۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ فیزیک دوازدهم ریاضی؛ درسنامه و نکات مهم

«حرکت بر خط راست»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۳ (ریاضی)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱ تا ۲۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۱۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۱ شناخت حرکت

در این درس یاد می‌گیری مسافت را از جابه‌جایی و تندی را از سرعت تشخیص بدهی، سرعت و شتاب متوسط را در حرکت بر خط راست حساب کنی و سرعت و شتاب را از شیب نمودارهای حرکت به دست آوری.

پیش از شروع

ممکن است در یک پیاده‌روی حسابی راه رفته باشی، اما سرعت متوسطت صفر باشد؟

بله؛ اگر در پایان به نقطهٔ شروع برگردی، جابه‌جایی‌ات صفر است و سرعت متوسطت هم صفر می‌شود. بااین‌حال، مسافتی را پیموده‌ای و تندی متوسطت صفر نیست؛ پس در فیزیک «تندی» و «سرعت» یک معنا ندارند.

راهی که رفتی، جایی که رسیدی

راهی که رفتی، جایی که رسیدی

فرض کن از خانه به نانوایی می‌روی و بعد به خانه برمی‌گردی. کفش‌هایت تمام راه رفت‌وبرگشت را طی کرده‌اند، اما مکان پایانی‌ات همان مکان آغازین است! برای توصیف این دو جنبهٔ حرکت، دو کمیت داریم:

  • مسافت طول تمام مسیری است که پیموده‌ای؛ هر بخش از راه، حتی هنگام برگشت، به آن اضافه می‌شود. مسافت جهت ندارد و کمیتی نرده‌ای است.
  • جابه‌جایی برداری است که از مکان آغازین به مکان پایانی کشیده می‌شود؛ پس هم اندازه دارد و هم جهت. برای تعیین آن، پیچ‌وخم‌های مسیر مهم نیستند.

در رفت‌وبرگشت به خانه، جابه‌جایی صفر است، نه مسافت. اگر هم از خانه تا نانوایی مسیری پرپیچ‌وخم بروی، اندازهٔ جابه‌جایی همان فاصلهٔ مستقیم بین این دو مکان است.

قاعدهٔ مهم: اندازهٔ جابه‌جایی هیچ‌وقت از مسافت بیشتر نمی‌شود؛ فقط در حرکت روی خط راست و بدون تغییر جهت، این دو برابرند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

دو میانگین متفاوت

دو میانگین متفاوت

وقتی می‌پرسی «در این مدت، به‌طور متوسط چقدر راه رفته‌ام؟»، باید تندی متوسط را حساب کنی؛ یعنی کل مسافت را بر مدت حرکت تقسیم کنی:

sav=lΔts_{\mathrm{av}}=\frac{l}{\Delta t}

اما سرعت متوسط می‌گوید جابه‌جایی تو در واحد زمان چقدر بوده و چه جهتی داشته است. در حرکت روی محور xx می‌نویسیم:

vav=ΔxΔt=x2−x1t2−t1v_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta x}{\Delta t}=\frac{x_2-x_1}{t_2-t_1}

در این رابطه، مکان پایانی را منهای مکان آغازین می‌کنیم. چون مدت حرکت مثبت است، علامت سرعت متوسط همان علامت جابه‌جایی است: مثبت یعنی جابه‌جایی در جهت مثبت محور و منفی یعنی در خلاف آن؛ منفی بودن به معنای کمتر بودن تندی نیست! یکای هر دو کمیت در SI، m/s\mathrm{m/s} است.

مثلاً اگر از خانه بیرون بروی و به همان خانه برگردی، مسافت پیموده‌ای و تندی متوسطت مثبت است؛ ولی چون جابه‌جایی‌ات صفر است، سرعت متوسطت صفر می‌شود. پس این دو میانگین را نباید یکی گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

خواندن حرکت از نمودار

خواندن حرکت از نمودار

فرض کن مکان یک آسانسور را در زمان‌های مختلف ثبت کرده‌ای. نمودار مکان ــ زمان، نقشهٔ مسیر آسانسور نیست؛ نشان می‌دهد در هر لحظه کجا بوده است. محور افقی زمان tt و محور قائم مکان xx است.

نمودار را از چپ به راست دنبال کن:

  • اگر مکان افزایش یابد، جسم در جهت مثبت محور حرکت می‌کند؛ حتی اگر مکانش هنوز منفی باشد.
  • اگر مکان کاهش یابد، حرکت در جهت منفی محور است.
  • اگر بخشی از نمودار افقی باشد، مکان در آن بازه تغییر نمی‌کند؛ پس جسم ساکن است.

برای یافتن سرعت متوسط در یک بازه، نقاط آغاز و پایان آن را با پاره‌خط به هم وصل کن. شیب این پاره‌خط برابر است با:

vav=x2−x1t2−t1=ΔxΔtv_{\mathrm{av}}=\frac{x_2-x_1}{t_2-t_1}=\frac{\Delta x}{\Delta t}

پس شیب مثبت، منفی یا صفر، جهت جابه‌جایی یا صفر بودن آن را نشان می‌دهد. دقت کن: برابر بودن مکان ابتدا و انتها فقط سرعت متوسط را صفر می‌کند؛ ممکن است جسم در میان این دو لحظه رفته و برگشته باشد!

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

سرعت در همین لحظه

سرعت در همین لحظه

تندی‌سنج خودرو دربارهٔ همین لحظه خبر می‌دهد، نه میانگین کل سفر. اگر عدد 60 km/h60\,\mathrm{km/h} را نشان دهد، تندی لحظه‌ای خودرو را می‌دانیم؛ اگر بگوییم خودرو با همین تندی به‌طرف شمال می‌رود، سرعت لحظه‌ای آن را هم مشخص کرده‌ایم. پس تندی لحظه‌ای، اندازهٔ سرعت لحظه‌ای است و جهت ندارد. در فیزیک، «لحظه» یک زمان مشخص است، نه یک بازهٔ کوتاه.

روی نمودار مکان ــ زمان چطور سرعت همان لحظه را پیدا کنیم؟ خط واصل دو نقطه، سرعت متوسط بین آن‌ها را نشان می‌داد. حالا نقطهٔ دوم را روی نمودار به نقطهٔ اول نزدیک کن؛ خط واصل به خط مماس در آن نقطه نزدیک می‌شود. شیب این مماس، سرعت لحظه‌ای است.

مماسِ رو به بالا سرعت مثبت و مماسِ رو به پایین سرعت منفی را نشان می‌دهد. مماس افقی یعنی سرعت در همان لحظه صفر است؛ نه لزوماً اینکه جسم مدتی ساکن مانده باشد. برای مقایسهٔ تندی‌ها هم اندازهٔ شیب را مقایسه کن، بدون توجه به علامت آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

وقتی سرعت تغییر می‌کند

وقتی سرعت تغییر می‌کند

وقتی راننده گاز می‌دهد یا ترمز می‌کند، سرعت خودرو تغییر می‌کند؛ شتاب همین تغییر سرعت را توصیف می‌کند. حتی تغییر جهت حرکت با تندی ثابت هم به معنی داشتن شتاب است، چون سرعت کمیتی برداری است.

در حرکت بر خط راست، شتاب متوسط را این‌طور حساب می‌کنیم:

aav=ΔvΔt=v2−v1t2−t1a_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta v}{\Delta t}=\frac{v_2-v_1}{t_2-t_1}

سرعت‌ها را با علامت جهتشان وارد می‌کنیم. یکای شتاب m/s2\mathrm{m/s^2} است و جهت شتاب متوسط، جهت تغییر سرعت است، نه لزوماً جهت حرکت.

برای خواندن شتاب از نمودار سرعت ــ زمان، زمان روی محور افقی و سرعت روی محور قائم است:

  • شیب خط واصل دو نقطه، شتاب متوسط در آن بازه را نشان می‌دهد.
  • شیب مماس در یک نقطه، شتاب لحظه‌ای در همان لحظه را نشان می‌دهد.

پس مماسِ رو به بالا یعنی شتاب مثبت، مماسِ رو به پایین یعنی شتاب منفی و مماس افقی یعنی شتاب صفر. حواست باشد: منفی بودن شتاب همیشه به معنی کم شدن تندی نیست؛ برای تشخیص آن باید جهت سرعت را هم بدانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

مثال حل‌شده

رباتی روی محور xx از مبدأ، ابتدا 12 m12\,\mathrm{m} در جهت مثبت حرکت می‌کند و سپس 4 m4\,\mathrm{m} برمی‌گردد. کل این حرکت 8 s8\,\mathrm{s} طول می‌کشد. سرعت ربات در آغاز این بازه +3 m/s+3\,\mathrm{m/s} و در پایان آن −1 m/s-1\,\mathrm{m/s} است. مسافت، جابه‌جایی، تندی متوسط، سرعت متوسط و شتاب متوسط ربات را پیدا کن.

  1. مسافت، مجموع طول بخش‌های مسیر است؛ برگشتن چیزی از مسافت کم نمی‌کند: l=12+4=16 ml=12+4=16\,\mathrm{m}.

  2. ربات در پایان، سمت مثبت مبدأ قرار دارد: x2=12−4=8 mx_2=12-4=8\,\mathrm{m}. پس جابه‌جایی آن Δx=x2−x1=8−0=+8 m\Delta x=x_2-x_1=8-0=+8\,\mathrm{m} است.

  3. برای تندی متوسط از مسافت استفاده می‌کنیم: sav=lΔt=168=2 m/ss_{\mathrm{av}}=\frac{l}{\Delta t}=\frac{16}{8}=2\,\mathrm{m/s}.

  4. برای سرعت متوسط از جابه‌جایی استفاده می‌کنیم: vav=ΔxΔt=88=+1 m/sv_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta x}{\Delta t}=\frac{8}{8}=+1\,\mathrm{m/s}. علامت مثبت، جهت جابه‌جایی کل را نشان می‌دهد، نه جهت حرکت در تمام لحظه‌ها.

  5. تغییر سرعت را با حفظ علامت‌ها حساب می‌کنیم: Δv=v2−v1=(−1)−(+3)=−4 m/s\Delta v=v_2-v_1=(-1)-(+3)=-4\,\mathrm{m/s}.

  6. شتاب متوسط برابر است با aav=ΔvΔt=−48=−0.5 m/s2a_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta v}{\Delta t}=\frac{-4}{8}=-0.5\,\mathrm{m/s^2}. پس شتاب متوسط در جهت منفی محور است؛ از این میانگین نمی‌توان نتیجه گرفت که شتاب در همهٔ لحظه‌ها همین مقدار بوده است.

جواب: مسافت 16 m16\,\mathrm{m}، جابه‌جایی +8 m+8\,\mathrm{m}، تندی متوسط 2 m/s2\,\mathrm{m/s}، سرعت متوسط +1 m/s+1\,\mathrm{m/s} و شتاب متوسط −0.5 m/s2-0.5\,\mathrm{m/s^2} است.

نکات مهم

  • مسافت طول کل مسیر است، اما جابه‌جایی فقط به مکان آغاز و پایان بستگی دارد؛ تندی متوسط از مسافت و سرعت متوسط از جابه‌جایی به دست می‌آید.
  • در نمودار مکان ــ زمان، شیب خط واصل دو نقطه سرعت متوسط و شیب مماس در یک نقطه سرعت لحظه‌ای را نشان می‌دهد.
  • شتاب متوسط برابر aav=ΔvΔta_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta v}{\Delta t} است و در نمودار سرعت ــ زمان، شیب خط واصل و شیب مماس به‌ترتیب شتاب متوسط و لحظه‌ای را نشان می‌دهند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۳ تا ۱۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ۲ حرکت با سرعت ثابت

در این درس یاد می‌گیری حرکت با سرعت ثابت را از روی نمودار و معادله توصیف کنی و جابه‌جایی، زمان رسیدن به فاصله‌ای معین از مبدأ و زمان و مکان هم‌رسی دو متحرک را به دست بیاوری.

پیش از شروع

آیا ممکن است کسی بدون تغییر سرعت و بدون برگشتن، دو بار در فاصلهٔ یکسانی از مبدأ قرار بگیرد؟

بله؛ اگر از یک سوی مبدأ به سوی دیگر حرکت کند، می‌تواند یک بار پیش از عبور از مبدأ و بار دیگر پس از آن، همان فاصله را داشته باشد. راز ماجرا این است که مکان علامت دارد، اما فاصله از مبدأ همیشه نامنفی است.

ثابت بودن سرعت یعنی چه؟

ثابت بودن سرعت یعنی چه؟

فرض کن در راهرویی مستقیم قدم می‌زنی؛ نه تندتر می‌روی، نه آهسته‌تر و نه برمی‌گردی. این تصویری از حرکت با سرعت ثابت است: هم اندازهٔ سرعت، یعنی تندی، ثابت می‌ماند و هم جهت حرکت.

پس ثابت ماندن عددِ روی سرعت‌سنج به‌تنهایی کافی نیست. خودرویی که با تندی ثابت دور میدان می‌چرخد، جهت حرکتش عوض می‌شود؛ بنابراین سرعتش ثابت نیست.

در حرکت با سرعت ثابت، در بازه‌های زمانی مساوی، جابه‌جایی‌های یکسانی در همان جهت رخ می‌دهد. اگر سرعت متوسط را برای هر بخش دلخواه از حرکت حساب کنیم، همان سرعتی به دست می‌آید که متحرک در هر لحظه دارد:

vav=vv_{\mathrm{av}}=v

نکتهٔ اصلی: برای تشخیص سرعت ثابت، همیشه دو چیز را بررسی کن: «تندی تغییر کرده؟» و «جهت تغییر کرده؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

از شیب نمودار تا جابه‌جایی

از شیب نمودار تا جابه‌جایی

فرض کن حرکت یک قطار روی مسیر مستقیم را ثبت می‌کنی: در هر بازهٔ زمانی برابر، جابه‌جایی یکسانی دارد. اگر مکان‌های آن را در برابر زمان رسم کنی، نقطه‌ها روی یک خط راست قرار می‌گیرند.

شیب نمودار مکان ــ زمان یعنی نسبت تغییر مکان به زمان سپری‌شده:

v=ΔxΔtv=\frac{\Delta x}{\Delta t}

پس برای پیدا کردن سرعت، دو نقطه از خط را انتخاب کن؛ اختلاف مکان‌ها را بر اختلاف زمان‌ها تقسیم کن، نه اینکه همیشه مکان را بر زمان تقسیم کنی. خطِ رو به بالا سرعت مثبت و خطِ رو به پایین سرعت منفی را نشان می‌دهد.

حالا اگر سرعت را بدانیم، همین رابطه به ما می‌گوید در یک بازه چقدر جابه‌جا شده‌ایم:

Δx=vΔt\Delta x=v\Delta t

حواست باشد: حاصل این ضرب، جابه‌جایی است؛ نه لزوماً مکان نهایی. همچنین برای به‌دست‌آوردن جابه‌جایی برحسب m\mathrm{m}، سرعت را برحسب m/s\mathrm{m/s} و زمان را برحسب s\mathrm{s} به کار ببر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

معادلهٔ مکان و معنای علامت‌ها

معادلهٔ مکان و معنای علامت‌ها

برای اینکه بدانیم متحرک در هر لحظه کجاست، فقط سرعت کافی نیست؛ باید مکانش در مبدأ زمان را هم بدانیم. در حرکت با سرعت ثابت داریم:

x=vt+x∘x=vt+x_\circ

در این رابطه، x∘x_\circ مکان اولیه، یعنی مکان متحرک در لحظهٔ t=0t=0 است. عبارت vtvt جابه‌جایی از آن لحظه تا زمان tt را نشان می‌دهد؛ با افزودن آن به مکان اولیه، مکان جدید به دست می‌آید.

فرض کن روی راهرویی مستقیم، یک نقطه را مبدأ و جهت سمت راست را مثبت انتخاب کرده‌ای. مکان منفی یعنی متحرک سمت چپ مبدأ است؛ اما سرعت منفی یعنی به سمت چپ حرکت می‌کند. پس علامت مکان می‌گوید «کجاست؟» و علامت سرعت می‌گوید «به کدام جهت می‌رود؟»

مثلاً کسی می‌تواند سمت چپ مبدأ باشد ولی به سمت راست راه برود؛ در این حالت مکانش منفی و سرعتش مثبت است. بنابراین، از منفی بودن مکان نمی‌توان نتیجه گرفت که سرعت هم منفی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

مکان با فاصله فرق دارد

مکان با فاصله فرق دارد

فرض کن روی خیابانی مستقیم، از سمت چپ یک تابلو به سمت راست آن راه می‌روی. تابلو مبدأ مکان است. ممکن است یک بار پیش از رسیدن به تابلو و بار دیگر پس از عبور از آن، فاصله‌ات از تابلو یکسان باشد؛ بدون اینکه برگردی!

مکان، سمت قرار گرفتن نسبت به مبدأ را هم نشان می‌دهد؛ اما فاصله از مبدأ همیشه نامنفی است. مثلاً دو مکان x=−20 mx=-20\,\mathrm{m} و x=+20 mx=+20\,\mathrm{m} متفاوت‌اند، ولی هر دو از مبدأ به‌اندازهٔ 20 m20\,\mathrm{m} فاصله دارند. پس فاصله از مبدأ برابر ∣x∣|x| است.

برای پیدا کردن زمان رسیدن به فاصلهٔ معین dd از مبدأ، در معادلهٔ x=vt+x∘x=vt+x_\circ، دو حالت x=+dx=+d و x=−dx=-d را جداگانه بررسی می‌کنیم. سپس باید ببینیم زمان‌های به‌دست‌آمده در بازهٔ حرکت موردنظر قرار دارند یا نه؛ ممکن است فقط یکی از آن‌ها پذیرفتنی باشد.

یادت باشد: فاصله از مبدأ با مسافتی که تا آن لحظه طی کرده‌ای هم یکی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

دو متحرک کجا به هم می‌رسند؟

دو متحرک کجا به هم می‌رسند؟

دو نفر را تصور کن که از دو جای یک راهروی مستقیم حرکت می‌کنند. برای اینکه به هم برسند، کافی نیست هر دو از یک مکان عبور کنند؛ باید در یک لحظه، در یک مکان باشند.

اگر معادله‌های حرکتشان چنین باشد:

xA=vAt+x∘Ax_A=v_A t+x_{\circ A}

xB=vBt+x∘Bx_B=v_B t+x_{\circ B}

برای یافتن زمان هم‌رسی، مکان‌هایشان را با یک زمان مشترک برابر می‌گذاریم:

vAt+x∘A=vBt+x∘Bv_A t+x_{\circ A}=v_B t+x_{\circ B}

پس از پیدا کردن زمان، آن را در معادلهٔ حرکت یکی از آن‌ها قرار می‌دهیم تا مکان هم‌رسی به دست آید. برای اطمینان، می‌توانیم همان زمان را در معادلهٔ دیگری هم بگذاریم؛ مکان‌ها باید یکسان شوند.

روی نمودار مکان ــ زمان نیز همین اتفاق در نقطهٔ تقاطع دو نمودار دیده می‌شود: مختصهٔ افقی آن، زمان هم‌رسی و مختصهٔ عمودی آن، مکان هم‌رسی است. اگر بررسی حرکت از مبدأ زمان آغاز شده باشد، جواب زمانی منفی، هم‌رسی در آیندهٔ این حرکت نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

مثال حل‌شده

در لحظهٔ t=0t=0، متحرک AA در مکان −12 m-12\,\mathrm{m} و متحرک BB در مکان +12 m+12\,\mathrm{m} قرار دارند. سرعت ثابت آن‌ها به‌ترتیب +2 m/s+2\,\mathrm{m/s} و −1 m/s-1\,\mathrm{m/s} است. چه زمانی و کجا به هم می‌رسند؟ متحرک AA در چه زمان‌هایی در فاصلهٔ 4 m4\,\mathrm{m} از مبدأ قرار می‌گیرد؟

  1. ابتدا برای هر متحرک از x=vt+x∘x=vt+x_\circ استفاده می‌کنیم؛ در یکاهای SI داریم: xA=2t−12x_A=2t-12 و xB=−t+12x_B=-t+12.

  2. هنگام هم‌رسی، مکان‌ها در یک زمان مشترک برابرند؛ پس 2t−12=−t+122t-12=-t+12 و در نتیجه 3t=243t=24، یعنی t=8 st=8\,\mathrm{s}.

  3. زمان هم‌رسی را در معادلهٔ یکی از متحرک‌ها می‌گذاریم: xA=2(8)−12=+4 mx_A=2(8)-12=+4\,\mathrm{m}؛ این همان مکان تقاطع دو نمودار مکان ــ زمان است.

  4. برای فاصلهٔ 4 m4\,\mathrm{m} از مبدأ، باید هر دو مکان xA=−4 mx_A=-4\,\mathrm{m} و xA=+4 mx_A=+4\,\mathrm{m} را بررسی کنیم، چون فاصله برابر ∣xA∣|x_A| است.

  5. برای مکان منفی داریم −4=2t−12-4=2t-12، پس t=4 st=4\,\mathrm{s}؛ برای مکان مثبت داریم +4=2t−12+4=2t-12، پس t=8 st=8\,\mathrm{s}. هر دو زمان پس از شروع حرکت‌اند و پذیرفته می‌شوند.

جواب: دو متحرک در لحظهٔ t=8 st=8\,\mathrm{s} و مکان x=+4 mx=+4\,\mathrm{m} به هم می‌رسند؛ متحرک AA در لحظه‌های t=4 st=4\,\mathrm{s} و t=8 st=8\,\mathrm{s} در فاصلهٔ 4 m4\,\mathrm{m} از مبدأ است.

نکات مهم

  • در حرکت با سرعت ثابت، اندازه و جهت سرعت تغییر نمی‌کند و نمودار مکان ــ زمان خط راستی با شیب ثابت است.
  • با رابطه‌های Δx=vΔt\Delta x=v\Delta t و x=vt+x∘x=vt+x_\circ می‌توان جابه‌جایی و مکان را یافت؛ علامت سرعت جهت حرکت و ∣x∣|x| فاصله از مبدأ را نشان می‌دهد.
  • برای یافتن هم‌رسی، مکان دو متحرک را در یک زمان مشترک برابر می‌گذاریم و نقطهٔ تقاطع نمودارهای مکان ــ زمان را پیدا می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۵ تا ۲۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ۳ حرکت با شتاب ثابت

در این درس یاد می‌گیری حرکت با شتاب ثابت را با معادله‌ها و نمودارها توصیف کنی، رابطۀ مناسب را برای یافتن سرعت و مکان انتخاب کنی و جهت حرکت، تغییر تندی، جابه‌جایی و مسافت را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

آیا ممکن است شتاب یک خودرو ثابت و مثبت باشد، اما خودرو ابتدا کند شود، لحظه‌ای بایستد و بعد تند شود؟

بله؛ اگر خودرو ابتدا در جهت منفی محور حرکت کند، شتاب مثبت ابتدا تندی آن را کم می‌کند. اگر همین شتاب ادامه پیدا کند، خودرو پس از توقف در جهت مثبت به حرکت درمی‌آید و تندی‌اش افزایش می‌یابد؛ پس علامت شتاب به‌تنهایی تندشونده یا کندشونده بودن حرکت را مشخص نمی‌کند.

شتاب ثابت، نه سرعت ثابت

شتاب ثابت، نه سرعت ثابت

خودرویی را تصور کن که در مسیر مستقیم راه می‌افتد و سرعتش در هر ثانیه به یک اندازه تغییر می‌کند. آنچه ثابت مانده، آهنگ تغییر سرعت است، نه خود سرعت. به چنین حرکتی «حرکت با شتاب ثابت» می‌گوییم.

در این حرکت، اگر دو بازۀ زمانی هم‌اندازه انتخاب کنی، تغییر سرعت در آن‌ها یکسان است؛ فرقی ندارد آن بازه‌ها در آغاز حرکت باشند یا بعدتر. بنابراین شتاب متوسط در هر بازه با شتاب لحظه‌ای برابر است:

aav=aa_{\mathrm{av}}=a

حالا نمودار سرعت ــ زمان را تصور کن: چون سرعت به‌طور یکنواخت با زمان تغییر می‌کند، نمودار یک خط راست با شیب ثابت است. شیب همین خط، شتاب را نشان می‌دهد؛ خط روبه‌بالا یعنی شتاب مثبت و خط روبه‌پایین یعنی شتاب منفی.

پس «شتاب ثابت» را با «سرعت ثابت» اشتباه نگیر؛ تنها وقتی شتاب صفر باشد، سرعت ثابت می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

از زمان تا سرعت و جابه‌جایی

از زمان تا سرعت و جابه‌جایی

فرض کن خودرویی در مسیری مستقیم با شتاب ثابت حرکت می‌کند. اگر سرعت شروع و شتابش را بدانی، چطور سرعتش را در لحظه‌ای بعد پیدا می‌کنی؟

با انتخاب لحظۀ شروع به‌عنوان t=0t=0، داریم:

v=v∘+atv=v_\circ+at

در این رابطه، v∘v_\circ سرعت اولیه و atat تغییر سرعت است؛ پس علامت شتاب را هم باید در محاسبه نگه داری.

چون سرعت با زمان به‌صورت خطی تغییر می‌کند، سرعت متوسط در این بازه برابر میانگین سرعت ابتدا و انتهای آن است:

vav=v∘+v2v_{\mathrm{av}}=\frac{v_\circ+v}{2}

این میان‌بُر برای حرکت با شتاب ثابت معتبر است، نه هر نوع حرکتی. همچنین منظور سرعت‌های علامت‌دار است، نه تندی‌ها.

حالا برای یافتن جابه‌جایی، سرعت متوسط را در مدت حرکت ضرب می‌کنیم:

Δx=vavΔt\Delta x=v_{\mathrm{av}}\Delta t

اگر بازه از مبدأ زمان شروع شود، Δt=t\Delta t=t است. پس مسیر حل روشن است: ابتدا سرعت نهایی، سپس سرعت متوسط و در پایان جابه‌جایی را پیدا کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

مکان در هر لحظه

مکان در هر لحظه

فرض کن حرکت یک ماشین اسباب‌بازی را روی خط‌کشی دنبال می‌کنی. برای دانستن اینکه ماشین در هر لحظه کنار کدام نشانۀ خط‌کش است، فقط سرعت کافی نیست؛ باید مکان شروع حرکت را هم بدانی.

در حرکت با شتاب ثابت، معادلۀ مکان ــ زمان این است:

x=12at2+v∘t+x∘x=\frac{1}{2}at^2+v_\circ t+x_\circ

در این رابطه، tt زمان سپری‌شده از آغاز بررسی، x∘x_\circ مکان اولیه و v∘v_\circ سرعت اولیه است. همۀ کمیت‌ها را با علامتشان وارد می‌کنیم. اگر شتاب ناصفر باشد، وجود جملۀ t2t^2 باعث می‌شود نمودار مکان ــ زمان سهمی باشد، نه خط راست.

مکان با جابه‌جایی فرق دارد. مکان می‌گوید «کجایی؟» و جابه‌جایی می‌گوید «نسبت به نقطۀ شروع چقدر و در چه جهتی تغییر مکان داده‌ای؟» پس:

Δx=x−x∘=12at2+v∘t\Delta x=x-x_\circ=\frac{1}{2}at^2+v_\circ t

اگر ماشین از مبدأ خط‌کش شروع نکرده باشد، عدد مکان نهایی را نباید به‌جای جابه‌جایی گزارش کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

وقتی زمان را نداریم

وقتی زمان را نداریم

فرض کن می‌خواهی بدانی خودرو پس از ترمز گرفتن چه‌قدر جلو می‌رود، اما زمان توقف را نداری. لازم نیست اول زمان را پیدا کنی! در حرکت با شتاب ثابت، می‌توان زمان را از دو رابطۀ سرعت و جابه‌جایی حذف کرد و نوشت:

v2=v∘2+2aΔxv^2=v_\circ^2+2a\Delta x

این رابطه، سرعت ابتدا و انتهای یک بازه را به جابه‌جایی در همان بازه وصل می‌کند. یادت باشد Δx=x−x∘\Delta x=x-x_\circ است، نه لزوماً مسافت طی‌شده.

پیش از جای‌گذاری، جهت مثبت محور را انتخاب کن. مثلاً اگر خودرو در جهت مثبت حرکت کند و ترمز بگیرد، سرعت اولیه مثبت ولی شتاب منفی است؛ هنگام توقف هم v=0v=0 خواهد بود.

یک احتیاط مهم: این معادله v2v^2 را می‌دهد، نه علامت خودِ سرعت را. با جذر گرفتن، اندازۀ سرعت پیدا می‌شود؛ مثبت یا منفی بودن سرعت را باید از جهت حرکت تشخیص بدهی. اگر جهت حرکت معلوم نباشد، این رابطه به‌تنهایی برای تعیین علامت سرعت کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

خواندن حرکت از روی نمودار

خواندن حرکت از روی نمودار

نمودار v−tv-t را مثل گزارش حرکت بخوان؛ سه چیز در آن مهم است: جای نمودار، شیب و مساحت.

جهت حرکت: بالای محور زمان، v>0v>0 است و جسم در جهت مثبت حرکت می‌کند؛ پایین محور، v<0v<0 است و حرکت در جهت منفی است. رسیدن سرعت به صفر به‌تنهایی نشانۀ برگشت نیست؛ برای تغییر جهت باید علامت سرعت عوض شود.

تغییر تندی: شیب نمودار همان شتاب است. اگر سرعت و شتاب هم‌علامت باشند، تندی افزایش می‌یابد؛ اگر خلاف‌علامت باشند، تندی کاهش می‌یابد. مثلاً ماشین اسباب‌بازی‌ای که در جهت منفی حرکت می‌کند، با شتاب مثبت ابتدا کند می‌شود؛ پس شیب مثبت لزوماً به معنی تندشدن نیست!

جابه‌جایی و مسافت: مساحت بخش‌های بالای محور زمان را مثبت و بخش‌های پایین آن را منفی بگیر. جمع این مساحت‌های علامت‌دار، جابه‌جایی است. برای مسافت، اندازۀ همۀ مساحت‌ها را بدون علامت با هم جمع کن؛ چون رفتن و برگشتن هر دو به طول مسیر اضافه می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

مثال حل‌شده

خودرویی در مسیر مستقیم با سرعت 36 km/h36\,\mathrm{km/h} حرکت می‌کند. راننده با دیدن مانعی در فاصلۀ 30 m30\,\mathrm{m}، ترمز می‌گیرد و خودرو با شتاب ثابت به اندازۀ 2 m/s22\,\mathrm{m/s^2} کند می‌شود. از لحظۀ آغاز ترمز، چه مدت و چه مسافتی تا توقف لازم است؟ آیا خودرو پیش از مانع می‌ایستد؟

  1. جهت حرکت اولیه را مثبت و لحظۀ آغاز ترمز را مبدأ زمان می‌گیریم؛ پس v∘=36÷3.6=10 m/sv_\circ=36\div3.6=10\,\mathrm{m/s}، شتاب a=−2 m/s2a=-2\,\mathrm{m/s^2} و سرعت هنگام توقف v=0v=0 است.

  2. برای یافتن جابه‌جایی تا توقف، زمان را لازم نداریم: v2=v∘2+2aΔx⇒0=102+2(−2)Δxv^2=v_\circ^2+2a\Delta x\Rightarrow 0=10^2+2(-2)\Delta x؛ بنابراین Δx=25 m\Delta x=25\,\mathrm{m}.

  3. تا لحظۀ توقف، جهت حرکت عوض نشده است؛ پس مسافت طی‌شده نیز 25 m25\,\mathrm{m} است.

  4. زمان توقف را از رابطۀ سرعت ــ زمان پیدا می‌کنیم: 0=(−2)t+10⇒t=5 s0=(-2)t+10\Rightarrow t=5\,\mathrm{s}.

  5. برای وارسی، سرعت متوسط برابر vav=10+02=5 m/sv_{\mathrm{av}}=\frac{10+0}{2}=5\,\mathrm{m/s} است؛ پس Δx=vavt=5×5=25 m\Delta x=v_{\mathrm{av}}t=5\times5=25\,\mathrm{m} و نتیجۀ قبلی تأیید می‌شود.

  6. فاصلۀ باقی‌مانده تا مانع برابر 30−25=5 m30-25=5\,\mathrm{m} است؛ بنابراین خودرو پیش از مانع متوقف می‌شود.

جواب: خودرو پس از 5 s5\,\mathrm{s} و با پیمودن 25 m25\,\mathrm{m} متوقف می‌شود؛ بنابراین 5 m5\,\mathrm{m} پیش از مانع می‌ایستد.

نکات مهم

  • در حرکت با شتاب ثابت، نمودار سرعت ــ زمان خطی است و رابطه‌های v=at+v∘v=at+v_\circ و vav=v∘+v2v_{\mathrm{av}}=\frac{v_\circ+v}{2} سرعت لحظه‌ای و متوسط را به دست می‌دهند.
  • برای یافتن مکان از x=12at2+v∘t+x∘x=\frac{1}{2}at^2+v_\circ t+x_\circ و در نبود زمان از v2=v∘2+2aΔxv^2=v_\circ^2+2a\Delta x استفاده می‌کنیم و علامت کمیت‌ها را متناسب با محور انتخابی می‌گیریم.
  • در نمودار سرعت ــ زمان، علامت سرعت جهت حرکت، هم‌علامت یا خلاف‌علامت بودن سرعت و شتاب افزایش یا کاهش تندی، و مساحت‌های علامت‌دار و بدون علامت به‌ترتیب جابه‌جایی و مسافت را مشخص می‌کنند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۲۱ تا ۲۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ۴ سقوط آزاد

در این درس یاد می‌گیری سقوط آزاد از سکون را تشخیص بدهی، با انتخاب جهت و مبدأ مناسب زمان، جابه‌جایی و سرعت آن را حساب کنی و نمودارهای حرکتش را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا یک برگهٔ کاغذِ صاف آرام پایین می‌آید، اما همان برگه وقتی مچاله شود، سریع‌تر به زمین می‌رسد؟

مچاله‌کردن کاغذ، اثر مقاومت هوا را بر حرکت آن کمتر می‌کند. وقتی بتوانیم مقاومت هوا را نادیده بگیریم، حرکت جسم در نزدیکی سطح زمین را با مدل سقوط آزاد بررسی می‌کنیم؛ حرکتی که شتابش ثابت و رو به پایین است.

چه سقوطی آزاد است؟

چه سقوطی آزاد است؟

یک برگهٔ کاغذ صاف و همان برگه در حالت مچاله‌شده، هنگام افتادن رفتار یکسانی ندارند. برگهٔ صاف بیشتر تحت تأثیر مقاومت هوا قرار می‌گیرد؛ با مچاله‌کردن آن، اثر مقاومت هوا کمتر می‌شود. پس تفاوت حرکتشان را نباید فقط به گرانش نسبت بدهیم.

در فیزیک، برای بررسی ساده‌تر حرکت، یک مدل آرمانی می‌سازیم: جسم نزدیک سطح زمین تحت تأثیر گرانش حرکت می‌کند و مقاومت هوا آن‌قدر ناچیز است که از آن چشم‌پوشی می‌کنیم. به این حرکت سقوط آزاد می‌گوییم.

مثلاً حرکت یک گلولهٔ کوچک و سنگین پس از رهاشدن، معمولاً به این مدل نزدیک‌تر از حرکت یک کاغذ صاف است. «آزاد» یعنی اثر مقاومت هوا را کنار گذاشته‌ایم، نه اینکه هیچ نیرویی به جسم وارد نمی‌شود؛ گرانش همچنان عامل سقوط است.

حالا بررسی کن: آیا هر جسمی که به سمت زمین می‌افتد، الزاماً سقوط آزاد دارد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

شتاب ثابت، تندی افزاینده

شتاب ثابت، تندی افزاینده

توپی را تصور کن که از دستت رها می‌شود، نه پرتاب. توپ در لحظهٔ رهاشدن ساکن است؛ اما با ادامهٔ سقوط، تندی‌اش بیشتر می‌شود. اگر مقاومت هوا ناچیز باشد، شتاب توپ نزدیک سطح زمین ثابت و رو به پایین است. اندازهٔ این شتاب را معمولاً g=9.8 m/s2g=9.8\,\mathrm{m/s^2} می‌گیریم.

این عدد چه می‌گوید؟ یعنی در هر ثانیه از سقوط، تندی توپ به اندازهٔ 9.8 m/s9.8\,\mathrm{m/s} افزایش می‌یابد. پس ثابت بودن شتاب به معنی ثابت بودن تندی نیست؛ یعنی تندی در بازه‌های زمانی مساوی، به اندازه‌های مساوی تغییر می‌کند.

اگر از سقوط توپ عکس‌های پیاپی با فاصله‌های زمانی مساوی بگیری، فاصلهٔ جای توپ در عکس‌ها کم‌کم بیشتر می‌شود؛ چون توپ در هر بازهٔ زمانی، مسیر بیشتری می‌پیماید.

در این درس فقط جسمی را بررسی می‌کنیم که بدون سرعت اولیه رها شده است؛ یعنی v0=0v_0=0. ساکن بودن در لحظهٔ رهاشدن، به معنی صفر بودن شتاب در آن لحظه نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

رابطه‌ها و معنای علامت منفی

رابطه‌ها و معنای علامت منفی

فرض کن گلوله‌ای را از لبهٔ بالکن رها می‌کنی. جهت بالا را مثبت می‌گیریم؛ پس شتاب سقوط a=−ga=-g است. «رها کردن» هم یعنی سرعت اولیه v0=0v_0=0 است. با این انتخاب‌ها، رابطه‌های حرکت با شتاب ثابت به شکل زیر درمی‌آیند:

  • v=−gtv=-gt: وقتی زمان گذشته از رهاشدن را می‌دانی، سرعت را پیدا می‌کنی.
  • y=y0−12gt2y=y_0-\frac{1}{2}gt^2: مکان جسم را در هر لحظه به دست می‌آوری؛ y0y_0 مکان اولیه است.
  • v2=−2g(y−y0)v^2=-2g(y-y_0): وقتی جابه‌جایی را می‌دانی و زمان در مسئله نیست، این رابطه کمک می‌کند.

اگر مبدأ را لبهٔ بالکن بگیری، y0=0y_0=0 می‌شود و مکان گلوله پس از رهاشدن منفی است. اما اگر مبدأ روی زمین باشد، گلوله تا پیش از برخورد، مکان مثبت دارد؛ بااین‌حال جابه‌جایی‌اش همچنان منفی است.

سرعت منفی به معنی کندشدن نیست؛ فقط حرکت رو به پایین را نشان می‌دهد. در رابطهٔ آخر نیز پس از گرفتن ریشه، باید سرعت منفی را انتخاب کنی، چون گلوله رو به پایین حرکت می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

یک سقوط، سه نمودار

یک سقوط، سه نمودار

فرض کن توپی را از دستت رها کرده‌ای و تا پیش از برخوردش با زمین، حرکت آن را بررسی می‌کنی. مقاومت هوا را نادیده می‌گیریم و جهت بالا را مثبت می‌گیریم. سه نمودار، سه نمای متفاوت از همین حرکت‌اند:

  • مکان ــ زمان: از رابطهٔ y=y0−12gt2y=y_0-\frac{1}{2}gt^2، نمودار بخشی از یک سهمی با تقعر رو به پایین است. در آغاز شیب آن صفر است؛ سپس شیب منفی‌تر می‌شود، چون توپ رو به پایین تندتر حرکت می‌کند.
  • سرعت ــ زمان: رابطهٔ v=−gtv=-gt یک خط راست از مبدأ می‌دهد که شیبش −g-g است. سرعت منفی‌تر می‌شود؛ یعنی تندی افزایش می‌یابد، نه اینکه توپ کند شود.
  • شتاب ــ زمان: چون a=−ga=-g ثابت است، نمودار خطی افقی زیر محور زمان است؛ حتی در لحظهٔ رهاشدن که سرعت صفر است، شتاب صفر نیست.

اگر مبدأ مکان را عوض کنی، نمودار مکان بالاتر یا پایین‌تر می‌رود، اما شکل آن و دو نمودار دیگر تغییر نمی‌کنند. این نمودارها مسیر فضایی توپ نیستند؛ تغییر کمیت‌ها با زمان را نشان می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

مثال حل‌شده

گلوله‌ای از ارتفاع 44.1 m44.1\,\mathrm{m} نسبت به زمین، بدون سرعت اولیه رها می‌شود. با صرف‌نظر از مقاومت هوا و با فرض g=9.8 m/s2g=9.8\,\mathrm{m/s^2}، زمان سقوط و سرعت درست پیش از برخورد به زمین را پیدا کن.

  1. جهت بالا را مثبت و مبدأ مکان را محل رهاشدن می‌گیریم؛ بنابراین y0=0y_0=0، v0=0v_0=0 و مکان زمین y=−44.1 my=-44.1\,\mathrm{m} است.

  2. چون جابه‌جایی را می‌دانیم و زمان را می‌خواهیم، از رابطهٔ y−y0=−12gt2y-y_0=-\frac{1}{2}gt^2 استفاده می‌کنیم: −44.1 m=−12(9.8 m/s2)t2-44.1\,\mathrm{m}=-\frac{1}{2}(9.8\,\mathrm{m/s^2})t^2.

  3. با حل معادله داریم t2=9 s2t^2=9\,\mathrm{s^2}؛ زمان سپری‌شده مثبت است، پس t=3 st=3\,\mathrm{s}.

  4. اکنون سرعت برخورد را حساب می‌کنیم: v=−gt=−(9.8 m/s2)(3 s)=−29.4 m/sv=-gt=-(9.8\,\mathrm{m/s^2})(3\,\mathrm{s})=-29.4\,\mathrm{m/s}.

  5. علامت منفی سرعت یعنی حرکت رو به پایین است؛ تندی، اندازهٔ سرعت و برابر 29.4 m/s29.4\,\mathrm{m/s} است، نه یک مقدار منفی.

جواب: زمان سقوط 3 s3\,\mathrm{s} و سرعت برخورد −29.4 m/s-29.4\,\mathrm{m/s} است؛ یعنی جسم با تندی 29.4 m/s29.4\,\mathrm{m/s} رو به پایین به زمین می‌رسد.

نکات مهم

  • سقوط آزاد، حرکت تحت تأثیر گرانش با مقاومت هوای ناچیز است و نزدیک سطح زمین شتابی ثابت و رو به پایین دارد.
  • برای رهاشدن از سکون و جهت مثبت رو به بالا، روابط اصلی v=−gtv=-gt، y−y0=−12gt2y-y_0=-\frac{1}{2}gt^2 و v2=−2g(y−y0)v^2=-2g(y-y_0) هستند.
  • با جهت مثبت رو به بالا، نمودار مکان ــ زمان سهمیِ رو به پایین، سرعت ــ زمان خطی با شیب −g-g و شتاب ــ زمان خطی افقی در a=−ga=-g است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ فیزیک دوازدهم ریاضی · رایگان