درس ۱ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: معرفی فضای $\mathbb{R}^3$
در این درس یاد میگیری نقاط را در فضای مشخص کنی، فاصلهٔ دو نقطه را به دست آوری و رابطههای سادهٔ صفحهها، خطها و بخشهای محدود فضا را تفسیر کنی.
پیش از شروع
مورچهای روی کف اتاق و پهپادی در فضای همان اتاق حرکت میکنند. چرا برای مشخصکردن جای مورچه دو عدد کافی است، اما برای پهپاد به عدد دیگری هم نیاز داریم؟
مورچه روی یک صفحه حرکت میکند و جای آن با دو مختصات مشخص میشود. پهپاد میتواند بالاتر یا پایینتر هم برود؛ پس برای مشخصکردن جای آن، علاوه بر دو مختصات افقی، به ارتفاع هم نیاز داریم. این سه مختصات، راه ورود ما به فضای هستند.
از رابطه به شکل
از رابطه به شکل
اگر بخواهی روی نقشهٔ کف اتاق، جای مجازِ قرارگرفتن وسایل را مشخص کنی، میتوانی بهجای نقاشی از شرطهای ریاضی کمک بگیری. هر نقطهٔ صفحه یک نشانی مثل دارد؛ نمودار یک رابطه، همهٔ نقطههایی است که نشانیشان شرطهای آن رابطه را برآورده میکند.
مثلاً در رابطهٔ ، مؤلفهٔ اول ثابت است، اما مؤلفهٔ دوم میتواند هر عدد حقیقی باشد. پس نمودار، خطی موازی محور است، نه فقط یک نقطه.
اگر شرط را هم اضافه کنیم، فقط بخشی از همان خط باقی میماند: سرِ جزو شکل است، ولی سرِ نیست؛ چون علامت برابری را نمیپذیرد.
رابطهها همیشه خط نمیسازند: یک منحنی است و ناحیهٔ روی آن و بالای آن را مشخص میکند.
برای تشخیص عضویت یک نقطه، مختصاتش را جایگذاری کن؛ اگر چند شرط داریم، باید همهٔ آنها همزمان برقرار باشند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲
سه محور برای فضای اتاق
سه محور برای فضای اتاق
گوشهٔ یک اتاق را تصور کن؛ جایی که دو دیوار و کف به هم میرسند. سه لبهٔ این گوشه، الگوی خوبی برای سه محور مختصاتاند: محورهای ، و که دوبهدو بر هم عمودند و در مبدأ، یعنی ، به هم میرسند. فاصلهها روی هر سه محور با یک واحد طول سنجیده میشوند.
هر دو محور، یک صفحهٔ مختصات را مشخص میکنند:
- صفحهٔ : شامل محورهای و ، مانند کف اتاق؛
- صفحهٔ : شامل محورهای و ، مانند یکی از دیوارها؛
- صفحهٔ : شامل محورهای و ، مانند دیوار دیگر.
این صفحهها برخلاف کف و دیوار واقعی، بینهایت ادامه دارند. با ادامهدادن محورها در جهتهای منفی، سه صفحه فضا را به هشت ناحیه تقسیم میکنند: چهار ناحیه بالای صفحهٔ با و چهار ناحیه پایین آن با . در هر ناحیه، ترکیب علامتهای سه مختصات متفاوت است.
یادت باشد: محورها در فضا عمودند، حتی اگر در نقاشیِ دوبعدیِ کتاب، زاویههایشان قائمه دیده نشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴
نشانی یک نقطه در فضا
نشانی یک نقطه در فضا
مختصات یک نقطه مثل نشانی پهپاد در اتاق است: دو مؤلفهٔ اول جای آن را نسبت به کف مشخص میکنند و مؤلفهٔ سوم ارتفاعِ علامتدار آن را نشان میدهد. ترتیب مؤلفهها مهم است؛ در ، جای هر عدد مشخص است.
برای پیداکردن این نقطه، ابتدا روی صفحهٔ نقطهٔ را پیدا کن. سپس موازی محور حرکت کن: اگر مثبت باشد، در جهت مثبت محور و اگر منفی باشد، در جهت منفی آن برو. اندازهٔ این جابهجایی است. اگر باشد، روی همان صفحه میمانی.
مثلاً برای تصور ، ابتدا را روی صفحهٔ پیدا میکنیم و بعد یک واحد در جهت منفی محور پایین میرویم.
دو نشانی فقط وقتی یک نقطه را نشان میدهند که هر سه مؤلفهٔ نظیر برابر باشند. یکسانبودن دو مؤلفه کافی نیست؛ دو پهپاد میتوانند درست بالای یک جای کف، ولی در ارتفاعهای متفاوت باشند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵
فاصله با دو بار فیثاغورس
فاصله با دو بار فیثاغورس
اگر نخی را از یک گوشهٔ کف اتاق تا گوشهٔ مقابلِ سقف بکشیم، طول نخ را چطور پیدا کنیم؟ فاصله روی کف کافی نیست؛ اختلاف ارتفاع هم باید حساب شود.
برای نقطهٔ ، پای عمود آن روی صفحهٔ را مینامیم. با فیثاغورس روی کف داریم:
حالا مثلث قائمالزاویه است و ضلع عمودی آن طولی برابر دارد. با یک بار دیگر استفاده از فیثاغورس:
برای دو نقطهٔ دلخواه، بهجای مختصات یک نقطه، اختلاف مؤلفههای نظیر را به کار میبریم. اگر و باشند:
پس فاصله، جمعِ جابهجاییها در سه راستا نیست؛ ریشهٔ مجموع مربع آنهاست. منفیشدن یک اختلاف هم اشکالی ندارد، چون آن اختلاف به توان دو میرسد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶
از شرطها تا صفحه و حجم
از شرطها تا صفحه و حجم
یک شرط مثل در فضا چه شکلی میسازد؟ چون و آزادند، تمام نقطههای مجازند؛ پس نمودار، صفحهٔ است، نه فقط یک محور. به همین ترتیب، صفحهای موازی صفحهٔ است.
حالا شرط را هم به اضافه کن. نقطهها به شکل درمیآیند؛ فقط آزاد است، پس شکل حاصل محور است. اگر شرط دوم بهجای آن باشد، خطی موازی محور داریم.
برای محدودکردن شکل، بازه اضافه میکنیم. مثلاً شرطهای ، و فقط یک پارهخط با دو سرِ شامل را مشخص میکنند، نه کل خط.
حالا یک جعبه را تصور کن: شرطهای ، و همهٔ نقاط داخل و روی مرز یک مکعبمستطیل را مشخص میکنند. اگر بازهٔ ارتفاع را با جایگزین کنیم، فقط وجه بالایی باقی میماند. پس هنگام خواندن رابطهها بپرس: «کدام مختصات ثابت، کدام آزاد و کدام محدود است؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷
مثال حلشده
اتاقی به شکل مکعبمستطیل، طول ، عرض و ارتفاع دارد. فاصلهٔ یک گوشهٔ کف تا گوشهٔ مقابل آن در سقف چقدر است؟
گوشهٔ کف را مبدأ میگیریم و محورها را در راستای سه یال اتاق انتخاب میکنیم؛ با واحد طول متر، دو گوشه مختصات و دارند.
ابتدا قطر کف را با فیثاغورس به دست میآوریم: .
قطر کف و یال عمودی، دو ضلع قائم مثلثی هستند که وتر آن قطر اتاق است؛ پس .
ساده میکنیم: ؛ این همان نتیجهٔ فرمول فاصله با اختلاف مختصات ، و است.
نکات مهم
- هر نقطه در فضای با یک سهتایی مرتب مشخص میشود و صفر بودن هر مؤلفه، قرارگرفتن نقطه روی صفحهٔ مختصات متناظر را نشان میدهد.
- فاصلهٔ دو نقطه در فضا برابر ریشهٔ مجموع مربع اختلاف مؤلفههای نظیر آنهاست.
- نمودار یک رابطه شامل همهٔ نقاطِ برآوردهکنندهٔ تمام شرطهای آن است؛ در فضا، ثابتکردن یک مختصات صفحه میسازد و با افزودن شرطهای دیگر میتوان خط، پارهخط، وجه یا حجم محدود ساخت.