۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ هندسه دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«ماتریس و کاربردها»: ۸ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • هندسه ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۹ تا ۳۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۹ تا ۱۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول: ماتریس و اعمال روی ماتریس‌ها

در این درس یاد می‌گیری ماتریس‌های مربعی، سطری، ستونی، قطری، اسکالر و صفر را تشخیص بدهی، قطر اصلی را پیدا کنی و توضیح بدهی چرا یک ماتریس ممکن است چند نام داشته باشد.

پیش از شروع

آیا یک ماتریس می‌تواند هم‌زمان مربعی، سطری، ستونی، قطری و اسکالر باشد؟

بله؛ ماتریس [5][5] همهٔ این ویژگی‌ها را دارد! نام‌های ماتریس‌ها دسته‌های جدا از هم نیستند؛ هر نام یک ویژگی را نشان می‌دهد و یک ماتریس ممکن است چند ویژگی را هم‌زمان داشته باشد.

مربعی و قطر اصلی

مربعی و قطر اصلی

فرض کن تعداد بازی‌های بین چند تیم را در جدولی ثبت کنیم؛ هر تیم یک سطر و یک ستون دارد. چون تعداد سطرها و ستون‌ها برابر است، جدول ما شکلی مربعی دارد.

در ماتریس هم همین معیار را داریم: اگر تعداد سطرها و ستون‌ها برابر و برابر با nn باشد، ماتریس مربعی از مرتبهٔ nn است و اندازهٔ آن را با n×nn\times n نشان می‌دهیم. مربعی بودن به مقدار درایه‌ها ربطی ندارد.

حالا در یک ماتریس مربعی، از گوشهٔ بالا سمت چپ به گوشهٔ پایین سمت راست حرکت کن؛ این مسیر قطر اصلی است. مثلاً در ماتریس

A=[47280569−3]A=\begin{bmatrix}4&7&2\\8&0&5\\6&9&-3\end{bmatrix}

درایه‌های a11a_{11}، a22a_{22} و a33a_{33} روی قطر اصلی‌اند؛ یعنی 44، 00 و −3-3.

راه تشخیص مطمئن: در aija_{ij}، اندیس اول شمارهٔ سطر و اندیس دوم شمارهٔ ستون است؛ روی قطر اصلی، این دو شماره برابرند: i=ji=j.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

یک سطر یا یک ستون

یک سطر یا یک ستون

فرض کن نمره‌های چند درس خودت را کنار هم در یک ردیف بنویسی؛ ماتریسی که می‌سازی سطری است، چون فقط یک سطر دارد. اگر همان نمره‌ها را زیر هم در یک ستون بنویسی، ماتریست ستونی می‌شود، چون فقط یک ستون دارد.

برای تشخیص، به تعداد سطرها و ستون‌ها نگاه کن، نه مقدار درایه‌ها:

  • ماتریس سطری از مرتبهٔ 1×n1\times n است؛ یعنی یک سطر دارد.
  • ماتریس ستونی از مرتبهٔ m×1m\times1 است؛ یعنی یک ستون دارد.

مثلاً A=[472]A=\begin{bmatrix}4&7&2\end{bmatrix} سطری است، ولی B=[472]B=\begin{bmatrix}4\\7\\2\end{bmatrix} ستونی است.

حالا به C=[7]C=[7] نگاه کن: این ماتریس هم یک سطر دارد و هم یک ستون! پس هم سطری و هم ستونی است. چون تعداد سطر و ستونش برابر است، مربعی هم هست. نام‌های ماتریس‌ها لزوماً جدا از هم نیستند؛ یک ماتریس می‌تواند چند ویژگی را هم‌زمان داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

قطری؛ بیرون قطر صفر

قطری؛ بیرون قطر صفر

برای تشخیص ماتریس قطری، دو چیز را بررسی کن: اول، تعداد سطرها و ستون‌ها برابر باشد؛ دوم، هر درایه‌ای که بیرون قطر اصلی است، صفر باشد. یادت هست روی قطر اصلی، شمارهٔ سطر و ستون برابرند؛ یعنی i=ji=j.

اما روی خود قطر اصلی محدودیتی نداریم: درایه‌ها می‌توانند صفر یا ناصفر باشند و لازم نیست با هم برابر باشند.

مثلاً به این ماتریس نگاه کن:

A=[200000007]A=\begin{bmatrix}2&0&0\\0&0&0\\0&0&7\end{bmatrix}

این ماتریس مربعی است و بیرون قطر اصلی‌اش فقط صفر می‌بینیم؛ پس قطری است. صفر بودن درایهٔ وسط، قطری بودنش را به هم نمی‌زند!

برای به‌خاطر سپردن، مثل یک قانون پارک‌کردن تصور کن: جایگاه‌های روی قطر اجازه دارند خالی یا پُر باشند، اما جایگاه‌های بیرون قطر باید خالی بمانند. پس هنگام بررسی، اول بیرون قطر را نگاه کن، نه اینکه دنبال ناصفر بودن همهٔ درایه‌های قطر بگردی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

اسکالر؛ قطر یکسان

اسکالر؛ قطر یکسان

حالا به خانواده‌ای خاص‌تر از ماتریس‌های قطری می‌رسیم: ماتریس اسکالر. برای تشخیص آن، دو پرسش را به‌ترتیب بپرس: آیا ماتریس قطری است؟ آیا همهٔ درایه‌های قطر اصلی با هم برابرند؟ فقط اگر پاسخ هر دو مثبت باشد، ماتریس اسکالر است.

مثلاً ماتریس A=[4004]A=\begin{bmatrix}4&0\\0&4\end{bmatrix} اسکالر است؛ بیرون قطر اصلی صفر است و درایه‌های روی قطر همگی برابر 44 هستند. می‌توانی آن را جدولی برای ثبت تعداد کتاب‌های دو دانش‌آموز تصور کنی: هر دانش‌آموز 44 کتاب خودش را دارد و کتابی از دیگری نزد او نیست.

اما B=[4007]B=\begin{bmatrix}4&0\\0&7\end{bmatrix} فقط قطری است، نه اسکالر؛ چون درایه‌های قطرش برابر نیستند. همچنین برابر بودن درایه‌های قطر به‌تنهایی کافی نیست: اگر حتی یک درایهٔ بیرون قطر ناصفر باشد، ماتریس قطری نیست و در نتیجه اسکالر هم نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

ماتریس صفر و نام‌های مشترک

ماتریس صفر و نام‌های مشترک

فرض کن موجودی همهٔ کالاها در چند فروشگاه تمام شده است؛ در ماتریس موجودی، هر خانه عدد صفر را نشان می‌دهد. ماتریس صفر هم دقیقاً چنین ویژگی‌ای دارد: همهٔ درایه‌هایش صفرند. آن را با نماد O‾\overline{O} نشان می‌دهیم و می‌تواند هر تعداد سطر و ستون داشته باشد.

برای نمونه، A=[000000]A=\begin{bmatrix}0&0&0\\0&0&0\end{bmatrix} یک ماتریس صفر از مرتبهٔ 2×32\times3 است. این ماتریس قطری یا اسکالر نیست؛ چون مربعی نیست. صفر بودنِ همهٔ درایه‌ها، شرط مربعی بودن را حذف نمی‌کند!

اما B=[0000]B=\begin{bmatrix}0&0\\0&0\end{bmatrix} چند نام دارد: صفر است، چون همهٔ درایه‌هایش صفرند؛ مربعی است، چون تعداد سطر و ستونش برابر است؛ قطری است، چون بیرون قطر اصلی صفر است؛ و اسکالر است، چون درایه‌های قطر اصلی همگی برابرند.

پس نام‌های ماتریس‌ها لزوماً جدا از هم نیستند؛ هر نام، ویژگی مشخصی را بیان می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

مثال حل‌شده

ماتریس A=[400x+1]A=\begin{bmatrix}4&0\\0&x+1\end{bmatrix} داده شده است؛ مقدار xx را طوری بیاب که ماتریس اسکالر باشد، سپس همهٔ نام‌های مناسب آن را از میان مربعی، سطری، ستونی، قطری، اسکالر و صفر مشخص کن.

  1. ماتریس AA دارای دو سطر و دو ستون است؛ پس مربعی و از مرتبهٔ 2×22\times2 است.

  2. هر دو درایهٔ بیرون قطر اصلی صفرند؛ بنابراین AA برای هر مقدار حقیقی xx قطری است.

  3. برای اسکالر شدن، درایه‌های قطر اصلی باید برابر باشند؛ پس x+1=4x+1=4 و در نتیجه x=3x=3.

  4. با جای‌گذاری، داریم A=[4004]A=\begin{bmatrix}4&0\\0&4\end{bmatrix}؛ بنابراین نام‌های مناسب آن مربعی، قطری و اسکالر هستند.

  5. چون بیش از یک سطر و یک ستون دارد، سطری یا ستونی نیست؛ همچنین به دلیل داشتن درایهٔ ناصفر، ماتریس صفر نیست.

جواب: برای x=3x=3، ماتریس A=[4004]A=\begin{bmatrix}4&0\\0&4\end{bmatrix} مربعی، قطری و اسکالر است؛ اما سطری، ستونی یا صفر نیست.

نکات مهم

  • ماتریس مربعی به تعداد برابر سطر و ستون دارد و قطر اصلی آن از درایه‌های با شرط i=ji=j تشکیل می‌شود.
  • ماتریس سطری فقط یک سطر و ماتریس ستونی فقط یک ستون دارد؛ بنابراین ماتریس 1×11\times1 هم‌زمان سطری، ستونی و مربعی است.
  • ماتریس قطری، مربعی و بیرون قطرش صفر است؛ اگر درایه‌های قطر هم برابر باشند اسکالر است، و ماتریس صفر تنها در حالت مربعی هر دو نام را دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۳ تا ۱۴ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جمع ماتریس‌ها

در این درس یاد می‌گیری ماتریس صفر و شرط تساوی ماتریس‌ها را تشخیص بدهی، ماتریس‌های هم‌مرتبه را جمع و تفریق کنی و حاصل ضرب یک عدد حقیقی در ماتریس را به دست بیاوری.

پیش از شروع

اگر موجودی یک فروشگاه را با یک ماتریس ثبت کنیم، «اضافه‌کردن ده لباس به موجودی» با «دو برابر کردن موجودی» چه تفاوتی در تغییر درایه‌های ماتریس دارد؟

برای اضافه‌کردن لباس‌ها باید بدانیم از هر نوع لباس چند عدد رسیده است و آن تعداد را به درایهٔ مربوط اضافه کنیم. اما برای دو برابر کردن موجودی، تک‌تک درایه‌ها را در 22 ضرب می‌کنیم؛ پس این دو تغییر، دو عمل متفاوت روی ماتریس‌اند.

ماتریسی با درایه‌های صفر

ماتریسی با درایه‌های صفر

فرض کن جدول موجودی یک فروشگاه، دو سطر برای دو نوع لباس و سه ستون برای سه شعبه دارد. اگر هیچ‌کدام از شعبه‌ها از این لباس‌ها موجودی نداشته باشند، در همهٔ خانه‌های جدول صفر می‌نویسیم. ماتریس این جدول یک ماتریس صفر است.

ماتریس صفر را با نماد O‾\overline{O} نشان می‌دهیم. شرطش ساده است: همهٔ درایه‌ها باید صفر باشند؛ حتی یک درایهٔ غیرصفر کافی است تا دیگر ماتریس صفر نباشد.

ماتریس صفر اندازهٔ ثابتی ندارد. مثلاً هر دو ماتریس زیر صفرند، اما اولی مرتبهٔ 1×21\times 2 و دومی مرتبهٔ 2×22\times 2 دارد:

[00][0000]\begin{bmatrix}0&0\end{bmatrix}\qquad \begin{bmatrix}0&0\\0&0\end{bmatrix}

پس «صفر بودن» دربارهٔ مقدار درایه‌هاست، نه تعداد سطرها و ستون‌ها. هنگام نوشتن ماتریس صفر، به مرتبهٔ موردنیاز هم توجه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

برابری، جایگاه به جایگاه

برابری، جایگاه به جایگاه

فرض کن دو نفر موجودی یک فروشگاه را در دو جدول ثبت کرده‌اند. یکسان‌بودن مجموع لباس‌ها کافی نیست؛ باید تعداد هر نوع لباس، در جای درست خودش، یکسان ثبت شده باشد. برای ماتریس‌ها هم جایگاه درایه‌ها مهم است.

دو ماتریس وقتی مساوی‌اند که هر دو شرط زیر برقرار باشد:

  • هم‌مرتبه باشند؛ یعنی تعداد سطرها و تعداد ستون‌هایشان یکسان باشد.
  • درایه‌های هم‌جا برابر باشند؛ مثلاً درایهٔ سطر اول و ستون دومِ یکی، با درایهٔ سطر اول و ستون دومِ دیگری برابر باشد.

پس داشتن عددهای یکسان، بدون توجه به جای آنها، کافی نیست. همچنین یک ماتریس با مرتبهٔ 1×21\times 2 با ماتریسی با مرتبهٔ 2×12\times 1 مساوی نیست، حتی اگر عددهایشان یکسان باشند.

اگر در ماتریس‌ها مجهول داشته باشیم، تساوی به ما کمک می‌کند: هر درایهٔ مجهول را با درایهٔ هم‌جای آن در ماتریس دیگر برابر قرار می‌دهیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

جمع و تفریق درایه‌های هم‌جا

جمع و تفریق درایه‌های هم‌جا

فرض کن موجودی چند نوع لباس در چند فروشگاه را در یک ماتریس نوشته‌ایم. برای افزودن محمولهٔ جدید، تعداد هر نوع لباس در هر فروشگاه باید به موجودی همان لباس در همان فروشگاه اضافه شود؛ جابه‌جا کردن خانه‌ها، معنای اطلاعات را عوض می‌کند.

در جمع و تفریق ماتریس‌ها هم همین قاعده برقرار است: ابتدا بررسی کن دو ماتریس هم‌مرتبه باشند؛ یعنی تعداد سطرها و تعداد ستون‌هایشان یکسان باشد. سپس هر درایه را فقط با درایهٔ هم‌جای خودش جمع یا تفریق کن. مثلاً درایهٔ سطر اول و ستون دومِ حاصل تفریق، برابر است با a12−b12a_{12}-b_{12}.

در تفریق، ترتیب و علامت‌ها مهم‌اند: در A−BA-B، درایهٔ ماتریس دوم را از درایهٔ ماتریس اول کم می‌کنیم؛ اگر درایهٔ دوم منفی باشد، کم‌کردن آن به جمع تبدیل می‌شود.

مرتبهٔ حاصل تغییر نمی‌کند؛ چون فقط مقدار خانه‌ها عوض می‌شود، نه تعداد سطرها و ستون‌ها. همچنین، برابر بودن تعداد کل درایه‌ها به‌تنهایی کافی نیست؛ یک ماتریس 2×32\times3 را نمی‌توان با ماتریس 3×23\times2 جمع کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

یک ضریب برای همهٔ درایه‌ها

یک ضریب برای همهٔ درایه‌ها

فرض کن موجودی چند نوع لباس در فروشگاه‌ها را در ماتریس AA نوشته‌ایم. اگر بخواهیم موجودی هر نوع لباس در هر فروشگاه دو برابر شود، باید تک‌تک درایه‌ها را در 22 ضرب کنیم؛ نه اینکه به هر درایه 22 اضافه کنیم!

به‌طور کلی، برای به‌دست‌آوردن rArA، عدد حقیقی rr را در همهٔ درایه‌های AA ضرب می‌کنیم:

A=[aij]m×n⇒rA=[raij]m×nA=[a_{ij}]_{m\times n}\quad\Rightarrow\quad rA=[ra_{ij}]_{m\times n}

تعداد سطرها و ستون‌ها تغییر نمی‌کند؛ فقط مقدار درایه‌ها عوض می‌شود. اگر ضریب منفی باشد، باز هم همین قانون برقرار است و باید علامت حاصل‌ضرب هر درایه را با دقت تعیین کنیم.

حالا ارتباطش با جمع ماتریس‌ها روشن می‌شود: در A+AA+A، هر درایه با خودش جمع می‌شود؛ پس مقدارش دو برابر خواهد شد. بنابراین 2A=A+A2A=A+A.

یادت بماند: ضریب بیرون ماتریس، سهم همهٔ درایه‌هاست؛ هیچ درایه‌ای جا نمی‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

مثال حل‌شده

اگر A=[1−230]A=\begin{bmatrix}1&-2\\3&0\end{bmatrix} و B=[2110]B=\begin{bmatrix}2&1\\1&0\end{bmatrix} باشند، ماتریس 2A−B2A-B را به دست بیاور.

  1. هر دو ماتریس از مرتبهٔ 2×22\times2 هستند. ضرب عدد در ماتریس نیز مرتبه را تغییر نمی‌دهد؛ بنابراین تفریق 2A−B2A-B تعریف شده است.

  2. ابتدا ضریب را در همهٔ درایه‌های AA ضرب می‌کنیم: 2A=[2−460]2A=\begin{bmatrix}2&-4\\6&0\end{bmatrix}.

  3. حالا درایه‌های هم‌جا را از هم کم می‌کنیم: 2A−B=[2−2−4−16−10−0]2A-B=\begin{bmatrix}2-2&-4-1\\6-1&0-0\end{bmatrix}.

  4. با محاسبهٔ درایه‌ها به دست می‌آوریم: 2A−B=[0−550]2A-B=\begin{bmatrix}0&-5\\5&0\end{bmatrix}. مرتبهٔ پاسخ همچنان 2×22\times2 است.

جواب: 2A−B=[0−550]2A-B=\begin{bmatrix}0&-5\\5&0\end{bmatrix}

نکات مهم

  • ماتریس صفر در هر مرتبه‌ای ممکن است، اما همهٔ درایه‌های آن صفرند؛ تساوی دو ماتریس نیز به هم‌مرتبه بودن و برابری تمام درایه‌های هم‌جا نیاز دارد.
  • جمع و تفریق فقط برای ماتریس‌های هم‌مرتبه تعریف می‌شود و با جمع یا تفریق درایه‌های هم‌جا، بدون تغییر مرتبه، انجام می‌گیرد.
  • برای ضرب یک عدد حقیقی در ماتریس، آن عدد را در تک‌تک درایه‌ها ضرب می‌کنیم؛ به‌ویژه 2A=A+A2A=A+A است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۴ تا ۱۵ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ضرب یک عدد حقیقی در یک ماتریس

در این درس یاد می‌گیری یک عدد حقیقی را در ماتریس ضرب کنی، قرینهٔ ماتریس را به دست آوری و از خاصیت‌های جابه‌جایی، شرکت‌پذیری و عضو خنثی در جمع ماتریس‌های هم‌مرتبه استفاده کنی.

پیش از شروع

اگر موجودی همهٔ لباس‌های چند فروشگاه در یک ماتریس ثبت شده باشد، چطور می‌توانیم دو برابر شدن تمام موجودی‌ها را فقط با یک عبارت کوتاه نشان دهیم؟

کافی است ماتریس موجودی را در عدد 22 ضرب کنیم؛ یعنی تک‌تک درایه‌های آن دو برابر شوند. اگر ماتریس اولیه AA باشد، ماتریس جدید 2A2A است؛ درست همان نتیجه‌ای که از A+AA+A می‌گیریم.

یک عدد، همهٔ درایه‌ها

یک عدد، همهٔ درایه‌ها

اگر موجودی همهٔ لباس‌های چند فروشگاه دو برابر شود، لازم نیست تغییر هر خانهٔ جدول را جداگانه توضیح بدهیم؛ کافی است ماتریس موجودی را AA بنامیم و موجودی تازه را با 2A2A نشان دهیم. این عبارت همان A+AA+A است.

برای ضرب یک عدد حقیقی در ماتریس، تک‌تک درایه‌ها را در آن عدد ضرب می‌کنیم. یعنی اگر A=[aij]m×nA=[a_{ij}]_{m\times n} باشد، داریم:

rA=[raij]m×nrA=[ra_{ij}]_{m\times n}

عدد rr فقط مقدار درایه‌ها را تغییر می‌دهد؛ جای آن‌ها و تعداد سطرها و ستون‌ها دست‌نخورده می‌ماند. پس ماتریسی با مرتبهٔ m×nm\times n پس از ضرب هم همان مرتبه را دارد.

این قاعده برای عددهای کسری و صفر هم برقرار است: ضرب در 12\frac{1}{2} یعنی نصف کردن همهٔ درایه‌ها، و ضرب در صفر یعنی صفر شدن همهٔ آن‌ها، نه حذف سطرها یا ستون‌ها.

حالا امتحان کن: آیا در محاسبهٔ زیر، ضریب به همهٔ خانه‌ها رسیده است؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

قرینهٔ یک ماتریس

قرینهٔ یک ماتریس

فرض کن یک جدول، تغییر موجودی چند کالا را نشان می‌دهد: مقدار مثبت یعنی افزایش و مقدار منفی یعنی کاهش. برای خنثی کردن تمام این تغییرها، باید هر افزایش را با همان مقدار کاهش و هر کاهش را با همان مقدار افزایش همراه کنیم.

در ماتریس هم همین کار را انجام می‌دهیم. قرینهٔ ماتریس AA را با −A-A نشان می‌دهیم و برای ساختن آن، تمام درایه‌های AA را در −1-1 ضرب می‌کنیم. پس علامت هر درایهٔ ناصفر عوض می‌شود و درایه‌های صفر، صفر می‌مانند. جای درایه‌ها و تعداد سطرها و ستون‌ها هم تغییر نمی‌کند.

وقتی AA و −A-A را جمع کنیم، هر درایه با قرینهٔ خودش جمع می‌شود؛ بنابراین همهٔ درایه‌های حاصل صفر خواهند شد:

A+(−A)=O‾A+(-A)=\overline{O}

این ماتریس صفر، هم‌مرتبه با AA است. دقت کن: قرینه‌کردن یعنی عوض‌کردن علامت درایه‌ها، نه وارونه‌کردن کسرها یا جابه‌جاکردن سطر و ستون!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

سه خاصیت آشنای جمع

سه خاصیت آشنای جمع

جمع ماتریس‌ها درایه‌به‌درایه انجام می‌شود؛ پس بعضی ویژگی‌های آشنای جمع عددها اینجا هم برقرارند. فقط یادت باشد ماتریس‌هایی که جمع می‌کنیم باید هم‌مرتبه باشند؛ یعنی تعداد سطرها و تعداد ستون‌هایشان یکسان باشد.

جابه‌جایی: می‌توانیم جای دو ماتریس را در جمع عوض کنیم، بدون اینکه نتیجه تغییر کند:
A+B=B+AA+B=B+A

شرکت‌پذیری: در جمع سه ماتریس، فرقی ندارد اول کدام دو ماتریس را با هم جمع کنیم؛ ترتیب ماتریس‌ها ثابت می‌ماند و فقط پرانتز جابه‌جا می‌شود:
A+(B+C)=(A+B)+CA+(B+C)=(A+B)+C

عضو خنثی: جمع کردن ماتریس صفرِ هم‌مرتبه با هر ماتریس، آن را تغییر نمی‌دهد:
A+O‾=O‾+A=AA+\overline{O}=\overline{O}+A=A

مثلاً اگر موجودی لباس‌های سه انبار در سه ماتریس هم‌مرتبه ثبت شده باشد، برای محاسبهٔ موجودی کل می‌توانی اول موجودی دو انبار دلخواه را جمع کنی. همچنین، اضافه کردن موجودی انباری که همهٔ موجودی‌هایش صفر است، مجموع را تغییر نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

مثال حل‌شده

اگر A=[4−6208−10]A=\begin{bmatrix}4&-6&2\\0&8&-10\end{bmatrix} و B=[2−3104−5]B=\begin{bmatrix}2&-3&1\\0&4&-5\end{bmatrix} باشند، حاصل 12A+(−B)\frac{1}{2}A+(-B) را به دست آورید.

  1. هر دو ماتریس مرتبهٔ 2×32\times3 دارند؛ ضرب عدد در آن‌ها مرتبه را تغییر نمی‌دهد، پس جمع خواسته‌شده تعریف شده است.

  2. همهٔ درایه‌های AA را در 12\frac{1}{2} ضرب می‌کنیم: 12A=[2−3104−5]\frac{1}{2}A=\begin{bmatrix}2&-3&1\\0&4&-5\end{bmatrix}.

  3. برای ساختن قرینهٔ BB، علامت همهٔ درایه‌ها را عوض می‌کنیم: −B=[−23−10−45]-B=\begin{bmatrix}-2&3&-1\\0&-4&5\end{bmatrix}.

  4. درایه‌های هم‌جایگاه را جمع می‌کنیم: 12A+(−B)=[2+(−2)−3+31+(−1)0+04+(−4)−5+5]=[000000]\frac{1}{2}A+(-B)=\begin{bmatrix}2+(-2)&-3+3&1+(-1)\\0+0&4+(-4)&-5+5\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}0&0&0\\0&0&0\end{bmatrix}.

  5. برای بررسی پاسخ، می‌بینیم 12A=B\frac{1}{2}A=B؛ بنابراین عبارت برابر B+(−B)B+(-B) است و باید ماتریس صفرِ هم‌مرتبه شود.

جواب: 12A+(−B)=[000000]\frac{1}{2}A+(-B)=\begin{bmatrix}0&0&0\\0&0&0\end{bmatrix}

نکات مهم

  • برای محاسبهٔ rArA، تمام درایه‌های AA را در rr ضرب می‌کنیم و مرتبهٔ ماتریس تغییر نمی‌کند.
  • قرینهٔ ماتریس AA برابر (−1)A(-1)A است و جمع آن با AA، ماتریس صفرِ هم‌مرتبه می‌شود.
  • جمع ماتریس‌های هم‌مرتبه جابه‌جایی و شرکت‌پذیری دارد و ماتریس صفرِ هم‌مرتبه عضو خنثی آن است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۵ تا ۲۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

خواص مهم جمع ماتریس‌ها و ضرب عدد در ماتریس

در این درس یاد می‌گیری از خواص جمع و ضرب عدد در ماتریس استفاده کنی، شرط تعریف و روش محاسبهٔ ضرب دو ماتریس را تشخیص بدهی و قانون‌های معتبر ضرب ماتریس‌ها را از قانون‌های نامعتبر جدا کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است حاصل‌ضرب دو ماتریسِ غیرصفر، ماتریس صفر باشد؟ پس کدام قانون‌های آشنای ضرب عددها را می‌توان برای ماتریس‌ها هم به کار برد؟

بله؛ ممکن است هر دو ماتریس غیرصفر باشند، اما حاصل‌ضربشان صفر شود. ضرب ماتریس‌ها قانون مخصوص خودش را دارد: بعضی ویژگی‌های ضرب عددها را حفظ می‌کند، ولی جابه‌جایی و قانون حذف در آن همیشه برقرار نیست.

قانون‌های آشنای جمع و ضرب عدد

قانون‌های آشنای جمع و ضرب عدد

فرض کن دو ماتریس، آمار فروش دو روز یک فروشگاه‌اند؛ سطرها و ستون‌هایشان باید معنای یکسان و تعداد برابر داشته باشند تا بتوانی فروش‌های متناظر را جمع کنی. برای ماتریس‌های هم‌مرتبه، جمع کردن یعنی جمع درایه‌های هم‌جایگاه؛ پس قانون‌های آشنای عددها اینجا هم برقرارند:

  • جابه‌جایی: A+B=B+AA+B=B+A؛ ترتیب جمع مهم نیست.
  • شرکت‌پذیری: A+(B+C)=(A+B)+CA+(B+C)=(A+B)+C؛ گروه‌بندی جمع مهم نیست.
  • عضو خنثی: A+O‾=AA+\overline{O}=A؛ افزودن ماتریس صفر چیزی را تغییر نمی‌دهد.

قرینهٔ ماتریس با تغییر علامت تک‌تک درایه‌ها ساخته می‌شود، نه با جابه‌جایی آن‌ها:

−A=(−1)A,A+(−A)=O‾-A=(-1)A,\qquad A+(-A)=\overline{O}

ضرب عدد در ماتریس هم نسبت به جمع و تفاضل پخش می‌شود:

r(A±B)=rA±rBr(A\pm B)=rA\pm rB

همچنین می‌توان ضریب‌ها را ابتدا جمع یا کم کرد:

(r±s)A=rA±sA(r\pm s)A=rA\pm sA

مثلاً برای دوبرابر کردن مجموع فروش دو روز، فرقی ندارد اول آمار دو روز را جمع کنی یا اول آمار هر روز را دوبرابر کنی. فقط یادت باشد ضریب باید به همهٔ درایه‌ها و هر دو ماتریس داخل پرانتز برسد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

سطر در ستون؛ ضرب کن و جمع کن

سطر در ستون؛ ضرب کن و جمع کن

فرض کن تعداد خریدت از چند کالا را در یک سطر نوشته‌ای و قیمت همان کالاها، با همان ترتیب، در یک ستون آمده است. برای پیدا کردن هزینهٔ کل، تعداد هر کالا را در قیمت خودش ضرب می‌کنی و بعد مبلغ‌ها را جمع می‌کنی. ضرب ماتریس سطری در ماتریس ستونی هم همین الگو را دارد!

اول سازگاری را بررسی کن: تعداد درایه‌های سطر و ستون باید برابر باشد؛ یعنی هر درایهٔ سطر، یک همتای متناظر در ستون داشته باشد.

اگر A=[a1  a2  a3]A=[a_1\ \ a_2\ \ a_3] و B=[b1b2b3]B=\begin{bmatrix}b_1\\b_2\\b_3\end{bmatrix} باشند، داریم:

AB=[a1b1+a2b2+a3b3]AB=[a_1b_1+a_2b_2+a_3b_3]

مسیر کار: اولی در اولی، دومی در دومی، سومی در سومی؛ سپس جمع حاصل‌ها. علامت منفی یا درایهٔ صفر را هم باید در محاسبه در نظر بگیری.

دقت کن: خروجی، فهرستی از حاصل‌ضرب‌ها نیست؛ یک ماتریس 1×11\times1 است که می‌توان آن را همان عددِ تنها درایه‌اش در نظر گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

ساختن حاصل‌ضرب، خانه‌به‌خانه

ساختن حاصل‌ضرب، خانه‌به‌خانه

ضرب سطر در ستون، ابزار ساختن تک‌تک خانه‌های حاصل‌ضرب است. اما اول باید ببینیم ضرب اصلاً تعریف می‌شود یا نه!

اگر اندازه‌های دو ماتریس به صورت Am×pA_{m\times p} و Bp×nB_{p\times n} باشند، تعداد ستون‌های اولی باید با تعداد سطرهای دومی برابر باشد. اندازه‌های میانیِ برابر، شرط تعریف‌اند؛ اندازه‌های بیرونی، مرتبهٔ حاصل را می‌دهند:

Am×pBp×n=Cm×nA_{m\times p}B_{p\times n}=C_{m\times n}

حالا برای ساختن درایهٔ cijc_{ij}، سطر iiامِ AA و ستون jjامِ BB را انتخاب کن؛ درایه‌های متناظرشان را ضرب کن و حاصل‌ها را جمع بزن. پس ضرب ماتریسی، ضربِ خانه‌های هم‌جای دو ماتریس نیست!

مثلاً جدول تعداد خرید چند مشتری از چند کالا را در نظر بگیر. اگر جدول دوم قیمت همان کالاها را در چند فروشگاه نشان دهد، هر خانهٔ حاصل‌ضرب، هزینهٔ خرید یک مشتری در یک فروشگاه است: سطرِ مشتری در ستونِ فروشگاه.

پیش از هر محاسبه، دو سؤال بپرس: «اندازه‌های میانی برابرند؟» و «خانهٔ موردنظر از کدام سطر و ستون ساخته می‌شود؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

ضرب ماتریس، نه دقیقاً مثل ضرب عدد

ضرب ماتریس، نه دقیقاً مثل ضرب عدد

در ضرب عددها، عدد 11 عامل را تغییر نمی‌دهد. برای ماتریس‌های مربعی، ماتریس همانی همین نقش را دارد: درایه‌های قطر اصلی آن 11 و بقیهٔ درایه‌ها 00 هستند. اگر AA مربعی از مرتبهٔ nn باشد، داریم:

AIn=InA=AAI_n=I_nA=A

اما همهٔ قانون‌های ضرب عددها به ماتریس‌ها منتقل نمی‌شوند:

  • جابه‌جایی تضمین نمی‌شود: حتی اگر هر دو ضرب تعریف شوند، ممکن است AB≠BAAB\ne BA باشد. مثل پوشیدن جوراب و کفش، ترتیب انجام کار مهم است!
  • دو عامل غیرصفر می‌توانند حاصل‌ضرب صفر داشته باشند: از AB=O‾AB=\overline{O} نمی‌توان نتیجه گرفت که حتماً یکی از عامل‌ها صفر است.
  • قانون حذف هم همیشگی نیست: از AB=ACAB=AC، حتی با فرض A≠O‾A\ne\overline{O}، نمی‌توان بی‌دلیل نتیجه گرفت B=CB=C.

این‌ها نمی‌گویند دو ماتریس هرگز جابه‌جا نمی‌شوند؛ می‌گویند نباید جابه‌جایی یا حذف را برای همهٔ ماتریس‌ها قطعی بدانیم. پس پیش از استفاده از قانون‌های آشنای عددها، اعتبارشان را برای ماتریس‌ها بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

پرانتزها تغییر می‌کنند، ترتیب نه

پرانتزها تغییر می‌کنند، ترتیب نه

در ضرب ماتریس‌ها، گروه‌بندی با جابه‌جایی فرق دارد. اگر اندازه‌ها سازگار باشند، خاصیت شرکت‌پذیری می‌گوید:

A(BC)=(AB)CA(BC)=(AB)C

یعنی می‌توانی ابتدا حاصل‌ضرب دو عامل سمت راست یا دو عامل سمت چپ را حساب کنی؛ نتیجه یکی است. مثل انجام چند مرحلهٔ پردازش روی جدول اطلاعات خرید، می‌توان مراحل را گروه‌بندی کرد، اما نباید ترتیب آن‌ها را عوض کرد. در هر دو طرف، ترتیب عامل‌ها همچنان A,B,CA,B,C است.

ضرب ماتریس‌ها توزیع‌پذیر هم هست:

A(B+C)=AB+ACA(B+C)=AB+AC

برای نمونه، اگر جدول خرید صبح و عصر هم‌اندازه باشند، می‌توان اول آن‌ها را جمع کرد و سپس جدول مجموع را از چپ در ماتریس قیمت‌ها ضرب کرد؛ یا ضرب را برای هر جدول جداگانه انجام داد و نتیجه‌ها را جمع کرد.

نکتهٔ مهم: هنگام باز کردن پرانتز، جای عامل را حفظ کن؛ از A(B+C)A(B+C) نمی‌توان به‌طور کلی BA+CABA+CA ساخت. پیش از استفاده از این قانون‌ها نیز سازگاری اندازه‌ها را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

مثال حل‌شده

اگر A=[4ab−1]A=\begin{bmatrix}4&a\\b&-1\end{bmatrix} و B=[1−232]B=\begin{bmatrix}1&-2\\3&2\end{bmatrix} باشند، مقدارهای aa و bb را طوری بیاب که ABAB ماتریسی قطری باشد.

  1. ابتدا اندازه‌ها را بررسی می‌کنیم: هر دو ماتریس از مرتبهٔ 2×22\times2 هستند؛ پس ABAB تعریف می‌شود و همان مرتبه را دارد.

  2. هر درایه را با ضرب سطر در ستون می‌سازیم: AB=[4+3a−8+2ab−3−2b−2]AB=\begin{bmatrix}4+3a&-8+2a\\b-3&-2b-2\end{bmatrix}.

  3. برای قطری بودن، درایه‌های بیرون قطر اصلی باید صفر باشند؛ بنابراین −8+2a=0-8+2a=0 و b−3=0b-3=0.

  4. با حل این دو معادله به a=4a=4 و b=3b=3 می‌رسیم؛ لازم نیست درایه‌های روی قطر اصلی صفر شوند.

  5. برای بررسی، مقدارها را جای‌گذاری می‌کنیم: AB=[1600−8]AB=\begin{bmatrix}16&0\\0&-8\end{bmatrix}؛ پس حاصل واقعاً قطری است.

جواب: a=4a=4 و b=3b=3؛ در این حالت AB=[1600−8]AB=\begin{bmatrix}16&0\\0&-8\end{bmatrix} قطری است.

نکات مهم

  • جمع ماتریس‌های هم‌مرتبه جابه‌جایی و شرکت‌پذیری دارد، ماتریس صفر عضو خنثی جمع است و ضرب عدد در ماتریس نسبت به جمع توزیع‌پذیر است.
  • در Am×pBp×nA_{m\times p}B_{p\times n} اندازه‌های میانی باید برابر باشند و هر درایهٔ حاصلِ m×nm\times n از ضرب سطر مربوط در ستون مربوط به دست می‌آید.
  • ضرب ماتریس‌ها شرکت‌پذیر و توزیع‌پذیر است و ماتریس همانی عضو خنثی ضرب مربعی‌هاست، اما جابه‌جایی، قانون حذف و غیرصفر بودن حاصل‌ضربِ دو عامل غیرصفر تضمین نمی‌شوند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۲۲ تا ۲۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: وارون ماتریس و دترمینان

در این درس یاد می‌گیری وارون ماتریس‌های 2×22\times 2 را بشناسی و محاسبه کنی، دستگاه دو معادله و دو مجهول را با ماتریس وارون حل کنی و معنای هندسی جواب آن را توضیح بدهی.

پیش از شروع

برای حل یک معادلهٔ عددی معمولاً بر ضریب مجهول تقسیم می‌کنیم؛ اما اگر ضریب مجهول یک ماتریس باشد، چه چیزی می‌تواند جای «تقسیم کردن» را بگیرد؟

در معادله‌های ماتریسی، ضرب در ماتریس وارون می‌تواند نقش تقسیم کردن را داشته باشد. البته هر ماتریسی وارون ندارد؛ یاد می‌گیری چطور وجود وارون را بررسی کنی و با کمک آن دستگاه دو معادله و دو مجهول را حل کنی.

وارون؛ بازگشت به همانی

وارون؛ بازگشت به همانی

اگر ضریب مجهول یک ماتریس باشد، به‌جای تقسیم کردن، از ماتریس وارون کمک می‌گیریم. برای فهمیدن این ایده، به عددها نگاه کن: ضرب یک عدد ناصفر در وارونش، عدد 11 را می‌دهد؛ مثلاً 5×15=15\times\frac{1}{5}=1.

در ضرب ماتریس‌ها، نقش عدد یک را ماتریس همانی بازی می‌کند. برای ماتریس‌های 2×22\times2، این ماتریس برابر است با I=[1001]I=\begin{bmatrix}1&0\\0&1\end{bmatrix}. ضرب کردن هر ماتریس در همانیِ هم‌اندازه، آن را تغییر نمی‌دهد.

ماتریس BB را وارون ماتریس مربعی AA می‌نامیم اگر در هر دو ترتیب ضرب به همانی برسیم:

AB=BA=IAB=BA=I

در این صورت می‌نویسیم B=A−1B=A^{-1}. مثل بستن و باز کردن یک زیپ، وارون نقش برگرداندن اثر یک کار را دارد؛ البته اینجا معیار دقیق، رسیدن به ماتریس همانی است.

حواست باشد: A−1A^{-1} یعنی «وارون ماتریس»، نه اینکه تک‌تک درایه‌های AA را وارون کنیم. همچنین چون ضرب ماتریس‌ها معمولاً جابه‌جایی‌پذیر نیست، در تعریف باید به هر دو ترتیب توجه کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

دترمینان و محاسبهٔ وارون

دترمینان و محاسبهٔ وارون

آیا هر ماتریس مربعی وارون دارد؟ نه! برای ماتریس‌های 2×22\times 2، یک عدد به نام دترمینان به ما می‌گوید وارون وجود دارد یا نه.

اگر A=[abcd]A=\begin{bmatrix}a&b\\c&d\end{bmatrix} باشد، دترمینان آن برابر است با:

∣A∣=ad−bc|A|=ad-bc

یعنی حاصل‌ضرب درایه‌های قطر اصلی را حساب می‌کنیم و حاصل‌ضرب درایه‌های قطر فرعی را از آن کم می‌کنیم. دقت کن که نماد ∣A∣|A| اینجا به معنی دترمینان است، نه قدرمطلق؛ پس مقدارش می‌تواند منفی هم باشد.

اگر ∣A∣=0|A|=0 باشد، ماتریس وارون ندارد. اگر ∣A∣≠0|A|\neq 0 باشد، برای ساختن وارون این دستور را اجرا می‌کنیم:

  • جای دو درایهٔ قطر اصلی را عوض کن.
  • دو درایهٔ قطر فرعی را قرینه کن؛ جای آن‌ها را عوض نکن.
  • همهٔ درایه‌های حاصل را بر دترمینان تقسیم کن.

پس داریم:

A−1=1ad−bc[d−b−ca]A^{-1}=\frac{1}{ad-bc}\begin{bmatrix}d&-b\\-c&a\end{bmatrix}

نکتهٔ مهم: وارون گرفتن به معنی معکوس کردن تک‌تک درایه‌ها نیست. همچنین منفی بودن دترمینان مانعی ندارد؛ فقط صفر بودن آن مانع وجود وارون است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

از دستگاه به معادلهٔ ماتریسی

از دستگاه به معادلهٔ ماتریسی

فرض کن خرید دو نوع کالا، دو مقدار مجهول دارد و دو فاکتور، دو رابطه بین آن‌ها به ما می‌دهد. برای مرتب‌کردن چنین رابطه‌هایی، می‌توانیم ضرایب، مجهول‌ها و مقدارهای معلوم را جداگانه در ماتریس‌ها قرار دهیم.

دستگاه کلی {ax+by=e1cx+dy=e2\begin{cases}ax+by=e_1\\cx+dy=e_2\end{cases} را در نظر بگیر. اگر ترتیب مجهول‌ها را xx و سپس yy انتخاب کنیم، می‌نویسیم:

A=[abcd],X=[xy],B=[e1e2]A=\begin{bmatrix}a&b\\c&d\end{bmatrix},\qquad X=\begin{bmatrix}x\\y\end{bmatrix},\qquad B=\begin{bmatrix}e_1\\e_2\end{bmatrix}

در ماتریس ضرایبِ AA، هر سطر مربوط به یک معادله است؛ ستون اول ضرایب xx و ستون دوم ضرایب yy را نگه می‌دارد. در BB هم مقدارهای معلوم، به ترتیب همان معادله‌ها نوشته می‌شوند.

چرا دستگاه به شکل AX=BAX=B درمی‌آید؟ کافی است ضرب سطر در ستون را به یاد بیاوری:

AX=[ax+bycx+dy]=[e1e2]AX=\begin{bmatrix}ax+by\\cx+dy\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}e_1\\e_2\end{bmatrix}

پس چیزی از دستگاه تغییر نکرده؛ فقط آن را فشرده‌تر نوشته‌ایم. علامت هر ضریب را همراه خودش بنویس و اگر مجهولی در یک معادله نبود، ضریبش را صفر بگذار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

حل دستگاه با ضرب از چپ

حل دستگاه با ضرب از چپ

حالا دستگاه را به شکل AX=BAX=B نوشته‌ایم؛ چطور XX را تنها کنیم؟ اگر ∣A∣≠0|A|\neq 0 باشد، می‌توانیم از وارون کمک بگیریم. وارون مثل ابزاری برای خنثی کردن اثر ماتریس ضرایب است؛ شبیه وقتی که برای باز کردن یک بسته، کاری را که هنگام بستن انجام داده‌ایم برعکس می‌کنیم.

دو طرف معادله را از سمت چپ در A−1A^{-1} ضرب می‌کنیم:

A−1(AX)=A−1BA^{-1}(AX)=A^{-1}B

با استفاده از شرکت‌پذیری، فقط جای پرانتزها را تغییر می‌دهیم، نه ترتیب ماتریس‌ها را:

(A−1A)X=A−1B(A^{-1}A)X=A^{-1}B

چون A−1A=IA^{-1}A=I و IX=XIX=X، نتیجه می‌شود:

X=A−1BX=A^{-1}B

چرا سمت چپ مهم است؟ چون ضرب ماتریس‌ها عموماً جابه‌جایی‌پذیر نیست. پس نمی‌توانیم ترتیب عوامل را دلخواه عوض کنیم و به‌جای A−1BA^{-1}B بنویسیم BA−1BA^{-1}؛ حتی ممکن است این ضرب تعریف نشده باشد!

در پایان، درایهٔ بالایی ستون XX مقدار xx و درایهٔ پایینی مقدار yy را می‌دهد. یادت باشد پیش از این روش، وارون‌پذیری AA را بررسی کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

جواب دستگاه روی نمودار

جواب دستگاه روی نمودار

وقتی دستگاهی را حل می‌کنی، فقط دو عدد پیدا نکرده‌ای؛ نقطه‌ای پیدا کرده‌ای که باید روی هر دو خط باشد. هر معادلهٔ خطیِ دستگاه، یک خط را نشان می‌دهد. پس زوج مرتبِ جواب باید در هر دو معادله صدق کند؛ درست بودن آن در یکی از معادله‌ها کافی نیست.

مثلاً اگر دو مسیر مستقیم روی نقشه همدیگر را قطع کنند، محل تقاطع به هر دو مسیر تعلق دارد. جواب دستگاه هم همین نقش را برای دو خط دارد.

اگر دو خط یکدیگر را در یک نقطه قطع کنند، دستگاه یک جواب دارد. اگر موازی و جدا باشند، هیچ جواب مشترکی ندارند؛ و اگر بر هم منطبق باشند، بی‌شمار نقطهٔ مشترک دارند.

دقت کن: اگر دترمینان ماتریس ضرایب صفر باشد، روش وارون قابل استفاده نیست؛ اما این به‌تنهایی به معنی «بی‌جواب بودن دستگاه» نیست. ممکن است دو خط منطبق باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

مثال حل‌شده

دستگاه {3x−4y=1−x+2y=1\begin{cases}3x-4y=1\\-x+2y=1\end{cases} را با استفاده از ماتریس وارون حل کن.

  1. ماتریس‌ها را با حفظ ترتیب مجهول‌ها می‌نویسیم: A=[3−4−12]A=\begin{bmatrix}3&-4\\-1&2\end{bmatrix}، X=[xy]X=\begin{bmatrix}x\\y\end{bmatrix} و B=[11]B=\begin{bmatrix}1\\1\end{bmatrix}؛ پس AX=BAX=B.

  2. ابتدا وجود وارون را بررسی می‌کنیم: ∣A∣=3×2−(−4)×(−1)=6−4=2≠0|A|=3\times2-(-4)\times(-1)=6-4=2\neq0؛ بنابراین می‌توان از ماتریس وارون استفاده کرد.

  3. درایه‌های قطر اصلی را جابه‌جا، درایه‌های قطر فرعی را قرینه و همه را بر دترمینان تقسیم می‌کنیم: A−1=12[2413]=[121232]A^{-1}=\frac{1}{2}\begin{bmatrix}2&4\\1&3\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1&2\\\frac{1}{2}&\frac{3}{2}\end{bmatrix}.

  4. دو طرف معادله را از چپ در وارون ضرب می‌کنیم: A−1AX=A−1BA^{-1}AX=A^{-1}B؛ چون A−1A=IA^{-1}A=I، نتیجه می‌شود X=A−1BX=A^{-1}B.

  5. ضرب را انجام می‌دهیم: X=[121232][11]=[1+212+32]=[32]X=\begin{bmatrix}1&2\\\frac{1}{2}&\frac{3}{2}\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\\1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1+2\\\frac{1}{2}+\frac{3}{2}\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}3\\2\end{bmatrix}؛ پس x=3x=3 و y=2y=2.

  6. جواب را در هر دو معادله امتحان می‌کنیم: 3×3−4×2=13\times3-4\times2=1 و −3+2×2=1-3+2\times2=1؛ هر دو درست‌اند، پس نقطهٔ مشترک دو خط (3,2)(3,2) است.

جواب: جواب دستگاه x=3x=3 و y=2y=2 است؛ بنابراین دو خط در نقطهٔ (3,2)(3,2) یکدیگر را قطع می‌کنند.

نکات مهم

  • وارون ماتریس مربعی AA ماتریسی است که ضرب آن در AA از هر دو سمت، ماتریس همانی بدهد و در صورت وجود، یکتا است.
  • برای ماتریس A=[abcd]A=\begin{bmatrix}a&b\\c&d\end{bmatrix}، وارون دقیقاً وقتی وجود دارد که ad−bc≠0ad-bc\neq0 و برابر است با A−1=1ad−bc[d−b−ca]A^{-1}=\frac{1}{ad-bc}\begin{bmatrix}d&-b\\-c&a\end{bmatrix}.
  • دستگاه را به شکل AX=BAX=B می‌نویسیم و اگر AA وارون‌پذیر باشد، جواب یکتای آن X=A−1BX=A^{-1}B مختصات نقطهٔ برخورد دو خط است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۲۵ تا ۲۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

یادآوری

در این درس یاد می‌گیری … تعداد جواب‌های دستگاه دو معادله و دو مجهول را با وضعیت دو خط و دترمینان ضرایب تشخیص دهی و دترمینان ماتریس‌های مربعی تا مرتبۀ 33 را محاسبه کنی.

پیش از شروع

اگر ماتریس ضرایب یک دستگاه وارون نداشته باشد، آیا می‌توان فوراً گفت دستگاه هیچ جوابی ندارد؟

نه؛ ممکن است دستگاه هیچ جوابی نداشته باشد یا بی‌شمار جواب داشته باشد. تفاوت را می‌توان با نگاه‌کردن به وضعیت دو خط فهمید: دو خطِ موازیِ جدا هیچ نقطۀ مشترکی ندارند، اما دو خطِ منطبق در همۀ نقاطشان مشترک‌اند.

جواب دستگاه روی شکل

جواب دستگاه روی شکل

دو مسیر مستقیم را روی نقشۀ شهر تصور کن. اگر بخواهی جایی را پیدا کنی که به هر دو مسیر تعلق داشته باشد، باید دنبال نقطۀ مشترک آن‌ها بگردی. حل دستگاه هم چنین معنایی دارد.

هر معادلۀ خطیِ دو مجهولی، یک خط را در صفحه نشان می‌دهد. هر نقطۀ روی آن خط، مختصاتی مثل (x,y)(x,y) دارد که با جای‌گذاری در معادله، تساوی را درست می‌کند.

اما دستگاه از ما چیزی بیشتر می‌خواهد: همان زوجِ (x,y)(x,y) باید هر دو معادله را هم‌زمان درست کند. پس نقطۀ متناظر با جواب دستگاه باید روی هر دو خط باشد؛ قرار گرفتن روی یکی از خط‌ها کافی نیست.

بنابراین، حل جبری و نگاه هندسی دو بیان از یک خواسته‌اند: در جبر دنبال مقادیری برای مجهول‌ها می‌گردیم که هر دو تساوی برقرار شوند؛ در شکل دنبال نقطه‌های مشترک دو خط می‌گردیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

یک تقاطع، یک جواب

یک تقاطع، یک جواب

دو خیابان راست را تصور کن که یکدیگر را قطع می‌کنند؛ محل برخوردشان فقط یک نقطه است. دو خطِ مربوط به یک دستگاه هم اگر متقاطع باشند، فقط یک نقطۀ مشترک دارند؛ پس دستگاه یک جواب یکتا دارد.

برای تشخیص این وضعیت، لازم نیست حتماً خط‌ها را رسم کنیم. اگر دستگاه را به شکل AX=BAX=B بنویسیم، AA ماتریس ضرایب، XX ستون مجهول‌ها و BB ستون مقدارهای معلوم است. شرط ∣A∣≠0|A|\neq 0 به ما می‌گوید که AA وارون‌پذیر است و دو خط یکدیگر را قطع می‌کنند.

حالا برای پیدا کردن جواب، دو طرف معادلۀ ماتریسی را از چپ در A−1A^{-1} ضرب می‌کنیم:

A−1AX=A−1BA^{-1}AX=A^{-1}B

چون A−1A=IA^{-1}A=I و IX=XIX=X، نتیجه می‌شود:

X=A−1BX=A^{-1}B

ترتیب ضرب مهم است؛ نمی‌توان جای عامل‌ها را دلخواه عوض کرد. در ستون XX، درایۀ اول مقدار xx و درایۀ دوم مقدار yy است؛ این دو مقدار، مختصات همان نقطۀ تقاطع‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

دترمینان صفر؛ دو احتمال

دترمینان صفر؛ دو احتمال

اگر ∣A∣=0|A|=0 باشد، ماتریس ضرایب وارون ندارد؛ اما وارون نداشتن به معنی بی‌جواب بودن نیست! هنوز باید طرف‌های ثابت معادله‌ها را بررسی کنیم.

فرض کن ضرایب معادلۀ دوم، همگی برابر یک ضریب مشترک ضرب‌در ضرایب معادلۀ اول باشند. حالا دو حالت داریم:

  • اگر طرف ثابت هم با همان ضریب تغییر کرده باشد، معادلۀ دوم فقط شکل دیگری از معادلۀ اول است. دو خط روی هم می‌افتند و هر نقطه از آن خط، جواب دستگاه است؛ پس بی‌شمار جواب داریم.
  • اگر طرف ثابت با آن ضریب تغییر نکرده باشد، دو خط موازی و جدا هستند. هیچ نقطۀ مشترکی ندارند؛ پس دستگاه بی‌جواب است.

مثلاً اگر یک خرید یکسان را دو بار انجام دهی، مبلغ کل هم باید دو برابر شود. اگر یک معادله تعداد کالاها را دو برابر کند ولی مبلغ را نه، دو شرط با هم سازگار نیستند.

پس بعد از دیدن ∣A∣=0|A|=0 توقف نکن؛ تناسب طرف‌های ثابت را هم بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

از ماتریس به یک عدد

از ماتریس به یک عدد

تا اینجا از صفر یا ناصفر بودن دترمینان استفاده کردیم؛ حالا خودِ این عدد را دقیق‌تر بشناسیم. دترمینان، عددی حقیقی است که به یک ماتریس مربعی نسبت می‌دهیم و آن را با ∣A∣|A| یا det⁡(A)\det(A) نشان می‌دهیم. پس دترمینان، خودش ماتریس نیست؛ مثل وقتی که از یک جدول مربعیِ اطلاعات، یک خروجی عددی می‌گیریم.

اگر ماتریس فقط یک درایه داشته باشد، دترمینان همان درایه است:

A=[k]⇒∣A∣=kA=[k]\quad\Rightarrow\quad |A|=k

برای ماتریس 2×22\times2، قاعده این است: حاصل‌ضرب قطر اصلی، منهای حاصل‌ضرب قطر فرعی:

A=[abcd]⇒∣A∣=ad−bcA=\begin{bmatrix}a&b\\c&d\end{bmatrix}\quad\Rightarrow\quad |A|=ad-bc

قطر اصلی از بالاچپ به پایین‌راست می‌رود؛ بنابراین ابتدا aa را در dd ضرب می‌کنیم و سپس حاصل‌ضرب bb و cc را از آن کم می‌کنیم. ترتیب تفریق مهم است؛ جابه‌جا کردن دو حاصل‌ضرب می‌تواند علامت پاسخ را عوض کند. همچنین نماد ∣A∣|A| در اینجا به معنی قدرمطلق نیست؛ دترمینان می‌تواند منفی هم باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

بسط دترمینان از سطر اول

بسط دترمینان از سطر اول

برای محاسبۀ دترمینان یک ماتریس 3×33\times3، آن را به سه دترمینان کوچک‌تر تبدیل می‌کنیم. فرض کن:

A=[abcdefghi]A=\begin{bmatrix}a&b&c\\d&e&f\\g&h&i\end{bmatrix}

از چپِ سطر اول شروع کن. برای هر درایه، سطر و ستون همان درایه را کنار بگذار؛ چهار درایۀ باقی‌مانده یک ماتریس 2×22\times2 می‌سازند. سپس درایۀ انتخاب‌شده را در دترمینان آن ماتریس ضرب کن.

سه حاصل را با الگوی علامتِ +,−,++,-,+ کنار هم قرار بده:

∣A∣=a∣efhi∣−b∣dfgi∣+c∣degh∣|A|=a\begin{vmatrix}e&f\\h&i\end{vmatrix}-b\begin{vmatrix}d&f\\g&i\end{vmatrix}+c\begin{vmatrix}d&e\\g&h\end{vmatrix}

حالا هر دترمینان کوچک را با قاعدۀ «حاصل‌ضرب قطر اصلی منهای حاصل‌ضرب قطر فرعی» حساب می‌کنیم.

حواست به جملۀ وسط باشد: علامت منفیِ بسط، جدا از علامت خودِ درایه است؛ پس اگر درایۀ وسط منفی باشد، هر دو علامت را باید در نظر بگیری. همچنین اگر درایه‌ای در سطر اول صفر باشد، سهم آن در بسط صفر می‌شود. بسط از سطرها یا ستون‌های دیگر هم ممکن است و مقدار نهایی تغییر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

مثال حل‌شده

دترمینان ماتریس A=[120213012]A=\begin{bmatrix}1&2&0\\2&1&3\\0&1&2\end{bmatrix} را با بسط از سطر اول به دست آور.

  1. درایه‌های سطر اول 11، 22 و 00 هستند؛ علامت‌های بسط به‌ترتیب +,−,++,-,+ است.

  2. با حذف سطر اول و ستون هر درایه می‌نویسیم: ∣A∣=1∣1312∣−2∣2302∣+0∣2101∣|A|=1\begin{vmatrix}1&3\\1&2\end{vmatrix}-2\begin{vmatrix}2&3\\0&2\end{vmatrix}+0\begin{vmatrix}2&1\\0&1\end{vmatrix}.

  3. دترمینان کوچک اول برابر است با 1×2−3×1=−11\times2-3\times1=-1 و دترمینان کوچک دوم برابر است با 2×2−3×0=42\times2-3\times0=4.

  4. جملۀ سوم به دلیل ضریب صفر، برابر صفر است؛ پس ∣A∣=1(−1)−2(4)+0|A|=1(-1)-2(4)+0.

  5. با انجام محاسبه، ∣A∣=−1−8=−9|A|=-1-8=-9 به دست می‌آید؛ علامت منفیِ جملۀ دومِ بسط را فراموش نکن.

جواب: ∣A∣=−9|A|=-9

نکات مهم

  • جواب‌های دستگاه همان نقاط مشترک دو خط‌اند؛ خطوط متقاطع یک جواب، خطوط موازیِ جدا هیچ جواب و خطوط منطبق بی‌شمار جواب می‌دهند.
  • برای ماتریس ضرایب، شرط ∣A∣≠0|A|\neq0 به معنی وجود جواب یکتا و امکان استفاده از X=A−1BX=A^{-1}B است، اما در حالت ∣A∣=0|A|=0 باید سازگاری طرف‌های ثابت را هم بررسی کنیم.
  • دترمینان برای A=[k]A=[k] برابر kk، برای ماتریس 2×22\times2 برابر ad−bcad-bc و برای ماتریس 3×33\times3 از بسط سطر اول با علامت‌های +,−,++,-,+ محاسبه می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۲۷ تا ۲۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

دترمینان و کاربردهای آن

در این درس یاد می‌گیری دترمینان ماتریس‌های مربعی تا مرتبۀ سوم را با انتخاب روشی مناسب حساب کنی و رابطۀ دترمینانِ حاصل‌ضرب دو ماتریس را به کار ببری.

پیش از شروع

آیا ممکن است دترمینان یک ماتریس را از دو مسیر کاملاً متفاوت حساب کنی و هر دو بار به همان عدد برسی؟ چطور می‌توانی مسیر کوتاه‌تر را انتخاب کنی؟

برای محاسبۀ دترمینان، همیشه فقط یک راه نداریم؛ بسط از سطرها یا ستون‌های مختلف به یک جواب می‌رسد. اگر سطر یا ستونی صفرهای بیشتری داشته باشد، معمولاً محاسبه کوتاه‌تر می‌شود؛ برای ماتریس‌های 3×33\times3 روش ساروس هم در دسترس است.

از ماتریس به یک عدد

از ماتریس به یک عدد

یک ماتریس چندین درایه دارد، اما دترمینانِ آن فقط یک عدد است؛ نه یک ماتریس تازه. در این درس، دترمینان را برای ماتریس‌های مربعی حساب می‌کنیم؛ یعنی ماتریس‌هایی که تعداد سطرها و ستون‌هایشان برابر است.

دترمینانِ ماتریس AA را با ∣A∣|A| یا det⁡(A)\det(A) نشان می‌دهیم. حواست باشد این خط‌های عمودی اینجا نشانۀ قدرمطلق نیستند؛ پس دترمینان می‌تواند منفی هم باشد.

برای ماتریس تک‌درایه‌ای، همان درایه جواب است:

A=[k]⟹∣A∣=kA=[k]\quad\Longrightarrow\quad |A|=k

برای ماتریس 2×22\times2، دو حاصل‌ضرب را از هم کم می‌کنیم:

A=[abcd]⟹∣A∣=ad−bcA=\begin{bmatrix}a&b\\c&d\end{bmatrix}\quad\Longrightarrow\quad |A|=ad-bc

یعنی حاصل‌ضربِ بالاچپ در پایین‌راست، منهای حاصل‌ضربِ بالاراست در پایین‌چپ. ترتیب تفریق مهم است؛ جابه‌جا کردن این دو حاصل‌ضرب ممکن است علامت جواب را عوض کند. همچنین، خط‌های دور ماتریس یعنی دترمینانِ کل ماتریس را حساب کن، نه قدرمطلقِ تک‌تک درایه‌ها را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

بسط با کمترین محاسبه

بسط با کمترین محاسبه

برای حساب‌کردن دترمینان یک ماتریس 3×33\times3، می‌توانی هر سطر یا ستونی را انتخاب کنی؛ جواب تغییر نمی‌کند، اما مقدار محاسبه چرا!

بعد از انتخاب، برای هر درایۀ آن سطر یا ستون این کارها را انجام بده:

  • سطر و ستونِ گذرنده از درایه را حذف کن؛ یک ماتریس 2×22\times2 باقی می‌ماند.
  • دترمینانِ ماتریس باقی‌مانده را در خودِ درایه و علامتِ (−1)i+j(-1)^{i+j} ضرب کن؛ ii شمارۀ سطر و jj شمارۀ ستونِ درایه است.
  • حاصل‌های به‌دست‌آمده را جمع کن.

برای پیدا کردن علامت‌ها، این الگوی شطرنجی کمکت می‌کند:

[+−+−+−+−+]\begin{bmatrix}+&-&+\\-&+&-\\+&-&+\end{bmatrix}

علامتِ جایگاه را با علامتِ خودِ درایه اشتباه نگیر. هر دو در حاصل‌ضرب اثر دارند.

حالا میان‌بُر: اگر درایه‌ای صفر باشد، سهم آن در جمع صفر است؛ پس لازم نیست دترمینان کوچکِ مربوط به آن را حساب کنی. مثل انتخاب مسیر خلوت‌تر، سطر یا ستونی با صفرهای بیشتر، تو را با کار کمتر به همان مقصد می‌رساند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

راه دیگر: ساروس

راه دیگر: ساروس

برای دترمینان ماتریس 3×33\times3، راهی تصویری هم داریم: دستور ساروس. این روش مثل دنبال‌کردن شش مسیر روی یک جدول است؛ اما فقط برای همین مرتبۀ ماتریس کاربرد دارد.

ابتدا دو ستون اول را به همان ترتیب، سمت راست ماتریس تکرار کن:

abcabdefdeghigh\begin{array}{ccc|cc}a&b&c&a&b\\d&e&f&d&e\\g&h&i&g&h\end{array}

حالا سه مسیر مورب از بالا به پایین و به سمت راست را دنبال کن. حاصل‌ضرب‌های آن‌ها aeiaei، bfgbfg و cdhcdh هستند. سه مسیر مورب از پایین به بالا و به سمت راست هم حاصل‌ضرب‌های gecgec، hfahfa و idbidb را می‌دهند.

مجموع گروه اول را منهای مجموع گروه دوم کن:

∣A∣=(aei+bfg+cdh)−(ceg+afh+bdi)|A|=(aei+bfg+cdh)-(ceg+afh+bdi)

حواست باشد «منها» به کل پرانتز دوم مربوط است. همچنین اگر درایه‌ای منفی باشد، علامتش را در حاصل‌ضرب نگه دار؛ رو به پایین بودن مسیر به معنی مثبت بودن حاصل‌ضرب نیست. ستون‌های تکرارشده فقط راهنمای دیدن مسیرها هستند و ماتریس اصلی را تغییر نمی‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

دترمینانِ حاصل‌ضرب

دترمینانِ حاصل‌ضرب

اگر فقط دترمینانِ حاصل‌ضرب دو ماتریس را بخواهیم، آیا لازم است اول خودِ حاصل‌ضرب را حساب کنیم؟ نه؛ یک میان‌بُر داریم. برای دو ماتریس مربعیِ هم‌مرتبه، دترمینانِ حاصل‌ضرب برابر حاصل‌ضربِ دترمینان‌هاست:

∣AB∣=∣A∣∣B∣|AB|=|A||B|

یعنی می‌توانیم دترمینان هر ماتریس را جداگانه به دست آوریم و سپس دو عدد حاصل را ضرب کنیم. دقت کن: سمت چپ ابتدا ضربِ ماتریسی انجام می‌شود، اما سمت راست ضربِ دو عدد است. این رابطه نمی‌گوید که خودِ ماتریسِ ABAB برابر یک عدد است!

حالا اگر هر دو عامل همان ماتریسِ AA باشند، چون A2=AAA^2=AA، داریم:

∣A2∣=∣AA∣=∣A∣∣A∣=∣A∣2|A^2|=|AA|=|A||A|=|A|^2

پس برای یافتن دترمینانِ مربعِ یک ماتریس، کافی است دترمینان آن را به توان دو برسانی؛ نیازی به محاسبۀ درایه‌های A2A^2 نیست. به همین دلیل، دترمینانِ مربعِ یک ماتریس حقیقی هرگز منفی نمی‌شود، حتی اگر دترمینانِ خود ماتریس منفی باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

مثال حل‌شده

برای ماتریس A=[120003141]A=\begin{bmatrix}1&2&0\\0&0&3\\1&4&1\end{bmatrix}، ابتدا ∣A∣|A| و سپس بدون محاسبۀ خودِ ماتریس A2A^2، مقدار ∣A2∣|A^2| را به دست آور.

  1. سطر دوم دو درایۀ صفر دارد؛ پس با بسط برحسب این سطر، فقط جملۀ مربوط به درایۀ 33 باقی می‌ماند.

  2. درایۀ 33 در جایگاه سطر دوم و ستون سوم است؛ بنابراین علامت آن (−1)2+3=−1(-1)^{2+3}=-1 می‌شود.

  3. با حذف سطر دوم و ستون سوم داریم: ∣A∣=3×(−1)×∣1214∣|A|=3\times(-1)\times\begin{vmatrix}1&2\\1&4\end{vmatrix}.

  4. دترمینان کوچک‌تر برابر 1×4−2×1=21\times4-2\times1=2 است؛ پس ∣A∣=−3×2=−6|A|=-3\times2=-6.

  5. چون A2=AAA^2=AA، داریم ∣A2∣=∣A∣∣A∣=(−6)2=36|A^2|=|A||A|=(-6)^2=36؛ نیازی به محاسبۀ درایه‌های A2A^2 نیست.

جواب: ∣A∣=−6|A|=-6 و ∣A2∣=36|A^2|=36.

نکات مهم

  • دترمینان یک عدد است؛ برای ماتریس [k][k] برابر kk و برای ماتریس [abcd]\begin{bmatrix}a&b\\c&d\end{bmatrix} برابر ad−bcad-bc است.
  • برای دترمینان ماتریس 3×33\times3 می‌توان از بسط با علامت‌های (−1)i+j(-1)^{i+j} یا دستور ساروس استفاده کرد و در بسط، انتخاب سطر یا ستونِ دارای صفرهای بیشتر معمولاً محاسبه را کوتاه‌تر می‌کند.
  • برای دو ماتریس مربعی هم‌مرتبه، ∣AB∣=∣A∣∣B∣|AB|=|A||B| است و در نتیجه ∣A2∣=∣A∣2|A^2|=|A|^2 خواهد بود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۲۹ تا ۳۲ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

دستور ساروس برای محاسبۀ دترمینان ماتریس‌های 3×3

در این درس یاد می‌گیری دترمینان ماتریس‌های 3×33\times3 را با دستور ساروس حساب کنی، میان‌بُر ماتریس‌های قطری را به کار ببری و اثر ضرب یک سطر یا کل ماتریس در یک عدد را بر دترمینان تشخیص بدهی.

پیش از شروع

می‌شود دترمینان یک ماتریس 3×33\times3 را بدون محاسبۀ هیچ دترمینان کوچک‌تری، فقط با دنبال‌کردن چند مسیر مورب به دست آورد؟

بله؛ دستور ساروس همین میان‌بُر است. با تکرار دو ستون اول، شش مسیر مورب می‌سازیم و حاصل‌ضرب‌های آن‌ها را با ترتیب مشخصی جمع و تفریق می‌کنیم؛ البته این روش فقط برای ماتریس‌های 3×33\times3 معتبر است.

آماده‌سازی برای ساروس

آماده‌سازی برای ساروس

می‌خواهیم دترمینان را با دنبال‌کردن مسیرهای مورب حساب کنیم؛ اما اول باید مسیرها را آماده کنیم. دستور ساروس فقط برای ماتریس‌های 3×33\times3 به کار می‌رود.

ماتریس کلی را این‌طور در نظر بگیر:

A=[abcdefghi]A=\begin{bmatrix}a&b&c\\d&e&f\\g&h&i\end{bmatrix}

برای آماده‌سازی، دو ستون اول و دوم را به همان ترتیب، سمت راست ماتریس دوباره می‌نویسیم:

abcabdefdeghigh\begin{array}{ccc|cc}a&b&c&a&b\\d&e&f&d&e\\g&h&i&g&h\end{array}

انگار از دو ستون اول یک کپی گرفته‌ای و کنار جدول چسبانده‌ای. جای درایه‌ها عوض نمی‌شود و ستون سوم هم تکرار نمی‌شود.

دقت کن: این جدولِ کمکی، ماتریس تازه‌ای نیست که بخواهیم دترمینانش را حساب کنیم؛ ماتریس اصلی همچنان 3×33\times3 است. دو ستون اضافه فقط کمک می‌کنند در گام بعد مسیرهای مورب را راحت و بدون گم‌کردن درایه‌ها دنبال کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

سه حاصل‌ضرب، منهای سه حاصل‌ضرب

سه حاصل‌ضرب، منهای سه حاصل‌ضرب

حالا که دو ستون اول را در سمت راست تکرار کرده‌ای، مسیرهای مورب را دنبال کن. برای ماتریس A=[abcdefghi]A=\begin{bmatrix}a&b&c\\d&e&f\\g&h&i\end{bmatrix} دو دسته مسیر داریم:

  • رو به پایین و راست، موازی قطر اصلی: حاصل‌ضرب‌های aeiaei، bfgbfg و cdhcdh را به دست بیاور و با هم جمع کن.
  • رو به پایین و چپ، موازی قطر فرعی: حاصل‌ضرب‌های cegceg، afhafh و bdibdi را به دست بیاور و با هم جمع کن.

سپس مجموع دستۀ دوم را از مجموع دستۀ اول کم کن:

∣A∣=(aei+bfg+cdh)−(ceg+afh+bdi)|A|=(aei+bfg+cdh)-(ceg+afh+bdi)

در هر مسیر، سه درایه را ضرب می‌کنی، نه جمع؛ جمع‌کردن مربوط به حاصل‌ضرب‌های کامل است.

حواست به دو نوع علامت باشد! منفی‌بودن یک درایه، علامت حاصل‌ضرب مسیر را تعیین می‌کند؛ اما علامت منهای بین دو پرانتز، مربوط به دستور ساروس است. مثل کم‌کردن یک بدهی از حساب، کم‌کردن مقدار منفی باعث افزایش می‌شود: اگر مجموع دستۀ دوم −5-5 باشد، باید −(−5)=+5-(-5)=+5 را در محاسبه به کار ببری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

میان‌بُر ماتریس قطری

میان‌بُر ماتریس قطری

گاهی پیش از شروع محاسبه، با نگاه‌کردن به جای صفرها می‌توان راه را کوتاه کرد! ماتریس قطری ماتریسی مربعی است که تمام درایه‌های بیرون از قطر اصلی آن صفر باشند؛ درایه‌های روی قطر اصلی می‌توانند صفر یا ناصفر باشند.

ماتریس زیر را در نظر بگیر:

A=[a000b000c]A=\begin{bmatrix}a&0&0\\0&b&0\\0&0&c\end{bmatrix}

در دستور ساروس، حاصل‌ضرب مسیر قطر اصلی برابر abcabc است. هرکدام از پنج حاصل‌ضرب دیگر دست‌کم یک عامل صفر دارند؛ پس همگی صفر می‌شوند. بنابراین:

∣A∣=abc|A|=abc

پس دترمینان ماتریس قطری برابر حاصل‌ضرب درایه‌های قطر اصلی آن است؛ لازم نیست هر بار تمام مسیرهای ساروس را بنویسی. این میان‌بُر برای ماتریس‌های قطری با هر اندازه‌ای برقرار است، هرچند خود دستور ساروس فقط مخصوص ماتریس‌های 3×33\times3 است.

ماتریس مربعی صفر هم قطری است و تمام درایه‌های قطر اصلی‌اش صفرند؛ بنابراین دترمینان آن نیز صفر است. دقت کن: صفر بودن درایه‌های بیرون قطر، به‌تنهایی دترمینان را صفر نمی‌کند!

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

ضریب یک سطر یا کل ماتریس؟

ضریب یک سطر یا کل ماتریس؟

فرض کن در ماتریس 3×33\times3 به نام AA، فقط درایه‌های یک سطر را در عدد kk ضرب کنیم و ماتریس تازه را BB بنامیم. دترمینان چه تغییری می‌کند؟

در دستور ساروس، هر حاصل‌ضرب دقیقاً یک درایه از هر سطر دارد. پس با تغییر فقط یک سطر، هر شش حاصل‌ضرب یک ضریب kk می‌گیرند. این ضریب از کل عبارت بیرون می‌آید؛ بنابراین:

∣B∣=k∣A∣|B|=k|A|

اما در kAkA، درایه‌های هر سه سطر در kk ضرب شده‌اند. پس هر حاصل‌ضرب ساروس سه ضریب kk دارد و نتیجه این است:

∣kA∣=k3∣A∣|kA|=k^3|A|

برای به‌خاطر سپردن تفاوت، مثل تغییر اندازۀ یک جعبه فکر کن: تغییر یک بُعد با تغییر هر سه بُعد فرق دارد. این فقط یک یادآور است؛ دلیل اصلی همان تعداد ضریب‌ها در حاصل‌ضرب‌های ساروس است.

پس پیش از محاسبه، از خودت بپرس: «فقط یک سطر تغییر کرده یا تمام ماتریس؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

مثال حل‌شده

دترمینان ماتریس A=[120−132201]A=\begin{bmatrix}1&2&0\\-1&3&2\\2&0&1\end{bmatrix} را با دستور ساروس به دست آور.

  1. دو ستون اول را به همان ترتیب در سمت راست تکرار می‌کنیم: 12012−132−1320120\begin{array}{ccc|cc}1&2&0&1&2\\-1&3&2&-1&3\\2&0&1&2&0\end{array}.

  2. مجموع حاصل‌ضرب‌های موازی قطر اصلی را حساب می‌کنیم: (1×3×1)+(2×2×2)+(0×(−1)×0)=3+8+0=11(1\times3\times1)+(2\times2\times2)+(0\times(-1)\times0)=3+8+0=11.

  3. مجموع حاصل‌ضرب‌های موازی قطر فرعی را حساب می‌کنیم: (0×3×2)+(1×2×0)+(2×(−1)×1)=0+0−2=−2(0\times3\times2)+(1\times2\times0)+(2\times(-1)\times1)=0+0-2=-2.

  4. مجموع دوم را با علامتش داخل پرانتز می‌گذاریم و از مجموع اول کم می‌کنیم: ∣A∣=11−(−2)|A|=11-(-2).

  5. منفیِ عدد منفی، مثبت می‌شود؛ پس ∣A∣=11+2=13|A|=11+2=13.

جواب: ∣A∣=13|A|=13

نکات مهم

  • دستور ساروس فقط برای ماتریس‌های 3×33\times3 است: دو ستون اول را سمت راست تکرار کن و مجموع سه حاصل‌ضرب موازی قطر فرعی را از مجموع سه حاصل‌ضرب موازی قطر اصلی کم کن.
  • دترمینان ماتریس قطری حاصل‌ضرب درایه‌های قطر اصلی است؛ در نتیجه، دترمینان ماتریس مربعی صفر نیز صفر است.
  • ضرب یک سطر در kk، دترمینان را kk برابر می‌کند، ولی ضرب کل ماتریس 3×33\times3 در kk، دترمینان را k3k^3 برابر می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ هندسه دوازدهم · رایگان