۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ هندسه دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«بردارها»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • هندسه ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۶۱ تا ۸۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول: معرفی فضای $\mathbb{R}^3$

در این درس یاد می‌گیری نقاط را در فضای R3\mathbb{R}^3 مشخص کنی، فاصلهٔ دو نقطه را به دست آوری و رابطه‌های سادهٔ صفحه‌ها، خط‌ها و بخش‌های محدود فضا را تفسیر کنی.

پیش از شروع

مورچه‌ای روی کف اتاق و پهپادی در فضای همان اتاق حرکت می‌کنند. چرا برای مشخص‌کردن جای مورچه دو عدد کافی است، اما برای پهپاد به عدد دیگری هم نیاز داریم؟

مورچه روی یک صفحه حرکت می‌کند و جای آن با دو مختصات مشخص می‌شود. پهپاد می‌تواند بالاتر یا پایین‌تر هم برود؛ پس برای مشخص‌کردن جای آن، علاوه بر دو مختصات افقی، به ارتفاع هم نیاز داریم. این سه مختصات، راه ورود ما به فضای R3\mathbb{R}^3 هستند.

از رابطه به شکل

از رابطه به شکل

اگر بخواهی روی نقشهٔ کف اتاق، جای مجازِ قرارگرفتن وسایل را مشخص کنی، می‌توانی به‌جای نقاشی از شرط‌های ریاضی کمک بگیری. هر نقطهٔ صفحه یک نشانی مثل (x,y)(x,y) دارد؛ نمودار یک رابطه، همهٔ نقطه‌هایی است که نشانی‌شان شرط‌های آن رابطه را برآورده می‌کند.

مثلاً در رابطهٔ x=1x=1، مؤلفهٔ اول ثابت است، اما مؤلفهٔ دوم می‌تواند هر عدد حقیقی باشد. پس نمودار، خطی موازی محور yy است، نه فقط یک نقطه.

اگر شرط −1≤y<3-1\le y<3 را هم اضافه کنیم، فقط بخشی از همان خط باقی می‌ماند: سرِ (1,−1)(1,-1) جزو شکل است، ولی سرِ (1,3)(1,3) نیست؛ چون علامت << برابری را نمی‌پذیرد.

رابطه‌ها همیشه خط نمی‌سازند: y=x2y=x^2 یک منحنی است و y≥x2y\ge x^2 ناحیهٔ روی آن و بالای آن را مشخص می‌کند.

برای تشخیص عضویت یک نقطه، مختصاتش را جای‌گذاری کن؛ اگر چند شرط داریم، باید همهٔ آن‌ها هم‌زمان برقرار باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

سه محور برای فضای اتاق

سه محور برای فضای اتاق

گوشهٔ یک اتاق را تصور کن؛ جایی که دو دیوار و کف به هم می‌رسند. سه لبهٔ این گوشه، الگوی خوبی برای سه محور مختصات‌اند: محورهای xx، yy و zz که دوبه‌دو بر هم عمودند و در مبدأ، یعنی OO، به هم می‌رسند. فاصله‌ها روی هر سه محور با یک واحد طول سنجیده می‌شوند.

هر دو محور، یک صفحهٔ مختصات را مشخص می‌کنند:

  • صفحهٔ xyxy: شامل محورهای xx و yy، مانند کف اتاق؛
  • صفحهٔ xzxz: شامل محورهای xx و zz، مانند یکی از دیوارها؛
  • صفحهٔ yzyz: شامل محورهای yy و zz، مانند دیوار دیگر.

این صفحه‌ها برخلاف کف و دیوار واقعی، بی‌نهایت ادامه دارند. با ادامه‌دادن محورها در جهت‌های منفی، سه صفحه فضا را به هشت ناحیه تقسیم می‌کنند: چهار ناحیه بالای صفحهٔ xyxy با z>0z>0 و چهار ناحیه پایین آن با z<0z<0. در هر ناحیه، ترکیب علامت‌های سه مختصات متفاوت است.

یادت باشد: محورها در فضا عمودند، حتی اگر در نقاشیِ دوبعدیِ کتاب، زاویه‌هایشان قائمه دیده نشود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴

نشانی یک نقطه در فضا

نشانی یک نقطه در فضا

مختصات یک نقطه مثل نشانی پهپاد در اتاق است: دو مؤلفهٔ اول جای آن را نسبت به کف مشخص می‌کنند و مؤلفهٔ سوم ارتفاعِ علامت‌دار آن را نشان می‌دهد. ترتیب مؤلفه‌ها مهم است؛ در (x0,y0,z0)(x_0,y_0,z_0)، جای هر عدد مشخص است.

برای پیداکردن این نقطه، ابتدا روی صفحهٔ xyxy نقطهٔ (x0,y0,0)(x_0,y_0,0) را پیدا کن. سپس موازی محور zz حرکت کن: اگر z0z_0 مثبت باشد، در جهت مثبت محور و اگر منفی باشد، در جهت منفی آن برو. اندازهٔ این جابه‌جایی ∣z0∣|z_0| است. اگر z0=0z_0=0 باشد، روی همان صفحه می‌مانی.

مثلاً برای تصور (2,3,−1)(2,3,-1)، ابتدا (2,3,0)(2,3,0) را روی صفحهٔ xyxy پیدا می‌کنیم و بعد یک واحد در جهت منفی محور zz پایین می‌رویم.

دو نشانی فقط وقتی یک نقطه را نشان می‌دهند که هر سه مؤلفهٔ نظیر برابر باشند. یکسان‌بودن دو مؤلفه کافی نیست؛ دو پهپاد می‌توانند درست بالای یک جای کف، ولی در ارتفاع‌های متفاوت باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

فاصله با دو بار فیثاغورس

فاصله با دو بار فیثاغورس

اگر نخی را از یک گوشهٔ کف اتاق تا گوشهٔ مقابلِ سقف بکشیم، طول نخ را چطور پیدا کنیم؟ فاصله روی کف کافی نیست؛ اختلاف ارتفاع هم باید حساب شود.

برای نقطهٔ P=(x0,y0,z0)P=(x_0,y_0,z_0)، پای عمود آن روی صفحهٔ xyxy را P′=(x0,y0,0)P'=(x_0,y_0,0) می‌نامیم. با فیثاغورس روی کف داریم:

∣OP′∣2=x02+y02|OP'|^2=x_0^2+y_0^2

حالا مثلث OPP′OPP' قائم‌الزاویه است و ضلع عمودی آن طولی برابر ∣z0∣|z_0| دارد. با یک بار دیگر استفاده از فیثاغورس:

∣OP∣=x02+y02+z02|OP|=\sqrt{x_0^2+y_0^2+z_0^2}

برای دو نقطهٔ دلخواه، به‌جای مختصات یک نقطه، اختلاف مؤلفه‌های نظیر را به کار می‌بریم. اگر P=(x0,y0,z0)P=(x_0,y_0,z_0) و Q=(x1,y1,z1)Q=(x_1,y_1,z_1) باشند:

∣PQ∣=(x1−x0)2+(y1−y0)2+(z1−z0)2|PQ|=\sqrt{(x_1-x_0)^2+(y_1-y_0)^2+(z_1-z_0)^2}

پس فاصله، جمعِ جابه‌جایی‌ها در سه راستا نیست؛ ریشهٔ مجموع مربع آنهاست. منفی‌شدن یک اختلاف هم اشکالی ندارد، چون آن اختلاف به توان دو می‌رسد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

از شرط‌ها تا صفحه و حجم

از شرط‌ها تا صفحه و حجم

یک شرط مثل x=0x=0 در فضا چه شکلی می‌سازد؟ چون yy و zz آزادند، تمام نقطه‌های (0,y,z)(0,y,z) مجازند؛ پس نمودار، صفحهٔ yzyz است، نه فقط یک محور. به همین ترتیب، x=2x=2 صفحه‌ای موازی صفحهٔ yzyz است.

حالا شرط z=0z=0 را هم به x=0x=0 اضافه کن. نقطه‌ها به شکل (0,y,0)(0,y,0) درمی‌آیند؛ فقط yy آزاد است، پس شکل حاصل محور yy است. اگر شرط دوم به‌جای آن z=1z=1 باشد، خطی موازی محور yy داریم.

برای محدودکردن شکل، بازه اضافه می‌کنیم. مثلاً شرط‌های x=0x=0، z=1z=1 و 1≤y≤41\le y\le4 فقط یک پاره‌خط با دو سرِ شامل را مشخص می‌کنند، نه کل خط.

حالا یک جعبه را تصور کن: شرط‌های 1≤x≤31\le x\le3، 1≤y≤41\le y\le4 و −2≤z≤2-2\le z\le2 همهٔ نقاط داخل و روی مرز یک مکعب‌مستطیل را مشخص می‌کنند. اگر بازهٔ ارتفاع را با z=2z=2 جایگزین کنیم، فقط وجه بالایی باقی می‌ماند. پس هنگام خواندن رابطه‌ها بپرس: «کدام مختصات ثابت، کدام آزاد و کدام محدود است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

مثال حل‌شده

اتاقی به شکل مکعب‌مستطیل، طول 6 m6\ \mathrm{m}، عرض 3 m3\ \mathrm{m} و ارتفاع 2 m2\ \mathrm{m} دارد. فاصلهٔ یک گوشهٔ کف تا گوشهٔ مقابل آن در سقف چقدر است؟

  1. گوشهٔ کف را مبدأ می‌گیریم و محورها را در راستای سه یال اتاق انتخاب می‌کنیم؛ با واحد طول متر، دو گوشه مختصات O=(0,0,0)O=(0,0,0) و P=(6,3,2)P=(6,3,2) دارند.

  2. ابتدا قطر کف را با فیثاغورس به دست می‌آوریم: dکف=62+32=45 md_{\text{کف}}=\sqrt{6^2+3^2}=\sqrt{45}\ \mathrm{m}.

  3. قطر کف و یال عمودی، دو ضلع قائم مثلثی هستند که وتر آن قطر اتاق است؛ پس d=(45)2+22 md=\sqrt{(\sqrt{45})^2+2^2}\ \mathrm{m}.

  4. ساده می‌کنیم: d=45+4=49=7 md=\sqrt{45+4}=\sqrt{49}=7\ \mathrm{m}؛ این همان نتیجهٔ فرمول فاصله با اختلاف مختصات 66، 33 و 22 است.

جواب: طول قطر اتاق 7 m7\ \mathrm{m} است.

نکات مهم

  • هر نقطه در فضای R3\mathbb{R}^3 با یک سه‌تایی مرتب مشخص می‌شود و صفر بودن هر مؤلفه، قرارگرفتن نقطه روی صفحهٔ مختصات متناظر را نشان می‌دهد.
  • فاصلهٔ دو نقطه در فضا برابر ریشهٔ مجموع مربع اختلاف مؤلفه‌های نظیر آن‌هاست.
  • نمودار یک رابطه شامل همهٔ نقاطِ برآورده‌کنندهٔ تمام شرط‌های آن است؛ در فضا، ثابت‌کردن یک مختصات صفحه می‌سازد و با افزودن شرط‌های دیگر می‌توان خط، پاره‌خط، وجه یا حجم محدود ساخت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶۹ تا ۷۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

بردارها در $\mathbb{R}^2$

در این درس یاد می‌گیری بردارهای فضایی را با سه مؤلفه و بردارهای یکه نمایش دهی، طولشان را حساب کنی و با استفاده از خواص بردارها، جمع، تفاضل و ضرب عدد در آن‌ها را انجام دهی.

پیش از شروع

یک پهپاد هم‌زمان به جلو، به راست و به بالا حرکت می‌کند؛ چطور می‌توانیم این جابه‌جایی فضایی را با یک بردار توصیف کنیم و طول آن را به دست آوریم؟

برای توصیف جابه‌جایی در فضا، سه مؤلفه لازم داریم؛ هر مؤلفه سهم حرکت در راستای یکی از محورهای مختصات را نشان می‌دهد. با این سه مؤلفه می‌توانیم هم طول جابه‌جایی را حساب کنیم و هم آن را با جابه‌جایی‌های دیگر ترکیب کنیم.

از دو مؤلفه به سه مؤلفه

از دو مؤلفه به سه مؤلفه

برای توصیف حرکت یک پهپاد، فقط جابه‌جایی روی زمین کافی نیست؛ باید بالا یا پایین رفتن آن را هم مشخص کنیم. به همین دلیل، در فضای R3\mathbb{R}^3 به‌جای دو مؤلفه، سه مؤلفه داریم.

نمایندهٔ بردار را از مبدأ O=(0,0,0)O=(0,0,0) رسم می‌کنیم. اگر انتهای آن نقطهٔ A=(a1,a2,a3)A=(a_1,a_2,a_3) باشد، بردار را به شکل a⃗=(a1,a2,a3)\vec{a}=(a_1,a_2,a_3) می‌نویسیم. این سه مؤلفه، به‌ترتیب جابه‌جایی در راستای محورهای xx، yy و zz را نشان می‌دهند.

مثلاً a⃗=(2,−1,3)\vec{a}=(2,-1,3) یعنی از مبدأ، به‌اندازهٔ 22 در جهت مثبت محور xx، به‌اندازهٔ 11 در جهت منفی محور yy و به‌اندازهٔ 33 در جهت مثبت محور zz جابه‌جا شویم. ترتیب مؤلفه‌ها مهم است؛ جای آن‌ها را نمی‌توان عوض کرد.

اگر هر سه مؤلفه صفر باشند، بردار O⃗=(0,0,0)\vec{O}=(0,0,0) را داریم؛ یعنی هیچ جابه‌جایی رخ نداده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

طول بردار در فضا

طول بردار در فضا

اگر پهپاد هم به جلو برود و هم ارتفاع بگیرد، طول جابه‌جایی مستقیمش را چطور پیدا کنیم؟ مؤلفه‌های بردار، جابه‌جایی در راستای سه محور عمود بر هم‌اند؛ پس نباید آن‌ها را مستقیماً با هم جمع کنیم.

برای بردار a⃗=(a1,a2,a3)\vec{a}=(a_1,a_2,a_3)، فاصلهٔ مبدأ تا نقطهٔ انتهایی، همان طول بردار است:

∣a⃗∣=a12+a22+a32|\vec{a}|=\sqrt{a_1^2+a_2^2+a_3^2}

این رابطه ادامهٔ همان قضیهٔ فیثاغورس است: ابتدا مربع مؤلفه‌ها را جمع می‌کنیم، سپس ریشهٔ دوم می‌گیریم.

علامت منفیِ یک مؤلفه جهت حرکت را نشان می‌دهد، نه طول منفی را. هنگام محاسبه باید کل مؤلفه را به توان برسانی؛ مثلاً (−3)2=9(-3)^2=9 است، نه −9-9.

نکتهٔ کلیدی: طول هر بردار نامنفی است؛ فقط بردار صفر طولی برابر با 00 دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

عملیات برداری، مؤلفه به مؤلفه

عملیات برداری، مؤلفه به مؤلفه

فرض کن پهپاد دو جابه‌جایی پیاپی انجام دهد. برای یافتن جابه‌جایی نهایی، حرکت‌های مربوط به هر محور را با هم جمع می‌کنیم؛ مؤلفهٔ افقی را با مؤلفهٔ ارتفاع قاطی نمی‌کنیم!

اگر a⃗=(a1,a2,a3)\vec{a}=(a_1,a_2,a_3) و b⃗=(b1,b2,b3)\vec{b}=(b_1,b_2,b_3) باشند، جمع بردارها یا برایند آن‌ها چنین است:

a⃗+b⃗=(a1+b1,a2+b2,a3+b3)\vec{a}+\vec{b}=(a_1+b_1,a_2+b_2,a_3+b_3)

برای ضرب عدد در بردار، آن عدد باید در هر سه مؤلفه ضرب شود:

ra⃗=(ra1,ra2,ra3)r\vec{a}=(ra_1,ra_2,ra_3)

اگر ضریب منفی باشد، جهت بردارِ غیرصفر برعکس می‌شود. به‌ویژه، قرینهٔ بردار با تغییر علامت همهٔ مؤلفه‌ها به دست می‌آید:

−b⃗=(−b1,−b2,−b3)-\vec{b}=(-b_1,-b_2,-b_3)

حالا تفاضل را به کمک قرینه می‌سازیم: کم‌کردن یک بردار یعنی جمع‌کردن قرینهٔ آن؛ بنابراین:

a⃗−b⃗=a⃗+(−b⃗)=(a1−b1,a2−b2,a3−b3)\vec{a}-\vec{b}=\vec{a}+(-\vec{b})=(a_1-b_1,a_2-b_2,a_3-b_3)

پس در هر سه عمل، جای مؤلفه‌ها ثابت می‌ماند و عمل روی مؤلفه‌های متناظر انجام می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

قواعد آشنای محاسبه

قواعد آشنای محاسبه

برای ساده‌کردن عبارت‌های برداری، لازم نیست همیشه سراغ مؤلفه‌ها برویم؛ بسیاری از قواعد آشنای عددها اینجا هم برقرارند.

در جمع بردارها:

  • جابه‌جایی: a⃗+b⃗=b⃗+a⃗\vec{a}+\vec{b}=\vec{b}+\vec{a}؛ ترتیب دو جابه‌جایی، مقصد نهایی را عوض نمی‌کند.
  • شرکت‌پذیری: a⃗+(b⃗+c⃗)=(a⃗+b⃗)+c⃗\vec{a}+(\vec{b}+\vec{c})=(\vec{a}+\vec{b})+\vec{c}؛ می‌توان گروه‌بندی جمع را تغییر داد.
  • عضو خنثی: a⃗+O⃗=a⃗\vec{a}+\vec{O}=\vec{a}؛ توقف‌کردن جابه‌جایی تازه‌ای ایجاد نمی‌کند.
  • عضو قرینه: a⃗+(−a⃗)=O⃗\vec{a}+(-\vec{a})=\vec{O}؛ رفتن و برگشتن به همان اندازه در جهت مخالف، جابه‌جایی کل را صفر می‌کند.

در ضرب عدد در بردار نیز داریم:

r(a⃗+b⃗)=ra⃗+rb⃗r(\vec{a}+\vec{b})=r\vec{a}+r\vec{b}

(r+s)a⃗=ra⃗+sa⃗(r+s)\vec{a}=r\vec{a}+s\vec{a}

(rs)a⃗=r(sa⃗)(rs)\vec{a}=r(s\vec{a})

یعنی ضریب بیرون پرانتز باید در هر دو بردار داخل آن ضرب شود؛ همچنین می‌توان ضرایب متوالی را ابتدا در هم ضرب کرد.

یک نکتهٔ مهم دربارهٔ طول: ∣ra⃗∣=∣r∣ ∣a⃗∣|r\vec{a}|=|r|\,|\vec{a}|. ضریب منفی جهت را برعکس می‌کند، اما طول منفی نمی‌شود. پس هنگام محاسبهٔ طول، قدر مطلق ضریب را به کار می‌بریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

سه بردار یکه، یک زبان تازه

سه بردار یکه، یک زبان تازه

برای توصیف حرکت پهپاد، می‌توانیم به‌جای نوشتن یک سه‌تایی، سهم حرکت در امتداد هر محور را جدا بنویسیم. ابزار این کار سه بردار یکهٔ محورها هستند؛ یعنی بردارهایی با طول یک در جهت مثبت محورهای مختصات:

i⃗=(1,0,0),j⃗=(0,1,0),k⃗=(0,0,1)\vec{i}=(1,0,0),\qquad \vec{j}=(0,1,0),\qquad \vec{k}=(0,0,1)

بردار i⃗\vec{i} فقط مؤلفهٔ طول، j⃗\vec{j} فقط مؤلفهٔ عرض و k⃗\vec{k} فقط مؤلفهٔ ارتفاع دارد. بنابراین با ضرب مؤلفه‌های دلخواه در این بردارها و جمع آن‌ها می‌نویسیم:

a⃗=(a1,a2,a3)=a1i⃗+a2j⃗+a3k⃗\vec{a}=(a_1,a_2,a_3)=a_1\vec{i}+a_2\vec{j}+a_3\vec{k}

این یک بردار تازه نیست؛ همان بردار با نگارشی دیگر است. ضریب هر بردار یکه، مؤلفهٔ متناظر آن را نشان می‌دهد. مثلاً ضریب منفیِ k⃗\vec{k} در توصیف جابه‌جایی پهپاد، یعنی سهم حرکت عمودی آن رو به پایین است. نبودن جملهٔ مربوط به یک محور هم یعنی مؤلفهٔ آن محور صفر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

مثال حل‌شده

اگر a⃗=i⃗+j⃗+2k⃗\vec{a}=\vec{i}+\vec{j}+2\vec{k} و b⃗=(4,−1,−2)\vec{b}=(4,-1,-2) باشند، بردار c⃗=2a⃗−b⃗\vec{c}=2\vec{a}-\vec{b} را به‌صورت سه‌تایی و برحسب بردارهای یکه بنویس و طول آن را بیاب.

  1. ابتدا ضرایب بردارهای یکه را به‌عنوان مؤلفه‌ها می‌نویسیم: a⃗=(1,1,2)\vec{a}=(1,1,2).

  2. عدد را در هر سه مؤلفه ضرب می‌کنیم: 2a⃗=(2,2,4)2\vec{a}=(2,2,4).

  3. مؤلفه‌های متناظر را کم می‌کنیم: c⃗=(2−4,2−(−1),4−(−2))=(−2,3,6)\vec{c}=(2-4,2-(-1),4-(-2))=(-2,3,6)؛ دقت کن که کم کردن عدد منفی به جمع تبدیل می‌شود.

  4. برای نمایش برحسب بردارهای یکه می‌نویسیم: c⃗=−2i⃗+3j⃗+6k⃗\vec{c}=-2\vec{i}+3\vec{j}+6\vec{k}.

  5. طول را از مجموع مربع مؤلفه‌ها به دست می‌آوریم: ∣c⃗∣=(−2)2+32+62=4+9+36=49=7|\vec{c}|=\sqrt{(-2)^2+3^2+6^2}=\sqrt{4+9+36}=\sqrt{49}=7.

جواب: c⃗=(−2,3,6)=−2i⃗+3j⃗+6k⃗\vec{c}=(-2,3,6)=-2\vec{i}+3\vec{j}+6\vec{k} و ∣c⃗∣=7|\vec{c}|=7.

نکات مهم

  • هر بردار در R3\mathbb{R}^3 سه مؤلفه دارد و طول آن از رابطهٔ ∣a⃗∣=a12+a22+a32|\vec{a}|=\sqrt{a_1^2+a_2^2+a_3^2} به دست می‌آید.
  • جمع، تفاضل و ضرب عدد در بردار را مؤلفه‌به‌مؤلفه انجام می‌دهیم و برای ساده‌سازی از خواص جابه‌جایی، شرکت‌پذیری، خنثی، قرینه و توزیع‌پذیری کمک می‌گیریم.
  • بردارهای i⃗=(1,0,0)\vec{i}=(1,0,0)، j⃗=(0,1,0)\vec{j}=(0,1,0) و k⃗=(0,0,1)\vec{k}=(0,0,1) امکان نوشتن هر بردار به‌صورت a⃗=a1i⃗+a2j⃗+a3k⃗\vec{a}=a_1\vec{i}+a_2\vec{j}+a_3\vec{k} را فراهم می‌کنند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۷۷ تا ۸۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: ضرب داخلی و ضرب خارجی بردارها

در این درس یاد می‌گیری با خواص ضرب داخلی عبارت‌های برداری را ساده کنی، عمود بودن و کران ضرب داخلی را بررسی کنی و تصویر قائم یک بردار بر امتداد برداری ناصفر را به دست آوری.

پیش از شروع

اگر برداری را مثل یک پیکان در نظر بگیری، «سایهٔ قائم» آن روی یک راستا چه زمانی ناپدید می‌شود و چه زمانی دقیقاً خودِ پیکان است؟

وقتی پیکان بر راستای موردنظر عمود باشد، تصویر قائمش بردار صفر است؛ وقتی در همان راستا باشد، تصویرش خودِ بردار است. با خواص ضرب داخلی می‌توانیم این تصویر را بدون رسم دقیق شکل هم پیدا کنیم.

سه ابزار ساده‌سازی

سه ابزار ساده‌سازی

برای ساده‌کردن عبارت‌های ضرب داخلی، لازم نیست همیشه سراغ مؤلفه‌ها بروی؛ سه خاصیت کار را کوتاه می‌کنند. یادت باشد حاصل ضرب داخلی یک عدد است، نه یک بردار.

جابه‌جایی: عوض‌کردن جای دو بردار نتیجه را تغییر نمی‌دهد:

a⃗⋅b⃗=b⃗⋅a⃗\vec{a}\cdot\vec{b}=\vec{b}\cdot\vec{a}

ضرب در خود: ضرب داخلی یک بردار در خودش، برابر مربع اندازهٔ آن است:

a⃗⋅a⃗=∣a⃗∣2\vec{a}\cdot\vec{a}=|\vec{a}|^2

چون در محاسبه با مؤلفه‌ها، مجموع مربع مؤلفه‌ها را به دست می‌آوریم؛ همان عبارتی که مربع اندازهٔ بردار است.

توزیع‌پذیری: اگر یکی از طرف‌های ضرب داخلی یک جمع برداری باشد، ضرب را بین جمله‌های آن پخش می‌کنیم:

a⃗⋅(b⃗+c⃗)=a⃗⋅b⃗+a⃗⋅c⃗\vec{a}\cdot(\vec{b}+\vec{c})=\vec{a}\cdot\vec{b}+\vec{a}\cdot\vec{c}

مثلاً اگر جابه‌جایی تو در یک مسیر، مجموع دو جابه‌جایی باشد، می‌توانی ضرب داخلی یک بردار با جابه‌جایی کل را از جمع ضرب‌های داخلی با هر بخش به دست آوری.

پس پیش از محاسبهٔ مؤلفه‌ها، نگاه کن: آیا با جابه‌جایی، پخش‌کردن ضرب یا تبدیل ضربِ بردار در خودش به مربع اندازه، عبارت ساده‌تر می‌شود؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

آزمون عمود بودن

آزمون عمود بودن

دو مسیرِ عمود بر هم در یک چهارراه را تصور کن؛ بردارهای جهتِ این مسیرها زاویهٔ قائمه می‌سازند. برای تشخیص چنین وضعیتی، لازم نیست همیشه زاویه را حساب کنیم: اگر هر دو بردار ناصفر باشند، صفر بودن ضرب داخلی دقیقاً نشانهٔ عمود بودن آن‌هاست.

دلیلش رابطهٔ آشنای a⃗⋅b⃗=∣a⃗∣∣b⃗∣cos⁡θ\vec{a}\cdot\vec{b}=|\vec{a}||\vec{b}|\cos\theta است. چون اندازهٔ هر دو بردار مثبت است، حاصل فقط وقتی صفر می‌شود که cos⁡θ=0\cos\theta=0؛ یعنی زاویهٔ بین آن‌ها π2\frac{\pi}{2} باشد. برعکس، اگر دو بردار عمود باشند، کسینوس زاویه و در نتیجه ضرب داخلی آن‌ها صفر است.

شرط ناصفر بودن را فراموش نکن! ضرب داخلی بردار صفر در هر برداری نیز صفر است: 0⃗⋅a⃗=0\vec{0}\cdot\vec{a}=0. اما بردار صفر جهت مشخصی ندارد و زاویهٔ آن با بردار دیگر تعریف نمی‌شود. پس از صفر بودن ضرب داخلی، بدون بررسی این شرط، نمی‌توان نتیجه گرفت که زاویه قائمه است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

سقفِ ضرب داخلی

سقفِ ضرب داخلی

آیا ضرب داخلی دو بردار می‌تواند هرقدر بخواهیم بزرگ شود؟ اگر اندازهٔ بردارها ثابت باشد، نه! برای دو بردار ناصفر داریم:

a⃗.b⃗=∣a⃗∣∣b⃗∣cos⁡θ\vec{a}.\vec{b}=|\vec{a}||\vec{b}|\cos\theta

با گرفتن قدر مطلق از دو طرف می‌رسیم به:

∣a⃗.b⃗∣=∣a⃗∣∣b⃗∣ ∣cos⁡θ∣|\vec{a}.\vec{b}|=|\vec{a}||\vec{b}|\,|\cos\theta|

چون ∣cos⁡θ∣≤1|\cos\theta|\le1 است، نتیجه می‌گیریم:

∣a⃗.b⃗∣≤∣a⃗∣∣b⃗∣|\vec{a}.\vec{b}|\le|\vec{a}||\vec{b}|

این همان نامساوی کشی شوارتز است؛ یعنی حاصل‌ضرب اندازه‌ها، سقفی برای قدر مطلق ضرب داخلی تعیین می‌کند. اگر یکی از بردارها صفر باشد، دو طرف نامساوی صفر می‌شوند و باز هم رابطه برقرار است.

دقت کن: ∣a⃗.b⃗∣|\vec{a}.\vec{b}| قدر مطلق یک عدد است، نه اندازهٔ یک بردار. همچنین این نامساوی فقط جلوی بزرگ‌شدن مقدار مثبت را نمی‌گیرد؛ مقدار منفی هم نمی‌تواند از قرینهٔ این سقف کوچک‌تر باشد. پس می‌توان نوشت:

−∣a⃗∣∣b⃗∣≤a⃗.b⃗≤∣a⃗∣∣b⃗∣-|\vec{a}||\vec{b}|\le\vec{a}.\vec{b}\le|\vec{a}||\vec{b}|

برای دو بردار ناصفر، رسیدن به سقفِ قدر مطلق زمانی رخ می‌دهد که بردارها هم‌راستا باشند؛ چه هم‌جهت، چه خلاف‌جهت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

ساختن تصویر قائم

ساختن تصویر قائم

«تصویر قائم» را مثل سایهٔ یک پیکان روی یک خط تصور کن؛ نور باید عمود بر آن خط بتابد. اگر دو بردار را از یک نقطه رسم کنیم، از نوک a⃗\vec{a} بر راستای بردار ناصفر b⃗\vec{b} عمود می‌کنیم. بردارِ شروع‌شده از مبدأ مشترک تا پای این عمود، همان تصویر a⃗′\vec{a}' است.

چون تصویر روی راستای b⃗\vec{b} قرار دارد، می‌نویسیم a⃗′=rb⃗\vec{a}'=r\vec{b}. همچنین اختلاف بردار اصلی و تصویرش بر این راستا عمود است؛ پس:

(a⃗−rb⃗)⋅b⃗=0(\vec{a}-r\vec{b})\cdot\vec{b}=0

با توزیع‌پذیری و رابطهٔ b⃗⋅b⃗=∣b⃗∣2\vec{b}\cdot\vec{b}=|\vec{b}|^2، داریم:

a⃗⋅b⃗−r∣b⃗∣2=0\vec{a}\cdot\vec{b}-r|\vec{b}|^2=0

بنابراین:

a⃗′=a⃗⋅b⃗∣b⃗∣2b⃗\vec{a}'=\dfrac{\vec{a}\cdot\vec{b}}{|\vec{b}|^2}\vec{b}

حواست باشد: کسر به‌تنهایی یک عدد است؛ برای به‌دست‌آوردن بردار تصویر، باید آن را در b⃗\vec{b} ضرب کنیم. ناصفر بودن b⃗\vec{b} هم اجازه می‌دهد بر مربع اندازه‌اش تقسیم کنیم. برای بررسی پاسخ، دو ویژگی را کنترل کن: تصویر هم‌راستای b⃗\vec{b} باشد و اختلاف a⃗−a⃗′\vec{a}-\vec{a}' بر b⃗\vec{b} عمود باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

مثال حل‌شده

تصویر قائم بردار a⃗=(3,1,2)\vec{a}=(3,1,2) را بر امتداد بردار b⃗=(1,1,0)\vec{b}=(1,1,0) بیاب و عمود بودنِ اختلاف بردار اصلی و تصویر را بر b⃗\vec{b} بررسی کن.

  1. ابتدا ضرب داخلی را حساب می‌کنیم: a⃗⋅b⃗=3×1+1×1+2×0=4\vec{a}\cdot\vec{b}=3\times1+1\times1+2\times0=4.

  2. مخرج فرمول، مربع اندازهٔ بردارِ تعیین‌کنندهٔ راستاست: ∣b⃗∣2=12+12+02=2|\vec{b}|^2=1^2+1^2+0^2=2؛ نیازی به محاسبهٔ ریشه نیست.

  3. ضریب تصویر را به دست می‌آوریم: r=a⃗⋅b⃗∣b⃗∣2=42=2r=\frac{\vec{a}\cdot\vec{b}}{|\vec{b}|^2}=\frac{4}{2}=2.

  4. این ضریب را در خودِ بردار b⃗\vec{b} ضرب می‌کنیم: a⃗′=2(1,1,0)=(2,2,0)\vec{a}'=2(1,1,0)=(2,2,0). ضریب به‌تنهایی پاسخ نیست؛ پاسخ باید یک بردار باشد.

  5. برای بررسی، داریم a⃗−a⃗′=(1,−1,2)\vec{a}-\vec{a}'=(1,-1,2) و (a⃗−a⃗′)⋅b⃗=1−1+0=0(\vec{a}-\vec{a}')\cdot\vec{b}=1-1+0=0؛ پس اختلاف بر b⃗\vec{b} عمود است.

جواب: بردار تصویر قائم برابر a⃗′=(2,2,0)\vec{a}'=(2,2,0) است؛ اختلاف آن با بردار اصلی نیز بر b⃗\vec{b} عمود است.

نکات مهم

  • جابه‌جایی، توزیع‌پذیری و رابطهٔ a⃗⋅a⃗=∣a⃗∣2\vec{a}\cdot\vec{a}=|\vec{a}|^2 ابزارهای ساده‌سازی عبارت‌های ضرب داخلی‌اند.
  • برای دو بردار ناصفر، ضرب داخلی صفر نشانهٔ عمود بودن است و همیشه ∣a⃗⋅b⃗∣≤∣a⃗∣∣b⃗∣|\vec{a}\cdot\vec{b}|\leq|\vec{a}||\vec{b}| برقرار است.
  • تصویر قائم روی امتداد بردار ناصفر b⃗\vec{b} برابر a⃗′=a⃗⋅b⃗∣b⃗∣2b⃗\vec{a}'=\frac{\vec{a}\cdot\vec{b}}{|\vec{b}|^2}\vec{b} است و اختلاف a⃗−a⃗′\vec{a}-\vec{a}' بر آن امتداد عمود می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۸۱ تا ۸۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ضرب خارجی

در این درس یاد می‌گیری ضرب خارجی را محاسبه کنی، خواص و معنای هندسی آن را به کار ببری و با کمک آن مساحت، حجم و هم‌صفحه‌بودن بردارها را بررسی کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است حاصل ضرب دو بردارِ روی میز، برداری عمود بر سطح میز باشد و اندازه‌اش مساحت یک متوازی‌الاضلاع را نشان دهد؟

در ضرب خارجی، حاصل یک بردار است، نه یک عدد. اگر دو بردار موازی نباشند، بردار حاصل بر صفحهٔ آن‌ها عمود است و اندازه‌اش با مساحت متوازی‌الاضلاع ساخته‌شده از آن‌ها برابر می‌شود.

ضربی با حاصل برداری

ضربی با حاصل برداری

دو پیکان را روی سطح میز تصور کن. آیا حاصل ضربشان حتماً باید یک عدد باشد؟ در ضرب داخلی چنین بود، اما ضرب خارجی، یک بردار می‌سازد. فعلاً روش محاسبه‌اش را یاد بگیریم؛ معنای هندسی آن را در کارت‌های بعد کشف می‌کنیم.

اگر a⃗=(a1,a2,a3)\vec{a}=(a_1,a_2,a_3) و b⃗=(b1,b2,b3)\vec{b}=(b_1,b_2,b_3) باشند، می‌نویسیم:

a⃗×b⃗=∣i⃗j⃗k⃗a1a2a3b1b2b3∣\vec{a}\times\vec{b}=\begin{vmatrix}\vec{i}&\vec{j}&\vec{k}\\a_1&a_2&a_3\\b_1&b_2&b_3\end{vmatrix}

سطر اول بردارهای یکه، سطر دوم مؤلفه‌های بردار اول و سطر سوم مؤلفه‌های بردار دوم است. برای بسط، ستون هر بردار یکه و سطر اول را کنار می‌گذاریم و دترمینان باقی‌مانده را حساب می‌کنیم. علامت‌های بسط به‌ترتیب +,−,++,-,+ هستند؛ پس جملهٔ مربوط به j⃗\vec{j} علامت منفی دارد.

نتیجه به‌صورت مؤلفه‌ای چنین است:

a⃗×b⃗=(a2b3−a3b2, a3b1−a1b3, a1b2−a2b1)\vec{a}\times\vec{b}=(a_2b_3-a_3b_2,\ a_3b_1-a_1b_3,\ a_1b_2-a_2b_1)

به مؤلفهٔ میانی دقت کن: منفیِ بیرون دترمینان، ترتیب تفریق را برعکس کرده است. هنگام محاسبه، همین نکته جلوی یک اشتباه رایج را می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱

از اندازهٔ بردار تا مساحت

از اندازهٔ بردار تا مساحت

دو بردار را مثل دو ضلعِ کنار همِ یک قاب متوازی‌الاضلاع تصور کن. ضرب خارجیِ آن‌ها یک بردار است، اما اندازهٔ این بردار، مساحت قاب را نشان می‌دهد:

S=∣a⃗×b⃗∣=∣a⃗∣ ∣b⃗∣sin⁡θS=|\vec{a}\times\vec{b}|=|\vec{a}|\,|\vec{b}|\sin\theta

در این رابطه، θ\theta زاویهٔ بین دو بردار است. چرا سینوس وارد رابطه شده؟ اگر ضلعِ متناظر با a⃗\vec{a} را قاعده بگیریم، ارتفاع قاب برابر ∣b⃗∣sin⁡θ|\vec{b}|\sin\theta می‌شود. پس همان قانون آشنای «قاعده ضرب‌در ارتفاع» را داریم.

حالا تصور کن طول دو ضلع ثابت بماند، اما زاویهٔ بینشان تغییر کند. وقتی دو ضلع بر هم عمودند، ارتفاع و مساحت بیشترین مقدار را دارند؛ هرچه قاب تخت‌تر شود، مساحت کمتر می‌شود.

نکتهٔ مهم: برای مساحت، اندازهٔ ضرب خارجی را می‌خواهیم، نه خودِ بردار را. همچنین اگر شکل موردنظر مثلثی با همین دو ضلع باشد، مساحتش نصف مساحت این متوازی‌الاضلاع است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱

برداری عمود بر هر دو

برداری عمود بر هر دو

دو بردارِ غیرموازی را تصور کن که از یک نقطه روی میز کشیده شده‌اند. حاصل ضرب خارجی آن‌ها، اگر ناصفر باشد، در راستایی عمود بر سطح میز قرار می‌گیرد، نه در امتداد یکی از آن دو بردار.

برای فهمیدن دلیل این موضوع، بگذار n⃗=a⃗×b⃗\vec{n}=\vec{a}\times\vec{b} باشد. از تعریف ضرب خارجی به دست می‌آید:

a⃗⋅n⃗=0b⃗⋅n⃗=0\vec{a}\cdot\vec{n}=0\qquad\vec{b}\cdot\vec{n}=0

یادت هست ضرب داخلیِ دو بردار ناصفر چه زمانی صفر می‌شود؟ وقتی بر هم عمود باشند! پس n⃗\vec{n} بر هر دو بردار اولیه و در نتیجه بر صفحهٔ آن‌ها عمود است.

این رابطه‌ها را می‌توان برای بررسی درستی یک پاسخ هم به کار برد: اگر برداری را به‌عنوان ضرب خارجی به دست آوردی، ضرب داخلی‌اش با هر دو بردار اولیه باید صفر شود. البته این بررسی به‌تنهایی کافی نیست؛ بردارهای دیگری هم ممکن است بر آن صفحه عمود باشند.

حواست به شرط ناصفربودن باشد: بردار صفر جهت مشخصی ندارد، پس نمی‌توان برای آن یک راستای عمود تعیین کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

قواعد محاسبه و تشخیص توازی

قواعد محاسبه و تشخیص توازی

در ضرب خارجی، ترتیب بردارها مهم است. با جابه‌جایی آن‌ها، قرینهٔ بردار قبلی به دست می‌آید:

a⃗×b⃗=−b⃗×a⃗\vec{a}\times\vec{b}=-\vec{b}\times\vec{a}

پس برخلاف ضرب عددها، نمی‌توان جای دو عامل را بی‌توجه به علامت عوض کرد. همچنین ضرب خارجی هر بردار در خودش، بردار صفر است:

a⃗×a⃗=0⃗\vec{a}\times\vec{a}=\vec{0}

ضریب عددی را می‌توان از هر یک از عامل‌ها بیرون آورد:

(ra⃗)×b⃗=r(a⃗×b⃗)=a⃗×(rb⃗)(r\vec{a})\times\vec{b}=r(\vec{a}\times\vec{b})=\vec{a}\times(r\vec{b})

ضرب خارجی نسبت به جمع هم توزیع‌پذیر است؛ فقط ترتیب عامل‌ها را نگه دار:

a⃗×(b⃗+c⃗)=a⃗×b⃗+a⃗×c⃗\vec{a}\times(\vec{b}+\vec{c})=\vec{a}\times\vec{b}+\vec{a}\times\vec{c}

(a⃗+b⃗)×c⃗=a⃗×c⃗+b⃗×c⃗(\vec{a}+\vec{b})\times\vec{c}=\vec{a}\times\vec{c}+\vec{b}\times\vec{c}

برای تشخیص توازی، دو بردار غیرصفر را در نظر بگیر. ضرب خارجی آن‌ها دقیقاً زمانی صفر می‌شود که موازی باشند؛ چه هم‌جهت و چه خلاف‌جهت. دو حرکت روی یک خط‌کش را تصور کن: تغییر جهت حرکت، موازی‌بودن آن‌ها را از بین نمی‌برد.

دلیلش رابطهٔ اندازه است: چون طول هر دو بردار غیرصفر است، صفرشدن حاصل به معنی sin⁡θ=0\sin\theta=0 است؛ یعنی زاویهٔ بین آن‌ها 00 یا π\pi است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

از مساحت قاعده تا حجم

از مساحت قاعده تا حجم

یک جعبهٔ کج را تصور کن که سه یالِ بیرون‌آمده از یک رأس آن، بردارهای a⃗\vec{a}، b⃗\vec{b} و c⃗\vec{c} هستند. برای حجم این متوازی‌السطوح، باز هم مساحت قاعده را در ارتفاع عمودی ضرب می‌کنیم، نه در طول یال مایل!

اگر قاعده را با b⃗\vec{b} و c⃗\vec{c} بسازیم، مساحتش ∣b⃗×c⃗∣|\vec{b}\times\vec{c}| است. وقتی این مقدار ناصفر باشد، ارتفاع برابر است با:

h=∣a⃗⋅(b⃗×c⃗)∣∣b⃗×c⃗∣h=\dfrac{|\vec{a}\cdot(\vec{b}\times\vec{c})|}{|\vec{b}\times\vec{c}|}

با ضرب مساحت قاعده در ارتفاع، مخرج حذف می‌شود:

V=∣a⃗⋅(b⃗×c⃗)∣V=|\vec{a}\cdot(\vec{b}\times\vec{c})|

پس ابتدا یک ضرب خارجی و سپس یک ضرب داخلی داریم؛ نتیجهٔ نهایی عدد است. راه معادل، محاسبهٔ دترمینانی است که مؤلفه‌های سه بردار در سطرهای آن قرار دارند:

V=∣∣a1a2a3b1b2b3c1c2c3∣∣V=\left|\begin{vmatrix}a_1&a_2&a_3\\b_1&b_2&b_3\\c_1&c_2&c_3\end{vmatrix}\right|

قدر مطلق را فراموش نکن؛ حجم منفی نمی‌شود. اگر حاصل صفر باشد، سه بردار با مبدأ مشترک در یک صفحه جا می‌گیرند؛ درست مثل جعبه‌ای که کاملاً تخت شده است. برعکس، هم‌صفحه‌بودن هم حجم را صفر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

مثال حل‌شده

سه بردار a⃗=(1,0,−2)\vec{a}=(1,0,-2)، b⃗=(2,0,0)\vec{b}=(2,0,0) و c⃗=(0,3,0)\vec{c}=(0,3,0) یک متوازی‌السطوح می‌سازند. مساحت قاعدهٔ ساخته‌شده از b⃗\vec{b} و c⃗\vec{c} و حجم متوازی‌السطوح را به دست آور.

  1. برای مساحت قاعده، ابتدا ضرب خارجی دو بردارِ سازندهٔ آن را محاسبه می‌کنیم: b⃗×c⃗=(0×0−0×3,  0×0−2×0,  2×3−0×0)=(0,0,6)\vec{b}\times\vec{c}=(0\times0-0\times3,\;0\times0-2\times0,\;2\times3-0\times0)=(0,0,6).

  2. مساحت قاعده، اندازهٔ این بردار است: S=∣b⃗×c⃗∣=02+02+62=6S=|\vec{b}\times\vec{c}|=\sqrt{0^2+0^2+6^2}=6.

  3. برای حجم، ضرب داخلی بردار سوم در حاصل ضرب خارجی را حساب می‌کنیم: a⃗⋅(b⃗×c⃗)=(1,0,−2)⋅(0,0,6)=−12\vec{a}\cdot(\vec{b}\times\vec{c})=(1,0,-2)\cdot(0,0,6)=-12.

  4. حجم منفی نمی‌شود؛ پس قدرمطلق می‌گیریم: V=∣−12∣=12V=|-12|=12.

جواب: مساحت قاعده S=6S=6 و حجم متوازی‌السطوح V=12V=12 است.

نکات مهم

  • ضرب خارجی دو بردار یک بردار است که در بسط دترمینانی آن باید علامت منفی جملهٔ مربوط به j⃗\vec{j} را رعایت کنی.
  • حاصل ناصفرِ ضرب خارجی بر هر دو بردار عمود است و اندازه‌اش، یعنی ∣a⃗∣∣b⃗∣sin⁡θ|\vec{a}||\vec{b}|\sin\theta، مساحت متوازی‌الاضلاع را می‌دهد؛ برای دو بردار غیرصفر، صفرشدن حاصل نیز نشانهٔ توازی است.
  • حجم متوازی‌السطوح برابر ∣a⃗⋅(b⃗×c⃗)∣|\vec{a}\cdot(\vec{b}\times\vec{c})| است و صفرشدن این مقدار نشان می‌دهد سه بردار هم‌صفحه‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۸۳ تا ۸۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

حجم متوازی‌السطوح

در این درس یاد می‌گیری حجم متوازی‌السطوح را با ضرب سه‌گانه یا دترمینان حساب کنی و از صفر بودن آن برای تشخیص هم‌صفحه‌بودن سه بردار استفاده کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است سه بردارِ ناصفر داشته باشیم، اما حجم متوازی‌السطوحی که می‌سازند صفر باشد؟ بدون رسم شکل چطور می‌توانیم این را تشخیص بدهیم؟

بله؛ اگر سه بردار در یک صفحه باشند، شکلِ ساخته‌شده ارتفاعی بیرون از آن صفحه ندارد و حجمش صفر است. در این درس می‌بینی که یک محاسبهٔ برداری هم حجم را به ما می‌دهد و هم مشخص می‌کند سه بردار هم‌صفحه‌اند یا نه.

قاعده و ارتفاع را پیدا کن

قاعده و ارتفاع را پیدا کن

یک جعبهٔ کج را تصور کن: لبهٔ کناری آن مایل است، اما ارتفاع، فاصلهٔ عمودی دو قاعده است، نه طول آن لبه. برای متوازی‌السطوح هم باید همین تفاوت را در نظر بگیریم.

اگر بردارهای b⃗\vec{b} و c⃗\vec{c} قاعده را بسازند، قاعده یک متوازی‌الاضلاع با مساحت زیر است:

S=∣b⃗×c⃗∣S=|\vec{b}\times\vec{c}|

برای قاعده‌ای با مساحت ناصفر، بردار n⃗=b⃗×c⃗\vec{n}=\vec{b}\times\vec{c} بر صفحهٔ قاعده عمود است؛ پس راستای مناسب برای اندازه‌گیری ارتفاع را نشان می‌دهد.

حالا بردار سوم، یعنی a⃗\vec{a}، را بر امتداد n⃗\vec{n} تصویر کن. اندازهٔ این تصویر قائم همان ارتفاع است؛ نه خودِ بردار تصویر و نه لزوماً طول a⃗\vec{a}:

h=∣proj⁡n⃗a⃗∣h=\left|\operatorname{proj}_{\vec{n}}\vec{a}\right|

بنابراین برای به‌دست‌آوردن حجم، مساحت قاعده را در این ارتفاع ضرب می‌کنیم:

V=S×hV=S\times h

نکتهٔ اصلی این است: کج‌بودن لبه‌ها قانون حجم را عوض نمی‌کند؛ فقط باید ارتفاعِ عمود بر قاعده را درست پیدا کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

حجم با ضرب سه‌گانه و دترمینان

حجم با ضرب سه‌گانه و دترمینان

حالا می‌توانیم «مساحت قاعده ضرب‌در ارتفاع» را در یک رابطهٔ کوتاه بنویسیم:

V=∣a⃗⋅(b⃗×c⃗)∣V=|\vec{a}\cdot(\vec{b}\times\vec{c})|

عبارت داخل قدرمطلق، ضرب سه‌گانه نام دارد. برای محاسبه‌اش، اول ضرب خارجیِ b⃗×c⃗\vec{b}\times\vec{c} را پیدا کن؛ سپس ضرب داخلیِ a⃗\vec{a} در بردارِ حاصل را حساب کن. نتیجه یک عدد است، نه بردار. در پایان، قدرمطلق آن عدد را بگیر؛ حجم نمی‌تواند منفی باشد.

راه دیگر، استفاده از دترمینان است. اگر مؤلفه‌های سه بردار را به‌ترتیب در سطرها بنویسی، داریم:

K=∣a1a2a3b1b2b3c1c2c3∣=a⃗⋅(b⃗×c⃗)K=\begin{vmatrix}a_1&a_2&a_3\\b_1&b_2&b_3\\c_1&c_2&c_3\end{vmatrix}=\vec{a}\cdot(\vec{b}\times\vec{c})

پس باز هم حجم برابر است با V=∣K∣V=|K|. این‌ها دو راه برای محاسبهٔ یک مقدارند، نه دو فرمول با جواب‌های متفاوت.

مثل فضای داخل یک جعبهٔ کج، حجم فقط مقدار فضا را نشان می‌دهد؛ علامتِ ضرب سه‌گانه نباید به جواب نهاییِ حجم منتقل شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

حجم صفر، نشانهٔ هم‌صفحه‌بودن

حجم صفر، نشانهٔ هم‌صفحه‌بودن

سه بردار را از یک مبدأ رسم کن. اگر هر سه روی یک صفحه باشند، شکلی که می‌سازند در راستای عمود بر آن صفحه ارتفاعی ندارد؛ درست مثل جعبه‌ای که کاملاً تخت شده باشد. بنابراین حجم آن صفر است، حتی اگر هیچ‌کدام از بردارها صفر نباشند.

عکس این نتیجه هم درست است: اگر حجم صفر شود، سه بردار هم‌صفحه‌اند. پس برای تشخیص هم‌صفحه‌بودن، لازم نیست حتماً شکل فضایی دقیقی بکشیم؛ کافی است ضرب سه‌گانه را بررسی کنیم:

a⃗⋅(b⃗×c⃗)=0⟺سه بردار هم‌صفحه‌اند\vec{a}\cdot(\vec{b}\times\vec{c})=0\quad\Longleftrightarrow\quad\text{سه بردار هم‌صفحه‌اند}

اگر از دترمینان استفاده می‌کنی، صفر بودن دترمینان هم همین معنا را دارد. دقت کن: صفر شدن ضرب سه‌گانه به معنی صفر بودن یکی از بردارها نیست؛ ممکن است هر سه ناصفر باشند، اما همگی در یک صفحه جا بگیرند. همچنین هم‌صفحه‌بودن الزاماً به معنی موازی‌بودن سه بردار نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

نکات مهم

  • مساحت قاعدهٔ ساخته‌شده با b⃗\vec{b} و c⃗\vec{c} برابر ∣b⃗×c⃗∣|\vec{b}\times\vec{c}| و ارتفاع، اندازهٔ تصویر قائم بردار سوم بر راستای عمود بر قاعده است.
  • حجم از رابطهٔ V=∣a⃗⋅(b⃗×c⃗)∣=∣K∣V=|\vec{a}\cdot(\vec{b}\times\vec{c})|=|K| به دست می‌آید که KK دترمینانِ مؤلفه‌های سه بردار در سطرهاست.
  • سه بردار دقیقاً زمانی هم‌صفحه‌اند که ضرب سه‌گانهٔ آن‌ها صفر باشد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۸۷ تا ۸۸ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

منـابع

در این درس یاد می‌گیری اطلاعات فهرست منابع را بخوانی و نقش دبیران و هنرآموزانِ مشارکت‌کننده در اعتبارسنجی را از نقش منابع کتاب تشخیص بدهی.

پیش از شروع

چرا در پایان یک کتاب هندسه، هم نام کتاب‌های دیگر آمده و هم نام دبیرانی از استان‌های مختلف؟ آیا این دو فهرست یک کار انجام می‌دهند؟

این دو فهرست نقش متفاوتی دارند: فهرست منابع نشان می‌دهد برای تدوین کتاب از چه آثاری استفاده شده است. فهرست اعتبارسنجی هم از دبیران و هنرآموزانی نام می‌برد که با ارائهٔ نظر، به بهترشدن محتوای کتاب کمک کرده‌اند.

منابع را چگونه بخوانیم؟

منابع را چگونه بخوانیم؟

فرض کن می‌خواهی یکی از کتاب‌های معرفی‌شده در پایان کتاب هندسه را در کتابخانه پیدا کنی. فقط دانستن موضوع آن کافی نیست؛ عنوان اثر و نام نویسندگان کمک می‌کنند کتاب موردنظر را از آثار مشابه تشخیص بدهی.

فهرست منابعِ صفحهٔ ۸۷، آثار مورد استفاده در تدوین کتاب را معرفی می‌کند. برای خواندن هر مدخل، اطلاعاتش را بخش‌بخش بررسی کن:

  • نویسندگان: اثر را چه کسانی نوشته‌اند؟
  • عنوان: نام اثر چیست؟
  • سال انتشار: این اثر مربوط به چه زمانی است؟
  • مشخصات نشر: کجا و توسط چه ناشری منتشر شده است؟

برای نمونه، در نخستین منبع، پورنگی و تابش نویسندگان‌اند؛ عنوان اثر دربارهٔ هندسهٔ تحلیلی و جبر خطی است و تهران محل انتشار آن است. پس نام شهر را نباید با نام ناشر یا بخشی از عنوان اشتباه بگیری.

همهٔ مدخل‌ها دقیقاً یک قالب ندارند؛ اما هدف مشترکشان این است که بتوانی اثر معرفی‌شده را شناسایی و پیگیری کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

نقش معلمان در بهبود کتاب

نقش معلمان در بهبود کتاب

اگر هنگام خواندن یک توضیح هندسی متوجه شوی که شکل یا عبارت آن روشن نیست، نظر تو می‌تواند به بهترشدن آن کمک کند. معلمان هم با تجربه‌ای که از آموزش و پرسش‌های دانش‌آموزان دارند، می‌توانند نکته‌هایی برای بهبود کتاب پیشنهاد کنند.

در این صفحه، اعتبارسنجی به فرایند دریافت نظر معلمان دربارهٔ کتاب‌های درسی تازه‌تألیف اشاره دارد. هدف این کار آن است که کتاب در نخستین سال چاپ، با اشکال‌های کمتری به دست دانش‌آموزان و معلمان برسد؛ نه اینکه حتماً هیچ اشکالی نداشته باشد.

جدول پایانی، نام دبیران و هنرآموزانی را معرفی می‌کند که با ارائهٔ نظر در بهبود محتوای کتاب مشارکت کرده‌اند. کنار نام هر فرد، استان محل خدمت او آمده است؛ مثلاً استان محل خدمت میترا سلماسی، خراسان شمالی است.

پس این جدول را با فهرست منابع اشتباه نگیر: منابع، آثار مورد استفاده را معرفی می‌کنند؛ این جدول، افراد مشارکت‌کننده در اعتبارسنجی را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی در یکی از مدخل‌های فهرست منابع، نام «تهران» را می‌بیند و می‌گوید: «پس این هم مثل ستون استان محل خدمت، محل کار نویسنده را مشخص می‌کند.» چگونه با بررسی ساختار دو فهرست، برداشت او را ارزیابی می‌کنی؟

  1. ابتدا نوع اطلاعات را تشخیص می‌دهیم: مدخل فهرست منابع دربارهٔ یک اثر منتشرشده است، نه معرفی محل خدمت یک فرد.

  2. در آن مدخل، «تهران» پیش از نام ناشر آمده و محل نشر اثر را نشان می‌دهد.

  3. در جدول اعتبارسنجی، عنوان ستون به‌صراحت «استان محل خدمت» است؛ بنابراین نام مکان در این جدول معنای دیگری دارد.

  4. نتیجه می‌گیریم که برای فهم اطلاعات، باید جایگاه آن‌ها و عنوان فهرست یا ستون را بخوانیم؛ یک نام مکان در دو بخش لزوماً یک معنا ندارد.

جواب: این برداشت درست نیست؛ «تهران» در مدخل منبع، محل نشر اثر است، اما «استان محل خدمت» در جدول اعتبارسنجی به محل خدمت فرد اشاره دارد.

نکات مهم

  • فهرست منابع، آثار مورد استفاده در تدوین کتاب را معرفی می‌کند و اطلاعات هر مدخل به شناسایی آن اثر کمک می‌کند.
  • اعتبارسنجی با دریافت نظر معلمان، به کاهش اشکال‌ها و بهبود محتوای کتاب کمک می‌کند.
  • جدول مشارکت‌کنندگان، نام دبیران و هنرآموزان و استان محل خدمت آنان را نشان می‌دهد و با فهرست منابع کارکرد متفاوتی دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ هندسه دوازدهم · رایگان