درس ۱ · صفحهٔ ۱۳۷ تا ۱۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۶ــ۱ ساختار هسته
در این درس یاد میگیری نماد هسته و ایزوتوپها را تفسیر کنی، تعداد نوکلئونها را به دست بیاوری و نقش نیروی هستهای، انرژی بستگی و ترازهای انرژی را در رفتار هسته توضیح بدهی.
پیش از شروع
پروتونها بار همنام دارند و یکدیگر را دفع میکنند؛ پس چرا هستهٔ اتم از هم نمیپاشد؟
در فاصلههای بسیار کوچکِ درون هسته، نیروی جاذبهای به نام نیروی هستهای بین پروتونها و نوترونها اثر میکند. این نیرو میتواند با دافعهٔ الکتریکی پروتونها مقابله کند و نوکلئونها را کنار هم نگه دارد؛ اما هر ترکیبی از پروتون و نوترون، هستهای پایدار نمیسازد.
شناسنامهٔ هسته
شناسنامهٔ هسته
اگر اتم را فضایی بسیار بزرگ تصور کنی، هسته فقط نقطهای کوچک در مرکز آن است: شعاع هسته تقریباً شعاع اتم است، اما بیش از جرم اتم در همین بخش کوچک قرار دارد!
هسته از پروتونهای مثبت و نوترونهای بدون بار ساخته شده است؛ به هر دو، نوکلئون میگوییم. الکترونها بیرون هستهاند و در شمار نوکلئونها حساب نمیشوند.
برای خواندن شناسنامهٔ هسته، سه عدد را بشناس:
- یا عدد اتمی: تعداد پروتونها؛ در اتم خنثی، تعداد الکترونها هم همین است.
- یا عدد نوترونی: تعداد نوترونها.
- یا عدد جرمی: مجموع تعداد پروتونها و نوترونها؛ پس .
نماد کامل هسته به شکل است؛ مثل یک کارت شناسایی که نام عنصر و تعداد ذرات هسته را نشان میدهد. معمولاً را نمینویسند، چون از به دست میآید.
حواست باشد: عدد جرمی، تعداد ذرات است؛ نه جرم هسته با یکای یا .
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸
یک عنصر، چند ایزوتوپ
یک عنصر، چند ایزوتوپ
آیا دو اتم میتوانند هر دو کربن باشند، اما جرم یکسانی نداشته باشند؟ بله! هویت عنصر را تعداد پروتونها، یعنی ، تعیین میکند؛ نه تعداد نوترونها.
مثلاً هستههای و هر دو شش پروتون دارند، اما اولی شش نوترون و دومی هفت نوترون دارد. این دو، ایزوتوپهای کربن هستند: عدد اتمی یکسان، ولی عدد نوترونی و در نتیجه عدد جرمی متفاوت دارند. چون به یک عنصر تعلق دارند، در جدول تناوبی هممکاناند و خواص شیمیایی یکسانی دارند.
حالا چرا جرم اتمیِ نوشتهشده در جدول تناوبی معمولاً عدد صحیح نیست؟ چون این عدد، جرم یک ایزوتوپِ مشخص نیست؛ میانگین جرم ایزوتوپها با درنظرگرفتن فراوانی آنهاست. مانند میانگین جرم میوههای یک سبد: اگر بیشتر میوهها از نوع سبکتر باشند، میانگین هم به جرم همان نوع نزدیکتر میشود. در طبیعت نیز کربن دوازده بسیار فراوانتر از کربن سیزده است؛ پس میانگین جرم اتمی کربن به جرم کربن دوازده نزدیکتر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۹
چه چیزی هسته را نگه میدارد؟
چه چیزی هسته را نگه میدارد؟
پروتونها بار مثبت دارند و یکدیگر را دفع میکنند؛ پس چه چیزی جلوی ازهمپاشیدن هسته را میگیرد؟ نیروی هستهای، جاذبهای میان نوکلئونهاست که در فاصلههای بسیار کوتاه میتواند با این دافعه مقابله کند. گرانش میان این ذرات آنقدر ضعیف است که نمیتواند چنین نقشی داشته باشد.
این نیرو دو ویژگی مهم دارد:
- کوتاهبُرد است: هر نوکلئون فقط نزدیکترین همسایههایش را با نیروی هستهای جذب میکند؛ شبیه کسی در یک جمع شلوغ که فقط میتواند دست افراد کناریاش را بگیرد.
- مستقل از بار الکتریکی است: جاذبهٔ هستهای میان دو پروتون، دو نوترون یا یک پروتون و یک نوترون یکسان است؛ پس بیبار بودن نوترون مانع مشارکتش در این جاذبه نمیشود.
در مقابل، هر پروتون همهٔ پروتونهای دیگر هسته را از نظر الکتریکی دفع میکند. با افزایش تعداد پروتونها، دافعه بیشتر میشود؛ نوترونهای بیشتر میتوانند بدون افزودن دافعهٔ الکتریکی، در جاذبهٔ هستهای مشارکت کنند. بنابراین در هستههای پایدار سبک معمولاً و در هستههای پایدار سنگین است. البته افزودن هر تعداد نوترون، پایداری را تضمین نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۰
جداسازی هسته انرژی میخواهد
جداسازی هسته انرژی میخواهد
برای جدا کردن دو قطعهٔ آهنربای چسبیده به هم باید انرژی صرف کنی. این فقط یک تشبیه است، اما کمک میکند بفهمیم چرا جدا کردن نوکلئونهایی که با نیروی هستهای کنار هم ماندهاند هم انرژی میخواهد.
انرژی بستگی هستهای، انرژی لازم برای جدا کردن کامل یک هسته به پروتونها و نوترونهای سازندهٔ آن است؛ نه انرژی لازم برای جدا کردن الکترونها از اتم.
نکتهٔ شگفتانگیز این است: جرم هسته اندکی کمتر از مجموع جرم همان نوکلئونها در حالت جدا از هم است. این اختلاف را «کاستی جرم هسته» مینامیم. مطابق رابطهٔ ، این اختلاف جرم معادل انرژی بستگی است. چون مربع تندی نور بسیار بزرگ است، حتی کاستی جرم ناچیز هم با انرژی قابلتوجهی متناظر است.
پس انرژی بستگی را مثل بستهای از انرژی ذخیرهشده داخل هسته تصور نکن؛ این انرژی را باید برای جداسازی کامل نوکلئونها به آنها انتقال دهیم. در این درس نیازی به محاسبهٔ عددی آن نداریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱
پلههای انرژی هسته
پلههای انرژی هسته
یک راهپله را تصور کن: میتوانی روی هر پله بایستی، اما بین دو پله جای ایستادن نیست. انرژی هسته هم گسسته یا کوانتیده است؛ یعنی هسته نمیتواند هر مقدار دلخواهی انرژی داشته باشد و فقط ترازهای معینی برایش مجازند.
هسته با جذب انرژیِ مناسب میتواند از تراز پایه به تراز بالاتری برود و برانگیخته شود. هستهٔ برانگیخته را با ستاره، مانند ، نشان میدهیم. وقتی هسته از تراز برانگیخته به تراز پایه برمیگردد، فوتونی گسیل میکند که انرژیاش برابر اختلاف انرژی این دو تراز است:
پس انرژی فوتون، انرژیِ یک تراز بهتنهایی نیست؛ فاصلهٔ انرژی دو تراز است.
اختلاف ترازهای هستهای از مرتبهٔ تا است، اما اختلاف ترازهای الکترونی اتم از مرتبهٔ است. بنابراین انرژیهای معمول واکنشهای شیمیایی برای برانگیختن هسته کافی نیستند؛ تغییر شیمیایی را نباید با برانگیختگی هسته یکی دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱
مثال حلشده
ایزوتوپی از قلع با نماد شیمیایی ، عدد اتمی و عدد نوترونی دارد؛ نماد هسته و تعداد الکترونهای اتم خنثای آن را تعیین کن.
دادهها را مشخص میکنیم: و ؛ یعنی هسته دارای پروتون و نوترون است.
عدد جرمی، مجموع تعداد پروتونها و نوترونهاست: .
در نماد هسته، عدد جرمی را بالا و عدد اتمی را پایینِ سمت چپ نماد عنصر مینویسیم: .
در اتم خنثی، تعداد الکترونها با تعداد پروتونها برابر است؛ پس این اتم الکترون دارد، نه الکترون.
نکات مهم
- در نماد ، عدد اتمی تعداد پروتونهاست، از رابطهٔ تعداد نوترونها به دست میآید و ایزوتوپهای یک عنصر فقط در تعداد نوترونها تفاوت دارند.
- نیروی هستهایِ کوتاهبُرد و مستقل از بار، نوکلئونهای نزدیک را جذب میکند و در هستههای پایدار سنگین معمولاً است.
- جداسازی کامل نوکلئونها به انرژی بستگیِ مرتبط با کاستی جرم نیاز دارد، اما بازگشت هستهٔ برانگیخته به تراز پایه با گسیل فوتونی به انرژی اختلاف دو تراز همراه است.