درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۱۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۱ــ۱ شناخت حرکت
در این درس یاد میگیری مسافت را از جابهجایی و تندی را از سرعت تشخیص بدهی، سرعت و شتاب متوسط را در حرکت بر خط راست حساب کنی و سرعت و شتاب را از شیب نمودارهای حرکت به دست آوری.
پیش از شروع
ممکن است در یک پیادهروی حسابی راه رفته باشی، اما سرعت متوسطت صفر باشد؟
بله؛ اگر در پایان به نقطهٔ شروع برگردی، جابهجاییات صفر است و سرعت متوسطت هم صفر میشود. بااینحال، مسافتی را پیمودهای و تندی متوسطت صفر نیست؛ پس در فیزیک «تندی» و «سرعت» یک معنا ندارند.
راهی که رفتی، جایی که رسیدی
راهی که رفتی، جایی که رسیدی
فرض کن از خانه به نانوایی میروی و بعد به خانه برمیگردی. کفشهایت تمام راه رفتوبرگشت را طی کردهاند، اما مکان پایانیات همان مکان آغازین است! برای توصیف این دو جنبهٔ حرکت، دو کمیت داریم:
- مسافت طول تمام مسیری است که پیمودهای؛ هر بخش از راه، حتی هنگام برگشت، به آن اضافه میشود. مسافت جهت ندارد و کمیتی نردهای است.
- جابهجایی برداری است که از مکان آغازین به مکان پایانی کشیده میشود؛ پس هم اندازه دارد و هم جهت. برای تعیین آن، پیچوخمهای مسیر مهم نیستند.
در رفتوبرگشت به خانه، جابهجایی صفر است، نه مسافت. اگر هم از خانه تا نانوایی مسیری پرپیچوخم بروی، اندازهٔ جابهجایی همان فاصلهٔ مستقیم بین این دو مکان است.
قاعدهٔ مهم: اندازهٔ جابهجایی هیچوقت از مسافت بیشتر نمیشود؛ فقط در حرکت روی خط راست و بدون تغییر جهت، این دو برابرند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲
دو میانگین متفاوت
دو میانگین متفاوت
وقتی میپرسی «در این مدت، بهطور متوسط چقدر راه رفتهام؟»، باید تندی متوسط را حساب کنی؛ یعنی کل مسافت را بر مدت حرکت تقسیم کنی:
اما سرعت متوسط میگوید جابهجایی تو در واحد زمان چقدر بوده و چه جهتی داشته است. در حرکت روی محور مینویسیم:
در این رابطه، مکان پایانی را منهای مکان آغازین میکنیم. چون مدت حرکت مثبت است، علامت سرعت متوسط همان علامت جابهجایی است: مثبت یعنی جابهجایی در جهت مثبت محور و منفی یعنی در خلاف آن؛ منفی بودن به معنای کمتر بودن تندی نیست! یکای هر دو کمیت در SI، است.
مثلاً اگر از خانه بیرون بروی و به همان خانه برگردی، مسافت پیمودهای و تندی متوسطت مثبت است؛ ولی چون جابهجاییات صفر است، سرعت متوسطت صفر میشود. پس این دو میانگین را نباید یکی گرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵
خواندن حرکت از نمودار
خواندن حرکت از نمودار
فرض کن مکان یک آسانسور را در زمانهای مختلف ثبت کردهای. نمودار مکان ــ زمان، نقشهٔ مسیر آسانسور نیست؛ نشان میدهد در هر لحظه کجا بوده است. محور افقی زمان و محور قائم مکان است.
نمودار را از چپ به راست دنبال کن:
- اگر مکان افزایش یابد، جسم در جهت مثبت محور حرکت میکند؛ حتی اگر مکانش هنوز منفی باشد.
- اگر مکان کاهش یابد، حرکت در جهت منفی محور است.
- اگر بخشی از نمودار افقی باشد، مکان در آن بازه تغییر نمیکند؛ پس جسم ساکن است.
برای یافتن سرعت متوسط در یک بازه، نقاط آغاز و پایان آن را با پارهخط به هم وصل کن. شیب این پارهخط برابر است با:
پس شیب مثبت، منفی یا صفر، جهت جابهجایی یا صفر بودن آن را نشان میدهد. دقت کن: برابر بودن مکان ابتدا و انتها فقط سرعت متوسط را صفر میکند؛ ممکن است جسم در میان این دو لحظه رفته و برگشته باشد!
کتاب درسی، صفحهٔ ۷
سرعت در همین لحظه
سرعت در همین لحظه
تندیسنج خودرو دربارهٔ همین لحظه خبر میدهد، نه میانگین کل سفر. اگر عدد را نشان دهد، تندی لحظهای خودرو را میدانیم؛ اگر بگوییم خودرو با همین تندی بهطرف شمال میرود، سرعت لحظهای آن را هم مشخص کردهایم. پس تندی لحظهای، اندازهٔ سرعت لحظهای است و جهت ندارد. در فیزیک، «لحظه» یک زمان مشخص است، نه یک بازهٔ کوتاه.
روی نمودار مکان ــ زمان چطور سرعت همان لحظه را پیدا کنیم؟ خط واصل دو نقطه، سرعت متوسط بین آنها را نشان میداد. حالا نقطهٔ دوم را روی نمودار به نقطهٔ اول نزدیک کن؛ خط واصل به خط مماس در آن نقطه نزدیک میشود. شیب این مماس، سرعت لحظهای است.
مماسِ رو به بالا سرعت مثبت و مماسِ رو به پایین سرعت منفی را نشان میدهد. مماس افقی یعنی سرعت در همان لحظه صفر است؛ نه لزوماً اینکه جسم مدتی ساکن مانده باشد. برای مقایسهٔ تندیها هم اندازهٔ شیب را مقایسه کن، بدون توجه به علامت آن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹
وقتی سرعت تغییر میکند
وقتی سرعت تغییر میکند
وقتی راننده گاز میدهد یا ترمز میکند، سرعت خودرو تغییر میکند؛ شتاب همین تغییر سرعت را توصیف میکند. حتی تغییر جهت حرکت با تندی ثابت هم به معنی داشتن شتاب است، چون سرعت کمیتی برداری است.
در حرکت بر خط راست، شتاب متوسط را اینطور حساب میکنیم:
سرعتها را با علامت جهتشان وارد میکنیم. یکای شتاب است و جهت شتاب متوسط، جهت تغییر سرعت است، نه لزوماً جهت حرکت.
برای خواندن شتاب از نمودار سرعت ــ زمان، زمان روی محور افقی و سرعت روی محور قائم است:
- شیب خط واصل دو نقطه، شتاب متوسط در آن بازه را نشان میدهد.
- شیب مماس در یک نقطه، شتاب لحظهای در همان لحظه را نشان میدهد.
پس مماسِ رو به بالا یعنی شتاب مثبت، مماسِ رو به پایین یعنی شتاب منفی و مماس افقی یعنی شتاب صفر. حواست باشد: منفی بودن شتاب همیشه به معنی کم شدن تندی نیست؛ برای تشخیص آن باید جهت سرعت را هم بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱
مثال حلشده
رباتی روی محور از مبدأ، ابتدا در جهت مثبت حرکت میکند و سپس برمیگردد. کل این حرکت طول میکشد. سرعت ربات در آغاز این بازه و در پایان آن است. مسافت، جابهجایی، تندی متوسط، سرعت متوسط و شتاب متوسط ربات را پیدا کن.
مسافت، مجموع طول بخشهای مسیر است؛ برگشتن چیزی از مسافت کم نمیکند: .
ربات در پایان، سمت مثبت مبدأ قرار دارد: . پس جابهجایی آن است.
برای تندی متوسط از مسافت استفاده میکنیم: .
برای سرعت متوسط از جابهجایی استفاده میکنیم: . علامت مثبت، جهت جابهجایی کل را نشان میدهد، نه جهت حرکت در تمام لحظهها.
تغییر سرعت را با حفظ علامتها حساب میکنیم: .
شتاب متوسط برابر است با . پس شتاب متوسط در جهت منفی محور است؛ از این میانگین نمیتوان نتیجه گرفت که شتاب در همهٔ لحظهها همین مقدار بوده است.
نکات مهم
- مسافت طول کل مسیر است، اما جابهجایی فقط به مکان آغاز و پایان بستگی دارد؛ تندی متوسط از مسافت و سرعت متوسط از جابهجایی به دست میآید.
- در نمودار مکان ــ زمان، شیب خط واصل دو نقطه سرعت متوسط و شیب مماس در یک نقطه سرعت لحظهای را نشان میدهد.
- شتاب متوسط برابر است و در نمودار سرعت ــ زمان، شیب خط واصل و شیب مماس بهترتیب شتاب متوسط و لحظهای را نشان میدهند.