درس ۱ · صفحهٔ ۲۹ تا ۳۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۲ــ۱ قوانین حرکت نیوتون
در این درس یاد میگیری با سه قانون نیوتون، رابطهٔ نیرو و تغییر حرکت را توضیح بدهی، شتاب جسم را از نیروهای وارد بر آن به دست آوری و نیروهای متوازن را از جفت کنش و واکنش تشخیص بدهی.
پیش از شروع
اگر موتور یک سفینه در فضای خالی، دور از ستارهها و سیارهها، خاموش شود، آیا سفینه کمکم میایستد؟
نه؛ اگر نیروی خالصی به سفینه وارد نشود، با همان سرعت و در همان جهت به حرکتش ادامه میدهد. نیرو برای تغییر سرعت لازم است، نه برای حفظ آن؛ قوانین نیوتون کمک میکنند این تفاوت را بفهمیم.
نیرو؛ اندازه و جهت
نیرو؛ اندازه و جهت
وقتی در را هل میدهی یا کشوی میز را میکشی، میان دست تو و آن جسم برهمکنش رخ میدهد. نیرو حاصل همین اثر متقابل دو جسم است؛ پس هنگام بررسی هر نیرو بپرس: «کدام جسم به کدام جسم نیرو وارد میکند؟» برای وارد شدن نیرو، تماس هم ضروری نیست؛ آهنربا بدون تماس هم میتواند گیرهٔ آهنی را بکشد.
اما گفتن «به توپ نیرو وارد شد» کافی نیست. یک ضربه به راست و ضربهای هماندازه به چپ، اثر یکسانی بر حرکت توپ ندارند. پس نیرو کمیتی برداری است: هم اندازه دارد و هم جهت. آن را با نشان میدهیم و با پیکان رسم میکنیم؛ جهت پیکان، جهت نیرو و طول آن با مقیاس مشخص، نشاندهندهٔ اندازهٔ نیروست.
نیرو را با نیروسنج اندازه میگیریم و یکای آن نیوتون، با نماد ، است. نیرو میتواند سرعت جسم را تغییر دهد یا باعث تغییر شکلش شود؛ مثل فشردن یک اسفنج.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰
قانون اول و لختی
قانون اول و لختی
اگر موتور سفینه در فضای خالی خاموش شود، آیا سفینه میایستد؟ اگر نیروی خالصی به آن وارد نشود، نه! سفینه با همان سرعت و در همان جهت به حرکت ادامه میدهد.
طبق قانون اول نیوتون، وقتی نیروهای وارد بر جسم یکدیگر را خنثی کنند، جسم ساکن، ساکن میماند و جسم متحرک، با سرعت ثابت در مسیر مستقیم حرکت میکند. پس نیروی خالص صفر الزاماً به معنی سکون نیست. همچنین «سرعت ثابت» یعنی هم تندی و هم جهت حرکت ثابت بمانند.
به ویژگی جسم در حفظ وضعیت حرکتش، لختی میگوییم. وقتی اتوبوس ترمز میکند، بدن تو تمایل دارد حرکت قبلیاش را ادامه دهد؛ برای همین نسبت به اتوبوس به جلو متمایل میشوی. کمربند با وارد کردن نیرو کمک میکند همراه اتوبوس کند شوی؛ نیرویی تازه تو را به جلو هل نمیدهد.
پس چرا توپ روی زمین معمولاً میایستد؟ چون اصطکاک و مقاومت هوا بر آن اثر میگذارند؛ این توقف، نقض قانون اول نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱
قانون دوم؛ نیرو و شتاب
قانون دوم؛ نیرو و شتاب
یک چرخدستی خالی و یک چرخدستی پُر را تصور کن. اگر به هر دو نیروی خالص یکسانی وارد کنی، سرعت چرخدستی خالی سریعتر تغییر میکند؛ یعنی شتاب بیشتری میگیرد. جرم بیشتر، تغییر دادن سرعت را دشوارتر میکند.
قانون دوم نیوتون این رابطه را دقیق بیان میکند:
در این رابطه، جرم جسم و نیروی خالص وارد بر آن است. دو نکته را با هم مقایسه کن:
- با جرم ثابت: هرچه نیروی خالص بیشتر شود، شتاب بیشتر میشود؛ مثلاً دو برابر شدن نیروی خالص، شتاب را دو برابر میکند.
- با نیروی خالص ثابت: هرچه جرم بیشتر شود، شتاب کمتر میشود؛ مثلاً دو برابر شدن جرم، شتاب را نصف میکند.
جهت شتاب هم همیشه همان جهت نیروی خالص است. یادت باشد شتاب یعنی تغییر سرعت؛ پس نیروی بیشتر لزوماً به معنی سرعت بیشتر در همان لحظه نیست، بلکه یعنی سرعت با آهنگ بیشتری تغییر میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲
اول برایند، بعد شتاب
اول برایند، بعد شتاب
برای پیدا کردن شتاب، اول مشخص کن کدام جسم را بررسی میکنی؛ سپس فقط نیروهای وارد بر همان جسم را در نظر بگیر. این نیروها را باید برداری جمع کنی: نیروهای همجهت با هم جمع میشوند و نیروهای خلاف جهت از هم کم میشوند. اگر نیروها عمود بر هم باشند، برایند را با مؤلفههایش در دو راستای عمود بر هم مینویسیم.
بعد از پیدا کردن برایند، از استفاده میکنیم. عبارت نیروی تازهای نیست که به فهرست نیروها اضافه کنیم؛ حاصلضرب جرم در شتاب، برابر با همان نیروی خالص است.
جهت حرکت، لزوماً جهت شتاب نیست! مثلاً دوچرخهای که رو به جلو حرکت میکند، هنگام ترمز گرفتن شتابی رو به عقب دارد؛ چون نیروی خالص رو به عقب است. همین شتابِ مخالف سرعت باعث کم شدن تندی میشود.
پس ترتیب کار این است: انتخاب جسم ← شناسایی نیروها ← جمع برداری ← تعیین شتاب.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴
قانون سوم؛ دو نیرو، دو جسم
قانون سوم؛ دو نیرو، دو جسم
کف دستت را به دیوار فشار بده؛ فشار دیوار را هم روی دستت حس میکنی. این دو نیرو یک جفت کنش و واکنش هستند: دست به دیوار نیرو وارد میکند و دیوار هم به دست نیرو وارد میکند. طبق قانون سوم نیوتون، این نیروها هماندازه، همراستا و خلاف جهتاند؛ هر دو هم از یک نوع برهمکنشاند.
پس چرا یکدیگر را خنثی نمیکنند؟ چون یکی به دیوار وارد میشود و دیگری به دست! برای محاسبهٔ نیروی خالص هر جسم، فقط نیروهای وارد بر همان جسم را جمع میکنیم. نیروهای متوازن به یک جسم وارد میشوند، اما دو نیروی کنش و واکنش به دو جسم متفاوت.
حالا دو نفر با جرمهای متفاوت را روی کفشهای چرخدار تصور کن که یکدیگر را هل میدهند. اگر مقاومت افقی ناچیز باشد، نیروهای افقی وارد بر آنها هماندازه است، ولی طبق ، فرد سبکتر شتاب بیشتری میگیرد. پس برابری نیروها الزاماً به معنی برابری شتابها نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴
مثال حلشده
جرم یک قایق با سرنشینش است. قایق از سکون روی مسیر مستقیم حرکت میکند و در تمام مدت، نیروی پیشران رو به جلو و نیروی مقاومت رو به عقب است. نیروهای عمودی متوازناند. شتاب قایق را بیاب و تعیین کن رسیدن به سرعت چقدر طول میکشد و در این مدت چقدر جابهجا میشود.
جهت جلو را مثبت میگیریم. نیروهای عمودی یکدیگر را خنثی میکنند؛ پس برای تعیین شتاب، برایند نیروهای افقی را مییابیم.
دو نیروی افقی خلاف جهتاند، بنابراین: ، رو به جلو.
قانون دوم را به کار میبریم: . شتاب رو به جلو است و چون نیروهای دادهشده ثابتاند، شتاب نیز ثابت میماند.
قایق از سکون شروع کرده است؛ از رابطهٔ سرعت و زمان داریم: .
جابهجایی در این مدت برابر است با: .
نکات مهم
- نیرو کمیتی برداری است و طبق قانون اول، صفر بودن برایند نیروهای وارد بر جسم یعنی حفظ سکون یا حرکت با سرعت ثابت، نه لزوماً ساکن بودن.
- برای یافتن شتاب، ابتدا نیروهای وارد بر همان جسم را برداری جمع میکنیم و سپس از استفاده میکنیم؛ جهت شتاب همان جهت نیروی خالص است.
- نیروهای کنش و واکنش هماندازه و خلاف جهتاند، اما به دو جسم متفاوت وارد میشوند و برابر بودنشان الزاماً به معنای برابر بودن شتابها نیست.