۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ فیزیک دوازدهم ریاضی؛ درسنامه و نکات مهم

«نوسان و موج»: ۷ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۳ (ریاضی)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۶۱ تا ۸۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۱ نوسان دوره‌ای

در این درس یاد می‌گیری نوسان دوره‌ای را تشخیص بدهی، دورهٔ تناوب و بسامد را از هم متمایز کنی و با رابطهٔ f=1Tf = \frac{1}{T} آن‌ها را به یکدیگر تبدیل کنی.

پیش از شروع

اگر قلبت تندتر بزند، زمان بین دو ضربان بیشتر می‌شود یا کمتر؟ چطور می‌توان این ارتباط را با دو کمیت فیزیکی بیان کرد؟

وقتی ضربان‌ها تندتر می‌شوند، در هر ثانیه تعداد بیشتری ضربان رخ می‌دهد و زمان هر چرخه کوتاه‌تر می‌شود. در یک ضرباهنگ منظم، «بسامد» تعداد چرخه‌ها در هر ثانیه و «دورهٔ تناوب» زمان یک چرخه است؛ این دو با هم رابطهٔ وارون دارند.

هر تکراری دوره‌ای نیست

هر تکراری دوره‌ای نیست

تابی را تصور کن که جلو و عقب می‌رود. اگر هر رفت‌وبرگشت کامل آن، درست مثل رفت‌وبرگشت قبلی و در همان مدت انجام شود، حرکتش نوسان دوره‌ای است. به هر بار انجام کامل این حرکتِ تکرارشونده، چرخه می‌گوییم؛ مثلاً از یک انتهای مسیر تاب شروع کنیم و پس از رفتن به انتهای دیگر، به همان نقطهٔ شروع برگردیم.

اما صرفِ جلو و عقب رفتن کافی نیست! اگر کسی تاب را نامنظم هل بدهد و حرکت در چرخه‌های بعدی تغییر کند، دیگر نمی‌توان آن را دوره‌ای دانست. پس برای تشخیص نوسان دوره‌ای، از خودت بپرس: «آیا هر چرخه، دقیقاً با همان شکل و زمان‌بندی دوباره رخ می‌دهد؟»

نوار قلب هم وقتی نقش‌هایش به‌طور منظم و یکسان تکرار شوند، نمونه‌ای از نوسان دوره‌ای است؛ نه صرفاً به این دلیل که ضربان دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

زمان یک چرخه

زمان یک چرخه

فرض کن روی تاب نشسته‌ای و از یک سوی مسیر حرکت می‌کنی. رفتن تا سوی دیگر، به‌تنهایی یک چرخه نیست؛ باید برگردی تا یک رفت‌وبرگشت کامل انجام شود. زمان این چرخهٔ کامل، دورهٔ تناوب نام دارد و آن را با TT نشان می‌دهیم.

برای اندازه‌گیری دوره، باید شروع و پایان چرخه را درست انتخاب کنی: تاب باید دوباره به همان مکان و همان وضعیت حرکت برگردد. مثلاً می‌توانی زمان را از لحظهٔ رها شدن تاب در یک انتهای مسیر تا بازگشت بعدی به همان انتها اندازه بگیری.

اگر زمان چند چرخهٔ کامل را با هم اندازه گرفته باشی، آن زمان هنوز دورهٔ تناوب نیست؛ برای پیدا کردن زمان یک چرخه، باید زمان کل را بر تعداد چرخه‌ها تقسیم کنی.

پس هنگام دیدن یک زمان، اول از خودت بپرس: این زمان مربوط به یک چرخه است یا چند چرخه؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

چند چرخه در هر ثانیه؟

چند چرخه در هر ثانیه؟

برای توصیف تندی ضربان قلب، می‌توانیم بپرسیم: «در هر ثانیه چند چرخه انجام می‌شود؟» پاسخ این سؤال، بسامد یا فرکانس است که آن را با ff نشان می‌دهیم. یکای بسامد هرتز با نماد Hz\mathrm{Hz} است؛ بسامد 1 Hz1\,\mathrm{Hz} یعنی در هر ثانیه یک چرخه انجام می‌شود.

دورهٔ تناوب، زمانِ یک چرخه است؛ اما بسامد، تعداد چرخه‌ها در هر ثانیه است. این دو کمیت وارون یکدیگرند:

f=1Tf=\frac{1}{T}

برای اینکه با این رابطه بسامد را برحسب هرتز به دست بیاوری، باید دوره را برحسب ثانیه وارد کنی؛ اگر زمان برحسب دقیقه داده شده، اول آن را به ثانیه تبدیل کن.

به تاب فکر کن: هرچه یک رفت‌وبرگشت کامل زمان کمتری ببرد، در هر ثانیه رفت‌وبرگشت‌های بیشتری انجام می‌شود. پس کاهش دورهٔ تناوب، یعنی افزایش بسامد؛ این دو با هم زیاد نمی‌شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

مثال حل‌شده

قلب شخصی با ضرباهنگ منظم در هر دقیقه 7575 بار می‌زند. دورهٔ تناوب و بسامد ضربان قلب او را حساب کن.

  1. هر ضربان را یک چرخه در نظر می‌گیریم؛ پس تعداد چرخه‌ها N=75N=75 است.

  2. برای به‌دست‌آوردن بسامد برحسب هرتز، زمان را به ثانیه تبدیل می‌کنیم: Δt=1 min=60 s\Delta t=1\,\mathrm{min}=60\,\mathrm{s}.

  3. زمان یک چرخه از تقسیم زمان کل بر تعداد چرخه‌ها به دست می‌آید: T=ΔtN=6075=0.8 sT=\frac{\Delta t}{N}=\frac{60}{75}=0.8\,\mathrm{s}.

  4. بسامد را از معکوس دورهٔ تناوب حساب می‌کنیم: f=1T=10.8=1.25 Hzf=\frac{1}{T}=\frac{1}{0.8}=1.25\,\mathrm{Hz}.

  5. برای بررسی پاسخ، تعداد چرخه‌ها در هر ثانیه را مستقیم حساب می‌کنیم: NΔt=7560=1.25 s−1\frac{N}{\Delta t}=\frac{75}{60}=1.25\,\mathrm{s^{-1}}؛ این مقدار با بسامد به‌دست‌آمده یکسان است.

جواب: دورهٔ تناوب ضربان قلب T=0.8 sT=0.8\,\mathrm{s} و بسامد آن f=1.25 Hzf=1.25\,\mathrm{Hz} است.

نکات مهم

  • نوسان دوره‌ای نوسانی است که هر چرخهٔ آن در بازه‌های زمانی یکسان، دقیقاً تکرار می‌شود.
  • دورهٔ تناوب با نماد TT، زمان یک چرخهٔ کامل است و یکای آن در دستگاه SI ثانیه است.
  • بسامد با نماد ff، تعداد چرخه‌ها در هر ثانیه است؛ یکای آن هرتز است و با دورهٔ تناوب رابطهٔ f=1Tf=\frac{1}{T} دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶۳ تا ۶۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۲ حرکت هماهنگ ساده

در این درس یاد می‌گیری … حرکت هماهنگ ساده را بشناسی، مکان و دورهٔ نوسانگر جرم و فنر را محاسبه کنی و تغییر تندی و تبدیل انرژی آن را در طول مسیر توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر یک جسمِ متصل به فنر را بیشتر بکشیم و رها کنیم، آیا رفت‌وبرگشت‌هایش زمان بیشتری می‌برد؟

در سامانهٔ جرم و فنرِ ایدئال، بیشتر کشیدن جسم دامنهٔ نوسان را بیشتر می‌کند، اما زمان هر رفت‌وبرگشت کامل را تغییر نمی‌دهد. برای فهمیدن این رفتار، حرکت جسم را از روی نمودار، معادلهٔ مکان و ویژگی‌های فنر بررسی می‌کنیم.

نوسان سینوسی و دامنه

نوسان سینوسی و دامنه

یک جسم متصل به فنر را روی سطحی بدون اصطکاک تصور کن؛ آن را کمی می‌کشی و رها می‌کنی. جسم بارها از دو سوی نقطهٔ تعادل می‌گذرد. اما آیا هر حرکت تکرارشونده‌ای «هماهنگ ساده» است؟ نه؛ برای این نام‌گذاری، نمودار مکان ــ زمان باید سینوسی باشد؛ یعنی منحنی نرم و تکرارشونده‌ای شبیه نمودار سینوس یا کسینوس داشته باشد.

برای شناخت اندازهٔ این نوسان، از دامنه با نماد AA استفاده می‌کنیم. دامنه، بیشترین فاصلهٔ جسم از نقطهٔ تعادل است. اگر تعادل را مبدأ بگیریم، دو انتهای مسیر در x=−Ax=-A و x=+Ax=+A قرار دارند؛ پس فاصلهٔ این دو انتها 2A2A است، نه AA.

مثلاً اگر جسم از تعادل تا هر طرف، حداکثر 4 cm4\,\mathrm{cm} دور شود، دامنه‌اش 4 cm4\,\mathrm{cm} است؛ هرچند فاصلهٔ دو انتهای مسیر 8 cm8\,\mathrm{cm} می‌شود. برای پیدا کردن دامنه، همیشه از تعادل تا یکی از دو انتها را اندازه بگیر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

مکان نوسانگر در هر لحظه

مکان نوسانگر در هر لحظه

فرض کن از جسمِ در حال نوسان فیلم گرفته‌ای؛ چطور می‌توانی مکان آن را در هر لحظه، بدون دیدن فیلم، پیدا کنی؟ معادلهٔ مکان ــ زمان همین کار را می‌کند.

اگر جسم در لحظهٔ t=0t=0 از انتهای مثبت مسیر، یعنی x=+Ax=+A، شروع کند، داریم:

x(t)=Acos⁡(ωt)x(t)=A\cos(\omega t)

در این رابطه، AA دامنه و ω\omega بسامد زاویه‌ای است؛ کمیتی که نشان می‌دهد نوسان با چه آهنگی پیش می‌رود. ارتباط آن با دورهٔ تناوب TT و بسامد ff چنین است:

ω=2πT=2πf\omega=\frac{2\pi}{T}=2\pi f

یکای بسامد زاویه‌ای rad/s\mathrm{rad/s} است؛ آن را با بسامد که یکایش Hz\mathrm{Hz} است، اشتباه نگیر.

برای استفاده از معادله، دامنه، بسامد زاویه‌ای و زمان را جای‌گذاری می‌کنی. ماشین‌حساب باید روی حالت رادیان باشد، چون زاویهٔ ωt\omega t برحسب رادیان است. همچنین این شکلِ معادله برای شروع از انتهای مثبت مسیر نوشته شده، نه هر نقطهٔ دلخواه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

از بازگشت تا عبور از تعادل

از بازگشت تا عبور از تعادل

جسمِ متصل به فنر را در ذهن دنبال کن: از انتهای مثبت مسیر رها می‌شود، به سوی تعادل می‌رود و پس از عبور از آن به انتهای منفی می‌رسد. آیا در همهٔ این مسیر، تندی یکسانی دارد؟

در دو انتهای مسیر، یعنی x=+Ax=+A و x=−Ax=-A، جسم باید جهت حرکتش را عوض کند؛ پس در همان لحظهٔ بازگشت، سرعتش صفر است. این سکون فقط لحظه‌ای است، نه اینکه جسم مدتی آنجا بماند.

هنگام حرکت از هر انتهای مسیر به سوی تعادل، تندی بیشتر می‌شود و در x=0x=0 به بیشترین مقدار می‌رسد. بعد از گذشتن از تعادل، تندی کاهش می‌یابد تا جسم در انتهای دیگر دوباره لحظه‌ای متوقف شود.

اگر حرکت از +A+A آغاز شود، مسیر یک دوره چنین است:

+A  ⟶  0  ⟶  −A  ⟶  0  ⟶  +A+A\;\longrightarrow\;0\;\longrightarrow\;-A\;\longrightarrow\;0\;\longrightarrow\;+A

در دو عبور از تعادل، تندی بیشینه و یکسان است، اما جهت سرعت فرق دارد؛ یک بار جسم به سوی منفی و بار دیگر به سوی مثبت حرکت می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

چه چیزی دوره را تعیین می‌کند؟

چه چیزی دوره را تعیین می‌کند؟

اگر جسمِ متصل به فنر را بیشتر بکشیم، مسیر رفت‌وبرگشتش بلندتر می‌شود؛ اما آیا زمان یک نوسان کامل هم بیشتر می‌شود؟ در سامانهٔ جرم و فنرِ بدون اصطکاک، تا وقتی حرکت هماهنگ ساده است، دوره به دامنه وابسته نیست. جسم با دامنهٔ بیشتر، مسیر بلندتر را با تندی‌های بیشتری طی می‌کند.

دورهٔ این سامانه از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

T=2πmkT=2\pi\sqrt{\frac{m}{k}}

در این رابطه، mm جرم جسم و kk ثابت فنر، یعنی معیاری از سختی آن است. با فنر یکسان، جسم سنگین‌تر آهسته‌تر نوسان می‌کند و دورهٔ بیشتری دارد. با جرم یکسان، فنر سخت‌تر باعث کوتاه‌تر شدن دوره می‌شود. دقت کن که این وابستگی‌ها ریشه‌ای هستند، نه مستقیم.

بسامد زاویه‌ای نیز برابر است با:

ω=km\omega=\sqrt{\frac{k}{m}}

پس افزایش جرم، بسامد زاویه‌ای را کم می‌کند و افزایش سختی فنر آن را زیاد می‌کند. برای استفاده از این رابطه‌ها در دستگاه SI، جرم را برحسب kg\mathrm{kg} و ثابت فنر را برحسب N/m\mathrm{N/m} وارد کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

انرژی در رفت‌وبرگشت

انرژی در رفت‌وبرگشت

جسمِ متصل به فنر روی سطح بدون اصطکاک را دنبال کن. در انتهای مسیر، جسم لحظه‌ای می‌ایستد؛ پس انرژی جنبشی آن صفر است و همهٔ انرژی مکانیکی به صورت انرژی پتانسیل کشسانی ذخیره شده است؛ درست مثل فنرِ فشردهٔ یک اسباب‌بازی، پیش از رهاشدن.

با حرکت جسم به سوی تعادل، انرژی پتانسیل به انرژی جنبشی تبدیل می‌شود و تندی افزایش می‌یابد. در نقطهٔ تعادل، انرژی پتانسیل صفر و انرژی جنبشی بیشینه است. پس از عبور از تعادل، این تبدیل برعکس می‌شود تا جسم به انتهای دیگر مسیر برسد.

نکتهٔ مهم این است: انرژی ناپدید نمی‌شود؛ شکل آن تغییر می‌کند. چون اصطکاک نداریم، مجموع دو انرژی ثابت می‌ماند:

E=K+UE=K+U

انرژی مکانیکی این سامانه از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

E=12kA2E=\frac{1}{2}kA^{2}

در این رابطه، kk ثابت فنر و AA دامنه است. بنابراین برای یک فنر معیّن، دامنهٔ بیشتر یعنی انرژی مکانیکی بیشتر؛ هرچند، همان‌طور که دیدیم، دورهٔ نوسان تغییر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

مثال حل‌شده

جسمی به جرم 200 g200\,\mathrm{g} به فنری با ثابت k=20 N/mk=20\,\mathrm{N/m} متصل است و روی سطح افقی بدون اصطکاک نوسان می‌کند. جسم را از فاصلهٔ 4.0 cm4.0\,\mathrm{cm} در سمت مثبت تعادل، از سکون رها می‌کنیم. بسامد زاویه‌ای، دورهٔ تناوب و مکان جسم در لحظهٔ t=π10 st=\frac{\pi}{10}\,\mathrm{s} را بیاب.

  1. داده‌ها را به یکاهای SI تبدیل می‌کنیم: m=0.200 kgm=0.200\,\mathrm{kg} و A=0.040 mA=0.040\,\mathrm{m}.

  2. بسامد زاویه‌ای از مشخصات جرم و فنر به دست می‌آید: ω=km=200.200=10 rad/s\omega=\sqrt{\frac{k}{m}}=\sqrt{\frac{20}{0.200}}=10\,\mathrm{rad/s}.

  3. دورهٔ تناوب را حساب می‌کنیم: T=2πω=2π10=π5 s≈0.63 sT=\frac{2\pi}{\omega}=\frac{2\pi}{10}=\frac{\pi}{5}\,\mathrm{s}\approx0.63\,\mathrm{s}.

  4. چون جسم از انتهای مثبت رها شده است، رابطهٔ مکان x(t)=Acos⁡(ωt)x(t)=A\cos(\omega t) است؛ در زمان خواسته‌شده، شناسهٔ کسینوس برابر ωt=10×π10=π\omega t=10\times\frac{\pi}{10}=\pi رادیان می‌شود.

  5. با استفاده از cos⁡π=−1\cos\pi=-1 داریم: x=0.040cos⁡π=−0.040 mx=0.040\cos\pi=-0.040\,\mathrm{m}. این نتیجه منطقی است، چون زمان داده‌شده برابر نصف دوره است و جسم به انتهای منفی مسیر رسیده است.

جواب: بسامد زاویه‌ای ω=10 rad/s\omega=10\,\mathrm{rad/s}، دورهٔ تناوب T=π5 s≈0.63 sT=\frac{\pi}{5}\,\mathrm{s}\approx0.63\,\mathrm{s} و مکان جسم در لحظهٔ خواسته‌شده x=−0.040 mx=-0.040\,\mathrm{m} است؛ یعنی جسم در نقطهٔ بازگشت منفی قرار دارد.

نکات مهم

  • حرکت هماهنگ ساده نمودار مکان ــ زمان سینوسی دارد و برای شروع از انتهای مثبت مسیر، با x(t)=Acos⁡(ωt)x(t)=A\cos(\omega t) و ω=2πT=2πf\omega=\frac{2\pi}{T}=2\pi f توصیف می‌شود.
  • در سامانهٔ جرم و فنر، دورهٔ تناوب T=2πmkT=2\pi\sqrt{\frac{m}{k}} به دامنه وابسته نیست؛ تندی نیز در نقاط بازگشت صفر و در تعادل بیشینه است.
  • در سامانهٔ جرم و فنرِ بدون اصطکاک، انرژی جنبشی و پتانسیل به یکدیگر تبدیل می‌شوند، ولی مجموع آن‌ها با مقدار E=12kA2E=\frac{1}{2}kA^{2} ثابت می‌ماند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۶۶ تا ۶۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۳ انرژی در حرکت هماهنگ ساده

در این درس یاد می‌گیری تبدیل و پایستگی انرژی را در حرکت هماهنگ ساده توضیح بدهی، انرژی و تندی بیشینهٔ نوسانگر را محاسبه کنی و وابستگی دورهٔ آونگ ساده به طول و شتاب گرانشی را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

وقتی جسمِ متصل به فنر در انتهای مسیرش لحظه‌ای می‌ایستد، آیا انرژی آن هم صفر می‌شود؟

نه؛ در آن لحظه انرژی جنبشی صفر است، اما انرژی در فنرِ کشیده یا فشرده ذخیره شده است. اگر اصطکاک نباشد، انرژی مکانیکی از بین نمی‌رود و فقط بین شکل جنبشی و پتانسیل جابه‌جا می‌شود.

انرژی کجا ذخیره می‌شود؟

انرژی کجا ذخیره می‌شود؟

جسمی را تصور کن که به فنر وصل است و روی سطح افقیِ بدون اصطکاک جلو و عقب می‌رود. آیا وقتی جسم در انتهای مسیر لحظه‌ای می‌ایستد، انرژی‌اش صفر شده است؟ نه؛ ایستادن فقط به معنی صفر شدن انرژی جنبشی است.

در دو انتهای مسیر، یعنی x=±Ax=\pm A، فنر بیشترین کشیدگی یا فشردگی را دارد؛ پس انرژی پتانسیل کشسانی بیشینه است. جسم در همین لحظه جهت حرکتش را عوض می‌کند و تندی و انرژی جنبشی آن صفر است.

وقتی جسم به‌سوی نقطهٔ تعادل می‌آید، تغییر شکل فنر کمتر و تندی جسم بیشتر می‌شود. در تعادل، یعنی x=0x=0، فنر نه کشیده است و نه فشرده؛ انرژی پتانسیل کشسانی صفر است، اما تندی بیشترین مقدار را دارد. بنابراین طبق رابطهٔ K=12mv2K=\frac{1}{2}mv^{2}، انرژی جنبشی در تعادل بیشینه است.

پس برای تشخیص نوع انرژی، دو نشانه را دنبال کن: تغییر شکل فنر و تندی جسم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

انرژی کل ثابت می‌ماند

انرژی کل ثابت می‌ماند

جسمِ متصل به فنر را روی سطح افقیِ بدون اصطکاک تصور کن. هنگام نوسان، انرژی بین دو شکلِ جنبشی و پتانسیل جابه‌جا می‌شود؛ اما مجموع آن‌ها ثابت می‌ماند. این مجموع، انرژی مکانیکی سامانه است:

E=K+UE = K + U

مثل جابه‌جا کردن پول بین دو جیب است: سهم هر جیب تغییر می‌کند، ولی مجموع پولت همان است! پس کم‌شدن انرژی جنبشی به معنای از دست رفتن انرژی مکانیکی نیست؛ به همان اندازه انرژی پتانسیل افزایش می‌یابد.

در انتهای مسیر، جسم لحظه‌ای ساکن است و انرژی جنبشی ندارد؛ تمام انرژی مکانیکی به شکل پتانسیل ذخیره شده است. برای سامانهٔ جرم ـ فنر، مقدار این انرژی برابر است با:

E=12kA2E = \frac{1}{2}kA^{2}

در این رابطه، kk ثابت فنر و AA دامنه، یعنی بیشترین فاصله از تعادل است. این فرمول انرژی کل را در تمام مسیر می‌دهد، نه فقط در انتهای آن. هنگام عبور از تعادل هم انرژی مکانیکی همین مقدار است؛ فقط شکل آن کاملاً جنبشی شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

دامنه و بسامد چه اثری دارند؟

دامنه و بسامد چه اثری دارند؟

اگر بخواهیم یک نوسانگر با دامنهٔ بزرگ‌تری نوسان کند، باید انرژی بیشتری به آن بدهیم؛ اما این افزایش انرژی چقدر است؟ برای هر نوسانگر هماهنگ ساده داریم:

E=2π2mA2f2E = 2\pi^{2}mA^{2}f^{2}

در این رابطه، mm جرم، AA دامنه و ff بسامد نوسان است. با ثابت بودن جرم و بسامد، انرژی با مربع دامنه متناسب است؛ پس دو برابر کردن دامنه، انرژی را چهار برابر می‌کند، نه دو برابر. مثلاً برای جسم متصل به فنر، دو برابر کردن فاصلهٔ نقطهٔ رهاکردن از تعادل، به چهار برابر انرژی نیاز دارد.

بسامد هم به توان دو رسیده است: اگر جرم و دامنه ثابت باشند، دو برابر شدن بسامد نیز انرژی را چهار برابر می‌کند. پس هنگام مقایسهٔ دو نوسانگر، اول مشخص کن کدام کمیت‌ها ثابت‌اند؛ بعد عامل تغییر دامنه یا بسامد را به توان دو برسان. اگر هر دو تغییر کنند، اثرشان در هم ضرب می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

از انرژی به تندی بیشینه

از انرژی به تندی بیشینه

جسمِ متصل به فنر را تصور کن که به سوی تعادل حرکت می‌کند: انرژی پتانسیل به انرژی جنبشی تبدیل می‌شود و جسم تندتر می‌رود. هنگام عبور از تعادل، تندی بیشینه است؛ چون آنجا انرژی پتانسیل صفر است و تمام انرژی مکانیکی به شکل جنبشی است. پس:

E=Kmax⁡=12mvmax⁡2E = K_{\max} = \frac{1}{2}mv_{\max}^{2}

از طرف دیگر، انرژی نوسانگر را می‌توان به صورت E=12mω2A2E = \frac{1}{2}m\omega^{2}A^{2} نوشت. با برابر گذاشتن این دو عبارت داریم:

12mvmax⁡2=12mω2A2\frac{1}{2}mv_{\max}^{2} = \frac{1}{2}m\omega^{2}A^{2}

عامل‌های مشترک حذف می‌شوند و چون تندی منفی نیست، نتیجه می‌گیریم:

vmax⁡=Aω=2πATv_{\max} = A\omega = \frac{2\pi A}{T}

در این رابطه، AA دامنه، ω\omega بسامد زاویه‌ای و TT دورهٔ تناوب است. بنابراین برای دو نوسان با دورهٔ یکسان، نوسانی که دامنهٔ بزرگ‌تری دارد، با تندی بیشتری از تعادل می‌گذرد. یادت باشد این رابطه تندی بیشینه را می‌دهد، نه تندی در هر نقطهٔ مسیر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

آونگ ساده و دورهٔ آن

آونگ ساده و دورهٔ آن

یک وزنهٔ کوچک را تصور کن که از نخی سبک و کش‌نیامدنی آویزان است. اگر آن را کمی از تعادل کنار ببری و رها کنی، رفت‌وبرگشتش را می‌توان حرکت هماهنگ ساده دانست. شرطِ انحراف کوچک مهم است؛ نتیجه‌هایی که اینجا می‌گوییم برای تاب‌دادن با زاویه‌های بزرگ نیست.

دورهٔ تناوب، یعنی زمان یک رفت‌وبرگشت کامل آونگ، از این رابطه به دست می‌آید:

T=2πLgT = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}

در این رابطه، LL طول آونگ از محل آویز تا مرکز وزنه و gg شتاب گرانشی است. پس آونگ بلندتر، در یک مکان معیّن، رفت‌وبرگشت آهسته‌تری دارد؛ در جایی با شتاب گرانشی بیشتر، دوره کوتاه‌تر می‌شود.

نکتهٔ جالب این است که جرم وزنه و دامنهٔ نوسان در این رابطه نیستند. مثلاً اگر وزنهٔ یک آونگ را سنگین‌تر کنی ولی طول نخ ثابت بماند، دوره تغییر نمی‌کند. کمی بیشتر کنارکشیدن همان آونگ هم دوره را تغییر نمی‌دهد، به شرط آنکه انحراف همچنان کوچک بماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

مثال حل‌شده

جسمی به جرم 0.50 kg0.50\,\mathrm{kg} به فنری با ثابت 200 N/m200\,\mathrm{N/m} متصل است و روی سطح افقیِ بدون اصطکاک با دامنهٔ 10 cm10\,\mathrm{cm} نوسان می‌کند. انرژی مکانیکی سامانه و تندی جسم هنگام عبور از نقطهٔ تعادل را بیاب.

  1. ابتدا دامنه را به متر تبدیل می‌کنیم: A=10 cm=0.10 mA=10\,\mathrm{cm}=0.10\,\mathrm{m}.

  2. انرژی مکانیکی جرم ـ فنر از رابطهٔ E=12kA2E=\frac{1}{2}kA^{2} به دست می‌آید؛ پس E=12(200)(0.10)2=1 JE=\frac{1}{2}(200)(0.10)^{2}=1\,\mathrm{J}.

  3. در نقطهٔ تعادل، انرژی پتانسیل صفر و تندی بیشینه است؛ بنابراین تمام انرژی مکانیکی جنبشی است: E=12mvmax⁡2E=\frac{1}{2}mv_{\max}^{2}.

  4. رابطه را برای تندی حل می‌کنیم: vmax⁡=2Emv_{\max}=\sqrt{\frac{2E}{m}}.

  5. با جای‌گذاری داریم: vmax⁡=2×10.50=2 m/sv_{\max}=\sqrt{\frac{2\times1}{0.50}}=2\,\mathrm{m/s}؛ پس جسم هنگام عبور از تعادل با همین تندی حرکت می‌کند.

جواب: انرژی مکانیکی برابر 1 J1\,\mathrm{J} و تندی هنگام عبور از تعادل برابر 2 m/s2\,\mathrm{m/s} است.

نکات مهم

  • در نوسان جرم ـ فنرِ بدون اصطکاک، انرژی جنبشی و پتانسیل به یکدیگر تبدیل می‌شوند، اما مجموع آن‌ها ثابت می‌ماند.
  • انرژی نوسانگر از رابطهٔ E=12kA2=2π2mA2f2E=\frac{1}{2}kA^{2}=2\pi^{2}mA^{2}f^{2} و تندی بیشینهٔ آن از رابطهٔ vmax⁡=Aω=2πATv_{\max}=A\omega=\frac{2\pi A}{T} به دست می‌آید.
  • آونگ ساده در انحراف‌های کوچک حرکت هماهنگ ساده دارد و دورهٔ آن، طبق T=2πL/gT=2\pi\sqrt{L/g}، به طول و شتاب گرانشی وابسته است، نه به جرم و دامنه.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۶۸ تا ۶۹ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۴ تشدید

در این درس یاد می‌گیری بسامد طبیعی و نوسان واداشته را از هم تشخیص بدهی و با مقایسهٔ بسامدها، تشدید و افزایش دامنهٔ نوسان را در تاب، آونگ و ساختمان توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا برای بالاتر رفتن تاب، زمانِ هل دادن می‌تواند از محکم‌تر هل دادن مهم‌تر باشد؟

تاب آهنگ طبیعیِ خودش را برای نوسان دارد. اگر هل‌های دوره‌ای با همین آهنگ هماهنگ باشند، دامنهٔ حرکت می‌تواند خیلی بیشتر شود؛ این پدیده «تشدید» نام دارد.

آهنگ طبیعی نوسان

آهنگ طبیعی نوسان

تابی را کمی از حالت تعادل کنار ببر و رها کن؛ بدون اینکه دوباره هلش بدهی، با آهنگ مشخصی رفت‌وبرگشت می‌کند. به تعداد نوسان‌های آزادِ نوسانگر در واحد زمان، بسامد طبیعی می‌گوییم و آن را با f∘f_\circ نشان می‌دهیم. این آهنگ به ویژگی‌های خود سامانه بستگی دارد.

برای جرم ـ فنر داریم:

f∘=12πkmf_\circ=\frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{k}{m}}

در این رابطه، kk ثابت فنر و mm جرم جسم است. پس با جرم یکسان، فنر سفت‌تر بسامد طبیعی بیشتری دارد؛ با فنر یکسان، جرم بیشتر بسامد طبیعی را کمتر می‌کند.

برای آونگ ساده در نوسان‌های کم‌دامنه داریم:

f∘=12πgLf_\circ=\frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{g}{L}}

اینجا gg شتاب گرانش و LL طول آونگ است. بنابراین در یک محل، آونگ بلندتر آهسته‌تر نوسان می‌کند؛ درست مثل تابی با طناب بلندتر که هر رفت‌وبرگشتش بیشتر طول می‌کشد. دقت کن که جرم وزنه در رابطهٔ بسامد طبیعی آونگ ساده حضور ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

نوسان با نیروی بیرونی

نوسان با نیروی بیرونی

فرض کن روی تاب نشسته‌ای. اگر کسی فقط در آغاز تو را هل بدهد و بعد کنار برود، تاب مدتی نوسان می‌کند؛ اما بر اثر اصطکاک و مقاومت هوا، انرژی آن کم می‌شود و دامنه‌اش به‌تدریج کاهش می‌یابد. این همان نوسان آزادِ میرا است.

حالا دوستت در ادامهٔ حرکت، به‌طور دوره‌ای تاب را هل می‌دهد. این نیروی بیرونی، تاب را به نوسان وامی‌دارد؛ به چنین حرکتی نوسان واداشته می‌گوییم. هل‌های مناسب می‌توانند انرژی تلف‌شده را جبران کنند تا دامنهٔ تاب کاهش پیدا نکند؛ پس نیروی بیرونی لزوماً فقط برای شروع حرکت نیست، بلکه می‌تواند به ادامهٔ آن کمک کند.

بسامد نوسان واداشته را با fdf_d نشان می‌دهیم. این بسامد را نیروی دوره‌ای بیرونی تعیین می‌کند و لازم نیست با بسامد طبیعی نوسانگر برابر باشد. پس برای تشخیص نوسان واداشته، به وجود نیروی بیرونیِ دوره‌ای توجه کن، نه فقط به حرکت رفت‌وبرگشتی جسم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

تشدید؛ هماهنگی بسامدها

تشدید؛ هماهنگی بسامدها

برای بالاتر رفتن تاب، فقط قدرت هل دادن مهم نیست؛ آهنگ هل دادن هم اهمیت دارد. اگر بسامد نیروی دوره‌ای با بسامد طبیعی تاب برابر شود، انرژی‌رسانی به تاب هماهنگ با نوسان آن انجام می‌شود و دامنه می‌تواند بسیار بزرگ شود. این پدیده تشدید نام دارد و شرط آن چنین است:

fd=f∘f_d = f_\circ

اگر با همان شدت نیرو، بسامد هل دادن کمتر یا بیشتر از بسامد طبیعی باشد، دامنه از حالت تشدید کوچک‌تر است؛ البته نزدیک بسامد تشدید هم دامنه می‌تواند بزرگ باشد.

در آونگ‌های بارتون، حرکت آونگ سنگین، نخ مشترک را تکان می‌دهد و آونگ‌های سبک را به نوسان وامی‌دارد. کدام آونگ بیشترین پاسخ را نشان می‌دهد؟ بسامد طبیعی آونگ ساده از رابطهٔ f∘=12πg/Lf_\circ = \frac{1}{2\pi}\sqrt{g/L} به دست می‌آید. پس آونگی که با آونگ وادارنده هم‌طول است، بسامد طبیعی یکسانی با آن دارد و با دامنهٔ بزرگ‌تری نوسان می‌کند؛ نه لزوماً کوتاه‌ترین یا سبک‌ترین آونگ.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

تشدید در ساختمان‌ها

تشدید در ساختمان‌ها

ساختمان هم می‌تواند مانند یک نوسانگر رفتار کند: اگر از وضعیت تعادل منحرف شود، با بسامد طبیعی خودش نوسان می‌کند. تکان‌های زمین هنگام زمین‌لرزه، نقش نیروی وادارنده را دارند.

اگر بسامد این تکان‌ها به بسامد طبیعی یک ساختمان نزدیک باشد، دامنهٔ نوسان آن می‌تواند بزرگ شود؛ درست مانند تابی که در زمان مناسب هل داده می‌شود. این افزایش دامنه ممکن است آسیب شدیدی ایجاد کند. لازم نیست بسامدها دقیقاً برابر باشند؛ نزدیک تشدید هم دامنه می‌تواند بزرگ باشد.

در زمین‌لرزهٔ مکزیک، نزدیک بودن بسامد تکان‌های زمین به بسامد طبیعی ساختمان‌های نیمه‌بلند، توضیحی برای آسیب بیشتر آن‌هاست. ساختمان‌های کوتاه‌تر و بلندتر بسامدهای طبیعی متفاوتی داشتند و کمتر در معرض این تقویت نوسان قرار گرفتند.

پس نمی‌توان نتیجه گرفت ساختمان نیمه‌بلند همیشه خطرناک‌تر است؛ مهم، هماهنگی بسامد تکان‌های زمین با بسامد طبیعی ساختمان است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

مثال حل‌شده

سه آونگ ساده با طول‌های 0.40 m0.40\,\mathrm{m}، 0.80 m0.80\,\mathrm{m} و 1.20 m1.20\,\mathrm{m} از یک میله آویزان‌اند. میله با بسامد زاویه‌ای ωd=5.0 rad/s\omega_d=5.0\,\mathrm{rad/s} به‌طور افقی نوسان می‌کند. کدام آونگ دچار تشدید می‌شود؟ نوسان‌ها را کم‌دامنه و g=10 m/s2g=10\,\mathrm{m/s^2} در نظر بگیر.

  1. بسامد زاویه‌ای طبیعی آونگ ساده از رابطهٔ ω∘=2πf∘=gL\omega_\circ=2\pi f_\circ=\sqrt{\frac{g}{L}} به دست می‌آید. دقت کن که بسامد زاویه‌ای را با بسامد زاویه‌ای مقایسه کنیم.

  2. در تشدید باید ω∘=ωd\omega_\circ=\omega_d باشد؛ پس برای طول آونگِ تشدیدشونده داریم: L=gωd2L=\frac{g}{\omega_d^2}.

  3. مقدارها را جای‌گذاری می‌کنیم: L=10(5.0)2 m=0.40 mL=\frac{10}{(5.0)^2}\,\mathrm{m}=0.40\,\mathrm{m}.

  4. این طول در میان آونگ‌های داده‌شده وجود دارد؛ بنابراین آونگ با طول 0.40 m0.40\,\mathrm{m} دچار تشدید می‌شود، نه صرفاً کوتاه‌ترین یا بلندترین آونگ در هر مجموعه‌ای.

جواب: آونگ با طول 0.40 m0.40\,\mathrm{m} دچار تشدید می‌شود و در شرایط مشابه، دامنهٔ بزرگ‌تری خواهد داشت.

نکات مهم

  • بسامد طبیعی، آهنگ نوسان آزاد سامانه است و به ویژگی‌هایی مانند جرم و ثابت فنر یا طول آونگ بستگی دارد.
  • در نوسان واداشته، نیروی بیرونیِ دوره‌ای نوسان ایجاد می‌کند و می‌تواند انرژی تلف‌شده را جبران کند.
  • در برابری بسامد وادارنده و بسامد طبیعی، تشدید رخ می‌دهد و دامنه می‌تواند بسیار بزرگ شود؛ نزدیک این بسامد نیز پاسخ نوسانگر بزرگ است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۶۹ تا ۷۰ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۵ موج و انواع آن

در این درس یاد می‌گیری موج‌های مکانیکی و الکترومغناطیسی را از هم تشخیص بدهی، موج عرضی و طولی را با مقایسهٔ جهت نوسان و انتشار بشناسی و توضیح بدهی موج چگونه انرژی را بدون انتقال ماده منتقل می‌کند.

پیش از شروع

اگر یک سر فنر بلند را تکان بدهی، آشفتگی تا سر دیگر فنر می‌رود؛ آیا حلقه‌های فنر هم همراه آن تا سر دیگر سفر می‌کنند؟

نه؛ هر حلقه فقط در اطراف جای تعادل خودش حرکت می‌کند و حلقهٔ کناری را به حرکت درمی‌آورد. آنچه در طول فنر پیش می‌رود، آشفتگی و انرژی است، نه خودِ فنر.

دو خانوادهٔ موج

دو خانوادهٔ موج

نور خورشید از فضای تقریباً خالی میان خورشید و زمین می‌گذرد و به ما می‌رسد؛ اما صدای یک انفجار نمی‌تواند از خلأ عبور کند. تفاوت در چیست؟

موج مکانیکی برای انتشار به یک محیط مادی نیاز دارد؛ یعنی باید ماده‌ای مانند آب، هوا یا فنر وجود داشته باشد تا ارتعاش در آن پیش برود. موج روی سطح آب و موج صوتی از این خانواده‌اند. صدا فقط در هوا منتشر نمی‌شود؛ در مایع‌ها و جامدها هم می‌تواند پیش برود، اما در خلأ نه.

موج الکترومغناطیسی برای انتشار به محیط مادی نیاز ندارد. نور مرئی، موج رادیویی و میکروموج از این خانواده‌اند. البته این موج‌ها می‌توانند در محیط مادی هم منتشر شوند؛ مثلاً نور از شیشه عبور می‌کند.

پس معیار تشخیص این دو خانواده، نیاز داشتن یا نداشتن به محیط مادی است، نه اینکه موج را ببینیم یا بشنویم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

از تکان تا موج

از تکان تا موج

یک فنر بلند و کشیده را تصور کن. اگر سر آن را بالا ببری و دوباره به جای قبلی برگردانی، بخش نزدیک دستت هم کشیده می‌شود و حرکت می‌کند. این بخش، بخش بعدی را می‌کشد و این روند ادامه پیدا می‌کند؛ پس آشفتگی فقط کنار دست تو باقی نمی‌ماند، بلکه در طول فنر پیش می‌رود.

یک تکان کوتاه، یک تپ ایجاد می‌کند. تپ یعنی آشفتگیِ گذرایی که در محیط حرکت می‌کند. اما اگر دستت را پیاپی بالا و پایین ببری، آشفتگی‌های پی‌درپی در فنر راه می‌افتند و موج پیوسته شکل می‌گیرد.

برای تصور بهتر، طناب بازی را در نظر بگیر: یک تکان کوتاه به سر طناب، یک برآمدگیِ رونده می‌سازد؛ با تکان‌های منظم و پیاپی، رشته‌ای از برآمدگی‌ها و فرورفتگی‌ها در طول طناب پیش می‌رود. تفاوت اصلی، یک‌بار تکان دادن یا ادامه دادن تکان‌هاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

موج عرضی؛ نوسان عمود

موج عرضی؛ نوسان عمود

فنری کشیده را تصور کن که افقی جلوی تو قرار دارد. سر فنر را بالا و پایین می‌بری و آشفتگی در طول فنر به سمت راست پیش می‌رود. اینجا باید دو راستای متفاوت را از هم تشخیص بدهی:

  • راستای انتشار موج: راستایی که آشفتگی در آن پیش می‌رود؛ در این مثال، افقی است.
  • راستای نوسان هر حلقه: راستایی که حلقه در آن رفت‌وبرگشت می‌کند؛ در این مثال، عمودی است.

چون این دو راستا بر هم عمودند، موج را عرضی می‌نامیم. برای تشخیص، می‌توانی یک حلقه را با نخ رنگی علامت بزنی و حرکت همان حلقه را دنبال کنی؛ حرکتش را با مسیر پیش‌روی آشفتگی مقایسه کن، نه با شکل خمیدهٔ فنر.

بالا و پایین بودن نوسان، به‌تنهایی معیار نیست؛ اگر حلقه‌ها چپ و راست نوسان کنند و موج در راستای عمود بر آن منتشر شود، باز هم موج عرضی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

موج طولی؛ نوسان هم‌راستا

موج طولی؛ نوسان هم‌راستا

فنری کشیده را روی زمین تصور کن که از چپ به راست قرار گرفته است. این بار به‌جای تکان دادن سر فنر به بالا و پایین، آن را پیاپی در امتداد خود فنر جلو و عقب ببر. بعضی حلقه‌ها به هم نزدیک و سپس از هم دور می‌شوند؛ به این ترتیب، ناحیه‌های جمع‌شدگی و بازشدگی در طول فنر پیش می‌روند.

حالا یک حلقه را زیر نظر بگیر: حلقه به چپ و راست نوسان می‌کند و موج هم در راستای چپ و راست منتشر می‌شود. چون راستای نوسان اجزای محیط با راستای انتشار موج یکسان است، این موج را طولی می‌نامیم.

«هم‌راستا» لزوماً یعنی «هم‌جهت در هر لحظه» نیست! مثلاً وقتی موج به سمت راست می‌رود، حلقه گاهی به راست و گاهی به چپ حرکت می‌کند. برای تشخیص نوع موج، راستای رفت‌وبرگشت حلقه را با راستای انتشار مقایسه کن، نه جهت حرکت لحظه‌ای آن را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

انرژی سفر می‌کند، نه ماده

انرژی سفر می‌کند، نه ماده

روی یکی از حلقه‌های فنر یک علامت رنگی بگذار و عبور موج را تصور کن. علامت همراه حلقه، اطراف جای تعادلش نوسان می‌کند؛ اما همراه موج تا انتهای فنر نمی‌رود. هر بخش فنر با نیرو وارد کردن به بخش کناری، آن را به حرکت درمی‌آورد و به این ترتیب انرژی از بخشی به بخش دیگر منتقل می‌شود.

موج‌های عرضی و طولیِ بررسی‌شده، پیش‌رونده هستند: آشفتگی و انرژی در محیط پیش می‌روند، نه خود ماده از یک سر محیط تا سر دیگر. پس حرکت موضعی حلقه‌ها را نباید با حرکت موج اشتباه بگیری!

برای ساختن این موج‌ها، یک چشمهٔ نوسانی، مثل دستِ تکان‌دهندهٔ فنر، لازم است. اگر چشمه نوسان هماهنگ ساده داشته باشد، هر جزء محیط هم با همان بسامد چشمه حول نقطهٔ تعادلش نوسان می‌کند؛ یعنی تعداد نوسان‌هایش در زمان یکسان، با چشمه برابر است، نه اینکه الزاماً هم‌زمان با آن بالا یا پایین باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

مثال حل‌شده

یک سر فنر کشیده‌ای را در راستای طول آن به جلو و عقب تکان می‌دهیم تا یک تپ طولی به سمت سر دیگر برود. چگونه انرژی به بخش‌های دورتر می‌رسد، بدون آنکه حلقه‌های ابتدای فنر تا انتهای آن بروند؟

  1. دست با واردکردن نیرو و حرکت‌دادن حلقه‌های ابتدایی، به آن‌ها انرژی می‌دهد.

  2. حلقه‌های ابتدایی به حلقه‌های مجاور نیرو وارد می‌کنند و آن‌ها را به حرکت درمی‌آورند؛ این اثرگذاری بین بخش‌های بعدی هم ادامه پیدا می‌کند.

  3. هر حلقه در راستای طول فنر حول محل تعادل خود حرکت می‌کند، اما ناحیهٔ آشفتگی به بخش‌های دورتر می‌رسد.

  4. پس آنچه در طول فنر پیش می‌رود تپ و انرژی آن است، نه مجموعه‌ای از حلقه‌ها که از ابتدای فنر به انتهای آن منتقل شوند.

جواب: تپ طولی انرژی را با اثرگذاری حلقه‌های مجاور بر یکدیگر در طول فنر منتقل می‌کند؛ حلقه‌ها همراه تپ تا انتهای فنر سفر نمی‌کنند، بلکه حول محل تعادل خود حرکت می‌کنند.

نکات مهم

  • موج مکانیکی برای انتشار به محیط مادی نیاز دارد، اما موج الکترومغناطیسی در خلأ هم منتشر می‌شود.
  • یک تکان کوتاه می‌تواند تپ بسازد و تکان‌های پیاپی موج پیوسته؛ نوسان اجزا در موج عرضی عمود بر انتشار و در موج طولی هم‌راستای آن است.
  • موج پیش‌رونده انرژی را منتقل می‌کند، نه ماده را از یک سر محیط به سر دیگر؛ اگر چشمه نوسان هماهنگ ساده داشته باشد، اجزای محیط نیز با بسامد چشمه نوسان می‌کنند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۷۰ تا ۸۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۶ مشخصه‌های موج

در این درس یاد می‌گیری مشخصه‌های موج و رابطه‌های تندی آن را به کار ببری، موج‌های مکانیکی و الکترومغناطیسی را مقایسه کنی و شدت و تراز شدت صوت را توضیح دهی.

پیش از شروع

اگر گوشی را در محفظه‌ای بگذاریم و هوای آن را تخلیه کنیم، چرا ممکن است تماس همچنان به گوشی برسد، اما دیگر صدای زنگش را نشنویم؟

صدای زنگ برای رسیدن به گوش به محیط مادی، مثل هوا، نیاز دارد؛ با تخلیهٔ هوا انتقال صدا بسیار ضعیف می‌شود. اما پیام تماس با موج الکترومغناطیسی می‌رسد که حتی در خلأ هم منتشر می‌شود.

موج را چگونه توصیف کنیم؟

موج را چگونه توصیف کنیم؟

تصور کن نوک انگشتت را پی‌درپی به سطح آب می‌زنی؛ حلقه‌هایی از محل تماس دور می‌شوند. در تشت موج، سایهٔ برآمدگی‌ها و فرورفتگی‌های آب کمک می‌کند این الگو را ببینیم. یک گوی نوسان‌کننده موج دایره‌ای و یک تیغهٔ نوسان‌کننده موج تخت می‌سازد. هر برآمدگی یا فرورفتگی، یک جبههٔ موج است.

برای توصیف موج، این مشخصه‌ها را از هم جدا کن:

  • دامنه، AA: بیشترین فاصلهٔ ذره از مکان تعادل؛ روی آب، فاصلهٔ قله تا سطح آرام است، نه فاصلهٔ قله تا دره.
  • طول موج، λ\lambda: فاصلهٔ دو قله یا دو درهٔ مجاور.
  • دوره، TT: زمان یک نوسان کامل هر ذره؛ برابر دورهٔ نوسان چشمه است.
  • بسامد، ff: تعداد نوسان‌ها در هر ثانیه؛ بنابراین f=1/Tf=1/T.

حالا حرکت یک قله را دنبال کن: در مدت یک دوره، به‌اندازهٔ یک طول موج پیش می‌رود. پس از «مسافت تقسیم بر زمان» داریم:

v=λT=λfv=\frac{\lambda}{T}=\lambda f

نکتهٔ کلیدی: دوره دربارهٔ زمان نوسان یک ذره است؛ طول موج دربارهٔ فاصله روی شکل موج.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

تندی و انرژی موج در تار

تندی و انرژی موج در تار

وقتی سیم گیتار را سفت‌تر می‌کنی، موج روی آن سریع‌تر پیش می‌رود. اما اگر دو تار با طول و کشش یکسان داشته باشیم، موج در تار سنگین‌تر کندتر حرکت می‌کند. برای توصیف این تفاوت، چگالی خطی جرم را تعریف می‌کنیم؛ یعنی جرمِ واحد طول تار:

μ=mL\mu=\frac{m}{L}

یکای آن kg/m\mathrm{kg/m} است. اگر نیروی کشش تار FF باشد، تندی موج عرضی از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

v=Fμv=\sqrt{\frac{F}{\mu}}

پس کشش بیشتر، تندی را بیشتر می‌کند؛ ولی چگالی خطی بیشتر، تندی را کمتر می‌کند. تندی انتشار را با شدت تکان‌دادن سر تار اشتباه نگیر! در تار با کشش و چگالی خطی ثابت، افزایش دامنه تندی موج را تغییر نمی‌دهد.

بااین‌حال، تکان‌دادن شدیدتر سر تار بی‌اثر نیست: انرژی بیشتری منتقل می‌شود. توان متوسط، یعنی آهنگ متوسط انتقال انرژی، برای موج سینوسی در محیط ثابت چنین تناسبی دارد:

Pav∝A2f2P_{\mathrm{av}}\propto A^2f^2

بنابراین دامنه و بسامد بر توان انتقالی اثر دارند، نه بر تندی انتشار در این تارِ ثابت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

از نور تا پیام گوشی

از نور تا پیام گوشی

پیام گوشی چطور از فضای بدون هوا می‌گذرد؟ موج الکترومغناطیسی برای انتشار به ماده نیاز ندارد؛ انرژی آن در میدان‌های الکتریکی و مغناطیسی منتقل می‌شود، نه با نوسان ذرات محیط. پس با تخلیهٔ هوای محفظه، پیام می‌تواند به گوشی برسد، هرچند صدای زنگ دیگر از خلأ عبور نمی‌کند.

در این موج، میدان‌های الکتریکی و مغناطیسیِ متغیر به هم وابسته‌اند. این دو میدان بر یکدیگر و بر جهت انتشار عمودند؛ بنابراین موج الکترومغناطیسی عرضی است. میدان‌ها با بسامد یکسان و همگام تغییر می‌کنند.

برای یافتن جهت انتشار، از قاعدهٔ دست راست استفاده کن: انگشتان دست راست را در جهت میدان الکتریکی بگیر و به سوی میدان مغناطیسی خم کن؛ شست جهت انتشار را نشان می‌دهد.

طیف الکترومغناطیسی به ترتیب افزایش بسامد شامل رادیویی، میکروموج، فروسرخ، نور مرئی، فرابنفش، پرتو ایکس و گاما است. همهٔ آن‌ها در خلأ با تندی c=3.00×108 m/sc=3.00\times10^8\,\mathrm{m/s} حرکت می‌کنند و رابطهٔ c=λfc=\lambda f برایشان برقرار است؛ پس در خلأ، بسامد بیشتر یعنی طول موج کوتاه‌تر، نه تندی بیشتر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

تراکم‌ها، صوت و حرکت ذرات

تراکم‌ها، صوت و حرکت ذرات

وقتی بلندگو کار می‌کند، آیا هوای کنار آن تا گوش تو سفر می‌کند؟ نه؛ ذرات هوا پیرامون مکان تعادل خود جلو و عقب می‌روند و انرژی را به بخش بعدی هوا منتقل می‌کنند. حرکت ذرات هم‌راستا با انتشار موج است؛ به همین دلیل صوت را موجی طولی می‌نامیم.

حرکت صفحهٔ بلندگو به بیرون، هوای جلوی آن را متراکم می‌کند و حرکتش به داخل، ناحیه‌ای کم‌تراکم یا «انبساط» می‌سازد. این ناحیه‌ها در هوا پیش می‌روند، درست شبیه جمع‌شدگی‌ها و بازشدگی‌های فنر.

طول موج λ\lambda فاصلهٔ دو تراکم متوالی یا دو انبساط متوالی است؛ اما دامنه، بیشترین جابه‌جایی یک ذره از مکان تعادلش است، نه فاصلهٔ دو تراکم.

در مدت یک دوره، هر ذره یک نوسان کامل انجام می‌دهد و موج به‌اندازهٔ یک طول موج پیش می‌رود؛ پس همچنان v=λ/T=λfv=\lambda/T=\lambda f برقرار است. تندی صوت به جنس و دمای محیط بستگی دارد و معمولاً در جامدها بیشتر از مایع‌ها و در مایع‌ها بیشتر از گازهاست. صوت برای انتشار به محیط مادی نیاز دارد؛ بنابراین در خلأ منتشر نمی‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

شدت صوت و دسی‌بل

شدت صوت و دسی‌بل

وقتی از بلندگو دور می‌شوی، انرژی صوت روی سطح بزرگ‌تری پخش می‌شود؛ بنابراین به هر قسمت کوچک از سطح، انرژی کمتری می‌رسد. برای توصیف این موضوع از شدت صوت استفاده می‌کنیم:

I=PavAI=\frac{P_{\mathrm{av}}}{A}

در این رابطه، PavP_{\mathrm{av}} توان متوسط عبوری و AA مساحت سطحِ عمود بر انتشار است؛ اینجا AA نماد دامنه نیست! یکای شدت صوت W/m2\mathrm{W/m^2} است. پس با توان یکسان، پخش‌شدن انرژی روی سطح بزرگ‌تر، شدت را کاهش می‌دهد.

گسترهٔ شدت صداهای شنیدنی بسیار وسیع است؛ به همین دلیل تراز شدت صوت را با مقیاسی لگاریتمی بیان می‌کنیم:

β=(10 dB)log⁡(II0)\beta=(10\,\mathrm{dB})\log\left(\frac{I}{I_0}\right)

لگاریتم در پایهٔ ده است و شدت مرجع برابر I0=1.00×10−12 W/m2I_0=1.00\times10^{-12}\,\mathrm{W/m^2} است. شدت و تراز شدت یک کمیت نیستند: اولی توان بر واحد سطح است، دومی مقایسه‌ای لگاریتمی با شدت مرجع. اگر شدت صوت برابر شدت مرجع باشد، تراز آن 0 dB0\,\mathrm{dB} است؛ این به معنی نبودن صوت نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

مثال حل‌شده

تاری به طول 2.0 m2.0\,\mathrm{m} و جرم 0.040 kg0.040\,\mathrm{kg} تحت کشش 0.32 N0.32\,\mathrm{N} است. تندی انتشار موج عرضی را بیاب و تعیین کن سر تار باید با چه بسامدی نوسان کند تا طول موج 0.80 m0.80\,\mathrm{m} ایجاد شود.

  1. ابتدا ویژگی محیط را حساب می‌کنیم: چگالی خطی، جرم واحد طول تار است؛ پس μ=m/L\mu=m/L.

  2. داده‌ها را جای‌گذاری می‌کنیم: μ=0.040 kg2.0 m=0.020 kg/m\mu=\frac{0.040\,\mathrm{kg}}{2.0\,\mathrm{m}}=0.020\,\mathrm{kg/m}.

  3. تندی را از کشش و چگالی خطی می‌یابیم: v=F/μ=0.32 N0.020 kg/m=4.0 m/sv=\sqrt{F/\mu}=\sqrt{\frac{0.32\,\mathrm{N}}{0.020\,\mathrm{kg/m}}}=4.0\,\mathrm{m/s}.

  4. برای یافتن بسامد، رابطهٔ موج را بازنویسی می‌کنیم: v=λf⇒f=v/λv=\lambda f\Rightarrow f=v/\lambda.

  5. بنابراین f=4.0 m/s0.80 m=5.0 Hzf=\frac{4.0\,\mathrm{m/s}}{0.80\,\mathrm{m}}=5.0\,\mathrm{Hz}؛ یعنی چشمه باید در هر ثانیه پنج نوسان کامل انجام دهد.

جواب: تندی انتشار موج 4.0 m/s4.0\,\mathrm{m/s} است و برای ایجاد طول موج خواسته‌شده باید سر تار را با بسامد 5.0 Hz5.0\,\mathrm{Hz} نوسان دهیم.

نکات مهم

  • دامنه بیشینهٔ جابه‌جایی ذره از تعادل است و در هر دوره، موج یک طول موج پیش می‌رود؛ بنابراین v=λ/T=λfv=\lambda/T=\lambda f.
  • تندی موج مکانیکی به ویژگی‌های محیط وابسته است، موج انرژی را بدون انتقال خالص ماده منتقل می‌کند و امواج الکترومغناطیسی برخلاف صوت در خلأ هم منتشر می‌شوند.
  • در محیط ثابت، توان متوسط موج سینوسی با A2f2A^2f^2 متناسب است و شدت صوت از I=Pav/AI=P_{\mathrm{av}}/A و تراز آن از β=(10 dB)log⁡(I/I0)\beta=(10\,\mathrm{dB})\log(I/I_0) به دست می‌آید که در رابطهٔ شدت، AA مساحت سطح است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۸۵ تا ۸۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پرسش‌ها و مسئله‌های فصل ۳

در این درس یاد می‌گیری با تشخیص نقش جرم، فنر، انرژی، چشمه و محیط، رابطهٔ مناسب را برای حل مسئله‌های نوسان و مشخصه‌های موج انتخاب کنی و پدیدهٔ تشدید را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است قدم‌های آرام چند نفر، پلی بزرگ را به لرزش شدید بیندازد، اما محکم‌تر قدم‌زدنِ یک نفر چنین اثری نداشته باشد؟

فقط بزرگی نیرو تعیین‌کننده نیست؛ زمان‌بندیِ تکرار آن هم اهمیت دارد. اگر بسامد نیروهای تکراری به بسامد طبیعی پل نزدیک شود، انتقال انرژی می‌تواند دامنهٔ نوسان پل را بسیار افزایش دهد؛ این پدیده تشدید نام دارد.

از دوره تا معادلهٔ نوسان

از دوره تا معادلهٔ نوسان

اگر جسم سنگین‌تری به همان فنر وصل کنیم، نوسان کندتر می‌شود؛ مثل وقتی که بارِ یک اسباب‌بازی فنری را بیشتر می‌کنی. برای نوسانگر جرم‌ـ‌فنر داریم:

T=2πm/kT=2\pi\sqrt{m/k}

در این رابطه، mm جرم جسم و kk ثابت فنر است. پس افزایش جرم، دوره را بیشتر می‌کند؛ اما فنر سفت‌تر با kk بزرگ‌تر، دوره را کمتر می‌کند. بسامد، تعداد نوسان‌ها در واحد زمان است و از f=1/Tf=1/T به دست می‌آید. برای جای‌گذاری، جرم را برحسب kg\mathrm{kg} و ثابت فنر را برحسب N/m\mathrm{N/m} بنویس.

برای نوشتن معادلهٔ حرکت، فقط دامنه و بسامد کافی نیست! شکل عمومی معادله چنین است:

x=Acos⁡(ωt+φ)x=A\cos(\omega t+\varphi)، با ω=2πf\omega=2\pi f.

دامنهٔ AA بیشترین فاصله از تعادل است؛ اما φ\varphi مشخص می‌کند نوسان از کجا و در چه جهتی آغاز شده است. اگر جسم در لحظهٔ آغاز از انتهای مثبت مسیر، بدون سرعت اولیه رها شود، معادله به صورت x=Acos⁡(ωt)x=A\cos(\omega t) درمی‌آید. پس پیش از انتخاب معادله، وضعیت آغازین را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

ردگیری انرژی نوسانگر

ردگیری انرژی نوسانگر

جسمی متصل به فنر را روی سطح افقیِ بدون اصطکاک تصور کن. هنگام نوسان، انرژی بین دو شکل جنبشی و پتانسیل کشسانی جابه‌جا می‌شود؛ اما مجموع آن‌ها، یعنی انرژی مکانیکی، ثابت می‌ماند:

E=K+U=12kA2E=K+U=\frac12 kA^2

در این رابطه، kk ثابت فنر و AA دامنهٔ نوسان است. در دو انتهای مسیر، جسم لحظه‌ای می‌ایستد؛ پس انرژی جنبشی صفر است و تمام انرژی مکانیکی به شکل پتانسیل کشسانی ذخیره شده است. هنگام عبور از نقطهٔ تعادل، فنر کشیده یا فشرده نیست؛ انرژی پتانسیل کشسانی صفر و انرژی جنبشی بیشینه است.

برای حل مسئله چه کنیم؟ ابتدا انرژی کل را از ثابت فنر و دامنه پیدا کن. سپس اگر انرژی پتانسیلِ یک مکان داده شده باشد، سهم باقی‌مانده انرژی جنبشی است:

K=E−UK=E-U

اگر به‌جای انرژی پتانسیل، مکان جسم را داشته باشی، از U=12kx2U=\frac12 kx^2 استفاده کن. حواست باشد xx مکان لحظه‌ای است، نه لزوماً دامنه؛ همچنین پیش از جای‌گذاری، طول‌ها را به متر تبدیل کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

تشدید؛ نقش زمان‌بندی نیرو

تشدید؛ نقش زمان‌بندی نیرو

تا حالا کسی را روی تاب هل داده‌ای؟ برای بیشترشدن دامنهٔ تاب، فقط بزرگی نیرو مهم نیست؛ زمان‌بندی هل‌دادن هم مهم است. هل‌های کوچک و هماهنگ با نوسان تاب می‌توانند به‌تدریج انرژی آن را افزایش دهند.

هر نوسانگر، مانند تاب یا پل، بسامد طبیعی دارد؛ یعنی اگر آن را از تعادل خارج کنیم و رها کنیم، با آن بسامد نوسان می‌کند. اگر نیرویی تکرارشونده به آن وارد شود و بسامد این نیروی محرک به بسامد طبیعی نزدیک باشد، انتقال انرژی مؤثرتر می‌شود. این پدیده را تشدید می‌نامیم و در آن دامنه می‌تواند بسیار بزرگ شود؛ البته اتلاف انرژی جلوی افزایش نامحدود دامنه را می‌گیرد.

حالا به پل برگردیم: نیروهای کوچک ناشی از حرکت منظم افراد، اگر بسامدی نزدیک به بسامد طبیعی یکی از نوسان‌های پل داشته باشند، می‌توانند لرزش بزرگی ایجاد کنند. پس نیروی بزرگ‌تر، به‌تنهایی، تضمین‌کنندهٔ لرزش بیشتر نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

چشمه، محیط و مشخصه‌های موج

چشمه، محیط و مشخصه‌های موج

فرض کن سرِ یک طناب کشیده را مرتب بالا و پایین می‌بری. آهنگ حرکت دست تو، بسامد موج را تعیین می‌کند؛ اما تندی پیشروی موج به ویژگی‌های طناب بستگی دارد، نه به تندتر تکان‌دادن دستت.

در ریسمان، تندی انتشار از رابطهٔ v=F/μv=\sqrt{F/\mu} به دست می‌آید؛ FF نیروی کشش و μ\mu جرم واحد طول ریسمان است. بنابراین، اگر همان ریسمان را با کشش بیشتری نگه داری، موج سریع‌تر پیش می‌رود.

برای پیوند دادن مشخصه‌ها از v=fλv=f\lambda استفاده کن:

  • اگر فقط بسامد نوسان‌ساز افزایش یابد و شرایط ریسمان ثابت بماند، تندی تغییر نمی‌کند؛ پس طول موج کمتر می‌شود.
  • اگر فقط کشش ریسمان افزایش یابد و بسامد نوسان‌ساز ثابت بماند، تندی و طول موج هر دو افزایش می‌یابند.

یادت باشد تندی انتشار موج با تندی حرکت اجزای ریسمان یکی نیست: موج در طول ریسمان پیش می‌رود، ولی هر جزءِ ریسمان بالا و پایین نوسان می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

یک رابطه در سراسر طیف

یک رابطه در سراسر طیف

نور مرئی، موج‌های رادیویی و پرتوهای ایکس همگی موج الکترومغناطیسی‌اند؛ تفاوتشان در بسامد و طول موج است، نه تندی انتشار در خلأ. همهٔ آن‌ها در خلأ با تندی c=3.0×108 m/sc=3.0\times10^8\,\mathrm{m/s} حرکت می‌کنند و رابطهٔ c=fλc=f\lambda برایشان برقرار است. پس در خلأ، هرچه بسامد بیشتر باشد، طول موج کوتاه‌تر است.

در طیفِ نشان‌داده‌شده در کتاب، از چپ به راست این ترتیب را داریم:

گاما ← ایکس ← فرابنفش ← مرئی ← فروسرخ ← ریزموج ← رادیویی

با حرکت در این ترتیب، بسامد کاهش و طول موج افزایش می‌یابد، اما تندی در خلأ ثابت می‌ماند. مثلاً موج رادیویی طول موج بلندتری از نور مرئی دارد؛ این به معنی سریع‌تر حرکت‌کردن آن نیست!

یک مرز مهم را به خاطر بسپار: یکسان‌بودن تندی همهٔ این موج‌ها مربوط به خلأ است. وقتی نور از هوا وارد آب می‌شود، بسامدش ثابت می‌ماند، اما تندی و طول موجش تغییر می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

مثال حل‌شده

نوری با بسامد 6.0×1014 Hz6.0\times10^{14}\,\mathrm{Hz} از هوا وارد آب می‌شود. اگر تندی نور در هوا 3.0×108 m/s3.0\times10^8\,\mathrm{m/s} و در آب 2.25×108 m/s2.25\times10^8\,\mathrm{m/s} باشد، طول موج آن را در هر دو محیط به دست آورید.

  1. ابتدا مشخص می‌کنیم چه چیزی ثابت می‌ماند: هنگام عبور نور از هوا به آب، بسامد تغییر نمی‌کند؛ پس در هر دو محیط از همان بسامد داده‌شده استفاده می‌کنیم.

  2. رابطهٔ موج را برای طول موج می‌نویسیم: v=fλ⇒λ=v/fv=f\lambda\Rightarrow\lambda=v/f.

  3. برای هوا داریم: λهوا=3.0×1086.0×1014=5.0×10−7 m\lambda_{\text{هوا}}=\frac{3.0\times10^8}{6.0\times10^{14}}=5.0\times10^{-7}\,\mathrm{m}.

  4. برای آب داریم: λآب=2.25×1086.0×1014=3.75×10−7 m\lambda_{\text{آب}}=\frac{2.25\times10^8}{6.0\times10^{14}}=3.75\times10^{-7}\,\mathrm{m}.

  5. پاسخ را بررسی می‌کنیم: در آب تندی کمتر شده و بسامد ثابت مانده است؛ بنابراین کوتاه‌ترشدن طول موج با رابطهٔ v=fλv=f\lambda سازگار است.

جواب: طول موج در هوا 5.0×10−7 m5.0\times10^{-7}\,\mathrm{m} و در آب 3.75×10−7 m3.75\times10^{-7}\,\mathrm{m} است؛ بسامد در هر دو محیط همان 6.0×1014 Hz6.0\times10^{14}\,\mathrm{Hz} باقی می‌ماند.

نکات مهم

  • در نوسانگر جرم و فنر، دوره از T=2πm/kT=2\pi\sqrt{m/k} به دست می‌آید و نوشتن معادلهٔ حرکت به وضعیت آغازین هم نیاز دارد.
  • در نوسان بدون اتلاف، انرژی مکانیکی ثابت است و میان انرژی جنبشی و پتانسیل جابه‌جا می‌شود؛ در تشدید، نزدیک‌شدن بسامد محرک به بسامد طبیعی می‌تواند دامنه را بسیار بزرگ کند.
  • در رابطهٔ v=fλv=f\lambda، بسامد را چشمه و تندی را محیط تعیین می‌کند؛ تندی همهٔ موج‌های الکترومغناطیسی در خلأ یکسان است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ فیزیک دوازدهم ریاضی · رایگان