درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۶ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: تبدیل نمودار توابع
در این درس یاد میگیری نمودار یک تابع را با انتقالهای عمودی و افقی، جداگانه یا ترکیبی، رسم کنی و مختصات نقاط، دامنه و برد آن را پس از انتقال به دست بیاوری.
پیش از شروع
چرا اضافهکردن در تابع نمودار را بالا میبرد، اما در تابع آن را به چپ میبرد؟
وقتی عددی بیرونِ عبارت تابع اضافه میشود، خروجیها تغییر میکنند و نمودار عمودی جابهجا میشود. اما وقتی عدد به ورودی اضافه میشود، برای رسیدن به خروجی قبلی باید ورودی کوچکتری انتخاب کنیم؛ به همین دلیل نمودار به چپ میرود.
عدد بیرون تابع: بالا یا پایین
عدد بیرون تابع: بالا یا پایین
تصور کن نمودار روی صفحهای شفاف کشیده شده است؛ صفحه را بدون چرخاندن، بالا یا پایین میبری. شکل نمودار عوض نمیشود و هیچ نقطهای به چپ یا راست نمیرود.
در تابع ، عدد به خروجی تابع اضافه میشود؛ پس هر نقطه به این صورت جابهجا میشود:
اگر باشد، نمودار واحد بالا میرود؛ اگر باشد، نمودار واحد پایین میآید. مثلاً در ، ارتفاع همهٔ نقاط واحد کمتر میشود، نه اینکه نمودار به چپ برود.
دامنه و برد چه میشوند؟ چون ورودیها تغییر نکردهاند، دامنه ثابت میماند؛ اما به همهٔ مقدارهای برد، اضافه میشود. بنابراین اگر برد بازهٔ باشد، برد تابع جدید است.
پس نشانهٔ کلیدی این است: عددِ بیرون تابع، ارتفاع نقاط را تغییر میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
عدد داخل تابع: چپ یا راست
عدد داخل تابع: چپ یا راست
در ، عدد به ورودی تابع اضافه شده است. برای فهمیدن جهت انتقال، بپرس: «برای گرفتن همان خروجی قبلی، حالا چه ورودیای لازم است؟»
اگر نقطهٔ روی نمودار اولیه باشد، برای رسیدن دوباره به خروجی باید شود؛ پس . بنابراین:
یعنی ارتفاع نقاط تغییر نمیکند و فقط جای افقی آنها عوض میشود:
- اگر باشد، نمودار واحد به چپ میرود.
- اگر باشد، نمودار واحد به راست میرود.
مثلاً در ، خروجیای که قبلاً در ورودی میگرفتیم، حالا در ورودی به دست میآید؛ چون . پس علامت مثبت داخل تابع، به معنی حرکت به راست نیست!
دامنه و برد چه میشوند؟ همهٔ اعضای دامنه به اندازهٔ جابهجا میشوند، اما برد ثابت میماند؛ چون ارتفاع هیچ نقطهای عوض نشده است. اگر دامنهٔ اولیه باشد، دامنهٔ جدید است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
دو انتقال در یک نمودار
دو انتقال در یک نمودار
اگر هم داخل تابع عددی اضافه شود و هم بیرون آن، کافی است دو جابهجایی ساده را پشت سر هم انجام بدهی؛ شکل نمودار عوض نمیشود. مثل جابهجاکردن یک عکس روی صفحهٔ گوشی است: آن را کمی به چپ یا راست و سپس بالا یا پایین میبری، بدون اینکه اندازهاش تغییر کند.
برای رسم :
- ابتدا نمودار را در راستای افقی به اندازهٔ جابهجا کن؛ یعنی برای به چپ و برای به راست.
- سپس نمودار بهدستآمده را در راستای عمودی به اندازهٔ جابهجا کن؛ یعنی برای به بالا و برای به پایین.
پس مسیر هر نقطه چنین است:
نکتهٔ کلیدی: عدد داخل تابع روی مختصهٔ افقی با علامت مخالف اثر میگذارد؛ عدد بیرون تابع مستقیماً به مختصهٔ عمودی اضافه میشود. برای رسم، میتوانی چند نقطهٔ شاخص را با همین قاعده جابهجا کنی و شکل قبلی را حفظ کنی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵
مثال حلشده
تابع با دامنهٔ داده شده است. نمودار را به کمک انتقال رسم کن و دامنه و برد آن را به دست بیاور.
ابتدا نمودار اصلی را بررسی میکنیم: چون ، داریم ؛ پس برد برابر است.
سه نقطهٔ ساده از نمودار اصلی انتخاب میکنیم: ، و .
وجود در ورودی یعنی انتقال واحد به راست؛ سپس عدد بیرون تابع یعنی انتقال واحد به پایین. بنابراین قاعدهٔ جابهجایی نقاط است.
نقاط انتخابشده بهترتیب به ، و تبدیل میشوند؛ منحنی ریشهٔ دوم را با همان شکل قبلی از این نقاط عبور میدهیم.
دو سر دامنه واحد افزایش مییابند و دو سر برد واحد کاهش مییابند؛ پس دامنهٔ برابر و برد آن برابر است.
نکات مهم
- در انتقال عمودیِ ، هر نقطهٔ به میرود؛ دامنه ثابت میماند و برد به اندازهٔ جابهجا میشود.
- در انتقال افقیِ ، هر نقطهٔ به میرود؛ دامنه به اندازهٔ جابهجا میشود و برد ثابت میماند.
- برای رسم ، انتقال افقی و عمودی را پیاپی انجام میدهیم و هر نقطهٔ را به میبریم.