درس ۱ · صفحهٔ ۱۱۵ تا ۱۲۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۵ـ۱ اثر فوتوالکتریک و فوتون
در این درس یاد میگیری اثر فوتوالکتریک را با مدل فوتونی توضیح دهی، نقش شدت و بسامد نور را از هم تشخیص دهی و انرژی فوتون، آستانهٔ گسیل و بیشینهٔ انرژی جنبشی فوتوالکترونها را محاسبه کنی.
پیش از شروع
چرا ممکن است نور مرئیِ خیلی پرشدت نتواند از یک فلز الکترون جدا کند، اما نور فرابنفشِ کمشدت بتواند؟
برای جدا کردن الکترون، فقط مقدار کل انرژیِ تابیدهشده مهم نیست؛ انرژی هر فوتون هم باید کافی باشد. نور پرشدت، فوتونهای بیشتری میرساند، اما اگر انرژی تکتک آنها کم باشد، الکترونی از فلز خارج نمیشود.
نوری که الکترون جدا میکند
نوری که الکترون جدا میکند
تصور کن دو چراغ داریم: یکی نور مرئیِ پرشدت میتاباند و دیگری نور فرابنفش. آیا چراغ پرنورتر حتماً بهتر میتواند الکترونهای یک فلز را جدا کند؟ آزمایش نشان میدهد که پرنورتر بودن بهتنهایی کافی نیست!
اگر به کلاهک فلزیِ یک برقنمای دارای بار منفی، نور فرابنفش بتابانیم، الکترونهایی از آن خارج میشوند. با کمشدن بار منفی، دافعهٔ ورقهها کمتر میشود و ورقهها به هم نزدیک میشوند. اما تاباندن نور مرئیِ لامپ رشتهای به همان کلاهک، چنین تغییری ایجاد نمیکند.
خروج الکترون از سطح فلز بر اثر تابش نور با بسامد مناسب را اثر فوتوالکتریک و الکترونِ خارجشده را فوتوالکترون مینامیم؛ یعنی همان الکترون است، نه نوع تازهای از ذره.
در توضیح کلاسیکی انتظار میرفت نور با هر بسامدی بتواند الکترونها را به نوسان وادارد و سرانجام جدا کند. ولی در آزمایش، اگر بسامد از حد معینی کمتر باشد، افزایش شدت نور هم باعث گسیل نمیشود. همین ناسازگاری، نشانهای بود که توضیح کلاسیکی کافی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶
انرژی هر بستهٔ نور
انرژی هر بستهٔ نور
اینشتین پیشنهاد کرد نور را مجموعهای از بستههای انرژی به نام فوتون در نظر بگیریم. انرژی هر فوتون به بسامد نور بستگی دارد:
در این رابطه، بسامد نور و ثابت پلانک است:
پس هرچه بسامد بیشتر باشد، انرژی هر فوتون بیشتر است. در مدل اینشتین، هر فوتون با یک الکترون برهمکنش میکند؛ اگر انرژی کافی داشته باشد، الکترون بیدرنگ از فلز خارج میشود.
حالا تصور کن بستههایی هماندازه روی یک نوار نقاله میآیند. بیشتر شدن تعداد بستهها، محتوای هر بسته را بیشتر نمیکند! به همین شکل، افزایش شدت نور در بسامد ثابت یعنی فوتونهای بیشتری در هر ثانیه به همان سطح میرسند، نه اینکه هر فوتون پرانرژیتر شود.
بنابراین، اگر گسیل الکترون رخ دهد، افزایش شدت نور تعداد فوتوالکترونها و جریان را بیشتر میکند، اما بیشینهٔ انرژی جنبشی آنها را افزایش نمیدهد. اگر انرژی هر فوتون برای گسیل کافی نباشد، زیاد کردن شدت هم مشکل را حل نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷
سهم جدایی و سهم حرکت
سهم جدایی و سهم حرکت
وقتی یک فوتون به الکترون انرژی میدهد، همهٔ آن انرژی به حرکت تبدیل نمیشود؛ بخشی برای جدا کردن الکترون از فلز لازم است و باقیمانده به انرژی جنبشی آن تبدیل میشود. پس طبق پایستگی انرژی داریم:
این تقسیم شبیه خرج کردن پول برای ورود به یک مجموعهٔ تفریحی است: اول هزینهٔ ورود را میپردازی و فقط باقیمانده برای استفاده در داخل میماند.
الکترونهای فلز به یک اندازه مقید نیستند. تابع کار، یعنی ، کمترین انرژی لازم برای خارج کردن یک الکترون از فلز است و به جنس فلز بستگی دارد. الکترونی که برای جدایی کمترین انرژی را مصرف کند، بیشترین انرژی جنبشی را خواهد داشت:
پس این رابطه انرژی جنبشیِ سریعترین فوتوالکترونها را میدهد، نه لزوماً همهٔ آنها را.
برای بیان این انرژیهای کوچک، الکترونولت یکای مناسبی است:
هنگام تفریق انرژی فوتون و تابع کار، حتماً هر دو را با یک یکا بنویس. الکترونولت یکای انرژی است، نه اختلاف پتانسیل!
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
مرز شروع گسیل
مرز شروع گسیل
برای جدا کردن الکترون از فلز، انرژی هر فوتون باید دستکم به اندازهٔ تابع کار فلز باشد. مثل عبور از یک مانع است: داشتن انرژی کمتر از حد لازم، اجازهٔ عبور نمیدهد. بسامد آستانه، با نماد ، همان کمترین بسامد لازم برای آغاز گسیل است.
در آستانه، تمام انرژی فوتون صرف جدا کردن الکترونِ کممقید میشود و چیزی برای حرکتش باقی نمیماند؛ پس:
اگر باشد، گسیلی رخ نمیدهد؛ حتی با افزایش شدت نور. در ، الکترون در مرز خروج با انرژی جنبشی صفر است و برای ، انرژی اضافه به حرکت آن میرسد.
حالا رابطهٔ را مانند معادلهٔ یک خط ببین: در نمودار برحسب ، شیب برابر و محل برخورد با محور بسامد، است. امتداد ریاضی خط برای بسامدهای کمتر از آستانه، انرژی منفی میدهد؛ اما معنای فیزیکی آن «نبود گسیل» است، نه خروج الکترون با انرژی جنبشی منفی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
از طول موج تا شمار فوتونها
از طول موج تا شمار فوتونها
اگر بهجای بسامد، طول موج نور را بدانیم، چه کنیم؟ با جایگذاری در رابطهٔ انرژی فوتون داریم:
پس طول موج کمتر یعنی انرژی بیشتر برای هر فوتون، نه لزوماً تعداد فوتون بیشتر! برای محاسبهٔ انرژی برحسب الکترونولت، مقدار کاربردی است؛ کافی است طول موج را برحسب نانومتر وارد کنی.
طول موج آستانه برابر است. بنابراین گسیل وقتی امکان دارد که باشد؛ در مرز آستانه، بیشینهٔ انرژی جنبشی صفر است.
حالا یک چشمهٔ تکفام، مثل لیزر، را در نظر بگیر. اگر توان نوری آن باشد، در مدت انرژی کل را گسیل میکند. برای پیدا کردن شمار فوتونها، انرژی کل را بر انرژی هر فوتون تقسیم میکنیم:
در این رابطه، اگر برحسب ژول است، انرژی هر فوتون هم باید برحسب ژول باشد. در توان و زمان برابر، نور با طول موج بلندتر فوتونهای بیشتری دارد، چون سهم انرژی هر فوتون کمتر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹
مثال حلشده
باریکهای تکفام با طول موج و توان نوری ، به مدت به سطح روی با تابع کار میتابد. انرژی هر فوتون، بیشینهٔ انرژی جنبشی و تندی فوتوالکترونها و تعداد فوتونهای تابیدهشده را بیاب. از ، جرم الکترون و تبدیل استفاده کن.
ابتدا انرژی یک فوتون را پیدا میکنیم: .
چون ، گسیل رخ میدهد. پس از صرف کمترین انرژی جدایی، داریم: .
برای محاسبهٔ تندی، انرژی جنبشی را به ژول تبدیل میکنیم: .
از رابطهٔ انرژی جنبشی استفاده میکنیم: .
برای شمارش فوتونها، انرژی هر فوتون و انرژی کل تابش را با یکای یکسان مینویسیم: و .
انرژی کل را بر انرژی یک فوتون تقسیم میکنیم: . این تعداد فوتونهای تابیدهشده است، نه لزوماً تعداد الکترونهای گسیلشده.
نکات مهم
- در مدل فوتونی، انرژی هر فوتون است و افزایش شدت در بسامد ثابت، تعداد فوتونها را زیاد میکند، نه انرژی هر فوتون را.
- در اثر فوتوالکتریک، بخشی از انرژی فوتون صرف جدایی الکترون میشود و بیشینهٔ انرژی جنبشی از رابطهٔ به دست میآید.
- گسیل زمانی ممکن است که یا باشد و تعداد فوتونهای تابیدهشده از رابطهٔ محاسبه میشود.