درس ۱ · صفحهٔ ۹ تا ۱۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: ماتریس و اعمال روی ماتریسها
در این درس یاد میگیری ماتریسهای مربعی، سطری، ستونی، قطری، اسکالر و صفر را تشخیص بدهی، قطر اصلی را پیدا کنی و توضیح بدهی چرا یک ماتریس ممکن است چند نام داشته باشد.
پیش از شروع
آیا یک ماتریس میتواند همزمان مربعی، سطری، ستونی، قطری و اسکالر باشد؟
بله؛ ماتریس همهٔ این ویژگیها را دارد! نامهای ماتریسها دستههای جدا از هم نیستند؛ هر نام یک ویژگی را نشان میدهد و یک ماتریس ممکن است چند ویژگی را همزمان داشته باشد.
مربعی و قطر اصلی
مربعی و قطر اصلی
فرض کن تعداد بازیهای بین چند تیم را در جدولی ثبت کنیم؛ هر تیم یک سطر و یک ستون دارد. چون تعداد سطرها و ستونها برابر است، جدول ما شکلی مربعی دارد.
در ماتریس هم همین معیار را داریم: اگر تعداد سطرها و ستونها برابر و برابر با باشد، ماتریس مربعی از مرتبهٔ است و اندازهٔ آن را با نشان میدهیم. مربعی بودن به مقدار درایهها ربطی ندارد.
حالا در یک ماتریس مربعی، از گوشهٔ بالا سمت چپ به گوشهٔ پایین سمت راست حرکت کن؛ این مسیر قطر اصلی است. مثلاً در ماتریس
درایههای ، و روی قطر اصلیاند؛ یعنی ، و .
راه تشخیص مطمئن: در ، اندیس اول شمارهٔ سطر و اندیس دوم شمارهٔ ستون است؛ روی قطر اصلی، این دو شماره برابرند: .
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲
یک سطر یا یک ستون
یک سطر یا یک ستون
فرض کن نمرههای چند درس خودت را کنار هم در یک ردیف بنویسی؛ ماتریسی که میسازی سطری است، چون فقط یک سطر دارد. اگر همان نمرهها را زیر هم در یک ستون بنویسی، ماتریست ستونی میشود، چون فقط یک ستون دارد.
برای تشخیص، به تعداد سطرها و ستونها نگاه کن، نه مقدار درایهها:
- ماتریس سطری از مرتبهٔ است؛ یعنی یک سطر دارد.
- ماتریس ستونی از مرتبهٔ است؛ یعنی یک ستون دارد.
مثلاً سطری است، ولی ستونی است.
حالا به نگاه کن: این ماتریس هم یک سطر دارد و هم یک ستون! پس هم سطری و هم ستونی است. چون تعداد سطر و ستونش برابر است، مربعی هم هست. نامهای ماتریسها لزوماً جدا از هم نیستند؛ یک ماتریس میتواند چند ویژگی را همزمان داشته باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲
قطری؛ بیرون قطر صفر
قطری؛ بیرون قطر صفر
برای تشخیص ماتریس قطری، دو چیز را بررسی کن: اول، تعداد سطرها و ستونها برابر باشد؛ دوم، هر درایهای که بیرون قطر اصلی است، صفر باشد. یادت هست روی قطر اصلی، شمارهٔ سطر و ستون برابرند؛ یعنی .
اما روی خود قطر اصلی محدودیتی نداریم: درایهها میتوانند صفر یا ناصفر باشند و لازم نیست با هم برابر باشند.
مثلاً به این ماتریس نگاه کن:
این ماتریس مربعی است و بیرون قطر اصلیاش فقط صفر میبینیم؛ پس قطری است. صفر بودن درایهٔ وسط، قطری بودنش را به هم نمیزند!
برای بهخاطر سپردن، مثل یک قانون پارککردن تصور کن: جایگاههای روی قطر اجازه دارند خالی یا پُر باشند، اما جایگاههای بیرون قطر باید خالی بمانند. پس هنگام بررسی، اول بیرون قطر را نگاه کن، نه اینکه دنبال ناصفر بودن همهٔ درایههای قطر بگردی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲
اسکالر؛ قطر یکسان
اسکالر؛ قطر یکسان
حالا به خانوادهای خاصتر از ماتریسهای قطری میرسیم: ماتریس اسکالر. برای تشخیص آن، دو پرسش را بهترتیب بپرس: آیا ماتریس قطری است؟ آیا همهٔ درایههای قطر اصلی با هم برابرند؟ فقط اگر پاسخ هر دو مثبت باشد، ماتریس اسکالر است.
مثلاً ماتریس اسکالر است؛ بیرون قطر اصلی صفر است و درایههای روی قطر همگی برابر هستند. میتوانی آن را جدولی برای ثبت تعداد کتابهای دو دانشآموز تصور کنی: هر دانشآموز کتاب خودش را دارد و کتابی از دیگری نزد او نیست.
اما فقط قطری است، نه اسکالر؛ چون درایههای قطرش برابر نیستند. همچنین برابر بودن درایههای قطر بهتنهایی کافی نیست: اگر حتی یک درایهٔ بیرون قطر ناصفر باشد، ماتریس قطری نیست و در نتیجه اسکالر هم نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲
ماتریس صفر و نامهای مشترک
ماتریس صفر و نامهای مشترک
فرض کن موجودی همهٔ کالاها در چند فروشگاه تمام شده است؛ در ماتریس موجودی، هر خانه عدد صفر را نشان میدهد. ماتریس صفر هم دقیقاً چنین ویژگیای دارد: همهٔ درایههایش صفرند. آن را با نماد نشان میدهیم و میتواند هر تعداد سطر و ستون داشته باشد.
برای نمونه، یک ماتریس صفر از مرتبهٔ است. این ماتریس قطری یا اسکالر نیست؛ چون مربعی نیست. صفر بودنِ همهٔ درایهها، شرط مربعی بودن را حذف نمیکند!
اما چند نام دارد: صفر است، چون همهٔ درایههایش صفرند؛ مربعی است، چون تعداد سطر و ستونش برابر است؛ قطری است، چون بیرون قطر اصلی صفر است؛ و اسکالر است، چون درایههای قطر اصلی همگی برابرند.
پس نامهای ماتریسها لزوماً جدا از هم نیستند؛ هر نام، ویژگی مشخصی را بیان میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳
مثال حلشده
ماتریس داده شده است؛ مقدار را طوری بیاب که ماتریس اسکالر باشد، سپس همهٔ نامهای مناسب آن را از میان مربعی، سطری، ستونی، قطری، اسکالر و صفر مشخص کن.
ماتریس دارای دو سطر و دو ستون است؛ پس مربعی و از مرتبهٔ است.
هر دو درایهٔ بیرون قطر اصلی صفرند؛ بنابراین برای هر مقدار حقیقی قطری است.
برای اسکالر شدن، درایههای قطر اصلی باید برابر باشند؛ پس و در نتیجه .
با جایگذاری، داریم ؛ بنابراین نامهای مناسب آن مربعی، قطری و اسکالر هستند.
چون بیش از یک سطر و یک ستون دارد، سطری یا ستونی نیست؛ همچنین به دلیل داشتن درایهٔ ناصفر، ماتریس صفر نیست.
نکات مهم
- ماتریس مربعی به تعداد برابر سطر و ستون دارد و قطر اصلی آن از درایههای با شرط تشکیل میشود.
- ماتریس سطری فقط یک سطر و ماتریس ستونی فقط یک ستون دارد؛ بنابراین ماتریس همزمان سطری، ستونی و مربعی است.
- ماتریس قطری، مربعی و بیرون قطرش صفر است؛ اگر درایههای قطر هم برابر باشند اسکالر است، و ماتریس صفر تنها در حالت مربعی هر دو نام را دارد.