درس ۱ · صفحهٔ ۳۳ تا ۴۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: آشنایی با مقاطع مخروطی و مکان هندسی
در این درس یاد میگیری مقاطع مخروطی را از وضعیت برش تشخیص بدهی، مکانهای هندسی مهم را با شرط فاصله بشناسی و برای یافتن نقاط دارای دو ویژگی از اشتراک مکانهای هندسی استفاده کنی.
پیش از شروع
چطور ممکن است با برشدادن یک رویۀ مخروطی، گاهی دایره بسازیم و گاهی منحنیای که دو شاخۀ جدا از هم دارد؟
شکل برش به وضعیت صفحه نسبت به محور و مولدِ رویۀ مخروطی بستگی دارد. برش مناسب میتواند دایره، بیضی، سهمی یا هذلولی بسازد؛ هذلولی همان منحنیِ دوشاخه است.
یک رویه، برشهای متفاوت
یک رویه، برشهای متفاوت
یک خط را تصور کن که دور خط دیگری میچرخد؛ دو خط در نقطۀ همدیگر را قطع میکنند و بر هم عمود نیستند. سطحی که ساخته میشود رویۀ مخروطی است: خط چرخان «مولد»، خط ثابت «محور» و «رأس» است. چون یک خط کامل میچرخد، رویه دو نیمه دارد؛ شبیه دو قیف که نوکهایشان به هم چسبیده است.
حالا صفحهای را مثل تیغۀ برش از این رویه بگذران. فصل مشترک یعنی همۀ نقاطی که هم روی صفحهاند و هم روی رویه. وضعیت برش، شکل آن را عوض میکند:
- صفحه عمود بر محور و دور از رأس: دایره.
- صفحه مایل، ناموازی با مولد و بُرندۀ فقط یک نیمه: بیضی.
- صفحه موازی با یک مولد و دور از رأس: سهمی.
- صفحه بُرندۀ هر دو نیمه و نگذَرنده از رأس: هذلولی با دو شاخۀ جدا.
برش مایلِ یک نان مخروطی، تصویری روزمره برای تصور بیضی است؛ البته اینجا فقط سطح را بررسی میکنیم، نه قسمت پُرِ داخل آن.
عبور از رأس را جدا بررسی کن: صفحۀ عمود بر محور در رأس، فقط یک نقطه میدهد؛ صفحۀ شامل محور، دو خط متقاطع.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴
مکان هندسی؛ همۀ نقاطِ دارای یک ویژگی
مکان هندسی؛ همۀ نقاطِ دارای یک ویژگی
فرض کن قرار است روی نقشۀ یک شهر، همۀ جاهایی را که شرط مشخصی دارند علامت بزنی. اگر فقط چند جای مناسب را پیدا کنی، کارت کامل نیست؛ اگر جای نامناسبی را هم علامت بزنی، باز نقشه درست نیست!
در هندسه هم «مکان هندسی» یعنی مجموعۀ تمام نقاطی که یک ویژگی معین دارند، و فقط همان نقاط. پس برای اینکه ثابت کنیم یک شکل، مکان هندسیِ موردنظر است، دو بررسی لازم داریم:
- از شکل به ویژگی: هر نقطهای که روی شکل قرار دارد، ویژگی خواستهشده را داشته باشد.
- از ویژگی به شکل: هر نقطهای که آن ویژگی را دارد، روی شکل قرار بگیرد؛ یعنی هیچ نقطۀ واجد شرایطی جا نماند.
عبارت «اگر و تنها اگر» همین دوطرفهبودن را بیان میکند. بنابراین، نشاندادن چند نقطۀ مناسب، یا حتی اثبات اینکه همۀ نقاط یک شکل شرط را دارند، بهتنهایی کافی نیست؛ باید مطمئن شویم شکل ما تمام جوابها را در بر میگیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶
فاصلههای برابر؛ عمودمنصف و نیمساز
فاصلههای برابر؛ عمودمنصف و نیمساز
فرض کن میخواهیم جای یک آبخوری را طوری انتخاب کنیم که از دو ورودیِ و به یک فاصله باشد. آیا فقط وسط پارهخط مناسب است؟ نه! هر نقطه روی عمودمنصف پارهخط این شرط را دارد؛ یعنی روی خطی که از وسط پارهخط میگذرد و بر آن عمود است. برعکس، هر نقطهای که از این دو ورودی فاصلۀ برابر داشته باشد، روی همین خط قرار میگیرد:
حالا بهجای دو نقطه، دو ضلع یک زاویه را در نظر بگیر. برای نقطهای داخل زاویه، برابر بودن فاصله از دو ضلع یعنی قرار گرفتن روی نیمساز آن زاویه؛ عکس این گفته هم درست است.
نکتۀ مهم این است که فاصلۀ نقطه از ضلع را با پارهخط عمود بر ضلع میسنجیم، نه با پارهخطی دلخواه و نه با فاصله تا رأس زاویه.
پس پیش از انتخاب مکان هندسی، بپرس: «فاصلۀ برابر از دو نقطه میخواهم یا از دو ضلع؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸
فاصلۀ ثابت از نقطه یا خط
فاصلۀ ثابت از نقطه یا خط
فرض کن روی نقشۀ یک پارک، میخواهی همۀ جاهایی را پیدا کنی که از یک آبنما فاصلۀ مشخصی دارند. اگر آبنما را نقطۀ و فاصلۀ ثابت و مثبت را بگیریم، این جاها روی یک دایره به مرکز و شعاع قرار میگیرند؛ نه درون دایره! برای هر نقطۀ روی این مکان هندسی داریم: .
حالا بهجای آبنما، یک مسیر مستقیم را در نظر بگیر که با خط نشان میدهیم. یادت باشد فاصلۀ نقطه از خط، طول پارهخط عمود بر آن خط است، نه طول یک مسیر مایل.
نقاطی که از فاصلۀ ثابت دارند، روی دو خط موازی با آن قرار میگیرند: یکی در یک طرف و دیگری در طرف مقابل. هر دو خط از به اندازۀ فاصله دارند. اگر فقط یک طرف را رسم کنیم، بخشی از نقاطِ دارای شرط را جا انداختهایم.
پس تفاوت را به خاطر بسپار: فاصلۀ ثابت از نقطه، دایره میسازد؛ فاصلۀ ثابت از خط، دو خط موازی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸
دو شرط، یک اشتراک
دو شرط، یک اشتراک
فرض کن برای نصب یک چراغ، جایی میخواهیم که هم از دو درخت فاصلۀ برابر داشته باشد و هم در فاصلۀ معینی از دیوار باشد. چطور هر دو خواسته را همزمان رعایت کنیم؟
راه کار این است که ابتدا هر شرط را جداگانه به یک مکان هندسی تبدیل کنیم. مکان هندسیِ شرط اول را و مکان هندسیِ شرط دوم را بنامیم. نقطۀ مناسب باید عضو هر دو مجموعه باشد؛ پس مجموعۀ جوابها برابر است با:
یعنی نقاط مشترک دو مکان هندسی را میخواهیم، نه تمام نقاط آنها را. نقطهای که فقط روی یکی از دو مکان باشد، تنها یکی از خواستهها را برآورده میکند.
بعد از رسم، حتماً وجود و تعداد جوابها را بررسی کن: ممکن است دو مکان هیچ نقطۀ مشترکی نداشته باشند، در چند نقطه برخورد کنند یا حتی بخشی از آنها بر هم منطبق باشد و بیشمار جواب به دست آید. پس پیش از بررسی وضعیت شکلها، نباید تعداد جواب را قطعی بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸
مثال حلشده
سه نقطۀ ثابت ، و در صفحه داده شدهاند و . نقطهای بیاب که از و به یک فاصله و از به فاصلۀ سانتیمتر باشد. تعداد جوابهای ممکن را بررسی کن.
نقطۀ موردنظر را مینامیم. شرط اول یعنی ؛ پس باید روی عمودمنصف پارهخط باشد. این خط را مینامیم و رسم میکنیم.
شرط دوم یعنی ؛ پس باید روی دایرهای به مرکز و شعاع سانتیمتر باشد. این دایره را رسم میکنیم.
نقاط مشترک خط و دایره را مشخص میکنیم؛ هر نقطۀ مشترک، به دلیل قرار داشتن روی هر دو مکان هندسی، هر دو شرط مسئله را دارد.
اگر فاصلۀ از کمتر از سانتیمتر باشد، خط دایره را در دو نقطه قطع میکند؛ اگر برابر باشد، خط مماس است و یک جواب داریم؛ اگر بیشتر باشد، هیچ جوابی نداریم.
نکات مهم
- وضعیت صفحۀ برش نسبت به رویۀ مخروطی تعیین میکند که مقطع دایره، بیضی، سهمی، هذلولی یا یکی از حالتهای خاص باشد.
- مکان هندسی باید همۀ نقاط دارای شرط را در بر بگیرد؛ برابری فاصلهها به عمودمنصف یا نیمساز و فاصلۀ ثابتِ مثبت به دایره یا دو خط موازی میانجامد.
- برای حل مسئلهای با دو شرط، مکان هندسی هر شرط را جداگانه رسم میکنیم و نقاط مشترک و تعداد آنها را بررسی میکنیم.