۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۵ فیزیک دوازدهم ریاضی؛ درسنامه و نکات مهم

«آشنایی با فیزیک اتمی»: ۵ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۳ (ریاضی)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۱۵ تا ۱۳۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۱۵ تا ۱۲۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۵ـ۱ اثر فوتوالکتریک و فوتون

در این درس یاد می‌گیری اثر فوتوالکتریک را با مدل فوتونی توضیح دهی، نقش شدت و بسامد نور را از هم تشخیص دهی و انرژی فوتون، آستانهٔ گسیل و بیشینهٔ انرژی جنبشی فوتوالکترون‌ها را محاسبه کنی.

پیش از شروع

چرا ممکن است نور مرئیِ خیلی پرشدت نتواند از یک فلز الکترون جدا کند، اما نور فرابنفشِ کم‌شدت بتواند؟

برای جدا کردن الکترون، فقط مقدار کل انرژیِ تابیده‌شده مهم نیست؛ انرژی هر فوتون هم باید کافی باشد. نور پرشدت، فوتون‌های بیشتری می‌رساند، اما اگر انرژی تک‌تک آن‌ها کم باشد، الکترونی از فلز خارج نمی‌شود.

نوری که الکترون جدا می‌کند

نوری که الکترون جدا می‌کند

تصور کن دو چراغ داریم: یکی نور مرئیِ پرشدت می‌تاباند و دیگری نور فرابنفش. آیا چراغ پرنورتر حتماً بهتر می‌تواند الکترون‌های یک فلز را جدا کند؟ آزمایش نشان می‌دهد که پرنورتر بودن به‌تنهایی کافی نیست!

اگر به کلاهک فلزیِ یک برق‌نمای دارای بار منفی، نور فرابنفش بتابانیم، الکترون‌هایی از آن خارج می‌شوند. با کم‌شدن بار منفی، دافعهٔ ورقه‌ها کمتر می‌شود و ورقه‌ها به هم نزدیک می‌شوند. اما تاباندن نور مرئیِ لامپ رشته‌ای به همان کلاهک، چنین تغییری ایجاد نمی‌کند.

خروج الکترون از سطح فلز بر اثر تابش نور با بسامد مناسب را اثر فوتوالکتریک و الکترونِ خارج‌شده را فوتوالکترون می‌نامیم؛ یعنی همان الکترون است، نه نوع تازه‌ای از ذره.

در توضیح کلاسیکی انتظار می‌رفت نور با هر بسامدی بتواند الکترون‌ها را به نوسان وادارد و سرانجام جدا کند. ولی در آزمایش، اگر بسامد از حد معینی کمتر باشد، افزایش شدت نور هم باعث گسیل نمی‌شود. همین ناسازگاری، نشانه‌ای بود که توضیح کلاسیکی کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶

انرژی هر بستهٔ نور

انرژی هر بستهٔ نور

اینشتین پیشنهاد کرد نور را مجموعه‌ای از بسته‌های انرژی به نام فوتون در نظر بگیریم. انرژی هر فوتون به بسامد نور بستگی دارد:

E=hfE=hf

در این رابطه، ff بسامد نور و hh ثابت پلانک است:

h=6.63×10−34 J⋅sh=6.63\times10^{-34}\,\mathrm{J\cdot s}

پس هرچه بسامد بیشتر باشد، انرژی هر فوتون بیشتر است. در مدل اینشتین، هر فوتون با یک الکترون برهم‌کنش می‌کند؛ اگر انرژی کافی داشته باشد، الکترون بی‌درنگ از فلز خارج می‌شود.

حالا تصور کن بسته‌هایی هم‌اندازه روی یک نوار نقاله می‌آیند. بیشتر شدن تعداد بسته‌ها، محتوای هر بسته را بیشتر نمی‌کند! به همین شکل، افزایش شدت نور در بسامد ثابت یعنی فوتون‌های بیشتری در هر ثانیه به همان سطح می‌رسند، نه اینکه هر فوتون پرانرژی‌تر شود.

بنابراین، اگر گسیل الکترون رخ دهد، افزایش شدت نور تعداد فوتوالکترون‌ها و جریان را بیشتر می‌کند، اما بیشینهٔ انرژی جنبشی آن‌ها را افزایش نمی‌دهد. اگر انرژی هر فوتون برای گسیل کافی نباشد، زیاد کردن شدت هم مشکل را حل نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

سهم جدایی و سهم حرکت

سهم جدایی و سهم حرکت

وقتی یک فوتون به الکترون انرژی می‌دهد، همهٔ آن انرژی به حرکت تبدیل نمی‌شود؛ بخشی برای جدا کردن الکترون از فلز لازم است و باقی‌مانده به انرژی جنبشی آن تبدیل می‌شود. پس طبق پایستگی انرژی داریم:

hf=W+Khf=W+K

این تقسیم شبیه خرج کردن پول برای ورود به یک مجموعهٔ تفریحی است: اول هزینهٔ ورود را می‌پردازی و فقط باقی‌مانده برای استفاده در داخل می‌ماند.

الکترون‌های فلز به یک اندازه مقید نیستند. تابع کار، یعنی W0W_0، کمترین انرژی لازم برای خارج کردن یک الکترون از فلز است و به جنس فلز بستگی دارد. الکترونی که برای جدایی کمترین انرژی را مصرف کند، بیشترین انرژی جنبشی را خواهد داشت:

Kmax⁡=hf−W0K_{\max}=hf-W_0

پس این رابطه انرژی جنبشیِ سریع‌ترین فوتوالکترون‌ها را می‌دهد، نه لزوماً همهٔ آن‌ها را.

برای بیان این انرژی‌های کوچک، الکترون‌ولت یکای مناسبی است:

1 eV=1.60×10−19 J1\,\mathrm{eV}=1.60\times10^{-19}\,\mathrm{J}

هنگام تفریق انرژی فوتون و تابع کار، حتماً هر دو را با یک یکا بنویس. الکترون‌ولت یکای انرژی است، نه اختلاف پتانسیل!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸

مرز شروع گسیل

مرز شروع گسیل

برای جدا کردن الکترون از فلز، انرژی هر فوتون باید دست‌کم به اندازهٔ تابع کار فلز باشد. مثل عبور از یک مانع است: داشتن انرژی کمتر از حد لازم، اجازهٔ عبور نمی‌دهد. بسامد آستانه، با نماد f0f_0، همان کمترین بسامد لازم برای آغاز گسیل است.

در آستانه، تمام انرژی فوتون صرف جدا کردن الکترونِ کم‌مقید می‌شود و چیزی برای حرکتش باقی نمی‌ماند؛ پس:

Kmax⁡=0⇒hf0=W0⇒f0=W0hK_{\max}=0 \quad\Rightarrow\quad hf_0=W_0 \quad\Rightarrow\quad f_0=\dfrac{W_0}{h}

اگر f<f0f<f_0 باشد، گسیلی رخ نمی‌دهد؛ حتی با افزایش شدت نور. در f=f0f=f_0، الکترون در مرز خروج با انرژی جنبشی صفر است و برای f>f0f>f_0، انرژی اضافه به حرکت آن می‌رسد.

حالا رابطهٔ Kmax⁡=hf−W0K_{\max}=hf-W_0 را مانند معادلهٔ یک خط ببین: در نمودار Kmax⁡K_{\max} برحسب ff، شیب برابر hh و محل برخورد با محور بسامد، f0f_0 است. امتداد ریاضی خط برای بسامدهای کمتر از آستانه، انرژی منفی می‌دهد؛ اما معنای فیزیکی آن «نبود گسیل» است، نه خروج الکترون با انرژی جنبشی منفی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸

از طول موج تا شمار فوتون‌ها

از طول موج تا شمار فوتون‌ها

اگر به‌جای بسامد، طول موج نور را بدانیم، چه کنیم؟ با جای‌گذاری f=c/λf=c/\lambda در رابطهٔ انرژی فوتون داریم:

E=hcλE=\dfrac{hc}{\lambda}

پس طول موج کمتر یعنی انرژی بیشتر برای هر فوتون، نه لزوماً تعداد فوتون بیشتر! برای محاسبهٔ انرژی برحسب الکترون‌ولت، مقدار hc=1240 eV⋅nmhc=1240\,\mathrm{eV\cdot nm} کاربردی است؛ کافی است طول موج را برحسب نانومتر وارد کنی.

طول موج آستانه برابر λ0=hc/W0\lambda_0=hc/W_0 است. بنابراین گسیل وقتی امکان دارد که λ≤λ0\lambda\leq\lambda_0 باشد؛ در مرز آستانه، بیشینهٔ انرژی جنبشی صفر است.

حالا یک چشمهٔ تکفام، مثل لیزر، را در نظر بگیر. اگر توان نوری آن PP باشد، در مدت tt انرژی کل PtPt را گسیل می‌کند. برای پیدا کردن شمار فوتون‌ها، انرژی کل را بر انرژی هر فوتون تقسیم می‌کنیم:

N=PtE=PtλhcN=\dfrac{Pt}{E}=\dfrac{Pt\lambda}{hc}

در این رابطه، اگر PtPt برحسب ژول است، انرژی هر فوتون هم باید برحسب ژول باشد. در توان و زمان برابر، نور با طول موج بلندتر فوتون‌های بیشتری دارد، چون سهم انرژی هر فوتون کمتر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹

مثال حل‌شده

باریکه‌ای تکفام با طول موج 248 nm248\,\mathrm{nm} و توان نوری 2.00 W2.00\,\mathrm{W}، به مدت 1.00 s1.00\,\mathrm{s} به سطح روی با تابع کار 4.31 eV4.31\,\mathrm{eV} می‌تابد. انرژی هر فوتون، بیشینهٔ انرژی جنبشی و تندی فوتوالکترون‌ها و تعداد فوتون‌های تابیده‌شده را بیاب. از hc=1240 eV⋅nmhc=1240\,\mathrm{eV\cdot nm}، جرم الکترون me=9.11×10−31 kgm_e=9.11\times10^{-31}\,\mathrm{kg} و تبدیل 1 eV=1.60×10−19 J1\,\mathrm{eV}=1.60\times10^{-19}\,\mathrm{J} استفاده کن.

  1. ابتدا انرژی یک فوتون را پیدا می‌کنیم: E=hc/λ=1240/248=5.00 eVE=hc/\lambda=1240/248=5.00\,\mathrm{eV}.

  2. چون 5.00 eV>4.31 eV5.00\,\mathrm{eV}>4.31\,\mathrm{eV}، گسیل رخ می‌دهد. پس از صرف کمترین انرژی جدایی، داریم: Kmax⁡=E−W0=5.00−4.31=0.69 eVK_{\max}=E-W_0=5.00-4.31=0.69\,\mathrm{eV}.

  3. برای محاسبهٔ تندی، انرژی جنبشی را به ژول تبدیل می‌کنیم: Kmax⁡=0.69×1.60×10−19=1.104×10−19 JK_{\max}=0.69\times1.60\times10^{-19}=1.104\times10^{-19}\,\mathrm{J}.

  4. از رابطهٔ انرژی جنبشی استفاده می‌کنیم: vmax⁡=2Kmax⁡/me=(2×1.104×10−19)/(9.11×10−31)≈4.92×105 m/sv_{\max}=\sqrt{2K_{\max}/m_e}=\sqrt{(2\times1.104\times10^{-19})/(9.11\times10^{-31})}\approx4.92\times10^5\,\mathrm{m/s}.

  5. برای شمارش فوتون‌ها، انرژی هر فوتون و انرژی کل تابش را با یکای یکسان می‌نویسیم: E=5.00×1.60×10−19=8.00×10−19 JE=5.00\times1.60\times10^{-19}=8.00\times10^{-19}\,\mathrm{J} و Eکل=Pt=2.00×1.00=2.00 JE_{\text{کل}}=Pt=2.00\times1.00=2.00\,\mathrm{J}.

  6. انرژی کل را بر انرژی یک فوتون تقسیم می‌کنیم: N=Eکل/E=2.00/(8.00×10−19)=2.50×1018N=E_{\text{کل}}/E=2.00/(8.00\times10^{-19})=2.50\times10^{18}. این تعداد فوتون‌های تابیده‌شده است، نه لزوماً تعداد الکترون‌های گسیل‌شده.

جواب: انرژی هر فوتون 5.00 eV5.00\,\mathrm{eV}، بیشینهٔ انرژی جنبشی 0.69 eV0.69\,\mathrm{eV}، بیشینهٔ تندی تقریباً 4.92×105 m/s4.92\times10^5\,\mathrm{m/s} و تعداد فوتون‌های تابیده‌شده 2.50×10182.50\times10^{18} است.

نکات مهم

  • در مدل فوتونی، انرژی هر فوتون E=hf=hc/λE=hf=hc/\lambda است و افزایش شدت در بسامد ثابت، تعداد فوتون‌ها را زیاد می‌کند، نه انرژی هر فوتون را.
  • در اثر فوتوالکتریک، بخشی از انرژی فوتون صرف جدایی الکترون می‌شود و بیشینهٔ انرژی جنبشی از رابطهٔ Kmax⁡=hf−W0K_{\max}=hf-W_0 به دست می‌آید.
  • گسیل زمانی ممکن است که f≥f0=W0/hf\geq f_0=W_0/h یا λ≤λ0=hc/W0\lambda\leq\lambda_0=hc/W_0 باشد و تعداد فوتون‌های تابیده‌شده از رابطهٔ N=Pt/EN=Pt/E محاسبه می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۲۱ تا ۱۲۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۵ـ۲ طیف خطی

در این درس یاد می‌گیری طیف پیوسته را از طیف خطی تشخیص بدهی و با رابطه‌های بالمر و ریدبرگ، طول‌موج خط‌ها و حدهای طول‌موج رشته‌های هیدروژن را به‌دست آوری.

پیش از شروع

اگر نور دو لامپِ حاوی گازهای متفاوت را از منشور بگذرانیم، آیا می‌توانیم فقط از روی نقش نور روی پرده بفهمیم در هر لامپ چه گازی وجود دارد؟

بله؛ گاز رقیق و کم‌فشار به‌جای یک نوار رنگی پیوسته، خط‌هایی با طول‌موج‌های مشخص ایجاد می‌کند. الگوی این خط‌ها برای اتم‌های هر گاز ویژه است و مثل یک اثر انگشت، به شناسایی آن کمک می‌کند.

نوار پیوسته یا خط‌های جدا؟

نوار پیوسته یا خط‌های جدا؟

نور رشتهٔ داغ یک لامپ و نور گاز رقیقِ نئون، هر دو به چشم ما می‌رسند؛ اما اگر طول‌موج‌هایشان را از هم جدا کنیم، نقش یکسانی نمی‌بینیم!

جامد داغ، مانند رشتهٔ لامپ روشن، گستره‌ای پیوسته از طول‌موج‌ها را گسیل می‌کند. بخش مرئیِ طیف آن نواری رنگی است که رنگ‌ها بدون فاصله به هم می‌رسند؛ به این نقش، طیف گسیلی پیوسته می‌گوییم. این پیوستگی با برهم‌کنش قوی اتم‌ها در جامد ارتباط دارد.

اما گاز رقیق و کم‌فشار فقط طول‌موج‌های معینی گسیل می‌کند. بنابراین طیف آن از خط‌های روشنِ جدا از هم تشکیل می‌شود که میانشان تاریک است؛ این همان طیف گسیلی خطی است.

نکتهٔ کاربردی اینجاست: مجموعهٔ طول‌موج‌های این خط‌ها برای اتم‌های هر گاز مخصوص همان گاز است؛ درست مثل اثر انگشت! پس تفاوت طیف نئون و جیوه می‌تواند به شناسایی آن‌ها کمک کند. ملاک تشخیص، جای خط‌هاست، نه صرفاً روشن‌تر بودن نور.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

طیف خطی را چگونه می‌بینیم؟

طیف خطی را چگونه می‌بینیم؟

برای دیدن طیف خطی، اول باید گاز را به تابش وادار کنیم. در یک لامپ شیشه‌ای باریک، مقداری گاز رقیق و کم‌فشار قرار می‌دهیم. دو سر لامپ، دو الکترود دارد: آند به پایانهٔ مثبت و کاتد به پایانهٔ منفی منبع ولتاژ بالا وصل می‌شود.

ولتاژ بالا باعث تخلیهٔ الکتریکی در گاز می‌شود؛ در نتیجه، اتم‌های گاز نور گسیل می‌کنند. رنگ این نور به نوع گاز بستگی دارد؛ به همین دلیل لامپ‌های حاوی گازهای متفاوت می‌توانند رنگ‌های متفاوتی داشته باشند.

حالا نور لامپ را از شکاف باریکی عبور می‌دهیم و به منشور می‌تابانیم. منشور طول‌موج‌های موجود در نور را از هم جدا می‌کند و روی پرده خط‌های روشن جداگانه می‌بینیم. دقت کن: منشور سازندهٔ این طول‌موج‌ها نیست؛ فقط آنچه را گاز گسیل کرده است، جدا و قابل مشاهده می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

نظم خط‌های هیدروژن

نظم خط‌های هیدروژن

خط‌های جداگانۀ طیف هیدروژن بی‌نظم نیستند! بالمر رابطه‌ای پیدا کرد که طول‌موج خط‌های شناخته‌شدۀ آن زمان را به هم پیوند می‌داد؛ مثل الگویی که با انتخاب هر شمارۀ مجاز، جای یک خط را روی طیف مشخص می‌کند.

رابطۀ بالمر این است:

λ=(364.6 nm)n2n2−22\lambda=(364.6\,\mathrm{nm})\frac{n^2}{n^2-2^2}

در این رابطه، λ\lambda طول‌موج است و nn باید عددی صحیح و دست‌کم برابر با 33 باشد؛ یعنی n=3,4,5,…n=3,4,5,\ldots. پس نمی‌توان هر عدد دلخواه، مثلاً n=3.5n=3.5، را برای ساختن یک خط طیفی در رابطه گذاشت.

با انتخاب عددهای مجاز، طول‌موج‌های مشخص و جدا از هم به دست می‌آیند، نه یک نوار پیوسته. چهار خط نخست این رشته در ناحیۀ مرئی‌اند: به‌ترتیب قرمز، آبی و دو خط بنفش. البته رشتۀ بالمر فقط به نور مرئی محدود نیست و خط‌هایی در فرابنفش هم دارد.

هنگام استفاده از رابطه، به واحد دقت کن: چون ضریب آن برحسب nm\mathrm{nm} است، طول‌موج هم برحسب همین واحد به دست می‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

یک رابطه برای رشته‌های مختلف

یک رابطه برای رشته‌های مختلف

آیا همۀ خط‌های هیدروژن با رابطۀ بالمر توصیف می‌شوند؟ نه؛ هیدروژن رشته‌های دیگری هم دارد. رابطۀ ریدبرگ طول‌موج خط‌های این رشته‌ها را به دست می‌دهد:

1λ=R(1n′2−1n2)\frac{1}{\lambda}=R\left(\frac{1}{n'^2}-\frac{1}{n^2}\right)

در این رابطه، RR ثابت ریدبرگ است و برای محاسبه‌های تقریبی می‌توان نوشت: R≈0.011 nm−1R\approx0.011\,\mathrm{nm}^{-1}. با این واحد، طول‌موج بر حسب nm\mathrm{nm} به دست می‌آید؛ یادت باشد سمت چپ رابطه وارون طول‌موج است، نه خود طول‌موج.

دو عدد رابطه نقش متفاوتی دارند:

  • n′n' رشته را مشخص می‌کند و در آن رشته ثابت می‌ماند.
  • nn خط را مشخص می‌کند و عددی صحیح و بزرگ‌تر از n′n' است.

مثل نشانی یک خانه: نام خیابان ثابت است، ولی شمارۀ خانه تغییر می‌کند! برای رشتۀ بالمر، n′=2n'=2 و مقدارهای مجاز nn برابر 3,4,5,…3,4,5,\ldots هستند. رشتۀ بالمر بخش مرئی و فرابنفش دارد؛ لیمان در فرابنفش و پاشن، براکت و پفوند در فروسرخ‌اند. لازم نیست مقدار n′n' رشته‌ها را حفظ کنی؛ در مسئله به تو داده می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

اولین خط و مرز رشته

اولین خط و مرز رشته

در هر رشته، n′n' ثابت است و کوچک‌ترین مقدار مجازِ nn برابر n′+1n'+1 است. این مقدار، اولین خط رشته و بلندترین طول‌موج آن را می‌دهد. چرا؟ بیایید رابطۀ ریدبرگ را دنبال کنیم:

1λ=R(1n′2−1n2)\frac{1}{\lambda}=R\left(\frac{1}{n'^2}-\frac{1}{n^2}\right)

وقتی nn بزرگ‌تر می‌شود، 1n2\frac{1}{n^2} کوچک‌تر می‌شود؛ پس مقدار داخل پرانتز و در نتیجه 1λ\frac{1}{\lambda} افزایش می‌یابد. دقت کن: افزایشِ وارونۀ طول‌موج یعنی خود طول‌موج کاهش می‌یابد، نه افزایش!

با بزرگ‌تر و بزرگ‌تر شدن nn، عبارت 1n2\frac{1}{n^2} به صفر نزدیک می‌شود. بنابراین در حد n→∞n\to\infty، به مرز کوتاه‌ترین طول‌موج می‌رسیم:

λmin⁡=n′2R\lambda_{\min}=\frac{n'^2}{R}

پس برای پیدا کردن دو سرِ بازۀ طول‌موج یک رشته، لازم نیست همۀ خط‌ها را حساب کنی: برای بلندترین طول‌موج، نخستین عدد صحیحِ مجاز را انتخاب کن و برای حد کوتاه‌ترین طول‌موج، nn را به بی‌نهایت میل بده. این مرز، خطی با یک مقدار متناهیِ nn نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۴

نکات مهم

  • جامد داغ طیف پیوسته می‌دهد، اما گاز رقیق و کم‌فشار خط‌هایی با طول‌موج‌های مشخص و ویژهٔ نوع اتم‌هایش گسیل می‌کند.
  • در رابطهٔ ریدبرگ، 1λ=R(1n′2−1n2)\frac{1}{\lambda}=R(\frac{1}{n'^2}-\frac{1}{n^2})، مقدار ثابت n′n' رشته را مشخص می‌کند و عددهای صحیح n>n′n>n' خط‌های آن را تعیین می‌کنند.
  • در هر رشته، بلندترین طول‌موج مربوط به n=n′+1n=n'+1 و حد کوتاه‌ترین طول‌موج مربوط به n→∞n\to\infty است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۲۵ تا ۱۳۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۵ مدل اتم رادرفورد ـ بور

در این درس یاد می‌گیری چگونه شواهد آزمایشگاهی به مدل رادرفورد و سپس مدل بور انجامیدند، با ترازهای انرژی هیدروژن انرژی و طول موج فوتون را محاسبه کنی و توانایی‌ها و محدودیت‌های مدل بور را توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر بیشتر ذره‌های آلفا از ورقهٔ نازک طلا عبور می‌کنند، چرا تعداد کمی از آن‌ها به عقب برمی‌گردند؟ این اتفاق دربارهٔ درون اتم چه می‌گوید؟

بیشتر فضای اتم خالی است؛ برای همین بیشتر ذره‌های آلفا تقریباً بدون انحراف عبور می‌کنند. اما بار مثبت و بخش عمدهٔ جرم اتم در هسته‌ای بسیار کوچک متمرکز است و نزدیک‌شدن به آن می‌تواند ذرهٔ آلفا را به‌شدت منحرف کند.

کشف هسته و معمای پایداری

کشف هسته و معمای پایداری

تصور کن چیزی را به یک ورقهٔ بسیار نازک پرتاب کنی و ناگهان به سوی خودت برگردد! رادرفورد با چنین شگفتی‌ای روبه‌رو شد.

در مدل تامسون، بار مثبت در سراسر اتم پخش بود و الکترون‌ها درون آن قرار داشتند؛ پس انتظار می‌رفت ذره‌های مثبت آلفا با انحرافی اندک از ورقهٔ طلا بگذرند. اما آزمایش نشان داد بیشترشان تقریباً مستقیم عبور می‌کنند، درحالی‌که تعداد کمی شدیداً منحرف می‌شوند یا برمی‌گردند.

رادرفورد نتیجه گرفت بیشتر حجم اتم فضای خالی است و بار مثبت و بخش عمدهٔ جرم آن در هسته‌ای بسیار کوچک و چگال متمرکز شده‌اند. نزدیک‌شدن آلفای مثبت به این هستهٔ مثبت می‌تواند انحراف بزرگی ایجاد کند.

اما یک معما باقی ماند: چرا الکترون روی هسته سقوط نمی‌کند؟ اگر ساکن باشد، جاذبهٔ الکتریکی آن را به سوی هسته می‌کشد. اگر دور هسته بچرخد، حتی با تندی ثابت، جهت سرعتش تغییر می‌کند؛ پس شتاب دارد. طبق فیزیک کلاسیک باید تابش کند، انرژی از دست بدهد و سرانجام روی هسته بیفتد. همچنین این تصویر، طیفی پیوسته پیش‌بینی می‌کرد، نه طیف خطی مشاهده‌شده. بنابراین کشف هسته درست بود، ولی توضیح پایداری اتم هنوز کامل نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۵

مدارهای مجاز بور

مدارهای مجاز بور

بور برای حل معمای پایداری اتم پیشنهاد کرد که الکترون نمی‌تواند هر مدار و هر انرژی دلخواهی داشته باشد؛ فقط حالت‌های معینی مجازند. مثل پله‌های یک نردبان که جای پا فقط روی پله‌هاست، نه بین آن‌ها؛ البته این فقط تشبیهی برای گسسته بودن حالت‌ها است.

در مدل بور برای اتم هیدروژن داریم:

rn=a0n2r_n=a_0n^2

En=−13.6 eVn2E_n=\frac{-13.6\,\mathrm{eV}}{n^2}

در این رابطه‌ها، n=1،2،3،…n=1،2،3،\ldots عدد کوانتومی است و a0=5.29×10−11 ma_0=5.29\times10^{-11}\,\mathrm{m} شعاع کوچک‌ترین مدار است. با افزایش nn، شعاع بزرگ‌تر می‌شود و انرژی، با اینکه همچنان منفی است، افزایش می‌یابد؛ یعنی کمتر منفی می‌شود.

نکتهٔ جسورانهٔ بور این بود: الکترون هنگام حضور در مدار مجاز، تابش نمی‌کند؛ به همین دلیل آن را «مدار مانا» می‌نامیم. این فرض برخلاف پیش‌بینی فیزیک کلاسیک برای بارِ شتاب‌دار است.

اما اگر الکترون از تراز پرانرژی‌تر به تراز کم‌انرژی‌تر برود، یک فوتون گسیل می‌شود که انرژی‌اش دقیقاً برابر انرژی ازدست‌رفتهٔ الکترون است:

EU−EL=hfE_\mathrm{U}-E_\mathrm{L}=hf

پس باید ماندن در مدار را از گذار بین دو تراز جدا کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷

از حالت پایه تا یونش

از حالت پایه تا یونش

نمودار ترازهای انرژی هیدروژن را مثل نردبانی تصور کن که فاصلهٔ پله‌هایش یکسان نیست. پایین‌ترین پله، حالت پایه است: n=1n=1 و E1=−13.6 eVE_1=-13.6\,\mathrm{eV}. الکترون هیدروژن در دمای اتاق اغلب در همین حالت قرار دارد.

پله‌های بالاتر، حالت‌های برانگیخته هستند؛ پس نخستین حالت برانگیخته به n=2n=2 مربوط است، نه n=1n=1. با افزایش nn، انرژی بیشتر، یعنی کمتر منفی می‌شود و فاصلهٔ ترازهای پیاپی کاهش می‌یابد. این ترازها به مرز E=0E=0 نزدیک می‌شوند که متناظر با n→∞n\to\infty است.

منفی بودن انرژی یعنی الکترون به اتم مقید است، نه اینکه انرژی گرفتن ناممکن باشد. برای رها کردن آن باید انرژی بدهیم؛ شبیه بیرون آوردن توپ از یک گودی. مرز انرژی صفر، مرز رها شدن الکترون است.

انرژی لازم برای رساندن الکترون از حالت پایه به این مرز، انرژی یونش نام دارد و برای هیدروژن برابر 13.6 eV13.6\,\mathrm{eV} است. اگر انرژی بیشتری بدهیم، الکترونِ آزادشده انرژی جنبشی هم خواهد داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸

از اختلاف انرژی تا طول موج

از اختلاف انرژی تا طول موج

چرا هر گذار الکترون، نورِ دلخواهی تولید نمی‌کند؟ چون انرژی فوتون باید دقیقاً برابر انرژی ازدست‌رفتهٔ الکترون باشد. برای گذار از تراز بالاتر به پایین‌تر داریم:

EU−EL=hf=hcλE_\mathrm{U}-E_\mathrm{L}=hf=\frac{hc}{\lambda}

پس اختلاف انرژی بیشتر، طول موج کوتاه‌تر می‌دهد؛ نه بلندتر!

حالا انرژی ترازهای هیدروژن، یعنی En=−ER/n2E_n=-E_\mathrm{R}/n^2، را جای‌گذاری می‌کنیم. با کم‌کردن انرژی نهایی از اولیه:

hcλ=ER(1nL2−1nU2)\frac{hc}{\lambda}=E_\mathrm{R}\left(\frac{1}{n_\mathrm{L}^2}-\frac{1}{n_\mathrm{U}^2}\right)

با تقسیم دو طرف بر hchc، معادلهٔ ریدبرگ به دست می‌آید:

1λ=R(1nL2−1nU2),R=ERhc\frac{1}{\lambda}=R\left(\frac{1}{n_\mathrm{L}^2}-\frac{1}{n_\mathrm{U}^2}\right),\qquad R=\frac{E_\mathrm{R}}{hc}

در گسیل، nU>nLn_\mathrm{U}>n_\mathrm{L} است؛ بنابراین عبارت داخل پرانتز مثبت می‌شود. چون ترازها فقط انرژی‌های معینی دارند، اختلاف انرژی‌ها و طول موج‌های گسیلی هم معین‌اند. این همان دلیل خطی‌بودن طیف هیدروژن است: مدل بور برای رابطه‌ای که از آزمایش پیدا شده بود، توضیحی فیزیکی فراهم می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹

جذب نور و مرزهای مدل بور

جذب نور و مرزهای مدل بور

چرا در طیف نور سفیدِ عبورکرده از گاز هیدروژن، بعضی خط‌ها تاریک‌اند؟ الکترون برای رفتن از تراز پایین‌تر به تراز بالاتر باید انرژی بگیرد. اتم فقط فوتونی را جذب می‌کند که انرژی‌اش دقیقاً برابر اختلاف انرژی دو تراز باشد:

hf=EU−ELhf=E_\mathrm{U}-E_\mathrm{L}

این فوتون از نور عبوری حذف می‌شود؛ پس جای طول موج آن، خطی تاریک می‌بینیم. در گذار معکوس، الکترون به تراز پایین‌تر می‌رود و فوتونی با همان انرژی و طول موج گسیل می‌شود. بنابراین جای خط‌های جذب و گسیلِ مربوط به یک گذار یکسان است؛ مثل پرداخت و پس‌گرفتن مبلغی برابر برای رفت‌وبرگشت میان دو طبقهٔ انرژی!

اما موفقیت مدل بور مرز دارد. این مدل پایداری، طیف و انرژی یونش هیدروژن را توضیح می‌دهد و برای گونه‌های تک‌الکترونی مانند Li2+\mathrm{Li^{2+}} نیز کاربرد دارد؛ البته رابطه‌های انرژی هیدروژن را نباید بدون تغییر برای آن‌ها به کار برد. مدل بور برای اتم‌های چندالکترونی مناسب نیست، چون نیروی الکترون‌ها بر یکدیگر را در نظر نمی‌گیرد. همچنین نمی‌گوید چرا بعضی خط‌های گسیلی پرشدت‌تر از بقیه‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱

مثال حل‌شده

الکترون هیدروژن از نخستین حالت برانگیخته به حالت پایه می‌رود. انرژی الکترون در حالت آغازین، انرژی فوتون گسیل‌شده و طول موج آن را پیدا کن. از hc=1240 eV⋅nmhc=1240\,\mathrm{eV\cdot nm} استفاده کن.

  1. ترازها را مشخص می‌کنیم: نخستین حالت برانگیخته nU=2n_\mathrm{U}=2 و حالت پایه nL=1n_\mathrm{L}=1 است؛ در نمودار انرژی، پیکان گذار از تراز بالاتر به تراز پایین‌تر رسم می‌شود.

  2. انرژی آغازین را از رابطهٔ بور می‌یابیم: E2=−13.6 eV22=−3.40 eVE_2=\frac{-13.6\,\mathrm{eV}}{2^2}=-3.40\,\mathrm{eV}.

  3. انرژی نهایی در حالت پایه برابر E1=−13.60 eVE_1=-13.60\,\mathrm{eV} است؛ پس انرژی فوتون برابر است با Eγ=E2−E1=−3.40−(−13.60)=10.20 eVE_\gamma=E_2-E_1=-3.40-(-13.60)=10.20\,\mathrm{eV}.

  4. از رابطهٔ انرژی فوتون استفاده می‌کنیم: λ=hcEγ=1240 eV⋅nm10.20 eV≈122 nm\lambda=\frac{hc}{E_\gamma}=\frac{1240\,\mathrm{eV\cdot nm}}{10.20\,\mathrm{eV}}\approx122\,\mathrm{nm}.

  5. پاسخ را بررسی می‌کنیم: انرژی الکترون کاهش یافته و انرژی فوتون مثبت است؛ طول موج 122 nm122\,\mathrm{nm} نیز در ناحیهٔ فرابنفش قرار دارد، نه نور مرئی.

جواب: انرژی الکترون در حالت آغازین −3.40 eV-3.40\,\mathrm{eV}، انرژی فوتون گسیل‌شده 10.20 eV10.20\,\mathrm{eV} و طول موج آن تقریباً 122 nm122\,\mathrm{nm} است.

نکات مهم

  • پراکندگی آلفا وجود هسته‌ای کوچک، چگال و مثبت را نشان داد، اما مدل رادرفورد با قوانین کلاسیک نمی‌توانست پایداری اتم و طیف خطی آن را توضیح دهد.
  • در مدل بور، مدارها و انرژی‌ها گسسته‌اند، الکترون در حالت مانا تابش نمی‌کند و انرژی یونش هیدروژن از حالت پایه برابر 13.6 eV13.6\,\mathrm{eV} است.
  • در گذار میان دو تراز، انرژی فوتون برابر EU−EL=hf=hc/λE_\mathrm{U}-E_\mathrm{L}=hf=hc/\lambda است؛ مدل بور طیف اتم‌های تک‌الکترونی را توضیح می‌دهد، اما برای اتم‌های چندالکترونی و تفاوت شدت خط‌ها کافی نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۳۲ تا ۱۳۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۵ــ۴ لیزر

در این درس یاد می‌گیری چگونه گسیل القایی، وارونی جمعیت و آینه‌ها به تولید باریکهٔ لیزر کمک می‌کنند و چگونه از توان و طول‌موج لیزر، بازده و شمار فوتون‌های خروجی در هر ثانیه را به دست بیاوری.

پیش از شروع

چطور ممکن است یک فوتون وارد محیط لیزر شود، اما دو فوتون هم‌جهت و هماهنگ از آن بیرون بیایند؟ انرژی فوتون دوم از کجا می‌آید؟

فوتون ورودی می‌تواند یک الکترونِ برانگیخته را تحریک کند تا به تراز پایین‌تر برود و فوتون دیگری آزاد کند. انرژی فوتون تازه از کاهش انرژی اتم تأمین می‌شود؛ این فرایند، پایهٔ تقویت نور در لیزر است.

دو راه برای گسیل فوتون

دو راه برای گسیل فوتون

چطور یک فوتون می‌تواند باعث گسیل فوتون دیگری شود؟ برای پاسخ، اتمی را تصور کن که الکترونش از قبل انرژی گرفته و در تراز بالاتر است؛ یعنی برانگیخته است.

وقتی این الکترون به تراز پایین‌تر می‌رود، اختلاف انرژی دو تراز به‌صورت یک فوتون آزاد می‌شود. این اتفاق دو راه دارد:

  • گسیل خودبه‌خود: بدون تحریک با فوتون ورودی رخ می‌دهد و فوتون در جهتی کاتوره‌ای گسیل می‌شود.
  • گسیل القایی: یک فوتون ورودی، الکترون برانگیخته را به رفتن به تراز پایین‌تر و گسیل فوتون تحریک می‌کند؛ اما انرژی فوتون ورودی باید دقیقاً برابر اختلاف انرژی دو تراز باشد:

Eورودی=EU−ELE_{\text{ورودی}}=E_U-E_L

در این رابطه، EUE_U انرژی تراز بالاتر و ELE_L انرژی تراز پایین‌تر است. پس انرژی فوتون تازه از کاهش انرژی الکترون می‌آید، نه از مصرف‌شدن فوتون ورودی.

برای تصور تفاوت، افتادن خودبه‌خودی یک توپ از لبهٔ قفسه را با افتادنش بر اثر یک تلنگر مقایسه کن؛ البته در اتم، برخلاف این مثال روزمره، انرژی فوتون تحریک‌کننده باید شرط دقیق بالا را داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۲

تقویت نور با فوتون‌های هماهنگ

تقویت نور با فوتون‌های هماهنگ

در گسیل القایی، یک فوتون به اتمِ برانگیخته می‌رسد و پس از فرایند، دو فوتون داریم: فوتون ورودی و فوتون تازه‌گسیل‌شده. انرژی فوتون تازه از کاهش انرژی اتم تأمین می‌شود؛ پس انرژی از هیچ به وجود نیامده است!

فوتون تازه با فوتون ورودی سه ویژگی مشترک دارد:

  • هم‌بسامد است: بسامد یکسان و در نتیجه انرژی یکسان دارند.
  • هم‌جهت است: در همان جهت حرکت می‌کند.
  • هم‌فاز است: نوسان‌های موجیِ آن‌ها با هم هماهنگ‌اند؛ مثل دو نفر که قدم‌هایشان را هم‌زمان برمی‌دارند.

اگر این فوتون‌ها با اتم‌های برانگیختهٔ دیگری برهم‌کنش القایی داشته باشند، فوتون‌های هماهنگ بیشتری تولید می‌شود. این همان تقویت نور است: تعداد فوتون‌ها افزایش می‌یابد، نه انرژی تک‌تک آن‌ها. بنابراین، تفاوت فقط در بیشترشدن نور نیست؛ هماهنگی فوتون‌ها هم ویژگی مهم باریکهٔ لیزر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳

آماده‌سازی اتم‌ها برای لیزر

آماده‌سازی اتم‌ها برای لیزر

برای تقویت نور، باید الکترون‌های برانگیختهٔ کافی داشته باشیم؛ اما در حالت معمول، بیشتر الکترون‌ها در ترازهای پایین‌تر هستند. پس یک چشمهٔ انرژی خارجی لازم است تا الکترون‌ها را به ترازهای بالاتر ببرد. این انرژی می‌تواند با درخش‌های شدید نور یا تخلیهٔ الکتریکی فراهم شود.

حالا یک سالن انتظار را تصور کن: اگر افراد خیلی زود خارج شوند، جمعیت زیادی در آن جمع نمی‌شود. برای الکترون‌ها هم مدت ماندن در تراز بالاتر مهم است. الکترون در حالت برانگیختهٔ معمولی حدود 10−8 s10^{-8}\,\mathrm{s} می‌ماند، اما در تراز شبه‌پایدار حدود 10−3 s10^{-3}\,\mathrm{s} باقی می‌ماند. این فرصت طولانی‌تر کمک می‌کند الکترون‌های بیشتری در آن تراز جمع شوند.

وقتی تعداد الکترون‌های تراز شبه‌پایدار از تراز پایین‌تر بسیار بیشتر شود، وارونی جمعیت ایجاد شده است. در این وضعیت، الکترون‌های بیشتری برای گسیل القایی آماده‌اند و امکان تقویت نور فراهم می‌شود. پس صرفاً انرژی دادن کافی نیست؛ جمعیت ترازها هم اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳

از لولهٔ گاز تا باریکهٔ لیزر

از لولهٔ گاز تا باریکهٔ لیزر

حالا قطعه‌های سازوکار لیزر را کنار هم بگذاریم. در لیزر هلیم نئون، مخلوط گازها داخل لوله‌ای شیشه‌ای قرار دارد. تخلیهٔ الکتریکی با ولتاژ بالا انرژی لازم برای برانگیختن اتم‌ها و ایجاد وارونی جمعیت را فراهم می‌کند.

آغازگر فرایند می‌تواند فوتونی باشد که با گسیل خودبه‌خود، موازی محور لوله حرکت می‌کند. این فوتون با گسیل القایی، تعداد فوتون‌های هماهنگ را افزایش می‌دهد؛ تکرار این فرایند مانند یک بهمن، نور را تقویت می‌کند.

در دو انتهای لوله آینه قرار دارد. آینه‌ها نور را درون گاز رفت‌وبرگشت می‌دهند تا فرصت بیشتری برای گسیل القایی فراهم شود. دقت کن: آینه‌ها خودشان فوتون تولید نمی‌کنند؛ فقط نور را بازمی‌گردانند و تقویت در محیط گازی رخ می‌دهد.

یکی از آینه‌ها بخشی از نور را عبور می‌دهد. همین بخش، باریکهٔ خروجی لیزر است؛ پس این آینه هم نور را برای ادامهٔ تقویت بازمی‌گرداند و هم راه خروج باریکه را فراهم می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳

مثال حل‌شده

توان خروجی یک لیزر هلیم نئون 0.5 mW0.5\,\mathrm{mW}، توان ورودی آن 0.50 W0.50\,\mathrm{W} و طول‌موج نور خروجی 633 nm633\,\mathrm{nm} است. بازده و شمار فوتون‌های خروجی در هر ثانیه را بیاب. ثابت‌ها را h=6.63×10−34 J sh=6.63\times10^{-34}\,\mathrm{J\,s} و c=3.00×108 m/sc=3.00\times10^8\,\mathrm{m/s} بگیر.

  1. ابتدا یکاها را هماهنگ می‌کنیم: Pخروجی=5.0×10−4 WP_{\text{خروجی}}=5.0\times10^{-4}\,\mathrm{W} و λ=6.33×10−7 m\lambda=6.33\times10^{-7}\,\mathrm{m}.

  2. بازده، نسبت توان مفید خروجی به توان ورودی است: η=PخروجیPورودی=5.0×10−40.50=1.0×10−3\eta=\frac{P_{\text{خروجی}}}{P_{\text{ورودی}}}=\frac{5.0\times10^{-4}}{0.50}=1.0\times10^{-3}. پس بازده درصدی برابر 0.1%0.1\% است.

  3. انرژی هر فوتون را از طول‌موج به دست می‌آوریم: Eγ=hcλ=(6.63×10−34)(3.00×108)6.33×10−7≈3.14×10−19 JE_\gamma=\frac{hc}{\lambda}=\frac{(6.63\times10^{-34})(3.00\times10^8)}{6.33\times10^{-7}}\approx3.14\times10^{-19}\,\mathrm{J}.

  4. در مدت Δt=1 s\Delta t=1\,\mathrm{s}، انرژی نور خروجی برابر است با Eخروجی=PخروجیΔt=5.0×10−4 JE_{\text{خروجی}}=P_{\text{خروجی}}\Delta t=5.0\times10^{-4}\,\mathrm{J}. برای شمارش فوتون‌ها، توان خروجی را به کار می‌بریم، نه توان ورودی را.

  5. انرژی کل خروجی را بر انرژی هر فوتون تقسیم می‌کنیم: N=EخروجیEγ=5.0×10−43.14×10−19≈1.6×1015N=\frac{E_{\text{خروجی}}}{E_\gamma}=\frac{5.0\times10^{-4}}{3.14\times10^{-19}}\approx1.6\times10^{15}. بنابراین در هر ثانیه تقریباً همین تعداد فوتون از لیزر خارج می‌شود.

جواب: بازده لیزر 0.1%0.1\% و شمار فوتون‌های خروجی در هر ثانیه تقریباً 1.6×10151.6\times10^{15} است.

نکات مهم

  • در گسیل القایی، فوتونی با انرژی hf=EU−ELhf=E_U-E_L گذار الکترون برانگیخته را تحریک می‌کند و فوتون تازه با فوتون ورودی هم‌بسامد، هم‌جهت و هم‌فاز است.
  • انرژی‌رسانی خارجی و ماندگاری بیشتر الکترون‌ها در تراز شبه‌پایدار، امکان ایجاد وارونی جمعیت و تقویت نور را فراهم می‌کنند.
  • در لیزر هلیم نئون، آینه‌ها نور را برای تقویت بیشتر در محیط رفت‌وبرگشت می‌دهند و آینهٔ نیمه‌گذران اجازهٔ خروج بخشی از نور را می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۳۴ تا ۱۳۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پرسش‌ها و مسئله‌های فصل ۵

در این درس یاد می‌گیری با استفاده از انرژی فوتون، شرط اثر فوتوالکتریک، ترازهای انرژی اتم و سازوکار لیزر، پرسش‌های مفهومی و مسئله‌های اصلی فصل را تحلیل و حل کنی.

پیش از شروع

آیا می‌توان با شدیدتر کردن نور، حتماً از سطح یک فلز الکترون جدا کرد؟ یا ممکن است نور ضعیف‌تری موفق شود و نور شدیدتر نه؟

بله؛ ممکن است نور شدیدتر نتواند الکترونی جدا کند، اما نور ضعیف‌تر با بسامد مناسب بتواند. در اثر فوتوالکتریک، انرژی هر فوتون باید برای جدا کردن الکترون کافی باشد؛ زیاد کردن تعداد فوتون‌های کم‌انرژی این کمبود را جبران نمی‌کند.

از انرژی نور تا شمار فوتون‌ها

از انرژی نور تا شمار فوتون‌ها

نور را مثل جریانی از بسته‌های انرژی در نظر بگیر؛ هر بسته یک فوتون است. برای شمردن این بسته‌ها، باید انرژی کل نور را بر انرژی یک بسته تقسیم کنیم.

انرژی هر فوتون از رابطهٔ E=hf=hcλE=hf=\frac{hc}{\lambda} به دست می‌آید؛ hh ثابت پلانک و cc تندی نور است. پس هرچه طول‌موج کوتاه‌تر باشد، انرژی هر فوتون بیشتر است. پیش از جای‌گذاری، طول‌موج را به متر تبدیل کن: 1 nm=10−9 m1\,\mathrm{nm}=10^{-9}\,\mathrm{m}.

اگر توان تابشی مفید چشمه PP باشد، انرژی نوری که در مدت tt گسیل می‌کند برابر PtPt است. بنابراین برای نور تک‌فام داریم:

N=PtE=PtλhcN=\frac{Pt}{E}=\frac{Pt\lambda}{hc}

حواست به توان مفید باشد: توان مصرفی لامپ لزوماً همان توان نور خروجی نیست؛ بخشی از انرژی ممکن است به گرما تبدیل شود. اگر بازده η\eta داده شده باشد، ابتدا از Pنور=ηPورودیP_{\text{نور}}=\eta P_{\text{ورودی}} استفاده کن.

مثلاً دو چشمهٔ تک‌فام با توان تابشی برابر را مقایسه کن: چشمه‌ای که فوتون‌های کم‌انرژی‌تری می‌فرستد، در هر ثانیه فوتون‌های بیشتری گسیل می‌کند؛ درست مثل تقسیم بودجه‌ای یکسان میان بسته‌های ارزان‌تر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴

بسامد یا شدت؛ کدام مهم است؟

بسامد یا شدت؛ کدام مهم است؟

آیا نور شدیدتر همیشه می‌تواند الکترون را از فلز جدا کند؟ نه! در اثر فوتوالکتریک، الکترون با جذب انرژی یک فوتون می‌تواند از سطح فلز جدا شود؛ اما انرژی همان فوتون باید کافی باشد.

حداقل انرژی لازم برای جداسازی الکترون را تابع کار، یعنی W0W_0، می‌نامیم. اگر hf<W0hf<W_0 باشد، گسیلی رخ نمی‌دهد؛ حتی اگر شدت نور را زیاد کنیم. بسامد آستانه از رابطهٔ f0=W0/hf_0=W_0/h به دست می‌آید.

وقتی انرژی فوتون کافی باشد، بخشی از آن صرف جدا شدن الکترون می‌شود و باقی‌مانده می‌تواند به انرژی جنبشی تبدیل شود:

Kmax⁡=hf−W0K_{\max}=hf-W_0

پس برای یک فلز معیّن، افزایش بسامد، بیشینهٔ انرژی جنبشی فوتوالکترون‌ها را بیشتر می‌کند. اما افزایش شدت در بسامد ثابتِ بالاتر از آستانه، تعداد فوتون‌های فرودی و در نتیجه تعداد الکترون‌های گسیلی را افزایش می‌دهد، نه بیشینهٔ انرژی جنبشی آن‌ها را.

مثلاً کم‌نور کردن یک چراغ با بسامد ثابت را تصور کن: انرژی هر فوتون تغییر نمی‌کند؛ فقط تعداد فوتون‌هایی که در هر ثانیه می‌رسند کمتر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴

ترازهای انرژی و خط‌های طیف

ترازهای انرژی و خط‌های طیف

ترازهای انرژی اتم را مثل پله‌های یک نردبان تصور کن: الکترون می‌تواند روی پله‌های مجاز باشد، نه جایی میان آن‌ها. در مدل بور، انرژی ترازهای هیدروژن از رابطۀ En=−13.60 eV/n2E_n=-13.60\,\mathrm{eV}/n^2 به دست می‌آید. تراز n=1n=1 حالت پایه است؛ منفی بودن انرژی یعنی الکترون به اتم مقید است.

هنگام گسیل، الکترون از تراز بالاتر به پایین‌تر می‌رود و فوتونی با انرژی hf=EU−ELhf=E_U-E_L آزاد می‌کند. چون اختلاف انرژی ترازها مقدارهای مشخصی دارد، فقط طول‌موج‌های مشخصی گسیل می‌شوند؛ پس طیف گاز هیدروژن خطی است.

هنگام جذب نیز انرژی فوتون باید دقیقاً با اختلاف انرژی دو تراز سازگار باشد. اگر نور با طیف پیوسته از گاز هیدروژن بگذرد، بعضی فوتون‌ها جذب می‌شوند؛ جای آن‌ها در طیف نور عبوری به شکل خط‌های تاریک دیده می‌شود.

پایین آمدن الکترون می‌تواند مستقیم یا چندمرحله‌ای باشد. در مسیر چندمرحله‌ای، به‌جای یک فوتون پرانرژی‌تر، چند فوتون کم‌انرژی‌تر گسیل می‌شود؛ اما مجموع انرژی آن‌ها برابر اختلاف انرژی تراز آغاز و پایان است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۵

از هستهٔ رادرفورد تا پایداری بور

از هستهٔ رادرفورد تا پایداری بور

اگر بیشتر توپ‌هایی که به سوی مانعی می‌اندازی از آن عبور کنند، اما تعداد کمی شدیداً برگردند، دربارهٔ ساختار مانع چه حدسی می‌زنی؟ رادرفورد با فرستادن ذره‌های آلفای مثبت به ورقهٔ بسیار نازک طلا، با وضعیتی شبیه این روبه‌رو شد.

بیشتر ذره‌ها بدون انحراف یا با انحراف کم عبور کردند: پس بیشتر حجم اتم فضای خالی است. تعداد بسیار کمی انحراف شدید داشتند: پس بار مثبت و تقریباً تمام جرم اتم در ناحیه‌ای بسیار کوچک، یعنی هسته، متمرکز است. دافعهٔ الکتریکی هستهٔ مثبت می‌تواند مسیر آلفای مثبت را شدیداً تغییر دهد. نازک بودن ورقه نیز احتمال برخوردهای پیاپی را کم می‌کند تا نتیجه قابل تفسیر باشد.

اما مدل رادرفورد یک مشکل داشت: طبق فیزیک کلاسیک، الکترونِ در حال گردش باید انرژی تابش کند و سرانجام به هسته سقوط کند؛ درحالی‌که اتم‌ها پایدارند.

بور حالت‌های پایا را فرض کرد: الکترون در این حالت‌های مجاز، برخلاف پیش‌بینی کلاسیک، انرژی تابش نمی‌کند. تابش هنگام گذار به حالت کم‌انرژی‌تر رخ می‌دهد، نه صرفاً به‌دلیل گردش الکترون.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۵

چگونه نور لیزر ساخته می‌شود؟

چگونه نور لیزر ساخته می‌شود؟

چراغ‌قوه نور را به جلو هدایت می‌کند؛ آیا همین کار آن را به لیزر تبدیل می‌کند؟ نه؛ تفاوت اصلی در روش تولید فوتون‌ها است.

در وضعیت معمول، تعداد اتم‌های تراز پایین بیشتر است. با تأمین انرژی، مثلاً از راه تخلیهٔ الکتریکی، اتم‌ها را برانگیخته می‌کنیم. اگر جمعیت تراز بالای مؤثر در تولید لیزر از تراز پایین بیشتر شود، وارونی جمعیت رخ داده است.

اکنون فوتونی با انرژی hf=EU−ELhf=E_U-E_L می‌تواند اتم برانگیخته را به گسیل فوتون وادار کند. در این گسیل القایی، فوتون تازه با فوتون ورودی هم‌بسامد، هم‌فاز و هم‌جهت است؛ فوتون ورودی نیز باقی می‌ماند. تکرار این فرایند نور را تقویت می‌کند. هم‌فاز بودن یعنی نوسان‌های موج‌های نور با هم هماهنگ‌اند.

پس فقط جمع‌کردن نور یک لامپ، نور لیزر نمی‌سازد. باریکهٔ لیزر انرژی را در سطح کوچکی متمرکز می‌کند و عدسی چشم نیز می‌تواند آن را روی شبکیه متمرکزتر کند؛ بنابراین هرگز مستقیم به باریکهٔ لیزر نگاه نکن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۶

مثال حل‌شده

لامپ سدیم نور تک‌فام با طول‌موج 589 nm589\,\mathrm{nm} و توان تابشی مفید 0.5 W0.5\,\mathrm{W} گسیل می‌کند. بسامد و انرژی هر فوتون را برحسب ژول و الکترون‌ولت و تعداد فوتون‌های گسیلی در یک دقیقه به دست آور. از c=3.00×108 m/sc=3.00\times10^8\,\mathrm{m/s}، h=6.63×10−34 J sh=6.63\times10^{-34}\,\mathrm{J\,s} و 1 eV=1.60×10−19 J1\,\mathrm{eV}=1.60\times10^{-19}\,\mathrm{J} استفاده کن.

  1. ابتدا یکاها را هماهنگ می‌کنیم: λ=589×10−9 m\lambda=589\times10^{-9}\,\mathrm{m} و t=60 st=60\,\mathrm{s}. توان داده‌شده، توان تابشی مفید است؛ پس نیازی به اعمال بازده نداریم.

  2. بسامد را از رابطهٔ موج به دست می‌آوریم: f=c/λ=(3.00×108)/(589×10−9)≈5.09×1014 Hzf=c/\lambda=(3.00\times10^8)/(589\times10^{-9})\approx5.09\times10^{14}\,\mathrm{Hz}.

  3. انرژی یک فوتون را حساب می‌کنیم: Eγ=hf≈(6.63×10−34)(5.09×1014)≈3.37×10−19 JE_\gamma=hf\approx(6.63\times10^{-34})(5.09\times10^{14})\approx3.37\times10^{-19}\,\mathrm{J}.

  4. برای تبدیل به الکترون‌ولت، انرژی برحسب ژول را بر انرژی یک الکترون‌ولت تقسیم می‌کنیم: Eγ≈(3.37×10−19)/(1.60×10−19)≈2.11 eVE_\gamma\approx(3.37\times10^{-19})/(1.60\times10^{-19})\approx2.11\,\mathrm{eV}.

  5. انرژی تابشی کل در یک دقیقه برابر است با Etotal=Pt=(0.5)(60)=30 JE_{\mathrm{total}}=Pt=(0.5)(60)=30\,\mathrm{J}.

  6. انرژی کل را بر انرژی یک فوتون، با همان یکای ژول، تقسیم می‌کنیم: N=Etotal/Eγ≈30/(3.37×10−19)≈8.9×1019N=E_{\mathrm{total}}/E_\gamma\approx30/(3.37\times10^{-19})\approx8.9\times10^{19}. این عدد شمار فوتون‌هاست، نه انرژی آن‌ها.

جواب: بسامد نور تقریباً 5.09×1014 Hz5.09\times10^{14}\,\mathrm{Hz}، انرژی هر فوتون تقریباً 3.37×10−19 J=2.11 eV3.37\times10^{-19}\,\mathrm{J}=2.11\,\mathrm{eV} و شمار فوتون‌های گسیلی در هر دقیقه تقریباً 8.9×10198.9\times10^{19} است.

نکات مهم

  • برای شمارش فوتون‌ها از N=Pt/(hc/λ)N=Pt/(hc/\lambda) استفاده می‌کنیم، اما برای گسیل فوتوالکترون ابتدا باید شرط hf≥W0hf\geq W_0 برقرار باشد.
  • آزمایش رادرفورد وجود هسته‌ای کوچک و اتمی عمدتاً خالی را نشان داد و مدل بور با حالت‌های پایا و گذار میان ترازهای گسسته، پایداری و طیف خطی هیدروژن را توضیح داد.
  • در لیزر، تأمین انرژی و وارونی جمعیت زمینهٔ گسیل القایی را فراهم می‌کند و فوتون‌های حاصل با فوتون محرک هم‌بسامد، هم‌فاز و هم‌جهت‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۵ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۵ فیزیک دوازدهم ریاضی · رایگان