۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ فیزیک دوازدهم ریاضی؛ درسنامه و نکات مهم

«دینامیک و حرکت دایره‌ای»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۳ (ریاضی)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۲۹ تا ۶۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲۹ تا ۳۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۱ قوانین حرکت نیوتون

در این درس یاد می‌گیری با سه قانون نیوتون، رابطهٔ نیرو و تغییر حرکت را توضیح بدهی، شتاب جسم را از نیروهای وارد بر آن به دست آوری و نیروهای متوازن را از جفت کنش و واکنش تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر موتور یک سفینه در فضای خالی، دور از ستاره‌ها و سیاره‌ها، خاموش شود، آیا سفینه کم‌کم می‌ایستد؟

نه؛ اگر نیروی خالصی به سفینه وارد نشود، با همان سرعت و در همان جهت به حرکتش ادامه می‌دهد. نیرو برای تغییر سرعت لازم است، نه برای حفظ آن؛ قوانین نیوتون کمک می‌کنند این تفاوت را بفهمیم.

نیرو؛ اندازه و جهت

نیرو؛ اندازه و جهت

وقتی در را هل می‌دهی یا کشوی میز را می‌کشی، میان دست تو و آن جسم برهم‌کنش رخ می‌دهد. نیرو حاصل همین اثر متقابل دو جسم است؛ پس هنگام بررسی هر نیرو بپرس: «کدام جسم به کدام جسم نیرو وارد می‌کند؟» برای وارد شدن نیرو، تماس هم ضروری نیست؛ آهن‌ربا بدون تماس هم می‌تواند گیرهٔ آهنی را بکشد.

اما گفتن «به توپ نیرو وارد شد» کافی نیست. یک ضربه به راست و ضربه‌ای هم‌اندازه به چپ، اثر یکسانی بر حرکت توپ ندارند. پس نیرو کمیتی برداری است: هم اندازه دارد و هم جهت. آن را با F⃗\vec{F} نشان می‌دهیم و با پیکان رسم می‌کنیم؛ جهت پیکان، جهت نیرو و طول آن با مقیاس مشخص، نشان‌دهندهٔ اندازهٔ نیروست.

نیرو را با نیروسنج اندازه می‌گیریم و یکای آن نیوتون، با نماد N\mathrm{N}، است. نیرو می‌تواند سرعت جسم را تغییر دهد یا باعث تغییر شکلش شود؛ مثل فشردن یک اسفنج.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

قانون اول و لختی

قانون اول و لختی

اگر موتور سفینه در فضای خالی خاموش شود، آیا سفینه می‌ایستد؟ اگر نیروی خالصی به آن وارد نشود، نه! سفینه با همان سرعت و در همان جهت به حرکت ادامه می‌دهد.

طبق قانون اول نیوتون، وقتی نیروهای وارد بر جسم یکدیگر را خنثی کنند، جسم ساکن، ساکن می‌ماند و جسم متحرک، با سرعت ثابت در مسیر مستقیم حرکت می‌کند. پس نیروی خالص صفر الزاماً به معنی سکون نیست. همچنین «سرعت ثابت» یعنی هم تندی و هم جهت حرکت ثابت بمانند.

به ویژگی جسم در حفظ وضعیت حرکتش، لختی می‌گوییم. وقتی اتوبوس ترمز می‌کند، بدن تو تمایل دارد حرکت قبلی‌اش را ادامه دهد؛ برای همین نسبت به اتوبوس به جلو متمایل می‌شوی. کمربند با وارد کردن نیرو کمک می‌کند همراه اتوبوس کند شوی؛ نیرویی تازه تو را به جلو هل نمی‌دهد.

پس چرا توپ روی زمین معمولاً می‌ایستد؟ چون اصطکاک و مقاومت هوا بر آن اثر می‌گذارند؛ این توقف، نقض قانون اول نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

قانون دوم؛ نیرو و شتاب

قانون دوم؛ نیرو و شتاب

یک چرخ‌دستی خالی و یک چرخ‌دستی پُر را تصور کن. اگر به هر دو نیروی خالص یکسانی وارد کنی، سرعت چرخ‌دستی خالی سریع‌تر تغییر می‌کند؛ یعنی شتاب بیشتری می‌گیرد. جرم بیشتر، تغییر دادن سرعت را دشوارتر می‌کند.

قانون دوم نیوتون این رابطه را دقیق بیان می‌کند:

a⃗=F⃗netm\vec{a}=\dfrac{\vec{F}_{\mathrm{net}}}{m}

در این رابطه، mm جرم جسم و F⃗net\vec{F}_{\mathrm{net}} نیروی خالص وارد بر آن است. دو نکته را با هم مقایسه کن:

  • با جرم ثابت: هرچه نیروی خالص بیشتر شود، شتاب بیشتر می‌شود؛ مثلاً دو برابر شدن نیروی خالص، شتاب را دو برابر می‌کند.
  • با نیروی خالص ثابت: هرچه جرم بیشتر شود، شتاب کمتر می‌شود؛ مثلاً دو برابر شدن جرم، شتاب را نصف می‌کند.

جهت شتاب هم همیشه همان جهت نیروی خالص است. یادت باشد شتاب یعنی تغییر سرعت؛ پس نیروی بیشتر لزوماً به معنی سرعت بیشتر در همان لحظه نیست، بلکه یعنی سرعت با آهنگ بیشتری تغییر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

اول برایند، بعد شتاب

اول برایند، بعد شتاب

برای پیدا کردن شتاب، اول مشخص کن کدام جسم را بررسی می‌کنی؛ سپس فقط نیروهای وارد بر همان جسم را در نظر بگیر. این نیروها را باید برداری جمع کنی: نیروهای هم‌جهت با هم جمع می‌شوند و نیروهای خلاف جهت از هم کم می‌شوند. اگر نیروها عمود بر هم باشند، برایند را با مؤلفه‌هایش در دو راستای عمود بر هم می‌نویسیم.

بعد از پیدا کردن برایند، از a⃗=F⃗net/m\vec{a}=\vec{F}_{\mathrm{net}}/m استفاده می‌کنیم. عبارت ma⃗m\vec{a} نیروی تازه‌ای نیست که به فهرست نیروها اضافه کنیم؛ حاصل‌ضرب جرم در شتاب، برابر با همان نیروی خالص است.

جهت حرکت، لزوماً جهت شتاب نیست! مثلاً دوچرخه‌ای که رو به جلو حرکت می‌کند، هنگام ترمز گرفتن شتابی رو به عقب دارد؛ چون نیروی خالص رو به عقب است. همین شتابِ مخالف سرعت باعث کم شدن تندی می‌شود.

پس ترتیب کار این است: انتخاب جسم ← شناسایی نیروها ← جمع برداری ← تعیین شتاب.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

قانون سوم؛ دو نیرو، دو جسم

قانون سوم؛ دو نیرو، دو جسم

کف دستت را به دیوار فشار بده؛ فشار دیوار را هم روی دستت حس می‌کنی. این دو نیرو یک جفت کنش و واکنش هستند: دست به دیوار نیرو وارد می‌کند و دیوار هم به دست نیرو وارد می‌کند. طبق قانون سوم نیوتون، این نیروها هم‌اندازه، هم‌راستا و خلاف جهت‌اند؛ هر دو هم از یک نوع برهم‌کنش‌اند.

پس چرا یکدیگر را خنثی نمی‌کنند؟ چون یکی به دیوار وارد می‌شود و دیگری به دست! برای محاسبهٔ نیروی خالص هر جسم، فقط نیروهای وارد بر همان جسم را جمع می‌کنیم. نیروهای متوازن به یک جسم وارد می‌شوند، اما دو نیروی کنش و واکنش به دو جسم متفاوت.

حالا دو نفر با جرم‌های متفاوت را روی کفش‌های چرخ‌دار تصور کن که یکدیگر را هل می‌دهند. اگر مقاومت افقی ناچیز باشد، نیروهای افقی وارد بر آن‌ها هم‌اندازه است، ولی طبق a=Fnet/ma=F_{\mathrm{net}}/m، فرد سبک‌تر شتاب بیشتری می‌گیرد. پس برابری نیروها الزاماً به معنی برابری شتاب‌ها نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

مثال حل‌شده

جرم یک قایق با سرنشینش 300 kg300\,\mathrm{kg} است. قایق از سکون روی مسیر مستقیم حرکت می‌کند و در تمام مدت، نیروی پیشران 900 N900\,\mathrm{N} رو به جلو و نیروی مقاومت 300 N300\,\mathrm{N} رو به عقب است. نیروهای عمودی متوازن‌اند. شتاب قایق را بیاب و تعیین کن رسیدن به سرعت 8 m/s8\,\mathrm{m/s} چقدر طول می‌کشد و در این مدت چقدر جابه‌جا می‌شود.

  1. جهت جلو را مثبت می‌گیریم. نیروهای عمودی یکدیگر را خنثی می‌کنند؛ پس برای تعیین شتاب، برایند نیروهای افقی را می‌یابیم.

  2. دو نیروی افقی خلاف جهت‌اند، بنابراین: Fnet=900−300=600 NF_{\mathrm{net}}=900-300=600\,\mathrm{N}، رو به جلو.

  3. قانون دوم را به کار می‌بریم: a=Fnet/m=600/300=2 m/s2a=F_{\mathrm{net}}/m=600/300=2\,\mathrm{m/s^2}. شتاب رو به جلو است و چون نیروهای داده‌شده ثابت‌اند، شتاب نیز ثابت می‌ماند.

  4. قایق از سکون شروع کرده است؛ از رابطهٔ سرعت و زمان داریم: t=(v−v0)/a=(8−0)/2=4 st=(v-v_0)/a=(8-0)/2=4\,\mathrm{s}.

  5. جابه‌جایی در این مدت برابر است با: Δx=v0t+12at2=0+12×2×42=16 m\Delta x=v_0t+\frac{1}{2}at^2=0+\frac{1}{2}\times2\times4^2=16\,\mathrm{m}.

جواب: نیروی خالص 600 N600\,\mathrm{N} رو به جلو و شتاب 2 m/s22\,\mathrm{m/s^2} رو به جلو است؛ قایق پس از 4 s4\,\mathrm{s} به سرعت خواسته‌شده می‌رسد و در این مدت 16 m16\,\mathrm{m} جابه‌جا می‌شود.

نکات مهم

  • نیرو کمیتی برداری است و طبق قانون اول، صفر بودن برایند نیروهای وارد بر جسم یعنی حفظ سکون یا حرکت با سرعت ثابت، نه لزوماً ساکن بودن.
  • برای یافتن شتاب، ابتدا نیروهای وارد بر همان جسم را برداری جمع می‌کنیم و سپس از a⃗=F⃗net/m\vec{a}=\vec{F}_{\mathrm{net}}/m استفاده می‌کنیم؛ جهت شتاب همان جهت نیروی خالص است.
  • نیروهای کنش و واکنش هم‌اندازه و خلاف جهت‌اند، اما به دو جسم متفاوت وارد می‌شوند و برابر بودنشان الزاماً به معنای برابر بودن شتاب‌ها نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۳۵ تا ۴۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۲ معرفی برخی از نیروهای خاص

در این درس یاد می‌گیری نیروهای وزن، مقاومت شاره، عمودی سطح، اصطکاک، کشسانی فنر و کشش طناب را تشخیص بدهی و با رسم نیروهای وارد بر یک جسم و استفاده از قانون دوم نیوتون، حرکت آن را تحلیل کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است در آسانسور، عدد ترازو صفر شود، اما زمین هنوز تو را به طرف خودش بکشد؟

ترازو نیروی تماسش با تو را نشان می‌دهد، نه مستقیماً نیروی گرانش زمین را. در سقوط آزاد، این نیروی تماس صفر می‌شود، اما وزن همچنان وجود دارد؛ پس برای فهمیدن حرکت، باید نیروهای مختلف را از هم تشخیص بدهیم.

وزن و مقاومت شاره

وزن و مقاومت شاره

وقتی توپ را رها می‌کنی، زمین آن را با نیروی وزن به سوی مرکز خود می‌کشد. اندازهٔ این نیرو از رابطهٔ W=mgW=mg به دست می‌آید؛ mm جرم جسم و gg شتاب گرانشی محل است. جرم با تغییر مکان عوض نمی‌شود، اما وزن ممکن است تغییر کند. حتی وقتی توپ را در دست نگه داشته‌ای، وزن بر آن وارد می‌شود!

هنگام حرکت توپ در هوا، هوا هم به آن نیرو وارد می‌کند. نیروی مقاومت شاره خلاف جهت حرکت جسم نسبت به شاره است؛ شاره یعنی مایع یا گاز. پس برای توپی که در هوای ساکن پایین می‌افتد، وزن رو به پایین و مقاومت هوا رو به بالاست.

با بیشتر شدن تندی سقوط، مقاومت هوا بیشتر می‌شود. اگر اندازهٔ آن به وزن برسد، نیروها متوازن می‌شوند و از F⃗net=ma⃗\vec{F}_{\mathrm{net}}=m\vec{a} نتیجه می‌گیریم شتاب صفر است. شتاب صفر به معنی توقف نیست؛ جسم با تندی ثابتی به نام «تندی حدی» همچنان پایین می‌رود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

تکیه‌گاه و عدد ترازو

تکیه‌گاه و عدد ترازو

وقتی روی ترازو می‌ایستی، زمین تو را به پایین می‌کشد و سطح ترازو تو را به بالا هل می‌دهد. این نیروی تکیه‌گاه، نیروی عمودی سطح با نماد FNF_N است؛ «عمودی» یعنی عمود بر سطح تماس، نه لزوماً رو به بالا. این نیرو از تغییر شکل سطح تماس به وجود می‌آید، حتی اگر تغییر شکل دیده نشود.

ترازوی فنری اندازهٔ نیروی تماس را نشان می‌دهد، نه لزوماً وزن را. در آسانسور، با انتخاب جهت مثبت رو به بالا داریم:

FN−mg=maF_N-mg=ma

اگر شتاب صفر باشد، FN=mgF_N=mg است. با شتاب رو به بالا، عدد ترازو از وزن بیشتر و با شتاب رو به پایین، کمتر می‌شود. در سقوط آزاد، a=−ga=-g و در نتیجه FN=0F_N=0 است؛ اما وزن همچنان وارد می‌شود!

نکتهٔ مهم: وزن و نیروی عمودی سطح، زوج کنش و واکنش نیستند؛ چون هر دو بر یک جسم وارد می‌شوند. واکنش نیروی تکیه‌گاه، نیروی تو بر ترازوست؛ واکنش وزن، نیروی گرانشی تو بر زمین است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

پیش از لغزش و هنگام لغزش

پیش از لغزش و هنگام لغزش

وقتی جعبه‌ای را آرام هل می‌دهی و جعبه تکان نمی‌خورد، اصطکاک ایستایی با تمایل آن به لغزش مخالفت می‌کند. اگر نیروی افقی دیگری وارد نشود، اصطکاک به اندازهٔ هل‌دادن توست تا نیروی خالص افقی صفر بماند. با بیشترشدن نیروی دست، اصطکاک ایستایی هم بیشتر می‌شود؛ اما فقط تا یک سقف:

fs,max⁡=μsFNf_{s,\max}=\mu_s F_N

پس اصطکاک ایستایی همیشه برابر این سقف نیست؛ در حالت کلی داریم:

0≤fs≤μsFN0\leq f_s\leq\mu_s F_N

در این رابطه، FNF_N اندازهٔ نیروی عمودی سطح و μs\mu_s ضریب اصطکاک ایستایی است. این ضریب به ویژگی‌های دو سطح، مانند جنس و زبری آن‌ها، بستگی دارد و یکا ندارد.

وقتی نیروی هل‌دادن از سقف اصطکاک ایستایی بیشتر شود، جعبه می‌لغزد. حالا اصطکاک جنبشی، موازی سطح و خلاف جهت لغزش، وارد می‌شود:

fk=μkFNf_k=\mu_k F_N

معمولاً μk<μs\mu_k<\mu_s است؛ برای همین شروع‌کردن لغزش یک کمد اغلب سخت‌تر از ادامه‌دادن آن است.

کلید انتخاب رابطه: اول بپرس «دو سطح نسبت به هم می‌لغزند یا نه؟»؛ صرفِ واردشدن نیرو به معنی شروع لغزش نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

فنر؛ بازگشت به تعادل

فنر؛ بازگشت به تعادل

فنرِ داخل خودکار فشاری را تصور کن: وقتی آن را فشرده می‌کنی، به جسمِ فشاردهنده نیرو وارد می‌کند تا به طول عادی‌اش برگردد. فنرِ کشیده‌شده هم جسم متصل به خود را به سمت نقطهٔ تعادل می‌کشد. پس جهت نیروی فنر، به سوی نقطهٔ تعادل است؛ نه همیشه به بالا یا همیشه به پایین.

در محدوده‌ای از کشیدگی یا فشردگی، اندازهٔ این نیرو از قانون هوک به دست می‌آید:

Fe=kxF_e=kx

در این رابطه، xx اندازهٔ تغییر طول نسبت به طول عادی است، نه طول کل فنر. برای فنر کشیده‌شده، اگر طول عادی L0L_0 و طول کنونی LL باشد، داریم: x=L−L0x=L-L_0.

ثابت فنر، یعنی kk، سختی فنر را نشان می‌دهد: برای تغییر طول یکسان، فنری که kk بزرگ‌تری دارد نیروی بیشتری وارد می‌کند. در محاسبه‌ها، تغییر طول را بر حسب m\mathrm{m} و ثابت فنر را بر حسب N/m\mathrm{N/m} قرار می‌دهیم تا نیرو بر حسب N\mathrm{N} به دست آید. این رابطه را نباید برای هر مقدار تغییر طول، مثلاً کشیدگی بسیار زیاد و آسیب‌زننده، معتبر دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳

کشش طناب و نقشهٔ حل مسئله

کشش طناب و نقشهٔ حل مسئله

وقتی سطلی را با طناب بالا می‌کشی، طناب به سطل نیروی کشش وارد می‌کند. این نیرو را با T⃗\vec{T} نشان می‌دهیم؛ جهتش در راستای طناب و از جسم به سمت بیرون است. طناب می‌تواند جسم را بکشد، نه اینکه آن را هُل بدهد!

در مسئله‌های این کتاب، طناب را بی‌جرم و کش‌نیامدنی می‌گیریم؛ بنابراین اندازهٔ کشش در دو سر آن یکسان است، حتی اگر شتاب داشته باشد. اما کشش لزوماً برابر وزن جسم نیست.

برای تحلیل حرکت، این نقشه را دنبال کن:

  • جسم را انتخاب کن: مثلاً فقط سطل، نه سطل و دست با هم.
  • نیروهای وارد بر همان جسم را رسم کن: برای سطل آویزان و بدون تماس با اطراف، با صرف‌نظر از مقاومت هوا، کشش رو به بالا و وزن رو به پایین است. نیروی سطل بر طناب در این شکل جایی ندارد.
  • جهت مثبت را مشخص کن و قانون دوم نیوتون را بنویس. با انتخاب بالا به‌عنوان جهت مثبت: T−mg=maT-mg=ma.

پس برای تعیین کشش، باید شتاب را هم در نظر بگیری؛ صرفِ بالا رفتن سطل نمی‌گوید کشش از وزن بیشتر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

مثال حل‌شده

جعبه‌ای به جرم 10 kg10\,\mathrm{kg} روی سطح افقی ساکن است. آن را با طنابی سبک و افقی با کشش ثابت 30 N30\,\mathrm{N} می‌کشیم. ضریب اصطکاک ایستایی 0.250.25 و ضریب اصطکاک جنبشی 0.200.20 است. با فرض g=10 N/kgg=10\,\mathrm{N/kg}، آیا جعبه حرکت می‌کند؟ اگر حرکت کند، شتابش چقدر است؟

  1. جسم مورد بررسی فقط جعبه است. وزن رو به پایین، نیروی عمودی سطح رو به بالا، کشش طناب در جهت کشیدن و اصطکاک در خلاف جهت تمایل به لغزش یا لغزش وارد می‌شوند؛ جهت مثبت افقی را در جهت کشش می‌گیریم.

  2. جعبه شتاب قائم ندارد؛ پس FN−mg=0F_N-mg=0 و بنابراین FN=(10 kg)(10 N/kg)=100 NF_N=(10\,\mathrm{kg})(10\,\mathrm{N/kg})=100\,\mathrm{N}.

  3. ابتدا سقف اصطکاک ایستایی را پیدا می‌کنیم: fs,max⁡=μsFN=0.25×100 N=25 Nf_{s,\max}=\mu_sF_N=0.25\times100\,\mathrm{N}=25\,\mathrm{N}.

  4. چون T=30 N>25 NT=30\,\mathrm{N}>25\,\mathrm{N} است، اصطکاک ایستایی نمی‌تواند جعبه را ساکن نگه دارد و لغزش آغاز می‌شود.

  5. هنگام لغزش باید اصطکاک جنبشی را به کار ببریم: fk=μkFN=0.20×100 N=20 Nf_k=\mu_kF_N=0.20\times100\,\mathrm{N}=20\,\mathrm{N}؛ نه مقدار بیشینهٔ اصطکاک ایستایی را.

  6. قانون دوم در راستای افقی می‌دهد: T−fk=maT-f_k=ma؛ پس a=30 N−20 N10 kg=1 m/s2a=\frac{30\,\mathrm{N}-20\,\mathrm{N}}{10\,\mathrm{kg}}=1\,\mathrm{m/s^2} و جهت شتاب، جهت کشش طناب است.

جواب: جعبه شروع به حرکت می‌کند، زیرا کشش طناب از بیشینهٔ اصطکاک ایستایی بیشتر است؛ سپس با شتاب 1 m/s21\,\mathrm{m/s^2} در جهت کشش طناب حرکت می‌کند.

نکات مهم

  • وزن از رابطهٔ W=mgW=mg به دست می‌آید و رو به مرکز زمین است؛ مقاومت شاره خلاف حرکت نسبی عمل می‌کند و در سقوط با تندی حدی، با وزن متوازن می‌شود.
  • نیروی عمودی سطح و کشش طناب را با توجه به تماس‌ها و قانون دوم نیوتون تعیین می‌کنیم؛ عدد ترازوی فنری اندازهٔ نیروی عمودی سطح را نشان می‌دهد و لزوماً برابر وزن نیست.
  • پیش از لغزش، fs≤μsFNf_s\leq\mu_sF_N و هنگام لغزش، fk=μkFNf_k=\mu_kF_N است؛ برای فنر نیز در محدودهٔ اعتبار قانون هوک، Fe=kxF_e=kx با تغییر طول فنر محاسبه می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۴۶ تا ۴۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۳ تکانه و قانون دوم نیوتون

در این درس یاد می‌گیری تکانه و تغییر آن را با توجه به جهت حرکت حساب کنی، ارتباط تکانه با انرژی جنبشی را به کار ببری و با قانون دوم نیوتون و نمودار نیرو ـ زمان، نیروی متوسط برخورد و نقش زمان برخورد در ایمنی را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا مهندسان خودرو را طوری طراحی می‌کنند که هنگام تصادف، مدت برخورد طولانی‌تر شود؟ مگر برخورد طولانی‌تر خطرناک‌تر نیست؟

برای متوقف‌کردن خودرو، باید تکانهٔ آن تغییر کند. اگر همین تغییر در زمان طولانی‌تری رخ دهد، نیروی متوسط کوچک‌تر می‌شود؛ به همین دلیل، افزایش زمان برخورد می‌تواند به کاهش آسیب کمک کند.

تکانه؛ جرم و سرعت با هم

تکانه؛ جرم و سرعت با هم

یک چرخ‌دستی خالی و یک چرخ‌دستی پُر را تصور کن که با سرعت یکسان حرکت می‌کنند. متوقف‌کردن چرخ‌دستی پُر سخت‌تر است. پس برای توصیف حرکت، فقط سرعت کافی نیست؛ جرم هم اهمیت دارد. کمیتی که این دو را کنار هم می‌آورد، تکانه است:

p⃗=mv⃗\vec{p}=m\vec{v}

در این رابطه، mm جرم و v⃗\vec{v} سرعت جسم است. هرچه جرم یا اندازهٔ سرعت بیشتر باشد، اندازهٔ تکانه هم بیشتر می‌شود. یکای تکانه در دستگاه SI، kg⋅m/s\mathrm{kg\cdot m/s} است؛ بنابراین هنگام استفاده از رابطه، جرم را برحسب kg\mathrm{kg} و سرعت را برحسب m/s\mathrm{m/s} می‌نویسیم.

تکانه برداری است؛ یعنی علاوه بر اندازه، جهت هم دارد. چون جرم جهت ندارد و مثبت است، تکانه همیشه هم‌جهت با سرعت خواهد بود. مثلاً اگر توپی به چپ حرکت کند، تکانه‌اش هم به چپ است؛ حتی اگر جهت مثبت محور را به راست انتخاب کرده باشیم. در این حالت، مؤلفهٔ سرعت و تکانه هر دو منفی‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

نیرو، تغییر تکانه می‌سازد

نیرو، تغییر تکانه می‌سازد

وقتی به یک توپِ در حال حرکت ضربه می‌زنی، ممکن است تندی یا جهت حرکتش عوض شود؛ پس تکانه‌اش هم تغییر می‌کند. قانون دوم نیوتون این تغییر را به نیروی خالص وارد بر توپ ربط می‌دهد. برای نیروی خالص ثابت داریم:

F⃗net=Δp⃗Δt\vec{F}_{\mathrm{net}}=\frac{\Delta\vec{p}}{\Delta t}

یعنی هرچه تغییر تکانه در یک مدت مشخص بیشتر باشد، نیروی خالص بزرگ‌تری لازم است. همین رابطه را می‌توان به شکل Δp⃗=F⃗netΔt\Delta\vec{p}=\vec{F}_{\mathrm{net}}\Delta t نوشت؛ بنابراین جهت تغییر تکانه، جهت نیروی خالص است، نه لزوماً جهت حرکت جسم.

اما تغییر تکانه را چطور پیدا کنیم؟ همیشه تکانهٔ اولیه را از تکانهٔ نهایی کم می‌کنیم:

Δp⃗=p⃗2−p⃗1\Delta\vec{p}=\vec{p}_2-\vec{p}_1

مثلاً اگر توپ به دیوار بخورد و برگردد، جهت تکانهٔ نهایی با اولیه مخالف است. ابتدا یک جهت را مثبت انتخاب کن و تکانه‌ها را با علامت بنویس؛ کم‌کردنِ اندازهٔ تکانه‌ها بدون توجه به جهت، نتیجهٔ درستی نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

پیوند تکانه و انرژی جنبشی

پیوند تکانه و انرژی جنبشی

تکانه و انرژی جنبشی هر دو به جرم و سرعت مربوط‌اند؛ پس می‌توانیم بین آن‌ها پلی بزنیم. برای اندازهٔ تکانه داریم p=mvp=mv؛ بنابراین سرعت برابر است با:

v=pmv=\frac{p}{m}

حالا این عبارت را در رابطهٔ انرژی جنبشی قرار می‌دهیم:

K=12mv2=12m(pm)2=p22mK=\frac{1}{2}mv^2=\frac{1}{2}m\left(\frac{p}{m}\right)^2=\frac{p^2}{2m}

این رابطه وقتی مفید است که تکانه و جرم را می‌دانیم و می‌خواهیم انرژی جنبشی را بدون محاسبهٔ جداگانهٔ سرعت پیدا کنیم.

حواست به تفاوت این دو کمیت باشد: تکانه برداری است، اما انرژی جنبشی جهت ندارد. در رابطهٔ بالا، pp اندازهٔ تکانه است؛ پس دو توپ هم‌جرم که با تندی یکسان در جهت‌های مخالف حرکت می‌کنند، انرژی جنبشی یکسانی دارند، هرچند تکانه‌هایشان خلاف جهت هم است.

همچنین برای جرم ثابت، انرژی جنبشی با مربع اندازهٔ تکانه متناسب است، نه با خود آن. این نکته را در پرسش بعد امتحان کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

وقتی نیرو ثابت نیست

وقتی نیرو ثابت نیست

وقتی با راکت به توپ ضربه می‌زنی، نیروی وارد بر توپ در تمام مدت تماس یکسان نیست؛ ممکن است ابتدا کم باشد، بیشتر شود و دوباره کاهش یابد. پس برای کل زمان تماس نمی‌توان یک مقدار لحظه‌ای نیرو را در رابطهٔ نیروی ثابت گذاشت.

برای بررسی چنین برخوردی از نیروی خالص متوسط استفاده می‌کنیم:

F⃗av=Δp⃗Δt\vec{F}_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta\vec{p}}{\Delta t}

در این رابطه، Δp⃗\Delta\vec{p} تغییر تکانه در کل بازهٔ زمانی مورد نظر و Δt\Delta t مدت همان بازه است. نیروی متوسط، نیروی ثابتی است که اگر در همین مدت وارد می‌شد، همان تغییر تکانهٔ نیروی واقعی را ایجاد می‌کرد؛ لازم نیست نیروی واقعی در تمام لحظه‌ها با آن برابر باشد.

پس حتی اگر جزئیات تغییر نیرو را ندانیم، با دانستن تکانهٔ ابتدا و انتها و مدت تماس، نیروی خالص متوسط را پیدا می‌کنیم. جهت این نیرو هم جهت تغییر تکانه است، نه لزوماً جهت حرکت جسم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

از نمودار نیرو تا ایمنی خودرو

از نمودار نیرو تا ایمنی خودرو

نمودار نیرو ـ زمان فقط نشان نمی‌دهد نیرو چه زمانی زیاد یا کم شده؛ مساحت علامت‌دار بین نمودار و محور زمان، تغییر تکانه را هم به ما می‌دهد. در حرکت روی یک راستا، مساحت بالای محور زمان مثبت و مساحت پایین آن منفی حساب می‌شود؛ پس اگر نمودار در هر دو طرف محور باشد، باید مساحت‌ها را با علامت جمع کنیم.

اگر به‌جای نیروی متغیر، نیروی متوسط را رسم کنیم، یک مستطیل با همان مساحت علامت‌دار داریم:

Δp=FavΔt\Delta p=F_{\mathrm{av}}\Delta t

حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: چرا طولانی‌تر شدن برخورد می‌تواند ایمن‌تر باشد؟ برای سرنشینی که از سرعت مشخصی به سکون می‌رسد، تغییر تکانه مشخص است. اگر زمان توقف بیشتر شود، اندازهٔ نیروی متوسط کمتر می‌شود؛ درست مثل مستطیلی که با ثابت ماندن مساحتش، پهن‌تر و کوتاه‌تر می‌شود.

کیسهٔ هوا و بخش‌های تغییرشکل‌پذیر خودرو به طولانی‌تر شدن زمان توقف کمک می‌کنند. نکته این نیست که تکانه تغییر نکند؛ همان تغییر تکانه در زمان بیشتری رخ می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

مثال حل‌شده

توپی به جرم 0.50 kg0.50\,\mathrm{kg} با تندی 4 m/s4\,\mathrm{m/s} به راست حرکت می‌کند. پس از برخورد با دیوار، با تندی 2 m/s2\,\mathrm{m/s} به چپ برمی‌گردد. اگر برخورد 0.10 s0.10\,\mathrm{s} طول بکشد، تغییر تکانه، نیروی خالص متوسط و انرژی جنبشی اولیهٔ توپ را بیاب.

  1. راست را جهت مثبت می‌گیریم؛ بنابراین v1=+4 m/sv_1=+4\,\mathrm{m/s} و v2=−2 m/sv_2=-2\,\mathrm{m/s} است. تندی‌ها مثبت‌اند، اما مؤلفهٔ سرعت هنگام برگشت منفی است.

  2. تکانهٔ اولیه را حساب می‌کنیم: p1=mv1=(0.50 kg)(+4 m/s)=+2 kg⋅m/sp_1=mv_1=(0.50\,\mathrm{kg})(+4\,\mathrm{m/s})=+2\,\mathrm{kg\cdot m/s}.

  3. تکانهٔ نهایی برابر است با p2=mv2=(0.50 kg)(−2 m/s)=−1 kg⋅m/sp_2=mv_2=(0.50\,\mathrm{kg})(-2\,\mathrm{m/s})=-1\,\mathrm{kg\cdot m/s}.

  4. تکانهٔ اولیه را از نهایی کم می‌کنیم: Δp=p2−p1=(−1)−(+2)=−3 kg⋅m/s\Delta p=p_2-p_1=(-1)-(+2)=-3\,\mathrm{kg\cdot m/s}. علامت منفی نشان می‌دهد تغییر تکانه به چپ است.

  5. نیروی خالص متوسط را به دست می‌آوریم: Fav=ΔpΔt=−3 kg⋅m/s0.10 s=−30 NF_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta p}{\Delta t}=\frac{-3\,\mathrm{kg\cdot m/s}}{0.10\,\mathrm{s}}=-30\,\mathrm{N}. پس اندازهٔ نیرو 30 N30\,\mathrm{N} و جهت آن به چپ است.

  6. با اندازهٔ تکانهٔ اولیه، انرژی جنبشی اولیه را حساب می‌کنیم: K1=p122m=(2 kg⋅m/s)22(0.50 kg)=4 JK_1=\frac{p_1^2}{2m}=\frac{(2\,\mathrm{kg\cdot m/s})^2}{2(0.50\,\mathrm{kg})}=4\,\mathrm{J}.

جواب: تغییر تکانه Δp⃗=(−3 kg⋅m/s)i⃗\Delta\vec{p}=(-3\,\mathrm{kg\cdot m/s})\vec{i} و نیروی خالص متوسط F⃗av=(−30 N)i⃗\vec{F}_{\mathrm{av}}=(-30\,\mathrm{N})\vec{i} است؛ یعنی نیرو به چپ وارد می‌شود. انرژی جنبشی اولیه نیز K1=4 JK_1=4\,\mathrm{J} است.

نکات مهم

  • تکانه از رابطهٔ p⃗=mv⃗\vec{p}=m\vec{v} به دست می‌آید، هم‌جهت با سرعت است و با انرژی جنبشی رابطهٔ K=p22mK=\frac{p^2}{2m} دارد.
  • تغییر تکانه برابر Δp⃗=p⃗2−p⃗1\Delta\vec{p}=\vec{p}_2-\vec{p}_1 است و قانون دوم نیوتون برای نیروی ثابت یا متوسط به صورت F⃗=Δp⃗Δt\vec{F}=\frac{\Delta\vec{p}}{\Delta t} بیان می‌شود.
  • مساحت علامت‌دار زیر نمودار نیروی خالص ـ زمان، تغییر تکانه را نشان می‌دهد و برای تغییر تکانهٔ یکسان، افزایش زمان برخورد اندازهٔ نیروی متوسط را کاهش می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۴۸ تا ۵۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۴ حرکت دایره‌ای یکنواخت

در این درس یاد می‌گیری حرکت دایره‌ای یکنواخت را توصیف کنی، دوره و تندی را به هم ربط بدهی و شتاب و نیروی خالصِ رو به مرکز را در موقعیت‌های ساده محاسبه کنی.

پیش از شروع

خودرویی با تندی ثابت در یک میدان می‌چرخد؛ آیا ممکن است با اینکه تندی‌اش تغییر نمی‌کند، شتاب داشته باشد؟

بله! سرعت یک بردار است؛ پس تغییر جهت حرکت هم به معنی تغییر سرعت است. خودرو هنگام دور زدن شتاب دارد، حتی اگر عدد روی تندی‌سنج ثابت بماند.

تندی ثابت، سرعت متغیر

تندی ثابت، سرعت متغیر

فرض کن خودرویی دور یک میدان دایره‌ای می‌چرخد و عدد روی تندی‌سنج آن ثابت می‌ماند. آیا حرکتش شتاب‌دار است؟ برای پاسخ، باید تندی را از بردار سرعت جدا کنیم.

تندی فقط نشان می‌دهد جسم با چه آهنگی مسافت طی می‌کند؛ اما بردار سرعت، علاوه بر اندازه، جهت هم دارد. وقتی جسم روی دایره با تندی ثابت حرکت می‌کند، حرکتش «دایره‌ای یکنواخت» است؛ واژهٔ یکنواخت اینجا به ثابت بودن تندی اشاره دارد، نه ثابت بودن بردار سرعت.

در هر نقطه، بردار سرعت مماس بر دایره و در جهت حرکت است؛ یعنی در همان جهتی قرار دارد که جسم در آن لحظه پیش می‌رود، نه به سوی مرکز دایره. با جابه‌جا شدن جسم روی مسیر، جهت این مماس تغییر می‌کند؛ پس بردار سرعت هم تغییر می‌کند.

بنابراین خودروی دور میدان، حتی با عدد ثابتِ تندی‌سنج، شتاب دارد؛ چون تغییر جهت سرعت هم نوعی تغییر سرعت است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

زمان یک دور

زمان یک دور

فرض کن نقطه‌ای روی لبهٔ یک چرخ علامت زده‌ای. زمان می‌گیری تا این نقطه یک دور کامل بزند و به جای اولش برگردد. این زمان، دورهٔ تناوب نام دارد؛ آن را با TT نشان می‌دهیم و یکایش ثانیه، s\mathrm{s}، است.

در یک دور کامل، نقطه به اندازهٔ محیط دایره، یعنی 2πr2\pi r، راه می‌رود. چون تندی ثابت است، زمان حرکت از تقسیم مسافت بر تندی به دست می‌آید:

T=2πrvT=\frac{2\pi r}{v}

در این رابطه، rr شعاع مسیر و vv تندی است. اگر شعاع را برحسب m\mathrm{m} و تندی را برحسب m/s\mathrm{m/s} وارد کنی، دوره برحسب s\mathrm{s} به دست می‌آید.

گاهی به‌جای تندی، تعداد دور در دقیقه را می‌دانیم؛ مثلاً برای چرخش یک پنکه. اگر جسم در هر دقیقه nn دور بزند، زمان 60 s60\,\mathrm{s} بین این دورها تقسیم می‌شود؛ پس:

T=60 snT=\frac{60\,\mathrm{s}}{n}

حواست باشد: تعداد دور در دقیقه می‌گوید «چند دور در یک زمان»، اما دوره می‌گوید «چه زمانی برای یک دور».

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

دورهٔ برابر، تندی متفاوت

دورهٔ برابر، تندی متفاوت

دو نفر را روی یک دیسکِ چرخان شهربازی تصور کن؛ یکی نزدیک مرکز نشسته و دیگری نزدیک لبه. وقتی دیسک یک دور کامل می‌زند، هر دو هم‌زمان به جای اولشان برمی‌گردند. پس دورهٔ حرکتشان یکسان است؛ اما آیا مسافت یکسانی پیموده‌اند؟

نفر نزدیک لبه، دایره‌ای با محیط بزرگ‌تر را طی می‌کند. پیمودن مسیر طولانی‌تر در همان زمان، یعنی داشتن تندی بیشتر. این نتیجه را از رابطهٔ تندی هم می‌بینیم:

v=2πrTv=\frac{2\pi r}{T}

برای نقاط یک دیسک که با هم می‌چرخند، TT یکسان است؛ بنابراین تندی با فاصله از مرکز نسبت مستقیم دارد. مثلاً نقطه‌ای که فاصله‌اش از مرکز دو برابر نقطهٔ دیگر است، با تندی دو برابر حرکت می‌کند.

پس «هم‌زمان یک دور زدن» را با «تندی یکسان داشتن» اشتباه نگیر؛ اولی زمان را مقایسه می‌کند، اما برای مقایسهٔ تندی باید طول مسیر را هم در نظر بگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

شتاب رو به مرکز

شتاب رو به مرکز

وقتی خودرو با تندی ثابت دور یک میدان می‌چرخد، جهت سرعتش پیوسته عوض می‌شود؛ پس شتاب دارد. اما این شتاب به کدام طرف است؟ اگر تغییر بردار سرعت را در یک بازهٔ زمانی بسیار کوتاه بررسی کنیم، جهت آن به سوی مرکز دایره است. شتاب لحظه‌ای هم همین جهت را دارد؛ به همین دلیل آن را شتاب مرکزگرا می‌نامیم.

بردار سرعت مماس بر مسیر است، اما شتاب مرکزگرا در راستای شعاع قرار دارد؛ بنابراین این دو بردار بر هم عمودند. این شتاب جهت حرکت را تغییر می‌دهد، نه تندی را.

اندازهٔ شتاب مرکزگرا برابر است با:

ac=v2ra_c=\frac{v^2}{r}

اگر به‌جای تندی، دوره را داشته باشیم، با جای‌گذاری v=2πrTv=\frac{2\pi r}{T} می‌رسیم به:

ac=(2πr/T)2r=4π2rT2a_c=\frac{(2\pi r/T)^2}{r}=\frac{4\pi^2r}{T^2}

یکای شتاب m/s2\mathrm{m/s^2} است. برای خودرویی که در میدانی با شعاع ثابت می‌چرخد، دو برابر شدن تندی یعنی چهار برابر شدن شتاب مرکزگرا؛ چون تندی در رابطه به توان دو رسیده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

چه نیرویی جسم را می‌چرخاند؟

چه نیرویی جسم را می‌چرخاند؟

برای اینکه جهت سرعت جسم پیوسته تغییر کند، باید نیروی خالصی به سوی مرکز دایره بر آن وارد شود. طبق قانون دوم نیوتون، این نیرو شتاب مرکزگرا را ایجاد می‌کند:

Fnet=mac=mv2rF_{\mathrm{net}}=ma_c=\frac{mv^2}{r}

نیروی مرکزگرا یک نوع نیروی تازه نیست؛ نامِ نقشی است که نیروی خالصِ رو به مرکز بازی می‌کند. مثلاً برای جسمی که با نخ روی میز افقیِ بدون اصطکاک می‌چرخد، کشش نخ این نقش را دارد. وزن و نیروی عمودی میز همدیگر را خنثی می‌کنند؛ پس نیروی خالص همان کشش نخ است، نه «کشش نخ به‌اضافهٔ یک نیروی مرکزگرای جداگانه»!

برای خودرویی که بدون لغزش در پیچ افقی می‌چرخد، اصطکاک ایستایی جاده بر لاستیک‌ها نیروی مرکزگرا را تأمین می‌کند. برای ماه در مدار تقریباً دایره‌ای نیز گرانش زمین این نقش را دارد.

پس هنگام حل مسئله بپرس: کدام نیروی واقعی، یا برآیند کدام نیروها، به سوی مرکز است؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

مثال حل‌شده

جسمی به جرم 0.50 kg0.50\,\mathrm{kg} با نخی روی سطح افقیِ بدون اصطکاک، روی دایره‌ای به شعاع 2.0 m2.0\,\mathrm{m} می‌چرخد و در هر دقیقه 3030 دور می‌زند. تندی، شتاب مرکزگرا و نیروی کشش نخ را بیابید. نخ افقی است و π=3.14\pi=3.14 در نظر بگیرید.

  1. زمان یک دقیقه را بر تعداد دورها تقسیم می‌کنیم تا زمان یک دور به دست آید: T=60 s30=2.0 sT=\frac{60\,\mathrm{s}}{30}=2.0\,\mathrm{s}.

  2. تندی برابر مسافت یک دور تقسیم بر دوره است: v=2πrT=2×3.14×2.02.0=6.28 m/sv=\frac{2\pi r}{T}=\frac{2\times3.14\times2.0}{2.0}=6.28\,\mathrm{m/s}.

  3. شتاب مرکزگرا را حساب می‌کنیم: ac=v2r=(6.28)22.0≈19.7 m/s2a_c=\frac{v^2}{r}=\frac{(6.28)^2}{2.0}\approx19.7\,\mathrm{m/s^2}؛ جهت آن به سوی مرکز دایره است.

  4. وزن و نیروی عمودی سطح همدیگر را خنثی می‌کنند؛ بنابراین کشش نخ تنها نیروی خالص است و نیروی مرکزگرا را تأمین می‌کند.

  5. با قانون دوم نیوتون، کشش نخ به دست می‌آید: Ft=mac≈0.50×19.7≈9.9 NF_{\mathrm{t}}=ma_c\approx0.50\times19.7\approx9.9\,\mathrm{N}، به سوی مرکز دایره.

جواب: تندی جسم v=6.28 m/sv=6.28\,\mathrm{m/s}، شتاب مرکزگرای آن ac≈19.7 m/s2a_c\approx19.7\,\mathrm{m/s^2} و کشش نخ Ft≈9.9 NF_{\mathrm{t}}\approx9.9\,\mathrm{N} است؛ شتاب و کشش نخ هر دو به سوی مرکزند.

نکات مهم

  • در حرکت دایره‌ای یکنواخت، تندی ثابت و سرعت مماس بر مسیر است، اما تغییر جهت سرعت باعث شتاب می‌شود.
  • دوره از رابطهٔ T=2πrvT=\frac{2\pi r}{v} به دست می‌آید و نقاط یک دیسک چرخان با دورهٔ برابر، هرچه از مرکز دورتر باشند تندی بیشتری دارند.
  • شتاب و نیروی خالص به سوی مرکزند و اندازهٔ آن‌ها برابر ac=v2ra_c=\frac{v^2}{r} و Fnet=mv2rF_{\mathrm{net}}=\frac{mv^2}{r} است؛ نیروی مرکزگرا نوع تازه‌ای از نیرو نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۵۳ تا ۶۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۵ نیروی گرانشی

در این درس یاد می‌گیری با قانون گرانش عمومی، نیروی جاذبهٔ دو جسم را محاسبه کنی و ارتباط آن را با حرکت مداری ماهواره‌ها و تغییر وزن در ارتفاع توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر همان نیرویی که سیب را به زمین می‌اندازد، ماه را هم به سوی زمین می‌کشد، چرا ماه به جای افتادن روی زمین، دور آن می‌گردد؟

ماه هم تحت تأثیر گرانش زمین است؛ اما سرعت آن در راستای مماس بر مدار باعث می‌شود پیوسته مسیرش خم شود و دور زمین بگردد. در واقع، گرانش همان نیروی رو به مرکزی را فراهم می‌کند که برای حرکت مداری لازم است.

قانونی برای همهٔ جرم‌ها

قانونی برای همهٔ جرم‌ها

گرانش فقط مخصوص زمین نیست؛ هر دو جسمِ جرم‌دار یکدیگر را جذب می‌کنند. حتی تو و گوشی‌ات هم جاذبهٔ گرانشی دارید، اما این نیرو آن‌قدر کوچک است که در زندگی روزمره متوجه آن نمی‌شویم.

نیوتون اندازهٔ این نیرو را با قانون گرانش عمومی بیان کرد:

F=Gm1m2r2F=G\frac{m_1m_2}{r^2}

در این رابطه، m1m_1 و m2m_2 جرم دو ذره و rr فاصلهٔ آنهاست. ثابت گرانش عمومی برابر است با:

G=6.67×10−11 N⋅m2/kg2G=6.67\times10^{-11}\,\mathrm{N\cdot m^2/kg^2}

کوچک‌بودن این ثابت کمک می‌کند بفهمیم چرا جاذبهٔ بین وسایل اطرافمان محسوس نیست.

صورت کسر می‌گوید افزایش هر یک از جرم‌ها، در فاصلهٔ ثابت، نیرو را به همان نسبت افزایش می‌دهد. مخرج کسر می‌گوید با بیشترشدن فاصله، نیرو کاهش می‌یابد؛ دقت کن که فاصله به توان دو رسیده است، نه توان یک!

این رابطه برای ذره‌هاست؛ جسم‌هایی را هم که ابعادشان در مقایسه با فاصله‌شان ناچیز است، می‌توان ذره در نظر گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

جاذبه‌ای دوطرفه و برابر

جاذبه‌ای دوطرفه و برابر

وقتی زمین سیب را جذب می‌کند، سیب هم زمین را جذب می‌کند! این دو نیرو یک جفت کنش و واکنش هستند؛ یعنی هم‌زمان وجود دارند، اندازه‌هایشان برابر است و جهت‌هایشان مخالف یکدیگر است. هر نیرو بر یکی از دو جسم وارد می‌شود، پس این دو نیرو یکدیگر را خنثی نمی‌کنند.

جهت نیروها هم مشخص است: گرانش همیشه جاذبه است و در امتداد خط واصل دو ذره وارد می‌شود؛ نیروی وارد بر هر ذره به سوی ذرهٔ دیگر است.

اما اگر نیروها برابرند، چرا افتادن سیب را می‌بینیم ولی حرکت زمین به سوی سیب را حس نمی‌کنیم؟ طبق قانون دوم نیوتون، a=Fma=\frac{F}{m} است. زمین با جرم بسیار بزرگ‌تر، بر اثر همان اندازهٔ نیرو، شتاب بسیار کوچک‌تری می‌گیرد.

پس جرم بیشتر به معنی نیروی متقابل بیشتر نیست؛ نیروها برابرند، اما شتاب‌ها می‌توانند متفاوت باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

گرانش، نگه‌دارندهٔ مدار

گرانش، نگه‌دارندهٔ مدار

ماهواره موتور خود را روشن نگه نمی‌دارد تا در هر لحظه دور زمین بپیچد؛ گرانش زمین جهت سرعت آن را پیوسته تغییر می‌دهد. ماهواره هم‌زمان با کشیده‌شدن به سوی زمین، در راستای مماس بر مدار پیش می‌رود؛ به همین دلیل می‌تواند به جای برخورد با زمین، دور آن بگردد.

در مدل مدار دایره‌ای، گرانش همان نیروی مرکزگراست، نه نیرویی جدا از آن:

GMemr2=mv2rG\frac{M_em}{r^2}=m\frac{v^2}{r}

اینجا MeM_e جرم زمین و mm جرم ماهواره است. با حذف جرم ماهواره از دو طرف، تندی مداری به دست می‌آید:

v=GMerv=\sqrt{\frac{GM_e}{r}}

حواست به فاصله باشد: اگر ارتفاع ماهواره از سطح زمین hh باشد، شعاع مدار فاصله تا مرکز زمین است:

r=Re+hr=R_e+h

مثلاً برای یک ماهوارهٔ مخابراتی، نمی‌توان ارتفاع از سطح را به جای شعاع مدار گذاشت. پس از یافتن تندی، زمان یک دور کامل را از تقسیم محیط مدار بر تندی پیدا می‌کنیم:

T=2πrvT=\frac{2\pi r}{v}

پس برای ماهواره‌های دور زمین، مدار بزرگ‌تر با تندی کمتر و دورهٔ طولانی‌تر همراه است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

جرم ثابت، وزن متغیر

جرم ثابت، وزن متغیر

اگر یک کوله‌پشتی را از سطح زمین به ارتفاع زیادی ببریم، آیا جرمش کم می‌شود؟ نه؛ چیزی از کوله‌پشتی کم نشده است، اما زمین آن را ضعیف‌تر جذب می‌کند. جرم ویژگی خود جسم است، ولی وزن، نیروی گرانشی زمین بر آن است.

برای جسمی به جرم mm در فاصلهٔ rr از مرکز زمین داریم:

W=GMemr2W=G\frac{M_e m}{r^2}

روی سطح زمین، r=Rer=R_e است؛ در ارتفاع hh از سطح زمین، باید r=Re+hr=R_e+h را به کار ببریم، نه خود ارتفاع را.

از طرفی، وزن را با W=mgW=mg هم می‌شناسیم. با برابر قرار دادن این دو رابطه و حذف جرم جسم، به دست می‌آید:

g=GMer2g=G\frac{M_e}{r^2}

پس با دور شدن از مرکز زمین، هم شتاب گرانشی و هم وزن جسم کاهش می‌یابند، اما جرمش ثابت می‌ماند. همچنین در یک فاصلهٔ مشخص از مرکز زمین، شتاب گرانشی به جرم جسم بستگی ندارد. در مدار ماهواره هم گرانش وجود دارد؛ دور بودن از سطح زمین به معنی صفر شدن وزن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

مثال حل‌شده

ماهواره‌ای به جرم 200 kg200\,\mathrm{kg} در مداری دایره‌ای، در ارتفاع 2600 km2600\,\mathrm{km} از سطح زمین حرکت می‌کند. نیروی گرانشی وارد بر آن، تندی مداری و دورهٔ گردش را بیاب. داده‌ها: Re=6400 kmR_e=6400\,\mathrm{km}، Me=5.98×1024 kgM_e=5.98\times10^{24}\,\mathrm{kg} و G=6.67×10−11 N⋅m2/kg2G=6.67\times10^{-11}\,\mathrm{N\cdot m^2/kg^2}.

  1. ابتدا فاصله از مرکز زمین را پیدا می‌کنیم، نه از سطح آن: r=Re+h=6400+2600=9000 km=9.00×106 mr=R_e+h=6400+2600=9000\,\mathrm{km}=9.00\times10^6\,\mathrm{m}.

  2. زمین را کره‌ای همگن و ماهواره را ذره در نظر می‌گیریم و قانون گرانش را به کار می‌بریم: F=GMemr2=6.67×10−11×(5.98×1024)(200)(9.00×106)2≈985 NF=G\frac{M_em}{r^2}=6.67\times10^{-11}\times\frac{(5.98\times10^{24})(200)}{(9.00\times10^6)^2}\approx985\,\mathrm{N}.

  3. این نیرو همان نیروی مرکزگرای ماهواره است، نه نیرویی جدا از آن؛ بنابراین GMemr2=mv2rG\frac{M_em}{r^2}=m\frac{v^2}{r} و با حذف جرم ماهواره، v=GMerv=\sqrt{\frac{GM_e}{r}}.

  4. تندی مداری را حساب می‌کنیم: v=(6.67×10−11)(5.98×1024)9.00×106≈6.66×103 m/sv=\sqrt{\frac{(6.67\times10^{-11})(5.98\times10^{24})}{9.00\times10^6}}\approx6.66\times10^3\,\mathrm{m/s}.

  5. برای یک دور کامل، مسافت برابر محیط مدار است؛ پس T=2πrv=2π(9.00×106)6.66×103≈8.49×103 s≈2.36 hT=\frac{2\pi r}{v}=\frac{2\pi(9.00\times10^6)}{6.66\times10^3}\approx8.49\times10^3\,\mathrm{s}\approx2.36\,\mathrm{h}.

جواب: نیروی گرانشی تقریباً 985 N985\,\mathrm{N}، تندی مداری تقریباً 6.66×103 m/s6.66\times10^3\,\mathrm{m/s} و دورهٔ گردش تقریباً 8.49×103 s8.49\times10^3\,\mathrm{s}، یعنی 2.36 h2.36\,\mathrm{h} است.

نکات مهم

  • نیروی گرانشی از رابطهٔ F=Gm1m2/r2F=Gm_1m_2/r^2 به دست می‌آید و نیروهای دو جسم بر یکدیگر هم‌اندازه و خلاف‌جهت‌اند، اما بر دو جسم متفاوت وارد می‌شوند.
  • در مدار دایره‌ای، گرانش نیروی مرکزگرا را تأمین می‌کند و فاصلهٔ مداری از مرکز زمین برابر r=Re+hr=R_e+h است.
  • جرم جسم با تغییر ارتفاع ثابت می‌ماند، اما وزن و شتاب گرانشی طبق W=GMem/r2W=GM_em/r^2 و g=GMe/r2g=GM_e/r^2 با افزایش فاصله از مرکز زمین کاهش می‌یابند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۶۰ · حدود ۷ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۵ نیروی گرانشی

در این درس یاد می‌گیری با قانون گرانش عمومی، نیروی میان جرم‌ها، ویژگی‌های مدار دایره‌ای ماهواره، تغییر وزن با ارتفاع و نیروی خالص زمین و ماه را تعیین کنی.

پیش از شروع

ماهواره‌ای که دور زمین می‌چرخد، چرا با وجود کشش گرانشی زمین به سطح آن سقوط نمی‌کند؟

ماهواره از کشش زمین رها نشده است؛ گرانش پیوسته جهت حرکتش را تغییر می‌دهد. اگر تندی و فاصله‌اش مناسب باشند، هم‌زمان با سقوط به سوی زمین، در امتداد مدار پیش می‌رود و به سطح زمین نمی‌رسد.

کشش میان دو جرم

کشش میان دو جرم

حتی دو جسم معمولی، مثل دو توپ، یکدیگر را با نیروی گرانشی جذب می‌کنند؛ اما این نیرو آن‌قدر کوچک است که معمولاً متوجه آن نمی‌شویم.

اندازهٔ این کشش از قانون گرانش عمومی به دست می‌آید:

F=Gm1m2r2F=G\frac{m_1m_2}{r^2}

در این رابطه، m1m_1 و m2m_2 جرم دو جسم و rr فاصلهٔ مرکزهای آن‌ها است. ثابت گرانش هم برابر است با:

G=6.67×10−11 N m2/kg2G=6.67\times10^{-11}\,\mathrm{N\,m^2/kg^2}

جرم‌ها را برحسب kg\mathrm{kg} و فاصله را برحسب m\mathrm{m} وارد کن تا نیرو برحسب N\mathrm{N} به دست آید.

رابطه چه می‌گوید؟ اگر یکی از جرم‌ها دو برابر شود، با ثابت‌ماندن بقیهٔ شرایط، نیرو دو برابر می‌شود؛ اما اگر فاصله دو برابر شود، نیرو به یک‌چهارم می‌رسد، چون فاصله در مخرج به توان دو رسیده است.

اگر مانند تمرین کتاب، جرم جسم دوم مجهول باشد، کافی است رابطه را بازنویسی کنی:

m2=Fr2Gm1m_2=\frac{Fr^2}{Gm_1}

پس پیش از جای‌گذاری، مشخص کن مجهول نیرو است یا جرم؛ سپس فاصلهٔ مرکزها و واحدها را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

گرانش، نگه‌دارندهٔ مدار

گرانش، نگه‌دارندهٔ مدار

ماهواره زیر اثر کشش زمین است؛ پس چرا به سطح زمین نمی‌رسد؟ چون سرعتی در راستای مماس بر مدار دارد و گرانش پیوسته جهت حرکتش را عوض می‌کند. در مدار دایره‌ای، ماهواره همواره به سوی زمین شتاب می‌گیرد، اما مسیرش دور زمین خم می‌شود؛ مثل توپی که با نخ می‌چرخانی و کشش نخ جهت سرعتش را تغییر می‌دهد.

نیروی مرکزگرا نیروی تازه‌ای نیست؛ اینجا همان گرانش است:

GMemr2=mv2rG\frac{M_e m}{r^2}=\frac{mv^2}{r}

فاصلهٔ مداری از مرکز زمین اندازه‌گیری می‌شود، نه از سطح آن. بنابراین اگر ارتفاع ماهواره hh باشد:

r=Re+hr=R_e+h

از برابرگذاشتن گرانش و نیروی مرکزگرا، شتاب و تندی مداری به دست می‌آیند:

a=GMer2a=\frac{GM_e}{r^2}

v=GMerv=\sqrt{\frac{GM_e}{r}}

دورهٔ تناوب، یعنی زمان یک دور کامل، نیز برابر است با:

T=2πrvT=\frac{2\pi r}{v}

برای محاسبه با یکاهای SI، فاصله‌ها را به m\mathrm{m} تبدیل کن. دقت کن که جرم ماهواره از رابطه‌ها حذف می‌شود؛ پس در یک شعاع مداری مشخص، ماهوارهٔ سنگین‌تر الزاماً تندتر حرکت نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

وزن و فاصله از مرکز

وزن و فاصله از مرکز

اگر از سطح زمین بالاتر بروی، آیا جرم تو کم می‌شود؟ نه؛ جرم ثابت می‌ماند، اما وزن کاهش می‌یابد. وزن، اندازهٔ نیروی گرانشی وارد بر جسم است.

برای یک جرم آسمانی کروی، در بیرون آن، شتاب گرانشی از رابطهٔ g=GMr2g=\frac{GM}{r^2} به دست می‌آید؛ MM جرم آن جرم آسمانی و rr فاصله از مرکز آن است. پس وزن جسمی با جرم mm برابر است با:

W=mg=GMmr2W=mg=\frac{GMm}{r^2}

هرچه از مرکز دورتر شویم، شتاب گرانشی و وزن کمتر می‌شوند؛ اما این کاهش با مربع فاصله ارتباط دارد، نه خود فاصله.

مثلاً برای مقایسهٔ وزن یک فضانورد در دو موقعیت، اگر فاصله‌اش از مرکز زمین دو برابر شود، وزنش به یک‌چهارم می‌رسد، بی‌آنکه جرمش تغییر کند. حواست باشد در ارتفاع hh از سطح زمین باید r=Re+hr=R_e+h را به کار ببری، نه r=hr=h. همین رابطهٔ شتاب گرانشی را می‌توان برای خورشید یا ماه هم با جرم و فاصلهٔ مربوط به همان جرم آسمانی به کار برد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

رقابت کشش زمین و ماه

رقابت کشش زمین و ماه

تصور کن سفینه‌ای روی خطِ میان مرکز زمین و مرکز ماه قرار دارد. زمین آن را به سوی خود می‌کشد و ماه هم به سوی خودش؛ پس این دو نیرو خلاف جهت هم هستند. برای یافتن نیروی خالص، اندازهٔ نیروی کوچک‌تر را از بزرگ‌تر کم می‌کنیم؛ جهت نیروی خالص هم به سوی کشش قوی‌تر است.

آیا درست در وسط راه، کشش‌ها خنثی می‌شوند؟ نه! در آنجا فاصله‌ها برابرند، اما چون جرم زمین بیشتر است، کشش زمین قوی‌تر خواهد بود.

اگر فاصلهٔ مرکز زمین تا مرکز ماه را dd و فاصلهٔ سفینه تا مرکز زمین را xx بگیریم، فاصله‌اش تا مرکز ماه d−xd-x است. در نقطهٔ خنثی‌شدن باید داشته باشیم:

GMemx2=GMماهm(d−x)2G\frac{M_e m}{x^2}=G\frac{M_{\text{ماه}}m}{(d-x)^2}

با حذف GG و جرم سفینه، mm، می‌بینیم که مکان این نقطه به جرم سفینه وابسته نیست. این نقطه به ماه نزدیک‌تر است؛ چون فاصلهٔ کمتر از ماه، کشش ناشی از جرم کمتر آن را جبران می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

مثال حل‌شده

در چه ارتفاعی از سطح زمین، وزن یک شخص نصف وزن او در سطح زمین می‌شود؟ شعاع زمین را Re=6400 kmR_e=6400\,\mathrm{km} بگیر.

  1. وزن روی سطح زمین را می‌نویسیم: W0=GMem/Re2W_0=GM_em/R_e^2.

  2. در ارتفاع hh، فاصله از مرکز زمین برابر Re+hR_e+h است؛ پس Wh=GMem/(Re+h)2W_h=GM_em/(R_e+h)^2.

  3. نسبت می‌گیریم تا جرم شخص و ثابت‌های مشترک حذف شوند: Wh/W0=Re2/(Re+h)2W_h/W_0=R_e^2/(R_e+h)^2.

  4. شرط نصف‌شدن وزن را قرار می‌دهیم: 1/2=Re2/(Re+h)21/2=R_e^2/(R_e+h)^2. با گرفتن ریشهٔ مثبت داریم Re+h=2ReR_e+h=\sqrt{2}R_e.

  5. ارتفاع را جدا می‌کنیم: h=(2−1)Re≈0.414×6400 km≈2650 kmh=(\sqrt{2}-1)R_e\approx0.414\times6400\,\mathrm{km}\approx2650\,\mathrm{km}؛ این مقدار ارتفاع از سطح است، نه فاصله از مرکز زمین.

جواب: وزن شخص در ارتفاع h=(2−1)Reh=(\sqrt{2}-1)R_e به نصف وزن سطح زمین می‌رسد؛ با Re=6400 kmR_e=6400\,\mathrm{km}، این ارتفاع تقریباً 2650 km2650\,\mathrm{km} است.

نکات مهم

  • نیروی گرانشی از رابطهٔ F=Gm1m2/r2F=Gm_1m_2/r^2 به دست می‌آید و فاصلهٔ rr، فاصلهٔ مرکز دو جسم است.
  • در مدار دایره‌ای ماهواره، گرانش نیروی مرکزگرا را تأمین می‌کند و شعاع مدار برابر r=Re+hr=R_e+h است.
  • وزن با مجذور فاصله از مرکز نسبت وارون دارد و بین زمین و ماه، نیروی خالص با تفاضل اندازهٔ دو کشش مخالف تعیین می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ فیزیک دوازدهم ریاضی · رایگان