۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ هندسه دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«آشنایی با مقاطع مخروطی»: ۸ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • هندسه ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۳۳ تا ۶۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۳۳ تا ۴۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اوّل: آشنایی با مقاطع مخروطی و مکان هندسی

در این درس یاد می‌گیری مقاطع مخروطی را از وضعیت برش تشخیص بدهی، مکان‌های هندسی مهم را با شرط فاصله بشناسی و برای یافتن نقاط دارای دو ویژگی از اشتراک مکان‌های هندسی استفاده کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است با برش‌دادن یک رویۀ مخروطی، گاهی دایره بسازیم و گاهی منحنی‌ای که دو شاخۀ جدا از هم دارد؟

شکل برش به وضعیت صفحه نسبت به محور و مولدِ رویۀ مخروطی بستگی دارد. برش مناسب می‌تواند دایره، بیضی، سهمی یا هذلولی بسازد؛ هذلولی همان منحنیِ دوشاخه است.

یک رویه، برش‌های متفاوت

یک رویه، برش‌های متفاوت

یک خط را تصور کن که دور خط دیگری می‌چرخد؛ دو خط در نقطۀ AA همدیگر را قطع می‌کنند و بر هم عمود نیستند. سطحی که ساخته می‌شود رویۀ مخروطی است: خط چرخان «مولد»، خط ثابت «محور» و AA «رأس» است. چون یک خط کامل می‌چرخد، رویه دو نیمه دارد؛ شبیه دو قیف که نوک‌هایشان به هم چسبیده است.

حالا صفحه‌ای را مثل تیغۀ برش از این رویه بگذران. فصل مشترک یعنی همۀ نقاطی که هم روی صفحه‌اند و هم روی رویه. وضعیت برش، شکل آن را عوض می‌کند:

  • صفحه عمود بر محور و دور از رأس: دایره.
  • صفحه مایل، ناموازی با مولد و بُرندۀ فقط یک نیمه: بیضی.
  • صفحه موازی با یک مولد و دور از رأس: سهمی.
  • صفحه بُرندۀ هر دو نیمه و نگذَرنده از رأس: هذلولی با دو شاخۀ جدا.

برش مایلِ یک نان مخروطی، تصویری روزمره برای تصور بیضی است؛ البته اینجا فقط سطح را بررسی می‌کنیم، نه قسمت پُرِ داخل آن.

عبور از رأس را جدا بررسی کن: صفحۀ عمود بر محور در رأس، فقط یک نقطه می‌دهد؛ صفحۀ شامل محور، دو خط متقاطع.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

مکان هندسی؛ همۀ نقاطِ دارای یک ویژگی

مکان هندسی؛ همۀ نقاطِ دارای یک ویژگی

فرض کن قرار است روی نقشۀ یک شهر، همۀ جاهایی را که شرط مشخصی دارند علامت بزنی. اگر فقط چند جای مناسب را پیدا کنی، کارت کامل نیست؛ اگر جای نامناسبی را هم علامت بزنی، باز نقشه درست نیست!

در هندسه هم «مکان هندسی» یعنی مجموعۀ تمام نقاطی که یک ویژگی معین دارند، و فقط همان نقاط. پس برای اینکه ثابت کنیم یک شکل، مکان هندسیِ موردنظر است، دو بررسی لازم داریم:

  • از شکل به ویژگی: هر نقطه‌ای که روی شکل قرار دارد، ویژگی خواسته‌شده را داشته باشد.
  • از ویژگی به شکل: هر نقطه‌ای که آن ویژگی را دارد، روی شکل قرار بگیرد؛ یعنی هیچ نقطۀ واجد شرایطی جا نماند.

عبارت «اگر و تنها اگر» همین دوطرفه‌بودن را بیان می‌کند. بنابراین، نشان‌دادن چند نقطۀ مناسب، یا حتی اثبات اینکه همۀ نقاط یک شکل شرط را دارند، به‌تنهایی کافی نیست؛ باید مطمئن شویم شکل ما تمام جواب‌ها را در بر می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

فاصله‌های برابر؛ عمودمنصف و نیمساز

فاصله‌های برابر؛ عمودمنصف و نیمساز

فرض کن می‌خواهیم جای یک آبخوری را طوری انتخاب کنیم که از دو ورودیِ AA و BB به یک فاصله باشد. آیا فقط وسط پاره‌خط مناسب است؟ نه! هر نقطه روی عمودمنصف پاره‌خط ABAB این شرط را دارد؛ یعنی روی خطی که از وسط پاره‌خط می‌گذرد و بر آن عمود است. برعکس، هر نقطه‌ای که از این دو ورودی فاصلۀ برابر داشته باشد، روی همین خط قرار می‌گیرد:

MA=MB ⟺ M روی عمودمنصف AB است.MA=MB\ \Longleftrightarrow\ M\text{ روی عمودمنصف }AB\text{ است.}

حالا به‌جای دو نقطه، دو ضلع یک زاویه را در نظر بگیر. برای نقطه‌ای داخل زاویه، برابر بودن فاصله از دو ضلع یعنی قرار گرفتن روی نیمساز آن زاویه؛ عکس این گفته هم درست است.

نکتۀ مهم این است که فاصلۀ نقطه از ضلع را با پاره‌خط عمود بر ضلع می‌سنجیم، نه با پاره‌خطی دلخواه و نه با فاصله تا رأس زاویه.

پس پیش از انتخاب مکان هندسی، بپرس: «فاصلۀ برابر از دو نقطه می‌خواهم یا از دو ضلع؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

فاصلۀ ثابت از نقطه یا خط

فاصلۀ ثابت از نقطه یا خط

فرض کن روی نقشۀ یک پارک، می‌خواهی همۀ جاهایی را پیدا کنی که از یک آب‌نما فاصلۀ مشخصی دارند. اگر آب‌نما را نقطۀ OO و فاصلۀ ثابت و مثبت را kk بگیریم، این جاها روی یک دایره به مرکز OO و شعاع kk قرار می‌گیرند؛ نه درون دایره! برای هر نقطۀ MM روی این مکان هندسی داریم: OM=kOM=k.

حالا به‌جای آب‌نما، یک مسیر مستقیم را در نظر بگیر که با خط dd نشان می‌دهیم. یادت باشد فاصلۀ نقطه از خط، طول پاره‌خط عمود بر آن خط است، نه طول یک مسیر مایل.

نقاطی که از dd فاصلۀ ثابت kk دارند، روی دو خط موازی با آن قرار می‌گیرند: یکی در یک طرف و دیگری در طرف مقابل. هر دو خط از dd به اندازۀ kk فاصله دارند. اگر فقط یک طرف را رسم کنیم، بخشی از نقاطِ دارای شرط را جا انداخته‌ایم.

پس تفاوت را به خاطر بسپار: فاصلۀ ثابت از نقطه، دایره می‌سازد؛ فاصلۀ ثابت از خط، دو خط موازی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

دو شرط، یک اشتراک

دو شرط، یک اشتراک

فرض کن برای نصب یک چراغ، جایی می‌خواهیم که هم از دو درخت فاصلۀ برابر داشته باشد و هم در فاصلۀ معینی از دیوار باشد. چطور هر دو خواسته را هم‌زمان رعایت کنیم؟

راه کار این است که ابتدا هر شرط را جداگانه به یک مکان هندسی تبدیل کنیم. مکان هندسیِ شرط اول را S1S_1 و مکان هندسیِ شرط دوم را S2S_2 بنامیم. نقطۀ مناسب باید عضو هر دو مجموعه باشد؛ پس مجموعۀ جواب‌ها برابر است با:

S1∩S2S_1\cap S_2

یعنی نقاط مشترک دو مکان هندسی را می‌خواهیم، نه تمام نقاط آن‌ها را. نقطه‌ای که فقط روی یکی از دو مکان باشد، تنها یکی از خواسته‌ها را برآورده می‌کند.

بعد از رسم، حتماً وجود و تعداد جواب‌ها را بررسی کن: ممکن است دو مکان هیچ نقطۀ مشترکی نداشته باشند، در چند نقطه برخورد کنند یا حتی بخشی از آن‌ها بر هم منطبق باشد و بی‌شمار جواب به دست آید. پس پیش از بررسی وضعیت شکل‌ها، نباید تعداد جواب را قطعی بدانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

مثال حل‌شده

سه نقطۀ ثابت AA، BB و CC در صفحه داده شده‌اند و A≠BA\ne B. نقطه‌ای بیاب که از AA و BB به یک فاصله و از CC به فاصلۀ 33 سانتی‌متر باشد. تعداد جواب‌های ممکن را بررسی کن.

  1. نقطۀ موردنظر را MM می‌نامیم. شرط اول یعنی MA=MBMA=MB؛ پس MM باید روی عمودمنصف پاره‌خط ABAB باشد. این خط را ll می‌نامیم و رسم می‌کنیم.

  2. شرط دوم یعنی MC=3 cmMC=3\,\text{cm}؛ پس MM باید روی دایره‌ای به مرکز CC و شعاع 33 سانتی‌متر باشد. این دایره را رسم می‌کنیم.

  3. نقاط مشترک خط و دایره را مشخص می‌کنیم؛ هر نقطۀ مشترک، به دلیل قرار داشتن روی هر دو مکان هندسی، هر دو شرط مسئله را دارد.

  4. اگر فاصلۀ CC از ll کمتر از 33 سانتی‌متر باشد، خط دایره را در دو نقطه قطع می‌کند؛ اگر برابر باشد، خط مماس است و یک جواب داریم؛ اگر بیشتر باشد، هیچ جوابی نداریم.

جواب: جواب‌ها نقاط مشترک عمودمنصف ABAB با دایرۀ مرکز CC و شعاع 33 سانتی‌مترند؛ بسته به وضعیت این خط و دایره، مسئله می‌تواند دو جواب، یک جواب یا هیچ جوابی داشته باشد.

نکات مهم

  • وضعیت صفحۀ برش نسبت به رویۀ مخروطی تعیین می‌کند که مقطع دایره، بیضی، سهمی، هذلولی یا یکی از حالت‌های خاص باشد.
  • مکان هندسی باید همۀ نقاط دارای شرط را در بر بگیرد؛ برابری فاصله‌ها به عمودمنصف یا نیمساز و فاصلۀ ثابتِ مثبت به دایره یا دو خط موازی می‌انجامد.
  • برای حل مسئله‌ای با دو شرط، مکان هندسی هر شرط را جداگانه رسم می‌کنیم و نقاط مشترک و تعداد آن‌ها را بررسی می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴۰ تا ۴۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: دایــره

در این درس یاد می‌گیری معادلهٔ ضمنی دایره را با مربع کامل کردن به شکل استاندارد تبدیل کنی، مرکز و شعاع آن را به‌دست آوری و تشخیص دهی چه زمانی معادله واقعاً یک دایره را نشان می‌دهد.

پیش از شروع

اگر در معادله‌ای عبارت‌های x2x^2 و y2y^2 را ببینی، می‌توانی مطمئن باشی که شکل آن یک دایره است؟ ممکن است همین معادله فقط یک نقطه را نشان دهد یا حتی هیچ نقطه‌ای نداشته باشد؟

وجود عبارت‌های مربعی به‌تنهایی کافی نیست. با تبدیل معادلهٔ ضمنی به شکل استاندارد، هم مرکز و شعاع احتمالی را پیدا می‌کنیم و هم می‌فهمیم معادله واقعاً یک دایره، فقط یک نقطه یا هیچ نقطه‌ای را مشخص می‌کند.

کلید تبدیل: مربع کامل

کلید تبدیل: مربع کامل

معادلهٔ ضمنی x2+y2+ax+by+c=0x^2+y^2+ax+by+c=0 اطلاعات دایره را در خودش پنهان کرده است. برای آشکار کردن آن، باید عبارت‌های مربوط به هر متغیر را به شکل یک مربع بنویسیم.

اول جمله‌های دارای xx را کنار هم و جمله‌های دارای yy را کنار هم می‌گذاریم؛ عدد ثابت را هم به سمت دیگر تساوی می‌بریم:

(x2+ax)+(y2+by)=−c(x^2+ax)+(y^2+by)=-c

حالا نصف ضریب جملهٔ خطی را به توان دو می‌رسانیم. اگر این مقدار را اضافه کنیم، باید همان مقدار را هم کم کنیم تا عبارت عوض نشود؛ درست مثل وقتی مبلغی به حسابت اضافه و بلافاصله همان مبلغ از آن کم می‌شود.

برای بخش مربوط به xx داریم:

x2+ax=(x+a2)2−a24x^2+ax=\left(x+\frac{a}{2}\right)^2-\frac{a^2}{4}

برای بخش مربوط به yy هم همین کار را انجام می‌دهیم:

y2+by=(y+b2)2−b24y^2+by=\left(y+\frac{b}{2}\right)^2-\frac{b^2}{4}

در پایان، عددهای بیرون پرانتزها را به سمت راست می‌بریم. یادت باشد: افزودن یک عدد بدون جبران آن، معادله را تغییر می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

خواندن مرکز و شعاع

خواندن مرکز و شعاع

حالا که مربع‌ها کامل شده‌اند، چطور مرکز و شعاع را پیدا کنیم؟ شکل استاندارد را مثل نشانیِ یک دایره بخوان:

(x−α)2+(y−β)2=r2(x-\alpha)^2+(y-\beta)^2=r^2

مرکز، نقطهٔ (α,β)(\alpha,\beta) است؛ یعنی هر پرانتز وقتی متغیر برابر مختصات متناظرِ مرکز باشد، صفر می‌شود. پس در (x+a2)2(x+\frac{a}{2})^2، مختصهٔ افقی مرکز −a2-\frac{a}{2} است، نه a2\frac{a}{2}.

بنابراین از معادلهٔ

(x+a2)2+(y+b2)2=a2+b2−4c4(x+\frac{a}{2})^2+(y+\frac{b}{2})^2=\frac{a^2+b^2-4c}{4}

مرکز را این‌طور می‌خوانیم:

O(−a2,−b2)O(-\frac{a}{2},-\frac{b}{2})

سمت راست، مربعِ شعاع است، نه خود شعاع. اگر مثبت باشد، ریشهٔ مثبت آن را می‌گیریم:

r=a2+b2−4c2r=\frac{\sqrt{a^2+b^2-4c}}{2}

مثلاً برای مشخص‌کردن یک محدودهٔ دایره‌ای روی نقشه، مرکز جای نشانهٔ مرکزی را تعیین می‌کند و شعاع میزان گسترش محدوده را. هنگام خواندن معادله هم این دو اطلاعات را جدا کن: نشانیِ مرکز از پرانتزها می‌آید و اندازهٔ شعاع از سمت راست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

دایره، نقطه یا هیچ‌کدام؟

دایره، نقطه یا هیچ‌کدام؟

دیدن x2x^2 و y2y^2 کافی نیست! برای معادلهٔ x2+y2+ax+by+c=0x^2+y^2+ax+by+c=0، شکل استاندارد را در نظر بگیر:

(x+a2)2+(y+b2)2=a2+b2−4c4(x+\frac{a}{2})^2+(y+\frac{b}{2})^2=\frac{a^2+b^2-4c}{4}

سمت چپ، مجموع دو مربع است؛ پس هرگز منفی نمی‌شود. بنابراین علامت سمت راست تعیین‌کننده است:

  • اگر a2+b2−4c>0a^2+b^2-4c>0 باشد، شعاعی مثبت داریم و شکل، دایره است.
  • اگر a2+b2−4c=0a^2+b^2-4c=0 باشد، هر دو مربع باید صفر باشند. پس فقط نقطهٔ (−a2,−b2)(-\frac{a}{2},-\frac{b}{2}) باقی می‌ماند، نه دایره‌ای با شعاع مثبت.
  • اگر a2+b2−4c<0a^2+b^2-4c<0 باشد، هیچ نقطه‌ای نداریم؛ چون مجموع دو مربع نمی‌تواند منفی شود.

برای تصور این تفاوت، نوک پرگاری را ثابت نگه دار: با دهانهٔ باز دایره می‌کشی؛ با دهانهٔ بسته فقط یک نقطه می‌گذاری. طول منفی هم اصلاً برای دهانهٔ پرگار معنا ندارد!

پس پیش از اعلام مرکز و شعاع یک دایره، مثبت بودن مربع شعاع را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

مثال حل‌شده

معادلهٔ x2+y2−2x+6y−5=0x^2+y^2-2x+6y-5=0 را به شکل استاندارد تبدیل کن و مرکز و شعاع آن را به دست آور.

  1. جمله‌های مربوط به هر متغیر را کنار هم قرار می‌دهیم و عدد ثابت را به سمت راست می‌بریم: (x2−2x)+(y2+6y)=5(x^2-2x)+(y^2+6y)=5.

  2. مربعِ نصف ضریب‌های خطی را پیدا می‌کنیم: (−22)2=1\left(\frac{-2}{2}\right)^2=1 و (62)2=9\left(\frac{6}{2}\right)^2=9.

  3. این عددها را به هر دو طرف اضافه می‌کنیم: (x2−2x+1)+(y2+6y+9)=5+1+9(x^2-2x+1)+(y^2+6y+9)=5+1+9.

  4. با استفاده از اتحاد مربع دوجمله‌ای می‌نویسیم: (x−1)2+(y+3)2=15(x-1)^2+(y+3)^2=15.

  5. سمت راست مثبت است، پس معادله یک دایره را نشان می‌دهد؛ با مقایسه با شکل استاندارد، مرکز (1,−3)(1,-3) و شعاع 15\sqrt{15} به دست می‌آید.

جواب: شکل استاندارد (x−1)2+(y+3)2=15(x-1)^2+(y+3)^2=15 است؛ پس مرکز (1,−3)(1,-3) و شعاع 15\sqrt{15} است.

نکات مهم

  • برای مربع کامل کردن، مربعِ نصف ضریب جملهٔ خطی را اضافه و کم می‌کنیم تا مقدار عبارت تغییر نکند.
  • در شکل استاندارد (x−h)2+(y−k)2=r2(x-h)^2+(y-k)^2=r^2، مرکز (h,k)(h,k) و شعاع، ریشهٔ مثبت سمت راست است.
  • در معادلهٔ x2+y2+ax+by+c=0x^2+y^2+ax+by+c=0، مثبت، صفر یا منفی بودن a2+b2−4ca^2+b^2-4c به‌ترتیب نشان‌دهندهٔ دایره، یک نقطه یا نبودن هیچ نقطه است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۴۷ تا ۵۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس سوم: بیضی و سهمی

در این درس یاد می‌گیری … بیضی را با ویژگی فاصله‌هایش بشناسی، از رابطهٔ اندازه‌های آن برای حل مسئله استفاده کنی و کشیدگی و خاصیت بازتابی آن را توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر داخل یک بیضی آینه‌ای، از یکی از کانون‌ها نور بتابانیم، پرتوهای بازتابیده از کجا می‌گذرند؟

پرتوهای بازتابیده از کانون دیگر می‌گذرند؛ حتی اگر به نقطه‌های متفاوتی از آینه برخورد کنند. راز این رفتار در ثابت‌بودن مجموع فاصله‌های نقاط بیضی از دو کانون و ویژگی خط مماس آن است.

راز نخ کشیده

راز نخ کشیده

دو سنجاق را روی کاغذ ثابت کن و دو سر یک نخ را به آن‌ها ببند؛ طول نخ باید از فاصلهٔ سنجاق‌ها بیشتر باشد. حالا نوک مداد را داخل نخ بگذار و طوری حرکت بده که هر دو بخش نخ کشیده بمانند. ردّ مداد یک بیضی می‌سازد!

دو نقطهٔ ثابت را کانون می‌نامیم و با FF و F′F' نشان می‌دهیم. اگر طول نخ ll باشد، برای هر نقطهٔ PP روی بیضی داریم:

PF+PF′=lPF+PF'=l

چرا؟ چون این دو فاصله، همان دو بخش نخ کشیده‌اند. هنگام حرکت مداد ممکن است یکی بلندتر و دیگری کوتاه‌تر شود، اما مجموعشان ثابت می‌ماند؛ لازم نیست خودِ فاصله‌ها برابر باشند.

این مجموع، جای نقطه را هم مشخص می‌کند: برای نقطهٔ درون بیضی از ll کمتر و برای نقطهٔ بیرون بیضی از ll بیشتر است. پس برای تشخیص جای یک نقطه، کافی است مجموع فاصله‌هایش تا دو کانون را با طول نخ مقایسه کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

نقشهٔ اجزای بیضی

نقشهٔ اجزای بیضی

برای شناخت اجزای بیضی، آن را مثل یک زمین بازی با دو نشانهٔ ثابت، یعنی کانون‌های FF و F′F'، تصور کن. مرکز بیضی، یعنی OO، درست وسط این دو کانون است.

قطری که از دو کانون می‌گذرد، قطر بزرگ است و دو سرش را AA و A′A' می‌نامیم. قطر کوچک بر آن عمود است و از مرکز می‌گذرد؛ دو سر آن BB و B′B' هستند. نام‌گذاری اندازه‌ها این‌طور است:

  • OA=OA′=aOA=OA'=a؛ پس طول قطر بزرگ 2a2a است.
  • OB=OB′=bOB=OB'=b؛ پس طول قطر کوچک 2b2b است.
  • OF=OF′=cOF=OF'=c؛ پس فاصلهٔ دو کانون 2c2c است.

حالا نوک قلم را در سرِ قطر بزرگ، یعنی AA، بگذار. فاصله‌اش از کانون نزدیک‌تر a−ca-c و از کانون دورتر a+ca+c است. بنابراین مجموع فاصله‌ها برابر است با:

AF+AF′=(a−c)+(a+c)=2aAF+AF'=(a-c)+(a+c)=2a

چون این مجموع برای تمام نقاط بیضی ثابت است، طول نخِ کشیده همان طول قطر بزرگ است، نه فاصلهٔ دو کانون.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

رابطهٔ سه اندازه

رابطهٔ سه اندازه

چرا اندازه‌های aa، bb و cc مستقل از هم نیستند؟ انتهای بالایی قطر کوچک را BB بنام و آن را به دو کانون FF و F′F' وصل کن.

نقطهٔ BB روی عمودمنصف پاره‌خط FF′FF' است؛ پس فاصله‌اش از دو کانون برابر است. از طرفی، چون روی بیضی است، داریم:

BF+BF′=2aBF+BF'=2a

بنابراین هرکدام از این دو فاصله برابر aa است. حالا به مثلث BOFBOF نگاه کن: در مرکز بیضی، یعنی OO، زاویهٔ قائمه داریم. دو ضلع قائم آن OB=bOB=b و OF=cOF=c و وترش BF=aBF=a است. پس طبق قضیهٔ فیثاغورس:

b2+c2=a2\boxed{b^2+c^2=a^2}

این رابطه هنگام طراحی یک قاب بیضی‌شکل به کار می‌آید: اگر نیم‌قطر بزرگ و جای کانون‌ها معلوم باشد، نیم‌قطر کوچک هم تعیین می‌شود؛ نمی‌توان آن را دلخواه انتخاب کرد.

حواست باشد: در این مثلث، aa وتر است، نه bb یا cc؛ بنابراین برای یافتن نیم‌قطر کوچک باید از b=a2−c2b=\sqrt{a^2-c^2} استفاده کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

چقدر کشیده است؟

چقدر کشیده است؟

دو بیضی ممکن است اندازه‌های متفاوتی داشته باشند، اما به یک اندازه کشیده به نظر برسند؛ مثل یک تصویر بیضی‌شکل و نسخهٔ بزرگ‌شدهٔ همان تصویر روی گوشی. پس برای سنجیدن کشیدگی، فاصلهٔ کانون‌ها به‌تنهایی کافی نیست؛ باید آن را با اندازهٔ بیضی مقایسه کنیم.

نسبت فاصلهٔ مرکز تا یک کانون به نیم‌قطر بزرگ، یعنی ca\frac{c}{a}، خروج از مرکز نام دارد. هرچه این نسبت به 11 نزدیک‌تر باشد، بیضی باریک‌تر و کشیده‌تر است؛ هرچه به 00 نزدیک‌تر باشد، بیضی گردتر و شبیه‌تر به دایره است.

رابطهٔ b2=a2−c2b^2=a^2-c^2 هم این تغییر را توضیح می‌دهد: اگر aa ثابت بماند و cc بیشتر شود، bb کمتر می‌شود؛ یعنی پهنای بیضی کاهش می‌یابد.

در حالت مرزی c=0c=0، دو کانون روی مرکز می‌افتند و شکل دایره می‌شود. در حالت مرزی c=ac=a، داریم b=0b=0 و شکل به پاره‌خط تبدیل می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

از یک کانون به کانون دیگر

از یک کانون به کانون دیگر

تصور کن سطح داخلی یک بیضی آینه‌ای باشد و در کانون FF چراغ کوچکی بگذاریم. پرتویی که به نقطهٔ MM از دیواره می‌رسد، پس از بازتاب از کانون دیگر، یعنی F′F'، می‌گذرد. چرا؟

خط مماس dd را در نقطهٔ MM در نظر بگیر. نقطهٔ تماس روی بیضی است، پس مجموع فاصله‌هایش از دو کانون برابر 2a2a است. هر نقطهٔ دیگر روی این مماس، بیرون بیضی قرار دارد و مجموع فاصله‌هایش از دو کانون بیشتر است. بنابراین مسیر FF به MM و سپس به F′F'، کوتاه‌ترین مسیر میان دو کانون با عبور از خط مماس است.

از ویژگی کوتاه‌ترین مسیر می‌دانیم که پاره‌خط‌های MFMF و MF′MF' با خط مماس زاویه‌های برابر می‌سازند. این برابری با قانون بازتاب نور سازگار است؛ پس پرتوِ آمده از FF در جهت F′F' بازتاب می‌شود.

نکتهٔ جالب این است که محل برخورد روی بیضی می‌تواند تغییر کند، اما کانون مقصد تغییر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

مثال حل‌شده

طول قطر بزرگ یک بیضی 1010 و فاصلهٔ دو کانون آن 66 است. طول قطر کوچک، مجموع فاصله‌های هر نقطهٔ روی بیضی از دو کانون و خروج از مرکز را به دست آور.

  1. ابتدا داده‌ها را به نیم‌اندازه‌ها تبدیل می‌کنیم: از 2a=102a=10 داریم a=5a=5 و از 2c=62c=6 داریم c=3c=3.

  2. رابطهٔ اندازه‌های بیضی را می‌نویسیم: b2=a2−c2=25−9=16b^2=a^2-c^2=25-9=16؛ چون طول مثبت است، b=4b=4.

  3. طول قطر کوچک دو برابر نیم‌قطر کوچک است؛ بنابراین 2b=82b=8.

  4. مجموع فاصله‌های هر نقطهٔ روی بیضی از دو کانون برابر طول قطر بزرگ، یعنی 2a=102a=10 است.

  5. خروج از مرکز را از نسبت فاصلهٔ کانون تا مرکز به نیم‌قطر بزرگ به دست می‌آوریم: ca=35\frac{c}{a}=\frac{3}{5}.

جواب: طول قطر کوچک 88، مجموع فاصله‌های هر نقطهٔ بیضی از دو کانون 1010 و خروج از مرکز 35\frac{3}{5} است.

نکات مهم

  • روی بیضی، مجموع فاصله‌ها از دو کانون برابر 2a2a است؛ این مجموع درون بیضی کمتر و بیرون آن بیشتر است.
  • مرکز، وسط دو کانون است و با نیم‌قطرهای aa و bb و فاصلهٔ کانون تا مرکز cc، داریم a2=b2+c2a^2=b^2+c^2.
  • هرچه خروج از مرکز ca\frac{c}{a} بیشتر باشد بیضی کشیده‌تر است، و پرتوِ آمده از یک کانون پس از بازتاب از سطح داخلی آینه‌ای بیضی از کانون دیگر می‌گذرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۵۰ تا ۵۱ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

سهمی

در این درس یاد می‌گیری سهمی را با برابری فاصله از کانون و خط هادی بشناسی، رأس آن را مشخص کنی و توضیح بدهی معادلهٔ سهمی باید چه ارتباطی با نقطه‌های آن داشته باشد.

پیش از شروع

آیا می‌شود فقط با یک خط ثابت، یک نقطهٔ ثابت و یک نخ، منحنی‌ای رسم کرد که همهٔ نقطه‌هایش یک ویژگی مشترک داشته باشند؟

بله؛ با روش گونیا و نخ می‌توان منحنی‌ای به نام سهمی رسم کرد. ویژگی مشترک نقطه‌های آن این است که فاصلهٔ هرکدام از نقطهٔ ثابت، با فاصله‌اش از خط ثابت برابر است.

کشف ویژگی با گونیا و نخ

کشف ویژگی با گونیا و نخ

چطور یک نخ می‌تواند فاصله‌ها را برابر نگه دارد؟ راز این رسم، ثابت بودن طول نخ است.

ضلع BCBC گونیا روی خط ثابت dd قرار دارد و ضلع ABAB بر آن عمود است. طول نخ برابر ABAB است؛ یک سرش به AA و سر دیگرش به نقطهٔ ثابت FF بسته شده است. نوک مداد را XX می‌نامیم؛ مداد روی ضلع ABAB می‌ماند و نخ را کاملاً کشیده نگه می‌دارد.

نخ از AA تا XX و سپس از XX تا FF می‌رود، پس:

AX+XF=ABAX+XF=AB

از طرفی، چون XX روی پاره‌خط ABAB است:

AX+XB=ABAX+XB=AB

با کنار گذاشتن بخش مشترک AXAX، نتیجه می‌گیریم:

XF=XBXF=XB

پاره‌خط XBXB بر خط dd عمود است؛ بنابراین طول آن فاصلهٔ نقطهٔ XX از خط dd است، نه فاصله تا نقطه‌ای دلخواه روی خط. پس نوک مداد از FF و خط dd به یک فاصله است. هنگام حرکت گونیا هم، تا وقتی نخ کشیده و مداد چسبیده به ضلع باشد، همین برابری برقرار می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

سهمی، کانون، خط هادی و رأس

سهمی، کانون، خط هادی و رأس

ویژگی‌ای که با نخ و گونیا کشف کردی، تعریف سهمی است: مجموعهٔ همهٔ نقطه‌هایی از صفحه که فاصله‌شان از یک نقطهٔ ثابت و یک خط ثابت برابر است. نقطهٔ ثابت را کانون و خط ثابت را خط هادی می‌نامیم؛ کانون روی خط هادی نیست.

اگر کانون را FF و خط هادی را dd بنامیم، برای تشخیص اینکه نقطه‌ای مثل XX روی سهمی است، دو فاصله را مقایسه می‌کنیم: طول XFXF و فاصلهٔ عمودی XX از dd. برابر بودن این دو فاصله، هم برای قرار گرفتن روی سهمی لازم است و هم کافی؛ یعنی هیچ نقطهٔ هم‌فاصله‌ای بیرون از سهمی نمی‌ماند.

رأس سهمی کجاست؟ از FF بر dd عمود رسم کن و پای عمود را HH بنام. رأس، نقطهٔ میانی پاره‌خط FHFH است؛ چون در این نقطه فاصله از کانون و خط هادی برابر می‌شود. پس رأس، خودِ کانون یا پای عمود نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

از شکل هندسی به معادله

از شکل هندسی به معادله

تا اینجا سهمی را با یک ویژگی هندسی شناختیم: فاصلهٔ هر نقطهٔ آن از کانون و خط هادی برابر است. حالا می‌خواهیم همین مجموعهٔ نقطه‌ها را با زبان مختصات توصیف کنیم.

معادلهٔ سهمی باید دقیقاً همان نقطه‌های سهمی را مشخص کند؛ نه کمتر و نه بیشتر. پس باید دو جهت را بررسی کنیم:

  • اگر نقطه‌ای روی سهمی باشد، با جای‌گذاری مختصاتش در معادله، تساوی درست شود.
  • اگر مختصات نقطه‌ای معادله را درست کند، آن نقطه حتماً روی سهمی باشد.

مثل فهرست مهمان‌های یک جشن است: فهرست دقیق، هم نام همهٔ مهمان‌های دعوت‌شده را دارد و هم نام فرد دعوت‌نشده‌ای در آن نیست. معادله هم نباید نقطه‌ای از سهمی را جا بیندازد یا نقطه‌ای بیرون از آن را بپذیرد.

در ادامهٔ کتاب، فقط سهمی‌هایی بررسی می‌شوند که خط هادی آن‌ها با یکی از محورهای مختصات موازی باشد. فعلاً مهم این است که بدانیم از یک معادلهٔ درست چه انتظاری داریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

مثال حل‌شده

کانون سهمی F=(0,4)F=(0,4) و خط هادی آن محور طول‌ها، یعنی خط y=0y=0، است. آیا نقطهٔ P=(4,4)P=(4,4) روی این سهمی قرار دارد؟ مختصات رأس را نیز پیدا کن.

  1. ابتدا فاصلهٔ نقطه از کانون را پیدا می‌کنیم. چون PP و FF عرض یکسان دارند، پاره‌خط میان آن‌ها افقی است و طولش برابر PF=∣4−0∣=4PF=|4-0|=4 است.

  2. فاصلهٔ PP از خط هادی، طول عمود آن بر محور طول‌هاست؛ بنابراین این فاصله برابر ∣4∣=4|4|=4 است.

  3. دو فاصله برابرند؛ پس طبق تعریف سهمی، نقطهٔ PP روی سهمی قرار دارد.

  4. عمودِ گذرنده از کانون بر خط هادی، خط x=0x=0 است و پای این عمود نقطهٔ H=(0,0)H=(0,0) است.

  5. رأس روی پاره‌خط FHFH و از دو سر آن هم‌فاصله است؛ پس وسط آن است و مختصاتش V=(0,2)V=(0,2) می‌شود.

جواب: نقطهٔ P=(4,4)P=(4,4) روی سهمی است و رأس سهمی V=(0,2)V=(0,2) است.

نکات مهم

  • در رسم با گونیا، ثابت بودن طول نخ و کشیده ماندن آن باعث برابری فاصلهٔ نوک مداد از کانون و خط هادی می‌شود.
  • سهمی مجموعهٔ همهٔ نقطه‌های هم‌فاصله از کانون و خط هادی است و رأس، وسط پاره‌خط میان کانون و پای عمود آن روی خط هادی قرار دارد.
  • معادلهٔ سهمی باید دقیقاً نقطه‌های آن را مشخص کند؛ یعنی هم همهٔ نقطه‌های سهمی در معادله صدق کنند و هم هر نقطهٔ سازگار با معادله روی سهمی باشد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۵۱ تا ۵۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

معادلۀ سهمی

در این درس یاد می‌گیری چگونه از برابری فاصله‌ها معادلهٔ سهمی را به‌دست آوری و از روی معادله، رأس، کانون، خط هادی، محور و جهت دهانهٔ آن را پیش و پس از انتقال مشخص کنی.

پیش از شروع

اگر نقطه‌ای حرکت کند و همیشه فاصله‌اش از یک نقطهٔ ثابت و یک خط ثابت برابر بماند، چه مسیری می‌سازد؟ چطور می‌توانیم این شرط هندسی را به یک معادله تبدیل کنیم؟

این مسیر یک سهمی است؛ نقطهٔ ثابت را کانون و خط ثابت را خط هادی می‌نامیم. با نوشتن برابری دو فاصله در دستگاه مختصات، می‌توانیم معادلهٔ سهمی را پیدا کنیم و از روی آن شکل و جای سهمی را بشناسیم.

سهمی؛ برابری دو فاصله

فرض کن نقطه‌ای روی صفحه حرکت می‌کند، اما یک قانون دارد: فاصله‌اش از نقطهٔ ثابت FF همیشه با فاصله‌اش از خط ثابت dd برابر باشد. مسیر تمام نقطه‌هایی که این شرط را دارند، سهمی است؛ FF را کانون و dd را خط هادی می‌نامیم. کانون روی خط هادی نیست.

منظور از فاصلهٔ نقطه تا خط چیست؟ کوتاه‌ترین فاصله؛ یعنی طول پاره‌خطی که از نقطه بر خط عمود می‌کنیم. پس برای بررسی نقطهٔ PP، پای عمود آن بر خط هادی را BB می‌نامیم و دو طول PFPF و PBPB را مقایسه می‌کنیم. نقطهٔ PP دقیقاً وقتی روی سهمی است که PF=PBPF=PB باشد.

حالا از کانون بر خط هادی عمود کن و پای عمود را HH بنام. وسط پاره‌خط FHFH از کانون و خط هادی فاصلهٔ برابر دارد؛ این نقطه، رأس سهمی است. بنابراین رأس، در میانهٔ کانون و پای عمود آن بر خط هادی قرار می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

از فاصله‌ها تا معادله

از فاصله‌ها تا معادله

فرض کن کانون F(a,0)F(a,0) و خط هادی x=−ax=-a باشد؛ در اینجا a>0a>0 است. رأس در مبدأ قرار می‌گیرد، چون مبدأ در میانهٔ کانون و خط هادی است.

حالا نقطهٔ دلخواه P(x,y)P(x,y) را روی سهمی بگیر. پای عمود آن روی خط هادی، نقطهٔ B(−a,y)B(-a,y) است. فاصلهٔ نقطه از خط را روی همین پاره‌خط عمودی می‌سنجیم، نه روی یک مسیر مایل.

طبق تعریف سهمی، فاصله‌های PFPF و PBPB برابرند؛ پس:

(x−a)2+y2=(x+a)2\sqrt{(x-a)^2+y^2}=\sqrt{(x+a)^2}

با مجذور کردن دو طرف داریم:

(x−a)2+y2=(x+a)2(x-a)^2+y^2=(x+a)^2

با باز کردن پرانتزها، جمله‌های x2x^2 و a2a^2 حذف می‌شوند و نتیجه می‌گیریم:

y2=4axy^2=4ax

معنای aa را فراموش نکن: فاصلهٔ رأس تا کانون برابر aa است. فاصلهٔ رأس تا خط هادی هم aa است؛ بنابراین فاصلهٔ کانون تا خط هادی برابر 2a2a می‌شود. مثل دو مسیر هم‌اندازه که از رأس، یکی به سمت کانون و دیگری به سمت خط هادی می‌روند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

چهار جهت بازشدن سهمی

چهار جهت بازشدن سهمی

برای شناختن جهت سهمی، لازم نیست چهار شکل را جداگانه حفظ کنی. فرض کن رأس در مبدأ و a>0a>0 است؛ اول ببین کدام متغیر به توان دو رسیده است:

  • اگر yy به توان دو باشد، محور سهمی محور xxهاست: معادلهٔ y2=4axy^2=4ax دهانهٔ رو به راست و معادلهٔ y2=−4axy^2=-4ax دهانهٔ رو به چپ دارد.
  • اگر xx به توان دو باشد، محور سهمی محور yyهاست: معادلهٔ x2=4ayx^2=4ay دهانهٔ رو به بالا و معادلهٔ x2=−4ayx^2=-4ay دهانهٔ رو به پایین دارد.

چرا علامت کمک می‌کند؟ مربع هر عدد نامنفی است؛ پس مثلاً در y2=−4axy^2=-4ax، مقدار xx نمی‌تواند مثبت باشد. بنابراین سهمی به سمت چپ باز می‌شود.

مثل جهت‌دادن به چراغ‌قوه، محور مسیر میانی دهانه است. کانون روی این مسیر و در سمت بازشدن قرار دارد؛ خط هادی هم در سمت مقابل رأس و عمود بر محور است. فاصلهٔ هرکدام از رأس برابر aa است.

حواست باشد: متغیرِ مربع‌شده نام محور را نمی‌دهد؛ مثلاً وجود y2y^2 نشانهٔ محور افقی است!

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

وقتی رأس جابه‌جا می‌شود

وقتی رأس جابه‌جا می‌شود

تصور کن سهمی را روی کاغذ شفافی کشیده‌ای و کاغذ را بدون چرخاندن جابه‌جا می‌کنی. شکل و جهت دهانه عوض نمی‌شوند؛ فقط جای سهمی تغییر می‌کند.

برای انتقال رأس از مبدأ به (h,k)(h,k)، در معادله به‌جای xx عبارت x−hx-h و به‌جای yy عبارت y−ky-k را می‌گذاریم. پس سهمیِ رو به راستِ y2=4axy^2=4ax به شکل زیر درمی‌آید:

(y−k)2=4a(x−h)(y-k)^2=4a(x-h)

در این حالت، با فرض a>0a>0:

  • رأس: (h,k)(h,k)
  • کانون: F(h+a,k)F(h+a,k)
  • خط هادی: x=h−ax=h-a
  • محور تقارن: y=ky=k

کانون، خط هادی و محور همگی همراه رأس جابه‌جا شده‌اند؛ بنابراین فاصلهٔ کانونی همچنان aa است. برای جهت‌های دیگر هم همین جایگزینی را انجام می‌دهیم.

مراقب علامت‌ها باش: عبارت x−hx-h با صفر شدن در x=hx=h، مختصات افقی رأس را نشان می‌دهد. پس اگر داخل پرانتز x+2x+2 ببینی، آن را x−(−2)x-(-2) بخوان؛ مختصات افقی رأس −2-2 است، نه 22.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

مثال حل‌شده

رأس، کانون، خط هادی، محور و جهت دهانهٔ سهمیِ (y+1)2=−12(x−2)(y+1)^2=-12(x-2) را مشخص کن.

  1. معادله را با فرم (y−k)2=−4a(x−h)(y-k)^2=-4a(x-h) مقایسه می‌کنیم؛ پس h=2h=2 و k=−1k=-1 و رأس (2,−1)(2,-1) است.

  2. از 4a=124a=12 به دست می‌آوریم a=3a=3؛ این مقدار فاصلهٔ کانون تا رأس است.

  3. چون عبارت شامل yy به توان دو رسیده، محور افقی است و علامت منفی نشان می‌دهد دهانه رو به چپ باز می‌شود.

  4. کانون به اندازهٔ 33 واحد چپِ رأس است، پس F(h−a,k)=F(−1,−1)F(h-a,k)=F(-1,-1).

  5. خط هادی به اندازهٔ 33 واحد راستِ رأس قرار دارد، پس x=h+a=5x=h+a=5؛ محور نیز خط افقیِ گذرنده از رأس، یعنی y=−1y=-1 است.

جواب: سهمی رأس (2,−1)(2,-1)، کانون F(−1,−1)F(-1,-1)، خط هادی x=5x=5 و محور y=−1y=-1 دارد و دهانهٔ آن رو به چپ است.

نکات مهم

  • سهمی مجموعهٔ نقطه‌هایی است که فاصله‌شان از کانون با فاصلهٔ عمودی‌شان از خط هادی برابر است و رأس در میانهٔ کانون و خط هادی قرار دارد.
  • در معادله‌های استاندارد با a>0a>0، ضریب به اندازهٔ 4a4a است؛ مربع بودن yy محور افقی و مربع بودن xx محور عمودی را نشان می‌دهد و علامت، جهت دهانه را تعیین می‌کند.
  • با انتقال رأس به (h,k)(h,k)، جای xx و yy را x−hx-h و y−ky-k می‌گیرند و کانون، خط هادی و محور نیز به همان اندازه منتقل می‌شوند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۵۳ تا ۵۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

انتقال (محورها)

در این درس یاد می‌گیری معادلهٔ یک سهمی را با کامل‌کردن مربع به صورت متعارف تبدیل کنی و از روی آن رأس، جهت دهانه، کانون، خط هادی و محور سهمی را به دست بیاوری.

پیش از شروع

در معادلهٔ y=x2+3x+5y=x^2+3x+5، آیا عدد ثابتِ 55 حتماً ارتفاع رأس سهمی را نشان می‌دهد؟ چطور می‌توان جای واقعی رأس را از دل این معادله پیدا کرد؟

نه؛ عدد ثابت به‌تنهایی ارتفاع رأس را مشخص نمی‌کند، چون جملهٔ دارای xx هم در جای رأس نقش دارد. با کامل‌کردن مربع، می‌توان معادله را به شکلی نوشت که مختصات رأس و جهت بازشدن سهمی از روی آن خوانده شود.

سهمی پشت ظاهر معادله

سهمی پشت ظاهر معادله

آیا برای شناختن سهمی، حتماً باید معادله‌اش از همان اول به صورت متعارف باشد؟ نه! گاهی ظاهر معادله فرق دارد، اما با مرتب‌کردن آن می‌توان شکل آشنای سهمی را پیدا کرد.

در معادلات این درس، به بزرگ‌ترین توان هر متغیر نگاه کن: یکی از متغیرها از درجهٔ 22 و دیگری از درجهٔ 11 است. مثلاً در y=x2+3x+5y=x^2+3x+5، متغیر xx از درجهٔ 22 و متغیر yy از درجهٔ 11 است. وجود جملهٔ 3x3x درجهٔ xx را تغییر نمی‌دهد؛ چون بزرگ‌ترین توان آن همچنان 22 است.

جای متغیرها هم می‌تواند عوض شود: در x=y2−4y+2x=y^2-4y+2، این بار yy درجهٔ دوم و xx درجهٔ اول است.

پس متعارف نبودنِ ظاهر معادله، به معنی سهمی نبودن آن نیست. فعلاً درجه‌ها سرنخ شناخت ما هستند؛ برای پیدا کردن جای دقیق رأس و دیگر مشخصات، باید معادله را به صورت متعارف بازنویسی کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

کلید تبدیل: مربع کامل

کلید تبدیل: مربع کامل

برای پیدا کردن صورت متعارف، باید عبارتِ درجهٔ دوم را به مربع یک دوجمله‌ای تبدیل کنیم. ابزارمان این اتحاد است:

(u+t)2=u2+2tu+t2(u+t)^2=u^2+2tu+t^2

پس برای کامل‌کردن مربعِ u2+buu^2+bu، نصف ضریبِ uu را پیدا می‌کنیم و مربع آن را می‌افزاییم؛ یعنی (b2)2\left(\frac{b}{2}\right)^2.

در معادلهٔ سهمی، ابتدا جمله‌های مربوط به متغیرِ درجهٔ دوم را یک طرف و بقیه را طرف دیگر می‌بریم. اگر ضریب جملهٔ درجهٔ دوم برابر 11 نیست، ابتدا با تقسیم مناسب آن را 11 می‌کنیم. سپس عدد لازم را به هر دو طرف اضافه می‌کنیم تا برابری حفظ شود؛ درست مثل ترازویی که برای متعادل ماندن، باید به هر دو کفه‌اش وزنهٔ یکسان اضافه کنیم.

مثلاً برای عبارت y2−6yy^2-6y، نصف ضریبِ جملهٔ خطی برابر −3-3 و مربع آن 99 است؛ بنابراین:

y2−6y+9=(y−3)2y^2-6y+9=(y-3)^2

دقت کن: عددی که اضافه می‌کنیم مربعِ نصف ضریب است، نه خودِ نصف ضریب. در پایان، عبارتِ مربع‌شده را یک طرف نگه می‌داریم و طرف دیگر را ساده و در صورت نیاز فاکتورگیری می‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

خواندن مشخصات سهمی

خواندن مشخصات سهمی

حالا معادلهٔ متعارف مثل یک نشانی، جای سهمی را به ما نشان می‌دهد. در هر چهار الگو، رأس نقطهٔ (h,k)(h,k) است؛ پس علامت‌های داخل پرانتز را با دقت بخوان: عبارت (x+2)(x+2) یعنی h=−2h=-2، نه h=2h=2.

با فرض a>0a>0، الگوها این‌اند:

  • (x−h)2=4a(y−k)(x-h)^2=4a(y-k): دهانه رو به بالا.
  • (x−h)2=−4a(y−k)(x-h)^2=-4a(y-k): دهانه رو به پایین.
  • (y−k)2=4a(x−h)(y-k)^2=4a(x-h): دهانه رو به راست.
  • (y−k)2=−4a(x−h)(y-k)^2=-4a(x-h): دهانه رو به چپ.

فاصلهٔ کانونی برابر aa است، نه 4a4a؛ بنابراین قدرمطلق ضریب سمت راست را بر 44 تقسیم کن.

از رأس، به اندازهٔ aa در جهت دهانه برو تا به کانون برسی. خط هادی در طرف مخالف، به همین فاصله از رأس قرار دارد و بر محور سهمی عمود است. محور سهمی هم از رأس و کانون می‌گذرد: برای دهانهٔ بالا یا پایین، x=hx=h و برای دهانهٔ راست یا چپ، y=ky=k است.

پس لازم نیست مشخصات را جداجدا حفظ کنی؛ رأس، جهت دهانه و فاصلهٔ کانونی راهنمای بقیه‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مثال حل‌شده

معادلهٔ y2+4y−12x+16=0y^2+4y-12x+16=0 را به صورت متعارف تبدیل کن و رأس، جهت دهانه، فاصلهٔ کانونی، کانون، خط هادی و محور سهمی را به دست بیاور.

  1. جمله‌های شامل yy را در یک طرف نگه می‌داریم: y2+4y=12x−16y^2+4y=12x-16.

  2. نصف ضریب جملهٔ خطی برابر 22 و مربع آن 44 است؛ پس به هر دو طرف 44 اضافه می‌کنیم: y2+4y+4=12x−12y^2+4y+4=12x-12.

  3. طرف چپ را به شکل مربع و طرف راست را به شکل حاصل‌ضرب می‌نویسیم: (y+2)2=12(x−1)(y+2)^2=12(x-1).

  4. با الگوی (y−k)2=4a(x−h)(y-k)^2=4a(x-h) مقایسه می‌کنیم: h=1h=1، k=−2k=-2 و 4a=124a=12؛ پس a=3a=3، رأس A(1,−2)A(1,-2) و دهانه رو به راست است.

  5. کانون به اندازهٔ 33 در سمت راست رأس است، پس F(4,−2)F(4,-2)؛ خط هادی به همین فاصله در سمت چپ رأس قرار دارد، پس x=−2x=-2؛ محور سهمی نیز خط افقیِ گذرنده از رأس، یعنی y=−2y=-2 است.

جواب: صورت متعارف (y+2)2=12(x−1)(y+2)^2=12(x-1) است؛ رأس A(1,−2)A(1,-2)، دهانه رو به راست، فاصلهٔ کانونی a=3a=3، کانون F(4,−2)F(4,-2)، خط هادی x=−2x=-2 و محور سهمی y=−2y=-2 است.

نکات مهم

  • برای تبدیل معادله به صورت متعارف، جمله‌های متغیرِ درجهٔ دوم را کنار هم می‌گذاریم و پس از یک‌کردن ضریب جملهٔ مربعی، مربعِ نصف ضریب جملهٔ خطی را به هر دو طرف اضافه می‌کنیم.
  • در صورت متعارف، رأس سهمی (h,k)(h,k) است و متغیرِ داخل مربع همراه با علامت ضریب طرف دیگر، راستای محور و جهت دهانه را مشخص می‌کند.
  • با درنظرگرفتن a>0a>0، فاصلهٔ کانون تا رأس برابر aa است و کانون و خط هادی در دو سوی رأس و به فاصلهٔ برابر از آن قرار می‌گیرند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۵۵ تا ۵۶ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رسم سهمی

در این درس یاد می‌گیری با تبدیل معادلهٔ سهمی به شکل استاندارد و یافتن چند نقطهٔ راهنما، آن را تقریبی رسم کنی و کاربرد ویژگی بازتابندگی آن را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا در چراغ جلوی خودرو، جای لامپ و شکل آینهٔ پشت آن می‌تواند مسیر نور را تغییر دهد؟

اگر مقطع آینه سهمی باشد و لامپ در کانون آن قرار بگیرد، نور پس از برخورد به آینه، موازی با محور سهمی بازتاب می‌یابد. برای شناخت این شکل، یاد می‌گیریم از روی معادله، رأس و کانون را پیدا کنیم و سهمی را تقریبی رسم کنیم.

از معادله تا مشخصات سهمی

از معادله تا مشخصات سهمی

برای رسم سهمی، اول باید «نشانی» آن را از معادله بخوانیم: رأس کجاست و دهانه به کدام سمت باز می‌شود؟ شکل استاندارد این اطلاعات را روشن می‌کند.

اگر معادله استاندارد نیست، جمله‌های مربوط به متغیرِ توان‌دوم را کنار هم می‌آوریم و مربع کامل می‌کنیم؛ الگوی اصلی این است:

x2+bx+b24=(x+b2)2x^2+bx+\frac{b^2}{4}=(x+\frac{b}{2})^2

یادت باشد هر مقداری به یک طرف معادله اضافه می‌کنی، به طرف دیگر هم اضافه کنی.

در شکل‌های زیر، رأس همیشه (h,k)(h,k) است و a>0a>0 فاصلهٔ رأس تا کانون است:

  • (x−h)2=4a(y−k)(x-h)^2=4a(y-k): دهانه بالا، کانون (h,k+a)(h,k+a) و خط هادی y=k−ay=k-a است.
  • (x−h)2=−4a(y−k)(x-h)^2=-4a(y-k): دهانه پایین، کانون (h,k−a)(h,k-a) و خط هادی y=k+ay=k+a است.
  • (y−k)2=4a(x−h)(y-k)^2=4a(x-h): دهانه راست، کانون (h+a,k)(h+a,k) و خط هادی x=h−ax=h-a است.
  • (y−k)2=−4a(x−h)(y-k)^2=-4a(x-h): دهانه چپ، کانون (h−a,k)(h-a,k) و خط هادی x=h+ax=h+a است.

محور تقارن در دو حالت اول x=hx=h و در دو حالت بعد y=ky=k است. به‌جای حفظ‌کردن جداگانهٔ همه‌چیز، تصور کن از رأس به‌اندازهٔ aa به سمت دهانه می‌روی تا به کانون برسی؛ خط هادی همین فاصله را در سمت مخالف دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

رسم با سه نقطهٔ راهنما

رسم با سه نقطهٔ راهنما

برای رسم سهمی، فقط دانستن رأس کافی نیست؛ دو نقطهٔ دیگر کمک می‌کنند بازشدگی منحنی را هم درست نشان بدهیم. مثل وقتی که برای کشیدن یک قوس، چند جای مشخص را علامت می‌گذاری.

پس از مشخص‌کردن رأس و کانون، این مسیر را برو:

  • خطی از رأس و کانون بگذران؛ این خط، محور تقارن سهمی است.
  • از کانون، خطی عمود بر محور تقارن رسم کن.
  • روی این خط، در دو طرف کانون، دو نقطهٔ BB و B′B' را مشخص کن که فاصلهٔ هرکدام از کانون 2a2a باشد؛ اینجا aa فاصلهٔ رأس تا کانون است.

چرا این دو نقطه روی سهمی‌اند؟ فاصلهٔ کانون از خط هادی 2a2a است. چون خط رسم‌شده از کانون با خط هادی موازی است، فاصلهٔ هرکدام از این دو نقطه تا خط هادی نیز 2a2a می‌شود؛ پس فاصله‌شان از کانون و خط هادی برابر است.

اکنون منحنی همواری از این دو نقطه و رأس بگذران و آن را در جهت دهانه ادامه بده. نقطه‌ها را با پاره‌خط به هم وصل نکن! شکل نهایی باید نسبت به محور سهمی متقارن باشد؛ این رسم با کاغذ و قلم، تقریبی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

سهمی و هدایت نور

سهمی و هدایت نور

چرا شکل آینهٔ پشت لامپِ چراغ خودرو مهم است؟ سهمی می‌تواند مسیر نور را به‌شکلی منظم هدایت کند. اگر منبع نور در کانون باشد، پرتوهایی که به سطح بازتابندهٔ سهموی می‌تابند، پس از بازتاب موازی محور سهمی حرکت می‌کنند؛ حتی اگر پیش از برخورد، جهت‌های متفاوتی داشته باشند.

مسیر برعکس هم برقرار است: اگر پرتوهای ورودی موازی محور سهمی باشند، پس از برخورد به سطح بازتابنده، از کانون می‌گذرند. پس کانون در یک حالت محل قرارگیری منبع نور است و در حالت دیگر محل جمع‌شدن پرتوهای بازتابیده.

در چراغ جلوی خودرو، لامپ را در کانونِ بازتابندهٔ سهموی قرار می‌دهند. نورهایی که به عقب و به آینه می‌تابند، پس از بازتاب به جلو و موازی محور هدایت می‌شوند. دقت کن: موازی‌شدن پرتوهای بازتابیده به جای منبع نور وابسته است؛ صرفاً سهموی‌بودن آینه کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

مثال حل‌شده

سهمی با معادلهٔ y2+4y−8x−4=0y^2+4y-8x-4=0 را به‌صورت تقریبی رسم کنید.

  1. جمله‌های شامل yy را جدا می‌کنیم: y2+4y=8x+4y^2+4y=8x+4.

  2. برای کامل‌کردن مربع، به دو طرف 44 اضافه می‌کنیم: y2+4y+4=8x+8y^2+4y+4=8x+8؛ پس (y+2)2=8(x+1)(y+2)^2=8(x+1).

  3. با مقایسه با (y−k)2=4a(x−h)(y-k)^2=4a(x-h)، داریم h=−1h=-1، k=−2k=-2 و 4a=84a=8؛ بنابراین رأس A=(−1,−2)A=(-1,-2) و a=2a=2 است و دهانه رو به راست باز می‌شود.

  4. کانون در فاصلهٔ aa سمت راست رأس قرار دارد، پس F=(1,−2)F=(1,-2) است؛ خط هادی x=−3x=-3 و محور تقارن y=−2y=-2 است.

  5. خط عمود بر محور در کانون، x=1x=1 است. روی این خط، به اندازهٔ 2a=42a=4 بالا و پایین کانون می‌رویم و دو نقطهٔ B=(1,2)B=(1,2) و B′=(1,−6)B'=(1,-6) را علامت می‌زنیم.

  6. رأس و دو نقطهٔ راهنما را با منحنی نرم، متقارن نسبت به y=−2y=-2، به هم وصل می‌کنیم و دو شاخه را به سمت راست ادامه می‌دهیم؛ این رسم، تقریبی است.

جواب: شکل استاندارد (y+2)2=8(x+1)(y+2)^2=8(x+1) است؛ رأس A=(−1,−2)A=(-1,-2)، فاصلهٔ کانونی a=2a=2، کانون F=(1,−2)F=(1,-2)، خط هادی x=−3x=-3 و محور تقارن y=−2y=-2 است. سهمی رو به راست باز می‌شود و از دو نقطهٔ راهنمای B=(1,2)B=(1,2) و B′=(1,−6)B'=(1,-6) می‌گذرد.

نکات مهم

  • با کامل‌کردن مربع و تبدیل معادله به شکل استاندارد، می‌توان رأس، فاصلهٔ کانونی، کانون، خط هادی، محور تقارن و جهت دهانهٔ سهمی را پیدا کرد.
  • برای رسم تقریبی سهمی، رأس و دو نقطهٔ واقع بر خط عمود بر محور در کانون، هر یک به فاصلهٔ 2a2a از کانون، نقطه‌های راهنمای مناسبی هستند.
  • پرتوهای خارج‌شده از کانون پس از بازتاب موازی محور می‌شوند و پرتوهای ورودیِ موازی محور پس از بازتاب از کانون می‌گذرند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۵۶ تا ۶۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ویژگی بازتابندگی سهمی‌ها و کاربردهای آن

در این درس یاد می‌گیری ویژگی بازتابندگی سهمی را برای توضیح کار چراغ خودرو و دیش مخابراتی به کار ببری و فاصلهٔ کانونی دیش را از قطر دهانه و عمق آن به دست آوری.

پیش از شروع

چراغ جلوی خودرو نور را به جلو می‌فرستد، اما دیش مخابراتی موج‌ها را در یک نقطه جمع می‌کند؛ چطور یک شکل هندسی می‌تواند هر دو کار را انجام دهد؟

مقطعِ بازتاب‌دهندهٔ هر دو وسیله سهمی است. سهمی می‌تواند پرتوهای برخاسته از کانون را موازی محور بازتاب دهد و، در مسیر برعکس، پرتوهای موازی محور را به کانون برساند.

دو مسیرِ بازتاب

دو مسیرِ بازتاب

تصور کن مقطع یک آینه به شکل سهمی است. محور سهمی خط تقارن آن است و کانون نقطه‌ای مشخص روی این محور است. مسیر نور پس از برخورد به این آینه، به جهت ورودش بستگی دارد:

  • از کانون به بیرون: اگر پرتو از کانون به بدنهٔ سهمی برسد، پس از بازتاب، موازی محور سهمی حرکت می‌کند. پس پرتوهایی که از یک نقطه به بخش‌های مختلف آینه رسیده‌اند، موازی یکدیگر بازمی‌گردند.
  • از بیرون به کانون: اگر پرتوهای ورودی موازی محور باشند، پس از بازتاب همگی از کانون می‌گذرند. همین ویژگی کمک می‌کند موج‌های دریافتی یک دیش در محل گیرنده جمع شوند.

این دو حالت، مسیرهای وارونهٔ یکدیگرند؛ می‌توانی در ذهن، جهت پیکان‌های نور را برعکس کنی.

نکتهٔ مهم این است که «موازی محور» با «روی محور» فرق دارد: لازم نیست پرتو ورودی روی خط تقارن باشد؛ کافی است جهتش با آن موازی باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

چرا لامپ در کانون است؟

چرا لامپ در کانون است؟

لامپ به جهت‌های مختلف نور می‌فرستد؛ پس چرا نور چراغ خودرو بیشتر رو به جلو هدایت می‌شود؟ راز آن در شکل و جای جدارهٔ آینه‌ای پشت لامپ است.

مقطع این جداره سهمی است و لامپ را در کانون آن قرار می‌دهند. حالا یک پرتو را دنبال کن که از لامپ به سمت عقب می‌رود: پرتو به جداره برخورد می‌کند و به‌کمک ویژگی بازتابندگی سهمی، موازی محور سهمی به جلو بازمی‌گردد. پرتوهای دیگری هم که از کانون به بخش‌های مختلف جداره می‌تابند، پس از بازتاب همین جهت را پیدا می‌کنند.

بنابراین، نورِ رو به عقب هم برای روشن‌کردن مسیر جلو به کار می‌آید؛ جداره نور تازه‌ای تولید نمی‌کند، بلکه مسیر نور لامپ را تغییر می‌دهد. فقط آینه‌ای‌بودنِ جداره کافی نیست؛ شکل سهموی و قرارگرفتن لامپ در کانون هم مهم‌اند. اگر لامپ از کانون جابه‌جا شود، دیگر نمی‌توان انتظار داشت همهٔ پرتوهای بازتابی موازی محور باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

پیدا کردن کانونِ دیش

پیدا کردن کانونِ دیش

اگر بخواهی گیرنده را در کانون یک دیش سهموی بگذاری، چطور جای آن را پیدا می‌کنی؟ کافی است قطر دهانه و عمق دیش را اندازه بگیری.

مقطع دیش را سهمی‌ای در نظر بگیر که رأسش مبدأ است و رو به بالا باز می‌شود. اگر فاصلهٔ رأس تا کانون را aa بنامیم، کانون F(0,a)F(0,a) و معادلهٔ سهمی x2=4ayx^2=4ay است.

حالا قطر دهانه را DD و عمق را hh بنام. عمق، فاصلهٔ رأس تا وسط دهانه در راستای محور سهمی است، نه طول جدارهٔ خمیده. نقطهٔ لبهٔ سمت راست، مختصات (D2,h)\left(\frac{D}{2},h\right) دارد؛ چون فاصله‌اش از محور نصف قطر دهانه است. این نقطه روی سهمی است، پس:

(D2)2=4ah\left(\frac{D}{2}\right)^2=4ah

با جدا کردن aa به دست می‌آوریم:

a=D216h\boxed{a=\frac{D^2}{16h}}

پس برای یافتن محل گیرنده، قطر دهانه را به توان دو می‌رسانیم و بر 16h16h تقسیم می‌کنیم. قطر و عمق را حتماً با یک واحد مشترک اندازه بگیر؛ فاصلهٔ کانونی هم با همان واحد به دست می‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

مثال حل‌شده

قطر دهانهٔ یک دیش سهموی 120 cm120\,\mathrm{cm} و عمق آن 20 cm20\,\mathrm{cm} است. با استفاده از معادلهٔ سهمی، فاصلهٔ کانونی و محل قرار گرفتن گیرنده را پیدا کن.

  1. رأس مقطع سهموی را مبدأ و محور آن را محور عمودی می‌گیریم؛ پس معادلهٔ مقطع x2=4ayx^2=4ay و کانون آن F(0,a)F(0,a) است.

  2. لبهٔ سمت راست به‌اندازهٔ نصف قطر از محور فاصله دارد و ارتفاعش برابر عمق است؛ بنابراین مختصات آن (60,20)(60,20) است، با اندازه‌گیری طول‌ها برحسب cm\mathrm{cm}.

  3. مختصات لبه را در معادله قرار می‌دهیم: 602=4a×2060^2=4a\times20؛ پس 3600=80a3600=80a.

  4. با تقسیم دو طرف بر 8080، فاصلهٔ کانونی برابر a=45 cma=45\,\mathrm{cm} به دست می‌آید؛ همین نتیجه از a=120216×20a=\frac{120^2}{16\times20} نیز حاصل می‌شود.

  5. موج‌های موازی محور پس از بازتاب از کانون می‌گذرند؛ پس گیرنده را روی محور، در فاصلهٔ 45 cm45\,\mathrm{cm} از رأس به‌سمت دهانه قرار می‌دهیم.

جواب: فاصلهٔ کانونی دیش 45 cm45\,\mathrm{cm} است؛ گیرنده باید روی محور، در فاصلهٔ 45 cm45\,\mathrm{cm} از رأس به‌سمت دهانه قرار گیرد.

نکات مهم

  • در آینهٔ سهموی، پرتوِ آمده از کانون موازی محور بازتاب می‌شود و پرتوِ ورودیِ موازی محور پس از بازتاب از کانون می‌گذرد.
  • چراغ خودرو با قرار دادن لامپ در کانون، نورِ برخوردکرده به جدارهٔ سهموی را به‌صورت پرتوهای موازی محور به جلو می‌فرستد.
  • فاصلهٔ کانونی دیش از رابطهٔ a=D216ha=\frac{D^2}{16h} به دست می‌آید؛ قطر دهانهٔ DD و عمقِ hh باید با یک واحد اندازه‌گیری شوند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ هندسه دوازدهم · رایگان