفاع را تغییر نمی‌دهیم.

فعلاً ضریب مثبت را در نظر بگیر:

  • اگر k>1k>1 باشد، فاصلهٔ افقی نقاط از محور yy کمتر می‌شود: انقباض افقی.
  • اگر 0<k<10<k<1 باشد، این فاصله بیشتر می‌شود: انبساط افقی.

مثل این است که تصویر یک موج را فقط از پهلو فشرده یا باز کنی؛ بلندی قله‌ها ثابت می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

منفیِ داخل تابع و قرینه‌سازی

منفیِ داخل تابع و قرینه‌سازی

اگر در ورودی تابع، به‌جای xx مقدار −x-x بگذاریم، نمودار چه تغییری می‌کند؟ در تبدیل y=f(−x)y=f(-x)، هر نقطهٔ (x0,y0)(x_0,y_0) به نقطهٔ (−x0,y0)(-x_0,y_0) می‌رود؛ یعنی طول نقطه قرینه می‌شود، اما ارتفاع آن ثابت می‌ماند.

تصور کن محور yy یک آینهٔ عمودی است. نقطه‌های سمت راست به سمت چپ می‌روند و برعکس؛ فاصلهٔ هر نقطه از این آینه ثابت می‌ماند. نقطه‌های روی محور yy هم سر جای خود می‌مانند. پس نمودار جدید، قرینهٔ نمودار قبلی نسبت به محور yy است.

حواست به جای علامت منفی باشد: در f(−x)f(-x)، منفی داخل تابع است و طول نقاط را تغییر می‌دهد؛ اما در −f(x)-f(x)، منفی بیرون تابع است و ارتفاع نقاط را قرینه می‌کند. بنابراین اولی قرینه‌سازی نسبت به محور yy و دومی قرینه‌سازی نسبت به محور xx است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

دامنه جابه‌جا می‌شود، برد نه

دامنه جابه‌جا می‌شود، برد نه

دامنه می‌گوید چه ورودی‌هایی مجازند. اگر دامنهٔ ff برابر [a,b][a,b] باشد، در تابع g(x)=f(kx)g(x)=f(kx) باید ورودیِ داخل تابع در همین بازه بماند؛ یعنی:

a≤kx≤ba\leq kx\leq b

برای k>0k>0، با تقسیم بر kk جهت نامساوی‌ها تغییر نمی‌کند؛ پس دامنهٔ جدید برابر است با:

[ak,bk][\frac{a}{k},\frac{b}{k}]

اما برای k<0k<0، تقسیم بر عدد منفی جهت نامساوی‌ها را برعکس می‌کند. بنابراین دامنهٔ جدید می‌شود:

[bk,ak][\frac{b}{k},\frac{a}{k}]

یادت باشد در نوشتن بازه، کران کوچک‌تر سمت چپ قرار می‌گیرد؛ پس نباید دو سر بازه را بدون توجه به علامت kk بنویسی.

برد چه می‌شود؟ در این تبدیل، فقط طول نقاط تغییر می‌کند و ارتفاعشان ثابت می‌ماند. همهٔ ارتفاع‌های قبلی همچنان به دست می‌آیند؛ بنابراین اگر برد ff برابر [c,d][c,d] باشد، برد gg نیز همان [c,d][c,d] است. مثل فشرده‌کردن افقی یک تصویر: پهنایش عوض می‌شود، اما ارتفاع‌هایش نه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

ترکیب انتقال و انقباض

ترکیب انتقال و انقباض

وقتی داخل تابع هم ضرب داریم و هم جمع، ترتیب تبدیل‌ها مهم می‌شود؛ درست مثل پوشیدن جوراب و کفش که جابه‌جاکردن ترتیبشان نتیجه را عوض می‌کند!

فرض کن نقطهٔ (x0,y0)(x_0,y_0) روی نمودار ff باشد. برای یافتن نقطهٔ متناظر روی g(x)=f(2x+1)g(x)=f(2x+1)، باید ورودیِ تابع ff همان x0x_0 بماند؛ پس:

2x+1=x0⇒x=x0−122x+1=x_0\quad\Rightarrow\quad x=\frac{x_0-1}{2}

بنابراین نقطهٔ جدید (x0−12,y0)\left(\frac{x_0-1}{2},y_0\right) است؛ ارتفاع تغییر نمی‌کند.

دو مسیر درست داریم:

  • اول نمودار اصلی را یک واحد به چپ ببریم، سپس طول نقاط را بر 22 تقسیم کنیم.
  • چون x0−12=x02−12\frac{x_0-1}{2}=\frac{x_0}{2}-\frac{1}{2}، اول طول نقاط را بر 22 تقسیم کنیم، سپس نمودار را به اندازهٔ 12\frac{1}{2} واحد به چپ ببریم.

پس اگر از نمودار y=f(2x)y=f(2x) شروع کنیم، انتقال لازم نیم واحد به چپ است، نه یک واحد. برای جلوگیری از اشتباه، همیشه بپرس: «چه ورودی‌ای همان خروجی قبلی را می‌دهد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

نکات مهم

  • در y=f(kx)y=f(kx) با k≠0k\neq0، نقطهٔ (x0,y0)(x_0,y_0) به (x0k,y0)(\frac{x_0}{k},y_0) تبدیل می‌شود؛ برای k>1k>1 انقباض و برای 0<k<10<k<1 انبساط افقی داریم.
  • ضریب منفیِ داخل تابع قرینه‌سازی نسبت به محور yy را هم ایجاد می‌کند؛ دامنه با طول نقاط تغییر می‌کند، اما برد ثابت می‌ماند.
  • در تبدیل‌های ترکیبی، با برابر قراردادن عبارت داخل تابع با طول قبلی، طول جدید را پیدا می‌کنیم تا ترتیب انتقال و تغییر مقیاس را اشتباه نکنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۳ تا ۱۵ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲: تابع درجه سوم، توابع یکنوا و بخش‌پذیری و تقسیم

در این درس یاد می‌گیری درجهٔ چندجمله‌ای‌ها را تشخیص بدهی، نمودار تابع مکعب و تبدیل‌های آن را بشناسی، آن را با تابع مربع مقایسه کنی و بازه‌های صعودی، نزولی و ثابت را از روی نمودار تشخیص بدهی.

پیش از شروع

آیا مکعبِ یک عدد مثبت همیشه از مربعِ همان عدد بزرگ‌تر است؟

نه؛ اگر عدد بین صفر و یک باشد، مکعبش از مربعش کوچک‌تر می‌شود. با شناخت نمودار تابع درجه سوم می‌توانی بفهمی این رابطه کجا عوض می‌شود و چرا.

درجه را چطور پیدا کنیم؟

درجه را چطور پیدا کنیم؟

در یک تابع چندجمله‌ای، توان‌های متغیر عددهای صحیح نامنفی‌اند؛ مثل 00، 11 و 22. برای پیدا کردن درجه، دنبال بزرگ‌ترین توانِ متغیر با ضریب ناصفر می‌گردیم؛ نه بزرگ‌ترین ضریب و نه تعداد جمله‌ها.

مثلاً در f(x)=7x2−x4+3f(x)=7x^2-x^4+3، با اینکه جملهٔ اول ضریب بزرگ‌تری دارد، درجه برابر 44 است؛ چون توانِ جملهٔ −x4-x^4 از بقیه بیشتر و ضریبش ناصفر است. پس ترتیب نوشتن جمله‌ها هم درجه را تغییر نمی‌دهد.

اول ساده کن، بعد درجه را بخوان! ممکن است جمله‌های هم‌نوع یکدیگر را حذف کنند. همچنین اگر ضابطه به شکل حاصل‌ضرب نوشته شده باشد، باید بالاترین توانِ حاصل را پیدا کنی.

دو حالت ویژه را هم به خاطر بسپار: تابع ثابتِ ناصفر، مثل g(x)=5g(x)=5، درجهٔ 00 دارد؛ چون می‌توان آن را 5x05x^0 نوشت. اما برای تابعی که پس از ساده‌سازی برابر صفر می‌شود، درجه تعریف نمی‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

نمودار مکعب و وارونش

نمودار مکعب و وارونش

تابع f(x)=x3f(x)=x^3 هر ورودی را به مکعبش می‌فرستد؛ مثلاً نقاط (−1,−1)(-1,-1)، (0,0)(0,0) و (1,1)(1,1) روی نمودار آن‌اند. نمودار از چپ به راست پیوسته بالا می‌رود: هرچه ورودی بیشتر شود، خروجی هم بیشتر می‌شود. پس هیچ دو ورودی متفاوتی، خروجی یکسان ندارند.

حالا یک خط افقی دلخواه را تصور کن. این خط نمودار مکعب را دقیقاً در یک نقطه قطع می‌کند؛ یعنی هر عدد حقیقی دقیقاً یک بار خروجی این تابع می‌شود. بنابراین تابع وارون‌پذیر است.

وارون، کار تابع را برعکس می‌کند: اگر تابع مکعب عدد 22 را به 88 بفرستد، وارون باید 88 را به 22 برگرداند. برای برگرداندن مکعب به عدد اولیه، ریشهٔ سوم می‌گیریم؛ پس:

f−1(x)=x3f^{-1}(x)=\sqrt[3]{x}

برای رسم نمودار وارون هم جای مختصات هر نقطه را عوض می‌کنیم؛ مثلاً (2,8)(2,8) به (8,2)(8,2) تبدیل می‌شود. در نتیجه، دو نمودار نسبت به خط y=xy=x قرینه‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

از نمودار پایه به نمودار تازه

از نمودار پایه به نمودار تازه

نمودار y=x3y=x^3 را مثل شکلی روی یک صفحهٔ شفاف تصور کن؛ می‌توانی آن را جابه‌جا یا قرینه کنی، بدون اینکه برای همهٔ نقطه‌ها دوباره جدول بسازی.

تغییر داخل پرانتز، جابه‌جایی افقی می‌سازد: در y=(x+1)3y=(x+1)^3، نمودار پایه یک واحد به چپ می‌رود. برای تشخیص جهت، ببین پرانتز کجا صفر می‌شود: این بار نقطهٔ میانی نمودار به جای x=0x=0 در x=−1x=-1 است. پس علامت مثبت داخل پرانتز به معنی حرکت به راست نیست!

تغییر بیرون توان، روی خروجی اثر می‌گذارد: در y=−x3+1y=-x^3+1، ابتدا نمودار پایه را نسبت به محور افقی قرینه می‌کنیم؛ سپس یک واحد بالا می‌بریم.

گاهی باید اول ضابطه را به شکل آشنا بنویسی. اتحاد مکعب نشان می‌دهد:

x3−3x2+3x=(x−1)3+1x^3-3x^2+3x=(x-1)^3+1

پس نمودار این تابع از انتقال نمودار پایه، یک واحد به راست و یک واحد به بالا، به دست می‌آید. کلید کار این است: اول ساختار ضابطه را بشناس، بعد نمودار را حرکت بده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

مربع بالاتر است یا مکعب؟

مربع بالاتر است یا مکعب؟

آیا توانِ بزرگ‌تر همیشه مقدارِ بزرگ‌تری می‌دهد؟ برای مقایسهٔ نمودارهای y=x2y=x^2 و y=x3y=x^3، باید خروجی‌هایشان را در یک ورودی یکسان مقایسه کنیم؛ خروجی بزرگ‌تر، نقطهٔ بالاتری روی نمودار دارد.

نکته این است که x3=x2×xx^3=x^2\times x. اگر 0<x<10<x<1 باشد، ضرب کردن مقدار مثبتِ x2x^2 در xx آن را کوچک‌تر می‌کند؛ پس x3<x2x^3<x^2 و نمودار مکعب پایین‌تر است.

اما اگر 1<x≤21<x\leq 2 باشد، ضرب در xx مقدار را بزرگ‌تر می‌کند؛ بنابراین x3>x2x^3>x^2 و نمودار مکعب بالاتر است.

در x=1x=1، هر دو خروجی برابر 11 هستند. در x=0x=0 هم هر دو برابر صفرند، ولی این نقطه در بازهٔ بازِ (0,1)(0,1) قرار ندارد.

پس پاسخ پرسش آغاز درس «نه» است: فقط به توان نگاه نکن؛ جای عدد نسبت به 11 تعیین‌کننده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

خواندن جهت تغییر تابع

خواندن جهت تغییر تابع

فرض کن نموداری، دمای هوا را در طول روز نشان می‌دهد. برای فهمیدن اینکه هوا گرم‌تر یا سردتر شده، باید نمودار را از چپ به راست بخوانی؛ یعنی در جهت افزایش زمان حرکت کنی.

برای هر تابع هم همین کار را می‌کنیم: در یک بازه، با افزایش xx، تغییر مقدار f(x)f(x) را دنبال می‌کنیم:

  • اگر خروجی بیشتر شود، تابع در آن بازه صعودی است.
  • اگر خروجی کمتر شود، تابع در آن بازه نزولی است.
  • اگر خروجی تغییر نکند، تابع در آن بازه ثابت است و نمودارش افقی دیده می‌شود.

مثلاً اگر نموداری در بازهٔ [1,3][1,3] بالا برود، در [3,4][3,4] افقی باشد و در [4,8][4,8] پایین بیاید، به‌ترتیب صعودی، ثابت و نزولی است. پس یک تابع می‌تواند در بازه‌های مختلف، رفتارهای متفاوتی داشته باشد.

نکتهٔ مهم: بالا یا پایینِ محور افقی بودن، جهت تغییر را تعیین نمی‌کند؛ نموداری که زیر محور است هم ممکن است از چپ به راست بالا برود!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

مثال حل‌شده

درجهٔ تابع f(x)=x3−3x2+3xf(x)=x^3-3x^2+3x را تعیین کن و توضیح بده نمودارش چگونه از نمودار y=x3y=x^3 به دست می‌آید.

  1. عبارت ساده شده است و بزرگ‌ترین توانِ متغیر با ضریب ناصفر 33 است؛ پس تابع درجهٔ سه است.

  2. اتحاد مکعب تفاضل را بنویس: (x−1)3=x3−3x2+3x−1(x-1)^3=x^3-3x^2+3x-1.

  3. با افزودنِ 11 به دو طرف، ضابطه را بازنویسی کن: f(x)=(x−1)3+1f(x)=(x-1)^3+1.

  4. جایگزینیِ xx با x−1x-1 یعنی انتقال نمودار پایه یک واحد به راست؛ سپس افزودنِ 11 یعنی انتقال یک واحد به بالا.

  5. برای کنترل رسم، نقطهٔ (0,0)(0,0) از نمودار پایه را جابه‌جا کن: به (1,1)(1,1) می‌رسد؛ پس نمودار تازه باید از این نقطه بگذرد.

جواب: تابع درجهٔ سه است و نمودارش از انتقال نمودار y=x3y=x^3 به اندازهٔ یک واحد به راست و یک واحد به بالا به دست می‌آید؛ نقطهٔ (0,0)(0,0) نیز به (1,1)(1,1) منتقل می‌شود.

نکات مهم

  • درجهٔ چندجمله‌ایِ ناصفر، بزرگ‌ترین توانِ متغیر با ضریب ناصفر پس از ساده‌سازی است؛ برای چندجمله‌ای صفر درجه تعریف نمی‌شود.
  • تابع y=x3y=x^3 وارونِ y=x3y=\sqrt[3]{x} را دارد و با انتقال و قرینه‌سازیِ نمودارش می‌توان نمودارهای تازه ساخت؛ همچنین برای 0<x<10<x<1 داریم x3<x2x^3<x^2 و برای x>1x>1 داریم x3>x2x^3>x^2.
  • برای تشخیص صعودی، نزولی یا ثابت بودن، تغییر ارتفاع نمودار را هنگام حرکت از چپ به راست بررسی می‌کنیم، نه جای آن را نسبت به محور افقی.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۵ تا ۱۸ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

توابع صعودی و توابع نزولی

در این درس یاد می‌گیری رفتار صعودی، نزولی و ثابت تابع را از روی نمودار و مقایسهٔ مقدارها تشخیص بدهی، بازه‌های مربوط را مشخص کنی و یکنوایی را از یکنوایی اکید تمیز بدهی.

پیش از شروع

اگر موجودی یک حساب بانکی چند روز هیچ تغییری نکند، آیا ممکن است تابع موجودی آن در این مدت هم صعودی باشد و هم نزولی؟

بله! در تعریف ریاضی، صعودی بودن یعنی مقدار تابع کم نشود و نزولی بودن یعنی مقدار آن زیاد نشود؛ پس مقدار ثابت با هر دو تعریف سازگار است. واژهٔ «اکیداً» است که برابر ماندن مقدارها را کنار می‌گذارد.

نمودار را از کدام طرف بخوانیم؟

نمودار را از کدام طرف بخوانیم؟

فرض کن نموداری، موجودی حساب تو را در طول زمان نشان می‌دهد. برای دنبال کردن تغییر موجودی، از زمان‌های زودتر به زمان‌های دیرتر می‌روی؛ یعنی نمودار را از چپ به راست می‌خوانی.

در نمودار تابع هم همین کار را می‌کنیم: با افزایش xx، به ارتفاع نمودار، یعنی مقدار f(x)f(x)، نگاه می‌کنیم:

  • اگر ارتفاع بیشتر شود، نمودار رو به بالا می‌رود.
  • اگر ارتفاع کمتر شود، نمودار رو به پایین می‌رود.
  • اگر ارتفاع تغییر نکند، مقدار تابع ثابت می‌ماند.

مثلاً در نمودار توصیف‌شدهٔ کتاب، روی بازهٔ [1,3][1,3] نمودار رو به بالا می‌رود، روی بازهٔ [3,4][3,4] ثابت می‌ماند و روی بازهٔ [4,8][4,8] رو به پایین می‌رود.

حواست باشد: بالا یا پایین بودن نمودار نسبت به محور افقی مهم نیست؛ مهم این است که هنگام حرکت از چپ به راست، ارتفاع آن چطور تغییر می‌کند. همچنین ممکن است رفتار یک تابع در بازه‌های مختلف متفاوت باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

صعودی یعنی کم نشود

صعودی یعنی کم نشود

در زبان روزمره، «صعود» ما را یاد بالا رفتن می‌اندازد؛ اما در تعریف ریاضیِ تابع صعودی، ثابت ماندن هم مجاز است. شرط اصلی این است که با بیشتر شدن ورودی، مقدار تابع کمتر نشود.

دقیق‌تر بگوییم: دو ورودی دلخواه aa و bb را از مجموعهٔ مورد بررسی انتخاب کن. اگر a<ba < b باشد، باید داشته باشیم:

f(a)≤f(b)f(a) \le f(b)

یعنی خروجیِ ورودی کوچک‌تر، از خروجیِ ورودی بزرگ‌تر بیشتر نیست. این شرط باید برای هر دو ورودی با این ترتیب برقرار باشد، نه فقط برای چند نقطهٔ انتخابی.

مثلاً موجودی حسابی را در نظر بگیر که فقط به آن پول واریز می‌شود و هیچ برداشتی ندارد. ممکن است بین دو واریز، موجودی تغییری نکند؛ بااین‌حال تابع موجودی نسبت به زمان صعودی است، چون هیچ‌وقت کاهش نمی‌یابد.

پس موقع بررسی نمودار بپرس: «آیا با حرکت از چپ به راست، جایی پایین می‌روم؟» اگر حتی یک بار مقدار تابع کمتر شود، تابع در کل آن بازه صعودی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

نزولی یعنی زیاد نشود

نزولی یعنی زیاد نشود

فرض کن مقدار آب یک مخزن را هنگام مصرف بررسی می‌کنی و هیچ آبی هم به آن اضافه نمی‌شود. با گذشت زمان، آب کمتر می‌شود یا در لحظه‌هایی که مصرفی نداریم، همان مقدار می‌ماند؛ اما بیشتر نمی‌شود. این رفتار، نمونه‌ای از نزولی بودن است.

برای تعریف دقیق، دو ورودی دلخواه از مجموعهٔ مورد بررسی انتخاب می‌کنیم. اگر a<ba < b باشد، باید داشته باشیم:

f(a)≥f(b)f(a) \ge f(b)

یعنی خروجیِ ورودی کوچک‌تر، از خروجیِ ورودی بزرگ‌تر کمتر نیست. پس وقتی نمودار را از چپ به راست دنبال می‌کنیم، نباید رو به بالا برویم؛ پایین رفتن و ثابت ماندن هر دو مجازند.

دقت کن که این شرط باید برای هر دو ورودی برقرار باشد؛ بررسی چند نقطه به‌تنهایی کافی نیست.

یک نام کلی هم داریم: تابعی که در مجموعهٔ مورد بررسی صعودی یا نزولی باشد، یکنوا نامیده می‌شود. پس «یکنوا» فقط به معنی صعودی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

ثابت؛ عضو هر دو گروه

ثابت؛ عضو هر دو گروه

به پرسش حساب بانکی برگردیم: اگر موجودی حساب در مدتی تغییر نکند، نمودار موجودی نسبت به زمان افقی است. وقتی از چپ به راست حرکت می‌کنی، نه بالاتر می‌روی و نه پایین‌تر؛ مقدار تابع ثابت می‌ماند.

برای هر دو ورودی دلخواه این مدت که a<ba < b باشند، داریم:

f(a)=f(b)f(a)=f(b)

این برابری با هر دو شرط f(a)≤f(b)f(a)\le f(b) و f(a)≥f(b)f(a)\ge f(b) سازگار است. پس تابع ثابت در همان مدت، هم صعودی و هم نزولی است.

شاید عجیب به نظر برسد، اما تناقضی وجود ندارد: صعودی یعنی مقدار تابع کم نشود، نه اینکه حتماً زیاد شود؛ نزولی هم یعنی مقدار تابع زیاد نشود، نه اینکه حتماً کم شود. تابع ثابت هر دو شرط را دارد. پس هنگام دسته‌بندی، لازم نیست همیشه فقط یکی از این دو عنوان را انتخاب کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

«اکیداً» چه چیزی را عوض می‌کند؟

«اکیداً» چه چیزی را عوض می‌کند؟

واژهٔ اکیداً اجازهٔ برابر شدن خروجیِ دو ورودی متفاوت را می‌گیرد!

برای هر دو ورودی در مجموعهٔ مورد بررسی که a<ba<b باشند:

  • در تابع اکیداً صعودی باید f(a)<f(b)f(a)<f(b) باشد؛ یعنی ورودی بزرگ‌تر، حتماً خروجی بزرگ‌تری دارد.
  • در تابع اکیداً نزولی باید f(a)>f(b)f(a)>f(b) باشد؛ یعنی ورودی بزرگ‌تر، حتماً خروجی کوچک‌تری دارد.

مثلاً اگر موجودی حسابی در طول چند روز فقط افزایش پیدا کند یا ثابت بماند، تابع موجودی صعودی است؛ اما اگر موجودیِ دو روز متفاوت برابر باشد، روی مجموعهٔ آن روزها اکیداً صعودی نیست.

رابطهٔ مهم: هر تابع اکیداً صعودی، صعودی هم هست؛ چون وقتی f(a)<f(b)f(a)<f(b) باشد، رابطهٔ f(a)≤f(b)f(a)\le f(b) هم برقرار است. برای حالت نزولی نیز همین استدلال با علامت‌های برعکس برقرار است. ولی صعودی یا نزولی بودن، به‌تنهایی اکید بودن را تضمین نمی‌کند.

تابعی که در مجموعهٔ مورد بررسی اکیداً صعودی یا اکیداً نزولی باشد، اکیداً یکنوا نام دارد. پس برای تشخیص حالت اکید، رابطه باید برای هر جفت ورودی متفاوت برقرار باشد، نه فقط چند جفت انتخابی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

مثال حل‌شده

با کمک شکل سهمی، بازه‌های اکیداً صعودی و اکیداً نزولی تابع f(x)=x2+2xf(x)=x^2+2x را مشخص کن. آیا این تابع در کل دامنه یکنواست؟

  1. با کامل کردن مربع می‌نویسیم: f(x)=x2+2x=(x+1)2−1f(x)=x^2+2x=(x+1)^2-1.

  2. پس نمودار، سهمیِ رو به بالاست که رأس آن نقطهٔ (−1,−1)(-1,-1) است؛ یعنی نمودار y=x2y=x^2 یک واحد به چپ و یک واحد به پایین جابه‌جا شده است.

  3. در سمت چپ رأس، وقتی از چپ به راست حرکت می‌کنیم، خروجی پیوسته کوچک‌تر می‌شود؛ پس تابع در (−∞,−1](-\infty,-1] اکیداً نزولی است.

  4. از رأس به سمت راست، با افزایش ورودی، خروجی پیوسته بزرگ‌تر می‌شود؛ پس تابع در [−1,+∞)[-1,+\infty) اکیداً صعودی است.

  5. رأس می‌تواند انتهای بازهٔ نزولی و ابتدای بازهٔ صعودی باشد؛ حضور آن در هر دو بازه، شرط اکید بودن را نقض نمی‌کند.

  6. تابع در کل دامنه ابتدا کاهش و سپس افزایش دارد؛ بنابراین در کل دامنه نه صعودی است و نه نزولی، پس یکنوا نیست.

جواب: تابع f(x)=x2+2xf(x)=x^2+2x در (−∞,−1](-\infty,-1] اکیداً نزولی و در [−1,+∞)[-1,+\infty) اکیداً صعودی است؛ در همین بازه‌ها به‌ترتیب نزولی و صعودی هم هست، اما در کل دامنه یکنوا نیست.

نکات مهم

  • نمودار را از چپ به راست می‌خوانیم؛ صعودی یعنی مقدار تابع کم نشود و نزولی یعنی مقدار تابع زیاد نشود.
  • تابع صعودی یا نزولی را یکنوا می‌نامیم و تابع ثابت، چون خروجی‌های برابر دارد، هم صعودی و هم نزولی است.
  • در یکنوایی اکید، خروجی دو ورودی متفاوت نمی‌تواند برابر باشد؛ هر تابع اکیداً صعودی یا اکیداً نزولی، به‌ترتیب صعودی یا نزولی هم هست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۸ تا ۲۲ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تقسیم و بخش‌پذیری

در این درس یاد می‌گیری تقسیم و بخش‌پذیری چندجمله‌ای‌ها را بررسی کنی، باقی‌ماندهٔ تقسیم بر یک عبارت خطی را با جای‌گذاری به دست آوری و مجموع یا تفاضل توان‌ها را با توجه به فرد یا زوج بودن توان تجزیه کنی.

پیش از شروع

می‌شود باقی‌ماندهٔ تقسیم یک چندجمله‌ای طولانی بر 2x+12x+1 را بدون انجام تقسیم طولانی پیدا کرد؟

بله؛ کافی است مقدار چندجمله‌ای را در x=−12x=-\frac{1}{2} حساب کنیم! در این درس می‌بینی چرا ریشهٔ مقسوم‌علیه، راه میان‌بری برای پیدا کردن باقی‌مانده است.

تقسیم با یک شرط مهم

تقسیم با یک شرط مهم

در تقسیم عددها، آنچه تقسیم کرده‌ایم برابر است با «مقسوم‌علیه × خارج‌قسمت + باقی‌مانده». برای چندجمله‌ای‌ها هم همین ساختار را داریم:

f(x)=p(x)q(x)+r(x)f(x)=p(x)q(x)+r(x)

اینجا f(x)f(x) مقسوم، p(x)p(x) مقسوم‌علیه، q(x)q(x) خارج‌قسمت و r(x)r(x) باقی‌مانده است. در این درس، درجهٔ مقسوم‌علیه از صفر بزرگ‌تر است.

اما درست بودن این تساوی به‌تنهایی کافی نیست؛ باقی‌مانده باید یا صفر باشد یا درجه‌اش از درجهٔ مقسوم‌علیه کمتر باشد. مثل بسته‌بندی مدادهاست: اگر مدادهای باقی‌مانده هنوز یک بستهٔ کامل بسازند، بسته‌بندی تمام نشده است!

پس اگر مقسوم‌علیه درجهٔ 22 داشته باشد، باقی‌ماندهٔ ناصفر فقط می‌تواند درجهٔ 11 یا 00 داشته باشد؛ یعنی به شکل یک عبارت خطی یا یک عدد ثابت باشد. باقی‌ماندهٔ درجهٔ 22 پذیرفتنی نیست، چون هنوز می‌توان تقسیم را ادامه داد.

این شرط باعث می‌شود خارج‌قسمت و باقی‌ماندهٔ هر تقسیم یکتا باشند؛ یعنی دو پاسخ متفاوتِ معتبر نداشته باشیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

چه وقت بخش‌پذیر است؟

چه وقت بخش‌پذیر است؟

وقتی چند وسیله را در بسته‌های هم‌اندازه می‌چینیم و چیزی اضافه نمی‌آید، تقسیم بدون باقی‌مانده است. در تقسیم چندجمله‌ای‌ها هم بخش‌پذیری یعنی باقی‌مانده صفر باشد.

در رابطهٔ تقسیم، اگر r(x)=0r(x)=0 باشد، داریم:

f(x)=p(x)q(x)f(x)=p(x)q(x)

پس گفتنِ «ff بر pp بخش‌پذیر است» یعنی می‌توانیم ff را به شکل حاصل‌ضرب pp در یک چندجمله‌ای دیگر بنویسیم. در این حالت، pp را یک عاملِ ff می‌نامیم.

برای تشخیص بخش‌پذیری، لازم نیست همیشه تقسیم طولانی انجام بدهیم؛ اگر تجزیهٔ چندجمله‌ای را داشته باشیم و مقسوم‌علیه یکی از عامل‌های آن باشد، کافی است.

حواست باشد: ثابت بودن باقی‌مانده با صفر بودن آن فرق دارد. حتی اگر باقی‌مانده فقط یک عددِ ناصفر باشد، باز هم تقسیم بدون باقی‌مانده نیست و بخش‌پذیری نداریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

باقی‌مانده با یک جای‌گذاری

باقی‌مانده با یک جای‌گذاری

برای پیدا کردن باقی‌ماندهٔ تقسیم بر یک عبارت خطی، لازم نیست همیشه تقسیم طولانی انجام بدهی! کافی است ریشهٔ مقسوم‌علیه را پیدا کنی؛ یعنی مقداری که آن را صفر می‌کند.

اگر مقسوم‌علیه ax+bax+b باشد و a≠0a\ne0، ریشهٔ آن x=−bax=-\frac{b}{a} است. چون درجهٔ مقسوم‌علیه برابر 11 است، باقی‌مانده باید عددی ثابت باشد؛ آن را rr می‌نامیم. از رابطهٔ تقسیم داریم:

f(x)=(ax+b)q(x)+rf(x)=(ax+b)q(x)+r

با جای‌گذاری ریشه، عبارت ax+bax+b صفر می‌شود و جملهٔ شامل خارج‌قسمت کنار می‌رود؛ پس:

r=f(−ba)\boxed{r=f\left(-\frac{b}{a}\right)}

مثلاً برای تقسیم بر 2x+12x+1، باید مقدار چندجمله‌ای را در x=−12x=-\frac{1}{2} حساب کنی، نه در x=−1x=-1؛ چون باید کل مقسوم‌علیه صفر شود.

اگر حاصل این جای‌گذاری صفر باشد، باقی‌مانده صفر است و چندجمله‌ای بر همان عبارت خطی بخش‌پذیر خواهد بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

تجزیهٔ تفاضل توان‌ها

تجزیهٔ تفاضل توان‌ها

آیا برای تشخیص بخش‌پذیری xn−anx^n-a^n بر x−ax-a، لازم است توان nn را بدانیم؟ نه! برای هر عدد طبیعی مثبت nn، با قرار دادن x=ax=a، مقدار چندجمله‌ای برابر an−an=0a^n-a^n=0 می‌شود؛ پس x−ax-a عامل آن است.

اما عامل دیگر را چطور بنویسیم؟ توان‌های xx پله‌پله کم می‌شوند و توان‌های aa پله‌پله زیاد می‌شوند. همهٔ جمله‌ها علامت مثبت دارند و مجموع توان‌های xx و aa در هر جمله برابر n−1n-1 است:

xn−an=(x−a)(∑k=0n−1akxn−1−k)x^n-a^n=(x-a)\left(\sum_{k=0}^{n-1}a^k x^{n-1-k}\right)

نماد جمع فقط کوتاه‌نویسی همان الگوست: عامل دوم از xn−1x^{n-1} شروع می‌شود و به an−1a^{n-1} می‌رسد و دقیقاً nn جمله دارد. برای n=1n=1، عامل دوم برابر 11 است.

چرا این الگو کار می‌کند؟ وقتی عامل دوم را در x−ax-a ضرب کنی، جمله‌های میانی دو‌به‌دو با علامت مخالف ظاهر می‌شوند و حذف می‌شوند؛ فقط xn−anx^n-a^n باقی می‌ماند. پس برای نوشتن عامل دوم، نیازی به تقسیم طولانی نداری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

نقش فرد و زوج بودن توان

نقش فرد و زوج بودن توان

در اتحاد تفاضل توان‌ها، این بار به‌جای aa، مقدار −a-a بگذار. عامل اول به x+ax+a تبدیل می‌شود؛ اما سمت چپ چه تغییری می‌کند؟ پاسخ به فرد یا زوج بودن nn بستگی دارد.

اگر nn فرد باشد، داریم (−a)n=−an(-a)^n=-a^n؛ پس سمت چپ به مجموع توان‌ها تبدیل می‌شود:

xn+an=(x+a)(xn−1−axn−2+a2xn−3−⋯+an−1)x^n+a^n=(x+a)(x^{n-1}-ax^{n-2}+a^2x^{n-3}-\cdots+a^{n-1})

اگر nn زوج باشد، داریم (−a)n=an(-a)^n=a^n؛ پس سمت چپ همچنان تفاضل توان‌هاست:

xn−an=(x+a)(xn−1−axn−2+a2xn−3−⋯−an−1)x^n-a^n=(x+a)(x^{n-1}-ax^{n-2}+a^2x^{n-3}-\cdots-a^{n-1})

در هر دو حالت، توان‌های xx کاهش و توان‌های aa افزایش می‌یابند و علامت جمله‌های عامل دوم، یکی‌درمیان مثبت و منفی است. تفاوت مهم در علامت آخرین جمله است: برای توان فرد مثبت و برای توان زوج منفی می‌شود.

پس پیش از تجزیه، اول زوج یا فرد بودن توان را بررسی کن؛ صرفِ دیدن علامت جمع، مجوز استفاده از عامل x+ax+a نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

مثال حل‌شده

اگر باقی‌ماندهٔ تقسیم چندجمله‌ای f(x)=x3+kx2+2f(x)=x^3+kx^2+2 بر 2x−12x-1 برابر با 158\frac{15}{8} باشد، مقدار kk را پیدا کن.

  1. ابتدا ریشهٔ مقسوم‌علیه را پیدا می‌کنیم: 2x−1=0⇒x=122x-1=0\Rightarrow x=\frac12.

  2. طبق قضیهٔ باقی‌مانده، f(12)=158f(\frac12)=\frac{15}{8}؛ لازم نیست تقسیم طولانی انجام دهیم.

  3. جای‌گذاری می‌کنیم: (12)3+k(12)2+2=158(\frac12)^3+k(\frac12)^2+2=\frac{15}{8}، یعنی 18+k4+2=158\frac18+\frac{k}{4}+2=\frac{15}{8}.

  4. جمله‌های ثابت را جمع می‌کنیم: k4+178=158\frac{k}{4}+\frac{17}{8}=\frac{15}{8}؛ پس k4=−14\frac{k}{4}=-\frac14 و k=−1k=-1.

  5. برای بررسی، با k=−1k=-1 داریم f(12)=18−14+2=158f(\frac12)=\frac18-\frac14+2=\frac{15}{8}؛ پس باقی‌مانده همان مقدار خواسته‌شده است.

جواب: k=−1k=-1

نکات مهم

  • در تقسیم چندجمله‌ای‌ها، f(x)=p(x)q(x)+r(x)f(x)=p(x)q(x)+r(x) است و باقی‌مانده یا صفر است یا درجه‌ای کمتر از مقسوم‌علیه دارد.
  • باقی‌ماندهٔ تقسیم بر ax+bax+b با شرط a≠0a\ne0 برابر با f(−ba)f(-\frac{b}{a}) است و صفر شدن آن، بخش‌پذیری را نشان می‌دهد.
  • تفاضل xn−anx^n-a^n همیشه عامل x−ax-a دارد؛ عامل x+ax+a نیز برای مجموع توان‌های فرد و تفاضل توان‌های زوج به دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ حسابان دوازدهم · رایگان