درس ۱ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۳ــ۱ نوسان دورهای
در این درس یاد میگیری نوسان دورهای را تشخیص بدهی، دورهٔ تناوب و بسامد را از هم متمایز کنی و با رابطهٔ آنها را به یکدیگر تبدیل کنی.
پیش از شروع
اگر قلبت تندتر بزند، زمان بین دو ضربان بیشتر میشود یا کمتر؟ چطور میتوان این ارتباط را با دو کمیت فیزیکی بیان کرد؟
وقتی ضربانها تندتر میشوند، در هر ثانیه تعداد بیشتری ضربان رخ میدهد و زمان هر چرخه کوتاهتر میشود. در یک ضرباهنگ منظم، «بسامد» تعداد چرخهها در هر ثانیه و «دورهٔ تناوب» زمان یک چرخه است؛ این دو با هم رابطهٔ وارون دارند.
هر تکراری دورهای نیست
هر تکراری دورهای نیست
تابی را تصور کن که جلو و عقب میرود. اگر هر رفتوبرگشت کامل آن، درست مثل رفتوبرگشت قبلی و در همان مدت انجام شود، حرکتش نوسان دورهای است. به هر بار انجام کامل این حرکتِ تکرارشونده، چرخه میگوییم؛ مثلاً از یک انتهای مسیر تاب شروع کنیم و پس از رفتن به انتهای دیگر، به همان نقطهٔ شروع برگردیم.
اما صرفِ جلو و عقب رفتن کافی نیست! اگر کسی تاب را نامنظم هل بدهد و حرکت در چرخههای بعدی تغییر کند، دیگر نمیتوان آن را دورهای دانست. پس برای تشخیص نوسان دورهای، از خودت بپرس: «آیا هر چرخه، دقیقاً با همان شکل و زمانبندی دوباره رخ میدهد؟»
نوار قلب هم وقتی نقشهایش بهطور منظم و یکسان تکرار شوند، نمونهای از نوسان دورهای است؛ نه صرفاً به این دلیل که ضربان دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲
زمان یک چرخه
زمان یک چرخه
فرض کن روی تاب نشستهای و از یک سوی مسیر حرکت میکنی. رفتن تا سوی دیگر، بهتنهایی یک چرخه نیست؛ باید برگردی تا یک رفتوبرگشت کامل انجام شود. زمان این چرخهٔ کامل، دورهٔ تناوب نام دارد و آن را با نشان میدهیم.
برای اندازهگیری دوره، باید شروع و پایان چرخه را درست انتخاب کنی: تاب باید دوباره به همان مکان و همان وضعیت حرکت برگردد. مثلاً میتوانی زمان را از لحظهٔ رها شدن تاب در یک انتهای مسیر تا بازگشت بعدی به همان انتها اندازه بگیری.
اگر زمان چند چرخهٔ کامل را با هم اندازه گرفته باشی، آن زمان هنوز دورهٔ تناوب نیست؛ برای پیدا کردن زمان یک چرخه، باید زمان کل را بر تعداد چرخهها تقسیم کنی.
پس هنگام دیدن یک زمان، اول از خودت بپرس: این زمان مربوط به یک چرخه است یا چند چرخه؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲
چند چرخه در هر ثانیه؟
چند چرخه در هر ثانیه؟
برای توصیف تندی ضربان قلب، میتوانیم بپرسیم: «در هر ثانیه چند چرخه انجام میشود؟» پاسخ این سؤال، بسامد یا فرکانس است که آن را با نشان میدهیم. یکای بسامد هرتز با نماد است؛ بسامد یعنی در هر ثانیه یک چرخه انجام میشود.
دورهٔ تناوب، زمانِ یک چرخه است؛ اما بسامد، تعداد چرخهها در هر ثانیه است. این دو کمیت وارون یکدیگرند:
برای اینکه با این رابطه بسامد را برحسب هرتز به دست بیاوری، باید دوره را برحسب ثانیه وارد کنی؛ اگر زمان برحسب دقیقه داده شده، اول آن را به ثانیه تبدیل کن.
به تاب فکر کن: هرچه یک رفتوبرگشت کامل زمان کمتری ببرد، در هر ثانیه رفتوبرگشتهای بیشتری انجام میشود. پس کاهش دورهٔ تناوب، یعنی افزایش بسامد؛ این دو با هم زیاد نمیشوند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲
مثال حلشده
قلب شخصی با ضرباهنگ منظم در هر دقیقه بار میزند. دورهٔ تناوب و بسامد ضربان قلب او را حساب کن.
هر ضربان را یک چرخه در نظر میگیریم؛ پس تعداد چرخهها است.
برای بهدستآوردن بسامد برحسب هرتز، زمان را به ثانیه تبدیل میکنیم: .
زمان یک چرخه از تقسیم زمان کل بر تعداد چرخهها به دست میآید: .
بسامد را از معکوس دورهٔ تناوب حساب میکنیم: .
برای بررسی پاسخ، تعداد چرخهها در هر ثانیه را مستقیم حساب میکنیم: ؛ این مقدار با بسامد بهدستآمده یکسان است.
نکات مهم
- نوسان دورهای نوسانی است که هر چرخهٔ آن در بازههای زمانی یکسان، دقیقاً تکرار میشود.
- دورهٔ تناوب با نماد ، زمان یک چرخهٔ کامل است و یکای آن در دستگاه SI ثانیه است.
- بسامد با نماد ، تعداد چرخهها در هر ثانیه است؛ یکای آن هرتز است و با دورهٔ تناوب رابطهٔ دارد.