درس ۱ · صفحهٔ ۸۹ تا ۹۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۴ــ۱ بازتاب موج
در این درس یاد میگیری بازتاب موج را با پرتوها توضیح بدهی، با زمان رفتوبرگشت صوت فاصله را حساب کنی و کاربردهای بازتاب و تفاوت بازتاب آینهای و پخشنده را بشناسی.
پیش از شروع
خفاش در تاریکی، بدون دیدن یک مانع، چطور میفهمد آن مانع کجاست؟
خفاش موج فراصوت میفرستد و بازتاب آن را از اجسام دریافت میکند. فاصلهٔ زمانیِ فرستادن موج تا دریافت بازتاب، اطلاعاتی دربارهٔ فاصلهٔ جسم میدهد؛ البته موج در این مدت هم مسیر رفت را طی کرده و هم مسیر برگشت را.
برگشت تپ از انتهای ثابت
برگشت تپ از انتهای ثابت
یک طناب کشیده را تصور کن که سرِ دورش محکم به دیوار بسته شده است. اگر سرِ در دستت را یک بار بالا و پایین ببری، یک برآمدگیِ گذرا، یا تپ، بهسوی دیوار حرکت میکند. به تپی که بهسوی تکیهگاه میرود، تپِ تابیده میگوییم.
وقتی تپ به انتهای ثابت میرسد، طناب به تکیهگاه نیرو وارد میکند. طبق قانون سوم نیوتون، تکیهگاه هم نیرویی هماندازه و در جهت مخالف به طناب وارد میکند؛ در نتیجه، تپی ایجاد میشود که در طول طناب بهسوی تو برمیگردد. این تپِ بازتابیده است.
نکتهٔ مهم این است که تپ در بازتاب از انتهای ثابت، وارونه میشود: اگر تپِ تابیده برآمدگیِ رو به بالا باشد، تپِ بازتابیده فرورفتگیِ رو به پایین خواهد بود.
پس دو تغییر را جدا ببین: جهت حرکت تپ برعکس میشود و شکل تپ نسبت به وضعیت تعادل وارونه میشود. برگشت تپ به معنی حرکت کل طناب بهسوی تو نیست؛ بخشهای طناب فقط نوسان میکنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
پرتو و قانون بازتاب
پرتو و قانون بازتاب
برای نشان دادن حرکت موج روی آب، لازم نیست همهٔ جبهههای موج را بکشیم. میتوانیم از پرتو استفاده کنیم: پیکانی عمود بر جبهههای موج که جهت پیشروی موج را نشان میدهد.
حالا فرض کن موج به مانعی تخت میرسد. در محل برخورد، خطی فرضی عمود بر سطح مانع رسم میکنیم. زاویهٔ پرتوی تابیده با این خط، زاویهٔ تابش است؛ زاویهٔ پرتوی بازتابیده با همین خط هم زاویهٔ بازتابش است.
قانون بازتاب میگوید:
پس پرتو پس از برخورد، در سوی دیگر خط عمود با همان زاویه برمیگردد. این قانون فقط برای موج آب نیست؛ صوت و نور هم از آن پیروی میکنند.
نکتهٔ مهم این است که زاویهها را با خط عمود میسنجیم، نه با خود سطح. اگر زاویهای با سطح داده شده باشد، باید ابتدا زاویهٔ آن با خط عمود را پیدا کنیم؛ این دو زاویه رویهم هستند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱
پژواک؛ راهی برای فاصلهسنجی
پژواک؛ راهی برای فاصلهسنجی
خفاش برای پیدا کردن مانع، موج فراصوتی میفرستد و بازتاب آن را دریافت میکند. فاصلهٔ زمانی میان فرستادن موج و دریافت بازتاب، سرنخی از فاصلهٔ مانع است: هرچه مانع دورتر باشد، بازگشت موج بیشتر طول میکشد. سونار کشتیها هم از همین روش برای مکانیابی اجسام زیر آب استفاده میکند.
نکتهٔ اصلی، مسیر رفتوبرگشت است. اگر فاصلهٔ جسم تا فرستنده را بگیریم و گیرنده کنار فرستنده باشد، صوت تا جسم میرود و همان فاصله را برمیگردد؛ پس مسیر کل برابر است. با تندی ثابت صوت و زمان رفتوبرگشت داریم:
پس فاصلهٔ جسم نیست؛ کل مسیر پیمودهشدهٔ صوت است.
وقتی کنار صخرهای دست میزنی، ممکن است بازتاب صدا را جداگانه بشنوی؛ این همان پژواک است. گوش انسان برای تشخیص آن از صدای اولیه، به تأخیری دستکم حدود نیاز دارد. این محدودیت گوش را نباید با توانایی دستگاههای اندازهگیری یکی دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲
از آنتن بشقابی تا اجاق خورشیدی
از آنتن بشقابی تا اجاق خورشیدی
تا اینجا از بازتاب صوت گفتیم؛ اما نور، امواج رادیویی و فروسرخ هم بازتاب دارند. این امواج الکترومغناطیسی نیز از قانون بازتاب پیروی میکنند: .
حالا سطحی کاو، یعنی فرورفته شبیه داخل کاسه، را تصور کن. وقتی موج تخت به سطح کاوِ مناسب میرسد، پرتوهای موازی آن پس از بازتاب در نقطهای به نام کانون جمع میشوند. چرا جهت پرتوها متفاوت میشود؟ چون خط عمود بر سطح در قسمتهای مختلفِ سطح خمیده، جهت یکسانی ندارد؛ بااینحال، قانون بازتاب در هر نقطه برقرار است.
در آنتن بشقابی، این سازوکار امواج رادیویی را روی گیرندهٔ نزدیک کانون متمرکز میکند. در اجاق خورشیدی هم انرژی تابشی خورشید در ناحیهٔ کانون جمع میشود تا آب یا غذا گرم شود. پس سطح کاو انرژی تازهای تولید نمیکند؛ انرژی دریافتی را در ناحیهای کوچکتر متمرکز میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳
چرا کاغذ مثل آینه نیست؟
چرا کاغذ مثل آینه نیست؟
روی کاغذ و آینه هر دو نور میتابد؛ پس چرا فقط در آینه تصویر خودت را میبینی؟ تفاوت در همواری سطح نسبت به طولموج نور است، نه در اصل بازتاب.
اگر ناهمواریهای سطح در مقایسه با طولموج نور بسیار کوچک باشند، سطح هموار محسوب میشود. یک دسته پرتوی موازی پس از بازتاب از آینهٔ تخت، موازی میماند؛ این بازتاب آینهای است.
اما کاغذ، با اینکه زیر انگشت صاف به نظر میرسد، برای نور سطحی ناهموار دارد. بخشهای ریز سطح آن جهتهای متفاوتی دارند؛ بنابراین پرتوهای موازی پس از برخورد، به جهتهای مختلف میروند. این بازتاب پخشنده باعث میشود کاغذ را از جهتهای گوناگون ببینی، ولی تصویر آینهای روی آن تشکیل نشود.
نکتهٔ مهم: در بازتاب پخشنده هم قانون برقرار است! فقط باید زاویهها را نسبت به خط عمود بر همان بخش کوچک سطح بسنجی، نه یک خط عمود مشترک برای تمام سطح.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
مثال حلشده
برای اینکه پژواک صدایت را جدا از صدای اصلی بشنوی، کمترین فاصلهات از یک دیوار بلند چقدر باید باشد؟ تندی صوت را و کمترین تأخیر قابل تشخیص گوش را بگیر.
اگر فاصله تا دیوار را بنامیم، صوت تا دیوار میرود و به گوش برمیگردد؛ پس طول مسیر کل است.
رابطهٔ زمان حرکت صوت را مینویسیم: ؛ بنابراین .
برای کمترین فاصله، کمترین تأخیر قابل تشخیص را قرار میدهیم: .
حاصل برابر است با . مقدار مسیر رفتوبرگشت صوت است، نه فاصلهٔ تو تا دیوار.
نکات مهم
- تپ در انتهای ثابت وارونه بازمیگردد و در بازتاب همهٔ موجها، زاویههای تابش و بازتابش نسبت به خط عمود بر سطح برابرند.
- در مکانیابی پژواکی با فرستنده و گیرندهٔ کنار هم، فاصله از رابطهٔ به دست میآید، چون صوت مسیر را رفتوبرگشت طی میکند.
- سطح کاو میتواند امواج تخت را در کانون جمع کند و همواری سطح نسبت به طولموج، بازتاب آینهای یا پخشنده را تعیین میکند؛ قانون بازتاب در هر دو برقرار است.