۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۴ فیزیک دوازدهم ریاضی؛ درسنامه و نکات مهم

«برهم‌کنش‌های موج»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۳ (ریاضی)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۸۹ تا ۱۱۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۸۹ تا ۹۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ــ۱ بازتاب موج

در این درس یاد می‌گیری بازتاب موج را با پرتوها توضیح بدهی، با زمان رفت‌وبرگشت صوت فاصله را حساب کنی و کاربردهای بازتاب و تفاوت بازتاب آینه‌ای و پخشنده را بشناسی.

پیش از شروع

خفاش در تاریکی، بدون دیدن یک مانع، چطور می‌فهمد آن مانع کجاست؟

خفاش موج فراصوت می‌فرستد و بازتاب آن را از اجسام دریافت می‌کند. فاصلهٔ زمانیِ فرستادن موج تا دریافت بازتاب، اطلاعاتی دربارهٔ فاصلهٔ جسم می‌دهد؛ البته موج در این مدت هم مسیر رفت را طی کرده و هم مسیر برگشت را.

برگشت تپ از انتهای ثابت

برگشت تپ از انتهای ثابت

یک طناب کشیده را تصور کن که سرِ دورش محکم به دیوار بسته شده است. اگر سرِ در دستت را یک بار بالا و پایین ببری، یک برآمدگیِ گذرا، یا تپ، به‌سوی دیوار حرکت می‌کند. به تپی که به‌سوی تکیه‌گاه می‌رود، تپِ تابیده می‌گوییم.

وقتی تپ به انتهای ثابت می‌رسد، طناب به تکیه‌گاه نیرو وارد می‌کند. طبق قانون سوم نیوتون، تکیه‌گاه هم نیرویی هم‌اندازه و در جهت مخالف به طناب وارد می‌کند؛ در نتیجه، تپی ایجاد می‌شود که در طول طناب به‌سوی تو برمی‌گردد. این تپِ بازتابیده است.

نکتهٔ مهم این است که تپ در بازتاب از انتهای ثابت، وارونه می‌شود: اگر تپِ تابیده برآمدگیِ رو به بالا باشد، تپِ بازتابیده فرورفتگیِ رو به پایین خواهد بود.

پس دو تغییر را جدا ببین: جهت حرکت تپ برعکس می‌شود و شکل تپ نسبت به وضعیت تعادل وارونه می‌شود. برگشت تپ به معنی حرکت کل طناب به‌سوی تو نیست؛ بخش‌های طناب فقط نوسان می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

پرتو و قانون بازتاب

پرتو و قانون بازتاب

برای نشان دادن حرکت موج روی آب، لازم نیست همهٔ جبهه‌های موج را بکشیم. می‌توانیم از پرتو استفاده کنیم: پیکانی عمود بر جبهه‌های موج که جهت پیشروی موج را نشان می‌دهد.

حالا فرض کن موج به مانعی تخت می‌رسد. در محل برخورد، خطی فرضی عمود بر سطح مانع رسم می‌کنیم. زاویهٔ پرتوی تابیده با این خط، زاویهٔ تابش θi\theta_i است؛ زاویهٔ پرتوی بازتابیده با همین خط هم زاویهٔ بازتابش θr\theta_r است.

قانون بازتاب می‌گوید:

θr=θi\theta_r=\theta_i

پس پرتو پس از برخورد، در سوی دیگر خط عمود با همان زاویه برمی‌گردد. این قانون فقط برای موج آب نیست؛ صوت و نور هم از آن پیروی می‌کنند.

نکتهٔ مهم این است که زاویه‌ها را با خط عمود می‌سنجیم، نه با خود سطح. اگر زاویه‌ای با سطح داده شده باشد، باید ابتدا زاویهٔ آن با خط عمود را پیدا کنیم؛ این دو زاویه روی‌هم 90∘90^\circ هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

پژواک؛ راهی برای فاصله‌سنجی

پژواک؛ راهی برای فاصله‌سنجی

خفاش برای پیدا کردن مانع، موج فراصوتی می‌فرستد و بازتاب آن را دریافت می‌کند. فاصلهٔ زمانی میان فرستادن موج و دریافت بازتاب، سرنخی از فاصلهٔ مانع است: هرچه مانع دورتر باشد، بازگشت موج بیشتر طول می‌کشد. سونار کشتی‌ها هم از همین روش برای مکان‌یابی اجسام زیر آب استفاده می‌کند.

نکتهٔ اصلی، مسیر رفت‌وبرگشت است. اگر فاصلهٔ جسم تا فرستنده را LL بگیریم و گیرنده کنار فرستنده باشد، صوت تا جسم می‌رود و همان فاصله را برمی‌گردد؛ پس مسیر کل برابر 2L2L است. با تندی ثابت صوت vv و زمان رفت‌وبرگشت tt داریم:

vt=2L⇒L=vt2vt=2L \quad\Rightarrow\quad L=\frac{vt}{2}

پس vtvt فاصلهٔ جسم نیست؛ کل مسیر پیموده‌شدهٔ صوت است.

وقتی کنار صخره‌ای دست می‌زنی، ممکن است بازتاب صدا را جداگانه بشنوی؛ این همان پژواک است. گوش انسان برای تشخیص آن از صدای اولیه، به تأخیری دست‌کم حدود 0.1 s0.1\,\mathrm{s} نیاز دارد. این محدودیت گوش را نباید با توانایی دستگاه‌های اندازه‌گیری یکی دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲

از آنتن بشقابی تا اجاق خورشیدی

از آنتن بشقابی تا اجاق خورشیدی

تا اینجا از بازتاب صوت گفتیم؛ اما نور، امواج رادیویی و فروسرخ هم بازتاب دارند. این امواج الکترومغناطیسی نیز از قانون بازتاب پیروی می‌کنند: θr=θi\theta_r=\theta_i.

حالا سطحی کاو، یعنی فرورفته شبیه داخل کاسه، را تصور کن. وقتی موج تخت به سطح کاوِ مناسب می‌رسد، پرتوهای موازی آن پس از بازتاب در نقطه‌ای به نام کانون جمع می‌شوند. چرا جهت پرتوها متفاوت می‌شود؟ چون خط عمود بر سطح در قسمت‌های مختلفِ سطح خمیده، جهت یکسانی ندارد؛ بااین‌حال، قانون بازتاب در هر نقطه برقرار است.

در آنتن بشقابی، این سازوکار امواج رادیویی را روی گیرندهٔ نزدیک کانون متمرکز می‌کند. در اجاق خورشیدی هم انرژی تابشی خورشید در ناحیهٔ کانون جمع می‌شود تا آب یا غذا گرم شود. پس سطح کاو انرژی تازه‌ای تولید نمی‌کند؛ انرژی دریافتی را در ناحیه‌ای کوچک‌تر متمرکز می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳

چرا کاغذ مثل آینه نیست؟

چرا کاغذ مثل آینه نیست؟

روی کاغذ و آینه هر دو نور می‌تابد؛ پس چرا فقط در آینه تصویر خودت را می‌بینی؟ تفاوت در همواری سطح نسبت به طول‌موج نور است، نه در اصل بازتاب.

اگر ناهمواری‌های سطح در مقایسه با طول‌موج نور بسیار کوچک باشند، سطح هموار محسوب می‌شود. یک دسته پرتوی موازی پس از بازتاب از آینهٔ تخت، موازی می‌ماند؛ این بازتاب آینه‌ای است.

اما کاغذ، با اینکه زیر انگشت صاف به نظر می‌رسد، برای نور سطحی ناهموار دارد. بخش‌های ریز سطح آن جهت‌های متفاوتی دارند؛ بنابراین پرتوهای موازی پس از برخورد، به جهت‌های مختلف می‌روند. این بازتاب پخشنده باعث می‌شود کاغذ را از جهت‌های گوناگون ببینی، ولی تصویر آینه‌ای روی آن تشکیل نشود.

نکتهٔ مهم: در بازتاب پخشنده هم قانون θr=θi\theta_r=\theta_i برقرار است! فقط باید زاویه‌ها را نسبت به خط عمود بر همان بخش کوچک سطح بسنجی، نه یک خط عمود مشترک برای تمام سطح.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴

مثال حل‌شده

برای اینکه پژواک صدایت را جدا از صدای اصلی بشنوی، کمترین فاصله‌ات از یک دیوار بلند چقدر باید باشد؟ تندی صوت را 340 m/s340\,\mathrm{m/s} و کمترین تأخیر قابل تشخیص گوش را 0.1 s0.1\,\mathrm{s} بگیر.

  1. اگر فاصله تا دیوار را LL بنامیم، صوت تا دیوار می‌رود و به گوش برمی‌گردد؛ پس طول مسیر کل 2L2L است.

  2. رابطهٔ زمان حرکت صوت را می‌نویسیم: t=2Lvt=\frac{2L}{v}؛ بنابراین L=vt2L=\frac{vt}{2}.

  3. برای کمترین فاصله، کمترین تأخیر قابل تشخیص را قرار می‌دهیم: Lmin⁡=(340 m/s)(0.1 s)2L_{\min}=\frac{(340\,\mathrm{m/s})(0.1\,\mathrm{s})}{2}.

  4. حاصل برابر است با Lmin⁡=17 mL_{\min}=17\,\mathrm{m}. مقدار 34 m34\,\mathrm{m} مسیر رفت‌وبرگشت صوت است، نه فاصلهٔ تو تا دیوار.

جواب: کمترین فاصله از دیوار برای تشخیص پژواک، 17 m17\,\mathrm{m} است.

نکات مهم

  • تپ در انتهای ثابت وارونه بازمی‌گردد و در بازتاب همهٔ موج‌ها، زاویه‌های تابش و بازتابش نسبت به خط عمود بر سطح برابرند.
  • در مکان‌یابی پژواکی با فرستنده و گیرندهٔ کنار هم، فاصله از رابطهٔ L=vt2L=\frac{vt}{2} به دست می‌آید، چون صوت مسیر را رفت‌وبرگشت طی می‌کند.
  • سطح کاو می‌تواند امواج تخت را در کانون جمع کند و همواری سطح نسبت به طول‌موج، بازتاب آینه‌ای یا پخشنده را تعیین می‌کند؛ قانون بازتاب در هر دو برقرار است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۹۴ تا ۱۰۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ ۲ شکست موج

در این درس یاد می‌گیری تغییر تندی موج چگونه بر طول‌موج و مسیر آن اثر می‌گذارد، با قانون شکست و قانون اسنل زاویهٔ شکست را حساب کنی و سراب و پاشندگی نور را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است از «آبِ روی جاده» عکس بگیریم، اما وقتی به آنجا می‌رسیم، جاده کاملاً خشک باشد؟

در سراب، نور واقعاً به چشم و دوربین می‌رسد، اما از آب بازتاب نشده است. تفاوت دمای لایه‌های هوا مسیر نور را خم می‌کند و باعث می‌شود تصویر را در جایی ببینیم که جسمی وجود ندارد.

چه چیزی تغییر نمی‌کند؟

چه چیزی تغییر نمی‌کند؟

فرض کن با تکان‌دادن پیوستهٔ دستت، در یک طناب موج می‌سازی. طناب از دو بخش نازک و ضخیم تشکیل شده است. وقتی موج به محل اتصال می‌رسد، بخشی بازمی‌تابد و بخشی وارد قسمت ضخیم می‌شود. آیا موج عبوری با بسامد تازه‌ای حرکت می‌کند؟

بسامد را چشمهٔ موج تعیین می‌کند؛ پس بسامد موج فرودی، بازتابیده و عبوری یکسان است. عوض‌شدن محیط، آهنگ نوسان چشمه را تغییر نمی‌دهد، اما می‌تواند تندی انتشار موج را عوض کند.

حالا از رابطهٔ λ=v/f\lambda=v/f کمک بگیر: وقتی بسامد ff ثابت است، طول‌موج متناسب با تندی تغییر می‌کند. در بخش ضخیم‌تر این طناب، موج کندتر حرکت می‌کند؛ بنابراین فاصلهٔ بین دو قلهٔ پیاپی، یعنی طول‌موج، کمتر می‌شود. برعکس، اگر موج از بخش ضخیم وارد بخش نازک شود، تندی و طول‌موج هر دو افزایش می‌یابند، ولی بسامد همچنان ثابت می‌ماند.

پس هنگام عبور موج، «آهنگ نوسان» را با «تندی پیشروی» اشتباه نگیر!

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

چرا مسیر موج می‌چرخد؟

چرا مسیر موج می‌چرخد؟

فرض کن یک ماشین اسباب‌بازی به‌طور مایل از کف صاف اتاق وارد قالیچه شود. چرخی که زودتر به قالیچه می‌رسد، زودتر کند می‌شود؛ چرخ دیگر هنوز تندتر حرکت می‌کند و ماشین می‌چرخد.

برای موج هم اتفاق مشابهی می‌افتد. وقتی جبههٔ موج به‌طور مایل از آب عمیق وارد آب کم‌عمق می‌شود، بخشی که زودتر وارد شده، زودتر کند می‌شود. پس جبههٔ موج می‌چرخد و مسیر انتشار، که عمود بر جبههٔ موج است، به سمت خط عمود بر مرز خم می‌شود.

برای بیان دقیق این تغییر مسیر، زاویهٔ تابش θ1\theta_1 و زاویهٔ شکست θ2\theta_2 را نسبت به خط عمود بر مرز می‌سنجیم، نه نسبت به خود مرز. قانون شکست عمومی می‌گوید:

sin⁡θ2sin⁡θ1=v2v1\displaystyle \frac{\sin\theta_2}{\sin\theta_1}=\frac{v_2}{v_1}

پس اگر v2<v1v_2<v_1 باشد، زاویهٔ شکست کوچک‌تر می‌شود؛ اگر تندی بیشتر شود، پرتو از خط عمود دور می‌شود. در ورود عمودی، با وجود تغییر تندی، مسیر موج نمی‌چرخد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

ضریب شکست و قانون اسنل

ضریب شکست و قانون اسنل

نور در شیشه کندتر از خلأ حرکت می‌کند. برای بیان این تفاوت، ضریب شکست را تعریف می‌کنیم:

n=cvn=\frac{c}{v}

در این رابطه، cc تندی نور در خلأ و vv تندی آن در محیط است. پس ضریب شکست بیشتر یعنی تندی نور کمتر؛ نه بیشتر! ضریب شکست واحد ندارد، چون نسبت دو تندی است.

حالا قانون شکست عمومی را با جای‌گذاری v=c/nv=c/n برای نور می‌نویسیم:

n1sin⁡θ1=n2sin⁡θ2n_1\sin\theta_1=n_2\sin\theta_2

این رابطه قانون شکست اسنل است. زیرنویس‌ها محیط ورود و محیط خروج را مشخص می‌کنند. هر دو زاویه را از خط عمود بر مرز می‌سنجیم، نه از خود سطح.

مثلاً نور هنگام ورود مایل از هوا به شیشه، وارد محیطی با ضریب شکست بیشتر می‌شود؛ بنابراین تندی‌اش کاهش می‌یابد و به خط عمود نزدیک‌تر می‌شود. همین تغییر مسیر نور در مرز محیط‌ها، پایهٔ کار عدسی عینک است.

پیش از جای‌گذاری در قانون اسنل، همیشه بپرس: «زاویهٔ داده‌شده با سطح است یا با خط عمود؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

آب خیالی، نور واقعی

آب خیالی، نور واقعی

در یک روز داغ، روی جاده لکه‌ای شبیه آب می‌بینی؛ اما با نزدیک‌شدن، خبری از آب نیست! این سراب است: نور واقعاً به چشم می‌رسد، ولی جایی که تصویر را می‌بینی، آب وجود ندارد.

زمین داغ، هوای نزدیک خودش را گرم می‌کند. این هوا چگالی و ضریب شکست کمتری از هوای بالاتر دارد؛ پس طبق v=c/nv=c/n، نور در آن تندتر حرکت می‌کند.

هوا را مانند لایه‌هایی با دماهای متفاوت تصور کن. نور هنگام پایین‌آمدن، وارد لایه‌هایی با ضریب شکست کمتر می‌شود و مسیرش کم‌کم به سمت افق خم می‌شود. نزدیک زمین، بخش پایین هر جبههٔ موج تندتر از بخش بالای آن پیش می‌رود؛ در نتیجه جبههٔ موج می‌چرخد و مسیر نور رو به بالا خم می‌شود.

اگر این نور به چشم تو برسد، چشم محل تصویر را در امتداد مستقیمِ رو به عقبِ پرتو رسیده تشخیص می‌دهد؛ انگار نور از سطح جاده آمده است. پس سراب صرفاً خیال نیست و می‌توان از آن عکس گرفت؛ اشتباه، در تشخیص محل تصویر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹

چرا منشور رنگ‌ها را جدا می‌کند؟

چرا منشور رنگ‌ها را جدا می‌کند؟

شاید دیده باشی که نور خورشید پس از عبور از یک قطعهٔ شیشه، لکه‌های رنگی روی دیوار می‌سازد. نور سفید ترکیبی از رنگ‌های مختلف است؛ منشور این رنگ‌ها را نمی‌سازد، بلکه آن‌ها را از هم جدا می‌کند.

نکته این است که ضریب شکست شیشه برای همهٔ رنگ‌ها یکسان نیست؛ به طول‌موج نور بستگی دارد. در شیشهٔ معمولی، نور آبی طول‌موج کوتاه‌تر و ضریب شکست بیشتری نسبت به نور قرمز دارد. پس اگر این دو رنگ با زاویهٔ تابش مایل و یکسان از هوا وارد شیشه شوند، نور آبی بیشتر به خط عمود نزدیک می‌شود و بیشتر تغییر جهت می‌دهد.

این جداشدن رنگ‌ها بر اثر شکست متفاوت را پاشندگی نور می‌نامیم. در منشور مثلثی، جدایی اندک رنگ‌ها در سطح ورودی، هنگام خروج از سطح دوم بیشتر می‌شود؛ بنابراین رنگ‌های سازندهٔ نور سفید را جدا از هم می‌بینیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰

مثال حل‌شده

در یک تشت موج، بسامد موج تخت 5.0 Hz5.0\,\mathrm{Hz} و فاصلهٔ دو برآمدگی متوالی در آب عمیق 10 cm10\,\mathrm{cm} است. موج با زاویهٔ تابش 30∘30^\circ وارد ناحیهٔ کم‌عمقی می‌شود که تندی موج در آن 0.400.40 برابر تندی در ناحیهٔ عمیق است. طول‌موج و زاویهٔ شکست را در ناحیهٔ کم‌عمق پیدا کن.

  1. فاصلهٔ دو برآمدگی متوالی همان طول‌موج است؛ پس λ1=10 cm=0.10 m\lambda_1=10\,\mathrm{cm}=0.10\,\mathrm{m}. زاویهٔ داده‌شده نیز نسبت به خط عمود بر مرز سنجیده می‌شود.

  2. تندی موج در آب عمیق را حساب می‌کنیم: v1=fλ1=(5.0)(0.10)=0.50 m/sv_1=f\lambda_1=(5.0)(0.10)=0.50\,\mathrm{m/s}.

  3. در آب کم‌عمق داریم: v2=0.40v1=0.20 m/sv_2=0.40v_1=0.20\,\mathrm{m/s}. بسامد تغییر نمی‌کند؛ بنابراین λ2=v2/f=0.20/5.0=0.040 m=4.0 cm\lambda_2=v_2/f=0.20/5.0=0.040\,\mathrm{m}=4.0\,\mathrm{cm}.

  4. قانون شکست عمومی را به کار می‌بریم: sin⁡θ2=(v2/v1)sin⁡θ1=0.40sin⁡30∘=0.20\sin\theta_2=(v_2/v_1)\sin\theta_1=0.40\sin30^\circ=0.20.

  5. با محاسبهٔ وارون سینوس در حالت درجه، θ2=sin⁡−1(0.20)≈11.5∘\theta_2=\sin^{-1}(0.20)\approx11.5^\circ به دست می‌آید. کمتر بودن زاویهٔ شکست از زاویهٔ تابش با کاهش تندی و نزدیک‌شدن پرتو به خط عمود سازگار است.

جواب: طول‌موج در ناحیهٔ کم‌عمق 4.0 cm4.0\,\mathrm{cm} و زاویهٔ شکست تقریباً 11.5∘11.5^\circ است؛ پرتو به خط عمود نزدیک‌تر می‌شود.

نکات مهم

  • هنگام عبور موج از مرز دو محیط، بسامد ثابت می‌ماند و طبق λ=v/f\lambda=v/f، طول‌موج متناسب با تندی تغییر می‌کند.
  • زاویه‌های تابش و شکست از خط عمود سنجیده می‌شوند و از قانون sin⁡θ2/sin⁡θ1=v2/v1\sin\theta_2/\sin\theta_1=v_2/v_1 یا برای نور از n1sin⁡θ1=n2sin⁡θ2n_1\sin\theta_1=n_2\sin\theta_2 پیروی می‌کنند.
  • در سراب، تغییر ضریب شکست لایه‌های هوا مسیر نور را خم می‌کند و در پاشندگی، وابستگی ضریب شکست به طول‌موج باعث جدایی رنگ‌ها می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۰۱ تا ۱۰۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ۳ پراش موج

در این درس یاد می‌گیری پراش موج را تشخیص بدهی، اثر اندازهٔ شکاف و طول‌موج را بر آن مقایسه کنی و نقش پراش نور را بشناسی.

پیش از شروع

اگر یک ساختمان جلوی رسیدن مستقیم امواج تلویزیونی را بگیرد، چطور ممکن است تلویزیونِ پشت ساختمان هنوز سیگنال دریافت کند؟

موج می‌تواند هنگام عبور از لبه‌های مانع به اطراف گسترده شود و به بخشی از فضای پشت آن برسد؛ به این پدیده «پراش» می‌گوییم. میزان این گستردگی به طول‌موج و اندازهٔ مانع بستگی دارد.

موج پشت مانع هم می‌رسد

موج پشت مانع هم می‌رسد

تصور کن پشت ساختمانی هستی که راه مستقیم رسیدن امواج فرستنده به آنتن تلویزیون را بسته است. آیا حتماً هیچ موجی به آنتن نمی‌رسد؟ نه؛ موج می‌تواند از لبه‌های ساختمان به فضای پشت آن هم گسترده شود.

وقتی موج به مانع می‌رسد، بخشی از آن بازتاب یا جذب می‌شود؛ اما بخشی که از لبه‌های مانع یا شکاف آن می‌گذرد، می‌تواند به اطراف گسترده شود. این پدیده را پراش می‌نامیم. پس موج همیشه فقط در امتداد مستقیمِ مسیر قبلی پیش نمی‌رود.

پراش وقتی آشکارتر است که اندازهٔ مانع یا پهنای شکاف در حدود طول‌موج باشد؛ یعنی این اندازه‌ها با طول‌موج قابل مقایسه باشند، نه اینکه حتماً دقیقاً برابر آن باشند. مثلاً موج‌های آب پس از گذشتن از یک شکاف با پهنایی در حدود طول‌موج، به کناره‌های فضای پشت شکاف هم می‌رسند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱

اندازه نسبت به طول‌موج مهم است

اندازه نسبت به طول‌موج مهم است

آیا هر شکاف باریکی پراش آشکاری ایجاد می‌کند؟ «باریک» بودن به‌تنهایی کافی نیست؛ باید پهنای شکاف را با طول‌موج مقایسه کنیم. اگر پهنای شکاف را با aa و طول‌موج را با λ\lambda نشان دهیم، نسبت a/λa/\lambda راهنمای خوبی برای مقایسه است.

در طول‌موج ثابت، هرچه شکاف باریک‌تر شود و پهنای آن به حدود طول‌موج برسد، موج پس از عبور بیشتر به اطراف گسترده می‌شود. مثلاً در تشت موج، با ثابت نگه‌داشتن طول‌موج و نزدیک‌کردن دو لبهٔ شکاف، پراش بارزتر می‌شود.

حالا اندازهٔ شکاف یا مانع را ثابت نگه دار: بلندترشدن طول‌موج نیز پراش را بارزتر می‌کند. پس اگر دو موج با طول‌موج‌های متفاوت به یک ساختمان برسند، موج با طول‌موج بلندتر بیشتر به ناحیهٔ پشت مانع گسترده می‌شود. کوتاه‌ترشدن طول‌موج، برعکس، پراش به ناحیهٔ سایه را کمتر می‌کند.

پس هنگام مقایسه، اول بپرس: اندازهٔ شکاف یا مانع ثابت است، یا طول‌موج؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

پراش از آب تا نور

پراش از آب تا نور

پراش فقط مخصوص موج‌های سطح آب نیست؛ همهٔ انواع موج، از صوت تا نور، می‌توانند پراش داشته باشند. در تشت موج، گسترده‌شدن موج آب پس از گذشتن از شکاف باریک را می‌بینیم. برای نور هم می‌توان اثر پراش را روی پرده مشاهده کرد؛ اما منظره فقط یک لکهٔ روشنِ پهن‌تر نیست!

فرض کن نور تک‌فام، یعنی نور با یک بسامد مشخص، به شکافی باریک می‌تابد و پشت شکاف پرده‌ای قرار دارد. روی پرده، نوارهای تاریک و روشنی پدید می‌آیند که با لبه‌های شکاف موازی‌اند. به این آرایش، نقش پراش می‌گوییم. پس اگر لبه‌های شکاف عمودی باشند، نوارها هم عمودی دیده می‌شوند.

در آزمایش نور تک‌فام با لبهٔ تیز یک تیغ هم می‌توان نقش پراش دید. فعلاً نکتهٔ مهم این است: پراش نور فقط گسترده‌شدن آن نیست؛ نوارهای تاریک و روشن هم دارد. توضیح چگونگی تشکیل این نوارها به بحث تداخل مربوط است که بعداً می‌آموزی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

مثال حل‌شده

دو موج تخت روی سطح آب، یکی با طول‌موج 2 cm2\,\mathrm{cm} و دیگری با طول‌موج 1 cm1\,\mathrm{cm}، جداگانه از شکافی به پهنای 6 cm6\,\mathrm{cm} عبور می‌کنند. با مقایسهٔ نسبت پهنای شکاف به طول‌موج، مشخص کن پراش کدام موج بارزتر است.

  1. پهنای شکاف را با aa و طول‌موج را با λ\lambda نشان می‌دهیم؛ برای مقایسه، نسبت aλ\frac{a}{\lambda} را حساب می‌کنیم.

  2. برای موج با طول‌موج 2 cm2\,\mathrm{cm} داریم: aλ=62=3\frac{a}{\lambda}=\frac{6}{2}=3؛ یعنی پهنای شکاف سه برابر طول‌موج است.

  3. برای موج با طول‌موج 1 cm1\,\mathrm{cm} داریم: aλ=61=6\frac{a}{\lambda}=\frac{6}{1}=6؛ یعنی پهنای شکاف شش برابر طول‌موج است.

  4. در حالت اول، اندازهٔ شکاف به طول‌موج نزدیک‌تر است؛ پس موج با طول‌موج 2 cm2\,\mathrm{cm} پس از شکاف بیشتر به اطراف گسترده می‌شود.

جواب: موج با طول‌موج 2 cm2\,\mathrm{cm} پراش بارزتری دارد، زیرا پهنای شکاف به طول‌موج آن نزدیک‌تر است.

نکات مهم

  • پراش، گسترده‌شدن موج به اطراف شکاف یا لبهٔ مانع است و وقتی اندازهٔ شکاف یا مانع در حدود طول‌موج باشد، آشکارتر دیده می‌شود.
  • در طول‌موج ثابت، باریک‌ترشدن شکاف و در پهنای شکاف ثابت، بلندترشدن طول‌موج، پراش را بارزتر می‌کند.
  • پراش در همهٔ انواع موج رخ می‌دهد و نقش پراش نور تک‌فام شامل نوارهای تاریک و روشنِ موازی با لبه‌های شکاف است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۰۳ تا ۱۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ۴ تداخل امواج

در این درس یاد می‌گیری تداخل سازنده و ویرانگر و تشکیل موج ایستاده را توضیح بدهی، بسامدهای تشدید تار را محاسبه کنی و نقش این پدیده‌ها را در نور، صدا و چند کاربرد روزمره تشخیص بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است دو موج به هم برسند و در همان نقطه، به‌جای موجی قوی‌تر، هیچ نوسانی باقی نماند؟

اگر جابه‌جایی‌های دو موج در یک نقطه هم‌اندازه و خلاف جهت باشند، اثرشان هنگام همپوشانی خنثی می‌شود. اما خود موج‌ها نابود نمی‌شوند؛ از هم عبور می‌کنند و به حرکتشان ادامه می‌دهند.

موج‌ها چگونه با هم جمع می‌شوند؟

موج‌ها چگونه با هم جمع می‌شوند؟

تصور کن دو نفر از دو سر یک طناب، تپی به سوی هم می‌فرستند. وقتی تپ‌ها به هم می‌رسند، آیا یکی دیگری را از بین می‌برد؟

طبق اصل برهم‌نهی، هنگام همپوشانی، جابه‌جایی هر نقطه از طناب برابر جمع علامت‌دار جابه‌جایی‌های دو تپ است:

y=y1+y2y=y_1+y_2

یعنی اگر بالای وضعیت تعادل را مثبت بگیریم، پایین آن منفی است. دو جابه‌جایی هم‌جهت، همدیگر را تقویت می‌کنند و تداخل سازنده رخ می‌دهد. دو جابه‌جایی خلاف‌جهت، اثر یکدیگر را کاهش می‌دهند و تداخل ویرانگر داریم؛ حذف کامل فقط وقتی رخ می‌دهد که اندازهٔ جابه‌جایی‌های مخالف برابر باشد.

پس پاسخ پرسش آغاز درس این است: ممکن است دو موج حضور داشته باشند، ولی جابه‌جایی برایند در یک نقطه صفر شود!

نکتهٔ مهم: این حذف، موقتی و مربوط به برایند است؛ تپ‌ها نابود نمی‌شوند. پس از عبور از یکدیگر، هر تپ با همان شکل و جهت حرکت قبلی به راه خود ادامه می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

یک پدیده در آب، صدا و نور

یک پدیده در آب، صدا و نور

آیا تداخل فقط روی ریسمان رخ می‌دهد؟ نه؛ همان تقویت و تضعیف را می‌توان در آب، صدا و نور هم دید.

روی آب: دو گوی که هم‌زمان و با بسامد یکسان نوسان می‌کنند، موج‌های دایره‌ای می‌سازند. رسیدن دو برآمدگی یا دو فرورفتگی به یک نقطه، نوسان قوی‌تری ایجاد می‌کند؛ رسیدن برآمدگی و فرورفتگی، نوسان را تضعیف می‌کند. پس نقش تداخلی، نواحی پرنوسان و کم‌نوسان دارد.

در صدا: دو بلندگوی متصل به یک مولّد، موج‌های هم‌بسامد منتشر می‌کنند. اگر میکروفون را در برابر آنها جابه‌جا کنیم، به نواحی صدای قوی و ضعیف می‌رسیم؛ این تفاوت ناشی از تداخل سازنده و ویرانگر است، نه تغییر تنظیم بلندگوها.

در نور: در آزمایش یانگ، نور تک‌فام پس از عبور از یک تک‌شکاف، به دو شکاف نزدیک هم می‌رسد. موج‌های خروجی روی پرده همپوشانی می‌کنند: تداخل سازنده نوار روشن و تداخل ویرانگر نوار تاریک می‌سازد. این نقش، شاهدی بر رفتار موجی نور است.

اگر چیدمان آزمایش ثابت بماند، با افزایش طول‌موج نور، پهنای نوارهای روشن و تاریک بیشتر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

موج ایستاده؛ گره و شکم

موج ایستاده؛ گره و شکم

طنابی را تصور کن که یک سرش به دیوار بسته است. با نوسان دادن سر دیگر، موجی به سوی دیوار می‌فرستی. موج بازتابیده برمی‌گردد و با موج تابیده همپوشانی می‌کند. در شرایط مناسب، برایند آن‌ها موج ایستاده است: نقش موج در طول طناب پیش نمی‌رود، اما بخش‌هایی از طناب همچنان نوسان می‌کنند!

در این نقش، دو نوع نقطهٔ مهم داریم:

  • گره: نقطه‌ای که همیشه بی‌حرکت است؛ دو موج در آنجا یکدیگر را خنثی می‌کنند.
  • شکم: نقطه‌ای در وسط دو گرهٔ مجاور که دامنهٔ نوسانش بیشترین است؛ دو موج در آنجا یکدیگر را تقویت می‌کنند.

فاصلهٔ دو گرهٔ مجاور λ/2\lambda/2 و فاصلهٔ هر گره تا شکم مجاور λ/4\lambda/4 است. اینجا λ\lambda طول‌موج موج‌های سازندهٔ موج ایستاده است.

حواست باشد: «ایستاده» یعنی جای گره‌ها و شکم‌ها ثابت است، نه اینکه همهٔ طناب ساکن باشد. شکم هنگام نوسان از حالت تعادل هم می‌گذرد؛ ویژگی آن بیشترین دامنه است، نه بیشترین جابه‌جایی در هر لحظه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۵

تشدید و هماهنگ‌های تار

تشدید و هماهنگ‌های تار

چرا سیم گیتار هر بسامدی را به یک اندازه تقویت نمی‌کند؟ وقتی دو سر تار گره باشند، فقط بعضی طول‌موج‌ها می‌توانند نقش موج ایستادهٔ بارزی بسازند؛ در این حالت تار به تشدید درمی‌آید.

فاصلهٔ دو گرهٔ مجاور، نصف طول‌موج است. پس در طول تار باید تعداد صحیحی نیم‌طول‌موج جا بگیرد. اگر طول تار LL و تعداد شکم‌ها nn باشد:

L=nλn2⇒λn=2LnL=n\frac{\lambda_n}{2}\quad\Rightarrow\quad\lambda_n=\frac{2L}{n}

با استفاده از رابطهٔ تندی موج، بسامدهای تشدید به دست می‌آیند:

fn=vλn=nv2L=nf1f_n=\frac{v}{\lambda_n}=\frac{nv}{2L}=nf_1

در این رابطه n=1,2,3,…n=1,2,3,\ldots عدد هماهنگ است. پایین‌ترین بسامد، یعنی f1=v2Lf_1=\frac{v}{2L}، «بسامد اصلی» نام دارد. هماهنگ‌های بعدی مضرب‌های صحیح آن‌اند؛ هرچه عدد هماهنگ بیشتر شود، تعداد شکم‌ها هم بیشتر است.

حالا به کوک کردن گیتار فکر کن: تندی موج روی تار از رابطهٔ v=F/μv=\sqrt{F/\mu} به دست می‌آید؛ FF نیروی کشش و μ\mu چگالی خطی جرمی تار است. با ثابت ماندن طول و چگالی خطی، سفت کردن تار تندی موج و در نتیجه بسامد اصلی را افزایش می‌دهد؛ بنابراین صدا زیرتر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶

از صدای بطری تا گرم شدن غذا

از صدای بطری تا گرم شدن غذا

وقتی در دهانهٔ بطری می‌دمی، چرا صدایی مشخص می‌شنوی؟ دمیدن، گستره‌ای از بسامدها ایجاد می‌کند؛ هوای بطری به بسامدی که با یکی از بسامدهای تشدیدی آن برابر باشد، پاسخ قوی‌تری می‌دهد. هوای گردن بطری همراه با هوای بدنهٔ آن یک تشدیدگر هلمهولتز می‌سازد؛ پس رفتار بطری دقیقاً مانند یک لولهٔ ساده نیست.

در لولهٔ صوتی هم موج‌های رفت‌وبرگشتی می‌توانند موج ایستاده بسازند. انتهای بسته، گرهٔ جابه‌جایی هوا است؛ یعنی ذرات هوا در آنجا جابه‌جا نمی‌شوند. انتهای باز، تقریباً شکم جابه‌جایی است؛ یعنی دامنهٔ حرکت ذرات هوا بیشینه است. این نام‌ها دربارهٔ جابه‌جایی‌اند، نه فشار هوا.

حالا به میکروموج فکر کن: موج‌های الکترومغناطیسی پس از بازتاب از دیواره‌ها با موج‌های تابیده ترکیب می‌شوند و موج ایستاده می‌سازند. در شکم‌های میدان الکتریکی، گرم‌شدن شدیدتر و در گره‌ها کمتر است. صفحهٔ گردان غذا را میان این نواحی جابه‌جا می‌کند تا یک بخش پیوسته در نقطهٔ سرد نماند و غذا یکنواخت‌تر گرم شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹

مثال حل‌شده

تاری به طول L=0.50 mL=0.50\,\mathrm{m} و چگالی خطی جرمی μ=4.0×10−3 kg/m\mu=4.0\times10^{-3}\,\mathrm{kg/m} تحت کشش F=40 NF=40\,\mathrm{N} قرار دارد. اگر دو انتهای تار گره باشند، تندی انتشار موج، بسامد اصلی و بسامد سه هماهنگ نخست را پیدا کن.

  1. ابتدا تندی موج روی تار را از کشش و چگالی خطی جرمی به دست می‌آوریم: v=F/μv=\sqrt{F/\mu}.

  2. مقدارها را جای‌گذاری می‌کنیم: v=40/(4.0×10−3)=100 m/sv=\sqrt{40/(4.0\times10^{-3})}=100\,\mathrm{m/s}.

  3. در هماهنگ اول، طول تار برابر نصف طول‌موج است؛ بنابراین λ1=2L=1.0 m\lambda_1=2L=1.0\,\mathrm{m}.

  4. بسامد اصلی برابر است با f1=v/λ1=100/1.0=100 Hzf_1=v/\lambda_1=100/1.0=100\,\mathrm{Hz}.

  5. بسامد هماهنگ‌ها مضرب صحیح بسامد اصلی است: fn=nf1f_n=nf_1. پس f1=100 Hzf_1=100\,\mathrm{Hz}، f2=200 Hzf_2=200\,\mathrm{Hz} و f3=300 Hzf_3=300\,\mathrm{Hz}. دقت کن که هماهنگ اول، خودِ بسامد اصلی است.

جواب: تندی موج v=100 m/sv=100\,\mathrm{m/s}، بسامد اصلی f1=100 Hzf_1=100\,\mathrm{Hz} و بسامد سه هماهنگ نخست به‌ترتیب 100 Hz100\,\mathrm{Hz}، 200 Hz200\,\mathrm{Hz} و 300 Hz300\,\mathrm{Hz} است.

نکات مهم

  • هنگام همپوشانی، اثر موج‌ها با هم جمع می‌شود و تداخل سازنده یا ویرانگر می‌تواند در آب، صدا و نور نواحی تقویت یا تضعیف بسازد.
  • موج ایستاده گره‌های بی‌حرکت و شکم‌های با دامنهٔ بیشینه دارد و فاصلهٔ دو گرهٔ مجاور آن λ/2\lambda/2 است.
  • تشدید یعنی پاسخ قوی در بسامدهای معیّن؛ برای تار با دو انتهای گره، این بسامدها از رابطهٔ fn=nv/(2L)=nf1f_n=nv/(2L)=nf_1 به دست می‌آیند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۱۱ تا ۱۱۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ۲ شکست موج

در این درس یاد می‌گیری تغییر مسیر و طول موج را هنگام شکست توضیح دهی، مسیر نور را با قانون اسنل پیش‌بینی کنی و شرایط آشکارشدن پراش را تشخیص دهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است سکه‌ای پشت لبهٔ فنجان پنهان باشد، اما فقط با ریختن آب، بدون جابه‌جایی سکه یا سرت، آن را ببینی؟

آب مسیر نورِ سکه را تغییر می‌دهد و باعث می‌شود بخشی از نور آن به چشمت برسد؛ این تغییر مسیر، نتیجهٔ شکست نور است. در این درس می‌بینی موج‌ها هنگام عبور از مرز دو محیط یا کنار موانع چگونه مسیرشان را تغییر می‌دهند.

چرا موج می‌چرخد؟

چرا موج می‌چرخد؟

موج‌های دریا را تصور کن که مایل به ساحل نزدیک می‌شوند. چرا جهت حرکتشان نزدیک ساحل عوض می‌شود؟

برای فهمیدن این اتفاق، جبههٔ موج را در نظر بگیر: خطی که نقطه‌های هم‌فاز، مثلاً نقطه‌های روی یک تاج موج، را به هم وصل می‌کند. جهت انتشار موج بر جبههٔ موج عمود است.

در ساحل شیب‌دار، هرچه آب کم‌عمق‌تر شود، تندی موج آب کمتر می‌شود. وقتی جبههٔ موج مایل به این ناحیه برسد، یک سر آن زودتر وارد آب کم‌عمق می‌شود و آهسته‌تر پیش می‌رود؛ سر دیگر هنوز در آب عمیق‌تر است و سریع‌تر حرکت می‌کند. مثل ردیفی از افراد که یک سمت آن آهسته‌تر راه برود، این اختلاف تندی باعث چرخیدن جبههٔ موج می‌شود. در نتیجه، جهت انتشار هم تغییر می‌کند و به خط عمود بر مرز دو ناحیه نزدیک‌تر می‌شود.

این تغییر مسیر بر اثر تغییر تندی، شکست موج است. اگر موج عمود بر مرز برسد، همهٔ بخش‌های جبهه هم‌زمان کند می‌شوند؛ پس تندی تغییر می‌کند، اما جهت نه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

چه چیزی تغییر می‌کند؟

چه چیزی تغییر می‌کند؟

وقتی نور از هوا وارد شیشه می‌شود، آیا همهٔ ویژگی‌هایش تغییر می‌کنند؟ نه؛ بسامد نور ثابت می‌ماند، چون آهنگ نوسان را چشمهٔ نور تعیین می‌کند. اما نور در شیشه کندتر پیش می‌رود.

از رابطهٔ v=fλv=f\lambda می‌دانیم اگر تندی کم شود و بسامد ثابت بماند، طول موج هم کاهش می‌یابد. پس فاصلهٔ جبهه‌های موج در شیشه کمتر از هواست. مثل افرادی که با آهنگی ثابت وارد راهرویی می‌شوند: اگر آهسته‌تر حرکت کنند، فاصله‌شان کمتر می‌شود، نه آهنگ ورودشان.

برای بیان تندی نور در یک محیط، از ضریب شکست استفاده می‌کنیم:

n=cvn=\frac{c}{v}

در این رابطه، cc تندی نور در خلأ و vv تندی نور در محیط است. بنابراین ضریب شکست بیشتر یعنی تندی کمتر؛ نه بسامد بیشتر! ضریب شکست هوا تقریباً برابر یک است، پس تندی نور در هوا را معمولاً تقریباً برابر cc می‌گیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

پیش‌بینی مسیر نور

پیش‌بینی مسیر نور

برای رسم مسیر نور، ابتدا در نقطهٔ برخورد پرتو با مرز، خطی عمود بر سطح بکش. زاویهٔ تابش و شکست را نسبت به این خط می‌سنجیم، نه نسبت به سطح! قانون اسنل می‌گوید:

n1sin⁡θ1=n2sin⁡θ2n_1\sin\theta_1=n_2\sin\theta_2

در این رابطه، n1n_1 و n2n_2 ضریب شکست محیط آغاز و مقصدند. اگر نور مایل وارد محیطی با ضریب شکست بیشتر شود، به خط عمود نزدیک می‌شود؛ اگر وارد محیطی با ضریب شکست کمتر شود و از مرز عبور کند، از خط عمود دور می‌شود.

حالا فنجان و سکه را تصور کن. وقتی فنجان خالی است، لبهٔ آن جلوی رسیدن نور سکه به چشمت را می‌گیرد. با افزودن آب، بعضی پرتوهای نور سکه در مرز آب و هوا می‌شکنند و از خط عمود دور می‌شوند؛ در نتیجه می‌توانند به چشمت برسند. چشم مسیر پرتوهای رسیده را مستقیم به عقب امتداد می‌دهد، پس سکه را بالاتر از جای واقعی‌اش می‌بینی؛ خود سکه جابه‌جا نشده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

شکست و جداسازی رنگ‌ها

شکست و جداسازی رنگ‌ها

دو نور ممکن است هر دو به چشم ما زرد دیده شوند، اما ترکیب یکسانی نداشته باشند! یکی می‌تواند تک‌فام باشد؛ یعنی فقط یک رنگ داشته باشد. دیگری ممکن است از ترکیب نور قرمز و سبز ساخته شده باشد.

برای تشخیص این دو، نور را به‌صورت باریکه‌ای باریک از منشور شیشه‌ای عبور می‌دهیم. ضریب شکست شیشه برای رنگ‌های مختلف یکسان نیست؛ بنابراین رنگ‌های سازندهٔ نور به اندازه‌های متفاوت منحرف می‌شوند. در شیشهٔ معمولی، نور سبز بیشتر از نور قرمز منحرف می‌شود و این دو می‌توانند از هم جدا شوند. به این جداسازی رنگ‌ها پاشندگی نور می‌گوییم.

اگر نور ورودی زردِ تک‌فام باشد، پس از منشور هم زرد می‌ماند و به قرمز و سبز جدا نمی‌شود؛ فقط مسیرش تغییر می‌کند. پس همان‌طور که ظاهر دو نوشیدنی همیشه مواد سازندهٔ آن‌ها را نشان نمی‌دهد، زرد دیده‌شدن هم به‌تنهایی ترکیب نور را مشخص نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

موج پشت مانع

موج پشت مانع

اگر موج‌ها فقط مستقیم پیش می‌رفتند، پشت هر مانع باید کاملاً بی‌موج می‌ماند. اما موج می‌تواند پس از عبور از شکاف یا از کنار لبهٔ مانع، به ناحیهٔ سایه هم گسترش پیدا کند. این پدیده پراش نام دارد.

در تشت موج، یک موج تخت را به شکافی برسان. اگر پهنای شکاف نسبت به طول موج خیلی بزرگ باشد، جبهه‌های موج خروجی در بیشتر بخش‌ها تقریباً تخت می‌مانند و خمیدگی بیشتر نزدیک لبه‌ها دیده می‌شود. حالا با ثابت نگه‌داشتن طول موج، شکاف را باریک کن: وقتی پهنای آن با طول موج قابل مقایسه شود، گسترش موج آشکارتر می‌شود و جبهه‌های خروجی حالت کمانی پیدا می‌کنند.

برای مانع هم مقایسهٔ اندازهٔ آن با طول موج مهم است؛ پراش برای مانعی با اندازهٔ قابل مقایسه با طول موج چشمگیرتر است. رسیدن امواج رادیویی به بعضی نقاط پشت موانع می‌تواند ناشی از همین پدیده باشد.

فرق مهم: در شکست، تغییر تندی در محیط تازه مطرح بود؛ در پراش، موج حتی در همان محیط، کنار مانع یا پس از شکاف گسترش می‌یابد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

مثال حل‌شده

طول موج یک نور لیزر در هوا 633 nm633\,\mathrm{nm} و در زجاجیهٔ چشم 474 nm474\,\mathrm{nm} است. با فرض تندی نور در هوا برابر c=3.00×108 m/sc=3.00\times10^8\,\mathrm{m/s}، بسامد نور، ضریب شکست زجاجیه و تندی نور در آن را بیاب.

  1. ابتدا طول موج‌ها را به متر تبدیل می‌کنیم: λair=633×10−9 m\lambda_{\mathrm{air}}=633\times10^{-9}\,\mathrm{m} و λeye=474×10−9 m\lambda_{\mathrm{eye}}=474\times10^{-9}\,\mathrm{m}.

  2. بسامد را از مشخصات نور در هوا به دست می‌آوریم: f=c/λair=(3.00×108)/(633×10−9)≈4.74×1014 Hzf=c/\lambda_{\mathrm{air}}=(3.00\times10^8)/(633\times10^{-9})\approx4.74\times10^{14}\,\mathrm{Hz}.

  3. بسامد هنگام ورود به چشم ثابت می‌ماند؛ پس تندی نور در زجاجیه برابر است با v=fλeye≈(4.74×1014)(474×10−9)≈2.25×108 m/sv=f\lambda_{\mathrm{eye}}\approx(4.74\times10^{14})(474\times10^{-9})\approx2.25\times10^8\,\mathrm{m/s}.

  4. با استفاده از رابطهٔ ضریب شکست داریم: n=c/v≈(3.00×108)/(2.25×108)≈1.34n=c/v\approx(3.00\times10^8)/(2.25\times10^8)\approx1.34.

  5. نتیجه را بررسی می‌کنیم: طول موج در چشم کوتاه‌تر شده و بسامد ثابت مانده است؛ بنابراین تندی کمتر از تندی نور در هوا و ضریب شکست بزرگ‌تر از یک به دست آمده است.

جواب: بسامد نور f≈4.74×1014 Hzf\approx4.74\times10^{14}\,\mathrm{Hz}، ضریب شکست زجاجیه n≈1.34n\approx1.34 و تندی نور در آن v≈2.25×108 m/sv\approx2.25\times10^8\,\mathrm{m/s} است.

نکات مهم

  • در شکست موج، تغییر تندی می‌تواند جهت انتشار را تغییر دهد؛ بسامد ثابت می‌ماند و طول موج مطابق v=fλv=f\lambda تغییر می‌کند.
  • مسیر نور را با قانون n1sin⁡θ1=n2sin⁡θ2n_1\sin\theta_1=n_2\sin\theta_2 و زاویه‌های نسبت به خط عمود پیش‌بینی می‌کنیم؛ وابستگی ضریب شکست به رنگ نیز جدایی رنگ‌ها در منشور را توضیح می‌دهد.
  • پراش، گسترش موج پس از شکاف یا کنار مانع است و وقتی اندازهٔ شکاف یا مانع با طول موج قابل مقایسه باشد، آشکارتر می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۱۳ تا ۱۱۴ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ۴ تداخل امواج

در این درس یاد می‌گیری با برهم‌نهی موج‌ها، نقش تداخل صوت و نور را توضیح دهی و از شرط موج ایستاده و تشدید برای بررسی نوسان تار و هوای درون محفظه استفاده کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است دو بلندگوی روشن، در بعضی نقطه‌های اتاق صدایی ضعیف‌تر از یک بلندگو ایجاد کنند؟

بله؛ موج‌های صوتی همیشه یکدیگر را تقویت نمی‌کنند. اگر در نقطه‌ای جابه‌جایی‌های دو موج خلاف جهت هم باشند، اثر یکدیگر را کم می‌کنند؛ به همین دلیل با تغییر جای شنونده، بلندی صدا می‌تواند تغییر کند.

دو موج در یک نقطه

دو موج در یک نقطه

اگر دو بلندگو هم‌زمان صدا تولید کنند، آیا صدای شنیده‌شده همه‌جا قوی‌تر می‌شود؟ برای پاسخ، باید ببینیم موج‌ها در محل رسیدن چگونه روی هم قرار می‌گیرند.

اصل برهم‌نهی می‌گوید جابه‌جایی برایند در هر نقطه و هر لحظه، جمع جبری جابه‌جایی‌هایی است که هر موج به‌تنهایی ایجاد می‌کند:

y=y1+y2y=y_1+y_2

«جبری» یعنی علامت مهم است؛ مثلاً روی طناب، جابه‌جایی رو به بالا را مثبت و رو به پایین را منفی می‌گیریم. اگر هر دو موج نقطه‌ای را به یک سمت جابه‌جا کنند، اندازهٔ جابه‌جایی برایند بیشتر می‌شود. اگر جابه‌جایی‌ها خلاف جهت باشند، بخشی از اثر یکدیگر را خنثی می‌کنند.

برای دو چشمهٔ همگام و هم‌بسامد، رسیدن قله با قله یا دره با دره، تداخل سازنده و دامنهٔ بیشتر ایجاد می‌کند. رسیدن قله با دره، تداخل ویرانگر و دامنهٔ کمتر می‌سازد؛ خنثی‌شدن کامل فقط وقتی رخ می‌دهد که دامنه‌های دو موج برابر باشند.

پس دو بلندگوی روشن می‌توانند در بعضی نقطه‌ها صدای ضعیف‌تری بسازند؛ خاموش نشده‌اند، بلکه موج‌هایشان آنجا یکدیگر را تضعیف می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳

طول موج و نقش تداخل

طول موج و نقش تداخل

در آزمایش دو بلندگو، اگر در مسیر مناسبی حرکت کنی، صدا گاهی قوی و گاهی ضعیف شنیده می‌شود. چه چیزی فاصلهٔ این ناحیه‌ها را تغییر می‌دهد؟ با ثابت ماندن چیدمان آزمایش، طول موج کمتر، فاصلهٔ ناحیه‌های تقویت و تضعیف مجاور را کمتر می‌کند.

رابطهٔ تندی موج، بسامد و طول موج چنین است: v=fλv=f\lambda. اگر محیط و تندی صوت ثابت بمانند، با افزایش بسامد، طول موج کاهش می‌یابد؛ پس ناحیه‌های صدای قوی و ضعیف به هم نزدیک‌تر می‌شوند. با کاهش بسامد، برعکس، فاصلهٔ آن‌ها بیشتر می‌شود.

در آزمایش یانگ هم، با ثابت بودن فاصلهٔ شکاف‌ها و فاصلهٔ پرده، پهنای نوارهای تاریک و روشن با طول موج متناسب است. بنابراین نور قرمز، که طول موج بیشتری از نور سبز دارد، نوارهای پهن‌تری می‌سازد.

اگر همین آزمایش را به‌جای هوا در آب انجام دهیم، بسامد نور تغییر نمی‌کند، اما تندی و طول موج آن کاهش می‌یابند؛ در نتیجه نوارها باریک‌تر می‌شوند. حواست باشد: تغییر محیط الزاماً به معنی تغییر بسامد نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳

موج ایستاده روی تار

موج ایستاده روی تار

وقتی سیم گیتار را می‌نوازی، موج در طول آن حرکت می‌کند و از دو انتها بازمی‌تابد. برهم‌نهی موج‌های رفت و برگشت می‌تواند موج ایستاده بسازد: بعضی نقطه‌ها همیشه جابه‌جایی صفر دارند؛ این‌ها گره هستند. بین گره‌ها، نقطه‌هایی با بیشترین دامنهٔ نوسان داریم که شکم نام دارند.

چون دو سر تار محکم شده‌اند، هر دو باید گره باشند. فاصلهٔ دو گرهٔ پیاپی نصف طول موج است؛ پس در طول تار باید تعداد صحیحی نیم‌طول‌موج جا بگیرد:

L=nλn2n=1,2,3,…L=n\frac{\lambda_n}{2}\qquad n=1,2,3,\ldots

با استفاده از رابطهٔ v=fλv=f\lambda، طول موج و بسامد هماهنگ‌ها به دست می‌آیند:

λn=2Lnfn=nv2L\lambda_n=\frac{2L}{n}\qquad f_n=\frac{nv}{2L}

در این رابطه‌ها، LL طول تار و vv تندی موج روی تار است. هماهنگ اول فقط یک شکم در وسط تار دارد و طول موجش 2L2L است؛ در هماهنگ‌های بالاتر، تعداد شکم‌ها برابر nn می‌شود.

یادت باشد: در موج ایستاده، نقش گره‌ها و شکم‌ها پیشروی نمی‌کند؛ بخش‌های تار در جای خود نوسان می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳

تشدید و بسامد اصلی

تشدید و بسامد اصلی

اگر تابی را هماهنگ با نوسان طبیعی‌اش هل بدهی، دامنهٔ حرکتش بیشتر می‌شود. تار هم می‌تواند با تحریکِ هماهنگ، نوسان بزرگی پیدا کند؛ به این پدیده تشدید می‌گوییم.

وقتی بلندگویی نزدیک تار روشن است، موج صوتی آن تار را به نوسان وامی‌دارد. اگر بسامد بلندگو با یکی از بسامدهای طبیعی تار برابر شود، تشدید رخ می‌دهد و دامنهٔ نوسان تار افزایش می‌یابد. پس تشدید فقط در بسامد اصلی اتفاق نمی‌افتد؛ هماهنگ‌های بالاتر هم می‌توانند تشدید کنند.

برای تار دو سر بسته، بسامدهای طبیعی به صورت fn=nf1f_n=nf_1 هستند؛ در این رابطه، f1f_1 بسامد اصلی و nn عدد صحیح مثبت است. بنابراین، اختلاف دو بسامد تشدیدی پیاپی برابر بسامد اصلی است:

fn+1−fn=f1f_{n+1}-f_n=f_1

حواست باشد «پیاپی» مهم است: اگر بین دو بسامد داده‌شده، بسامد تشدیدی دیگری وجود داشته باشد، نمی‌توان اختلافشان را مستقیماً بسامد اصلی دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴

وقتی هوا تشدید می‌کند

وقتی هوا تشدید می‌کند

تا اینجا نوسان تار را بررسی کردیم؛ اما هوای درون یک محفظه هم می‌تواند نوسان کند و تشدید شود. وقتی در دهانهٔ صدف حلزونی می‌دمیم، جریان هوا نوسان ایجاد می‌کند. اگر این تحریک، نوسان‌های طبیعی هوای درون صدف را برانگیزد، صدا تقویت می‌شود؛ پس صدف فقط مسیر عبور هوا نیست، فضای درون آن هم در تولید صدا نقش دارد.

شکل و اندازهٔ فضای هوا تعیین می‌کند کدام بسامدها بهتر تقویت شوند. به همین دلیل، محفظه‌های متفاوت لزوماً صدای یکسانی ندارند؛ درست مثل وقتی که در دهانهٔ بطری‌های متفاوت می‌دمی.

در گالنِ در حال خالی‌شدن هم، با پایین‌رفتن سطح آب، فضای هوا بزرگ‌تر می‌شود. در این وضعیت، بسامد مشخصهٔ نوسان هوا کاهش می‌یابد و صدای گلوپ‌گلوپ به سمت بم‌ترشدن می‌رود. بنابراین برای توضیح صدا، فقط به آب یا جنس ظرف نگاه نکن؛ فضای هوای داخل آن هم مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴

مثال حل‌شده

تاری دو سر بسته به طول 0.60 m0.60\,\mathrm{m}، دو بسامد تشدیدی پیاپیِ 300 Hz300\,\mathrm{Hz} و 400 Hz400\,\mathrm{Hz} دارد. بسامد اصلی و تندی موج عرضی روی تار را پیدا کن.

  1. برای تار دو سر بسته، بسامدهای طبیعی مضرب‌های صحیح بسامد اصلی‌اند: fn=nf1f_n=n f_1.

  2. چون دو بسامد داده‌شده پیاپی‌اند، اختلاف آن‌ها همان بسامد اصلی است: f1=400−300=100 Hzf_1=400-300=100\,\mathrm{Hz}.

  3. در هماهنگ اول، طول تار برابر نصف طول موج است؛ بنابراین λ1=2L=2×0.60=1.20 m\lambda_1=2L=2\times0.60=1.20\,\mathrm{m}.

  4. از رابطهٔ تندی موج استفاده می‌کنیم: v=f1λ1=100×1.20=120 m/sv=f_1\lambda_1=100\times1.20=120\,\mathrm{m/s}.

  5. برای بررسی پاسخ، داریم 300=3×100300=3\times100 و 400=4×100400=4\times100؛ پس این دو بسامد واقعاً هماهنگ‌های پیاپی‌اند.

جواب: بسامد اصلی تار 100 Hz100\,\mathrm{Hz} و تندی موج عرضی روی آن 120 m/s120\,\mathrm{m/s} است.

نکات مهم

  • جابه‌جایی برایند، جمع جبری جابه‌جایی موج‌هاست؛ پس هم‌پوشانی می‌تواند باعث تقویت یا تضعیف شود.
  • با ثابت ماندن شرایط دیگر، طول موج کمتر به فاصلهٔ کمتر ناحیه‌های تقویت و تضعیف صوت و نوارهای باریک‌تر تداخل نور می‌انجامد.
  • تار دو سر بسته بسامدهای طبیعی fn=nf1f_n=n f_1 دارد و با تحریک در این بسامدها تشدید می‌کند؛ هوای درون محفظه نیز می‌تواند تشدید کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۴ فیزیک دوازدهم ریاضی · رایگان