۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۶ فیزیک دوازدهم ریاضی؛ درسنامه و نکات مهم

«آشنایی با فیزیک هسته‌ای»: ۸ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۳ (ریاضی)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۳۷ تا ۱۶۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۳۷ تا ۱۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۶ــ۱ ساختار هسته

در این درس یاد می‌گیری نماد هسته و ایزوتوپ‌ها را تفسیر کنی، تعداد نوکلئون‌ها را به دست بیاوری و نقش نیروی هسته‌ای، انرژی بستگی و ترازهای انرژی را در رفتار هسته توضیح بدهی.

پیش از شروع

پروتون‌ها بار هم‌نام دارند و یکدیگر را دفع می‌کنند؛ پس چرا هستهٔ اتم از هم نمی‌پاشد؟

در فاصله‌های بسیار کوچکِ درون هسته، نیروی جاذبه‌ای به نام نیروی هسته‌ای بین پروتون‌ها و نوترون‌ها اثر می‌کند. این نیرو می‌تواند با دافعهٔ الکتریکی پروتون‌ها مقابله کند و نوکلئون‌ها را کنار هم نگه دارد؛ اما هر ترکیبی از پروتون و نوترون، هسته‌ای پایدار نمی‌سازد.

شناسنامهٔ هسته

شناسنامهٔ هسته

اگر اتم را فضایی بسیار بزرگ تصور کنی، هسته فقط نقطه‌ای کوچک در مرکز آن است: شعاع هسته تقریباً 1100000\frac{1}{100000} شعاع اتم است، اما بیش از 99.9%99.9\% جرم اتم در همین بخش کوچک قرار دارد!

هسته از پروتون‌های مثبت و نوترون‌های بدون بار ساخته شده است؛ به هر دو، نوکلئون می‌گوییم. الکترون‌ها بیرون هسته‌اند و در شمار نوکلئون‌ها حساب نمی‌شوند.

برای خواندن شناسنامهٔ هسته، سه عدد را بشناس:

  • ZZ یا عدد اتمی: تعداد پروتون‌ها؛ در اتم خنثی، تعداد الکترون‌ها هم همین است.
  • NN یا عدد نوترونی: تعداد نوترون‌ها.
  • AA یا عدد جرمی: مجموع تعداد پروتون‌ها و نوترون‌ها؛ پس A=Z+NA=Z+N.

نماد کامل هسته به شکل ZAXN{}^{A}_{Z}\mathrm{X}_{N} است؛ مثل یک کارت شناسایی که نام عنصر و تعداد ذرات هسته را نشان می‌دهد. معمولاً NN را نمی‌نویسند، چون از N=A−ZN=A-Z به دست می‌آید.

حواست باشد: عدد جرمی، تعداد ذرات است؛ نه جرم هسته با یکای kg\mathrm{kg} یا u\mathrm{u}.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

یک عنصر، چند ایزوتوپ

یک عنصر، چند ایزوتوپ

آیا دو اتم می‌توانند هر دو کربن باشند، اما جرم یکسانی نداشته باشند؟ بله! هویت عنصر را تعداد پروتون‌ها، یعنی ZZ، تعیین می‌کند؛ نه تعداد نوترون‌ها.

مثلاً هسته‌های 612C{}^{12}_{6}\mathrm{C} و 613C{}^{13}_{6}\mathrm{C} هر دو شش پروتون دارند، اما اولی شش نوترون و دومی هفت نوترون دارد. این دو، ایزوتوپ‌های کربن هستند: عدد اتمی یکسان، ولی عدد نوترونی و در نتیجه عدد جرمی متفاوت دارند. چون به یک عنصر تعلق دارند، در جدول تناوبی هم‌مکان‌اند و خواص شیمیایی یکسانی دارند.

حالا چرا جرم اتمیِ نوشته‌شده در جدول تناوبی معمولاً عدد صحیح نیست؟ چون این عدد، جرم یک ایزوتوپِ مشخص نیست؛ میانگین جرم ایزوتوپ‌ها با درنظرگرفتن فراوانی آن‌هاست. مانند میانگین جرم میوه‌های یک سبد: اگر بیشتر میوه‌ها از نوع سبک‌تر باشند، میانگین هم به جرم همان نوع نزدیک‌تر می‌شود. در طبیعت نیز کربن دوازده بسیار فراوان‌تر از کربن سیزده است؛ پس میانگین جرم اتمی کربن به جرم کربن دوازده نزدیک‌تر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۹

چه چیزی هسته را نگه می‌دارد؟

چه چیزی هسته را نگه می‌دارد؟

پروتون‌ها بار مثبت دارند و یکدیگر را دفع می‌کنند؛ پس چه چیزی جلوی ازهم‌پاشیدن هسته را می‌گیرد؟ نیروی هسته‌ای، جاذبه‌ای میان نوکلئون‌هاست که در فاصله‌های بسیار کوتاه می‌تواند با این دافعه مقابله کند. گرانش میان این ذرات آن‌قدر ضعیف است که نمی‌تواند چنین نقشی داشته باشد.

این نیرو دو ویژگی مهم دارد:

  • کوتاه‌بُرد است: هر نوکلئون فقط نزدیک‌ترین همسایه‌هایش را با نیروی هسته‌ای جذب می‌کند؛ شبیه کسی در یک جمع شلوغ که فقط می‌تواند دست افراد کناری‌اش را بگیرد.
  • مستقل از بار الکتریکی است: جاذبهٔ هسته‌ای میان دو پروتون، دو نوترون یا یک پروتون و یک نوترون یکسان است؛ پس بی‌بار بودن نوترون مانع مشارکتش در این جاذبه نمی‌شود.

در مقابل، هر پروتون همهٔ پروتون‌های دیگر هسته را از نظر الکتریکی دفع می‌کند. با افزایش تعداد پروتون‌ها، دافعه بیشتر می‌شود؛ نوترون‌های بیشتر می‌توانند بدون افزودن دافعهٔ الکتریکی، در جاذبهٔ هسته‌ای مشارکت کنند. بنابراین در هسته‌های پایدار سبک معمولاً N≈ZN\approx Z و در هسته‌های پایدار سنگین N>ZN>Z است. البته افزودن هر تعداد نوترون، پایداری را تضمین نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۰

جداسازی هسته انرژی می‌خواهد

جداسازی هسته انرژی می‌خواهد

برای جدا کردن دو قطعهٔ آهن‌ربای چسبیده به هم باید انرژی صرف کنی. این فقط یک تشبیه است، اما کمک می‌کند بفهمیم چرا جدا کردن نوکلئون‌هایی که با نیروی هسته‌ای کنار هم مانده‌اند هم انرژی می‌خواهد.

انرژی بستگی هسته‌ای، انرژی لازم برای جدا کردن کامل یک هسته به پروتون‌ها و نوترون‌های سازندهٔ آن است؛ نه انرژی لازم برای جدا کردن الکترون‌ها از اتم.

نکتهٔ شگفت‌انگیز این است: جرم هسته اندکی کمتر از مجموع جرم همان نوکلئون‌ها در حالت جدا از هم است. این اختلاف را «کاستی جرم هسته» می‌نامیم. مطابق رابطهٔ E=mc2E=mc^2، این اختلاف جرم معادل انرژی بستگی است. چون مربع تندی نور بسیار بزرگ است، حتی کاستی جرم ناچیز هم با انرژی قابل‌توجهی متناظر است.

پس انرژی بستگی را مثل بسته‌ای از انرژی ذخیره‌شده داخل هسته تصور نکن؛ این انرژی را باید برای جداسازی کامل نوکلئون‌ها به آن‌ها انتقال دهیم. در این درس نیازی به محاسبهٔ عددی آن نداریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱

پله‌های انرژی هسته

پله‌های انرژی هسته

یک راه‌پله را تصور کن: می‌توانی روی هر پله بایستی، اما بین دو پله جای ایستادن نیست. انرژی هسته هم گسسته یا کوانتیده است؛ یعنی هسته نمی‌تواند هر مقدار دلخواهی انرژی داشته باشد و فقط ترازهای معینی برایش مجازند.

هسته با جذب انرژیِ مناسب می‌تواند از تراز پایه به تراز بالاتری برود و برانگیخته شود. هستهٔ برانگیخته را با ستاره، مانند ZAX∗{}^{A}_{Z}\mathrm{X}^{*}، نشان می‌دهیم. وقتی هسته از تراز برانگیخته به تراز پایه برمی‌گردد، فوتونی گسیل می‌کند که انرژی‌اش برابر اختلاف انرژی این دو تراز است:

Eفوتون=Eبرانگیخته−EپایهE_{\text{فوتون}}=E_{\text{برانگیخته}}-E_{\text{پایه}}

پس انرژی فوتون، انرژیِ یک تراز به‌تنهایی نیست؛ فاصلهٔ انرژی دو تراز است.

اختلاف ترازهای هسته‌ای از مرتبهٔ keV\mathrm{keV} تا MeV\mathrm{MeV} است، اما اختلاف ترازهای الکترونی اتم از مرتبهٔ eV\mathrm{eV} است. بنابراین انرژی‌های معمول واکنش‌های شیمیایی برای برانگیختن هسته کافی نیستند؛ تغییر شیمیایی را نباید با برانگیختگی هسته یکی دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱

مثال حل‌شده

ایزوتوپی از قلع با نماد شیمیایی Sn\mathrm{Sn}، عدد اتمی 5050 و عدد نوترونی 6666 دارد؛ نماد هسته و تعداد الکترون‌های اتم خنثای آن را تعیین کن.

  1. داده‌ها را مشخص می‌کنیم: Z=50Z=50 و N=66N=66؛ یعنی هسته دارای 5050 پروتون و 6666 نوترون است.

  2. عدد جرمی، مجموع تعداد پروتون‌ها و نوترون‌هاست: A=Z+N=50+66=116A=Z+N=50+66=116.

  3. در نماد هسته، عدد جرمی را بالا و عدد اتمی را پایینِ سمت چپ نماد عنصر می‌نویسیم: 50116Sn^{116}_{50}\mathrm{Sn}.

  4. در اتم خنثی، تعداد الکترون‌ها با تعداد پروتون‌ها برابر است؛ پس این اتم 5050 الکترون دارد، نه 116116 الکترون.

جواب: نماد هسته 50116Sn^{116}_{50}\mathrm{Sn} است؛ اتم خنثای آن 5050 الکترون دارد.

نکات مهم

  • در نماد ZAX^{A}_{Z}\mathrm{X}، عدد اتمی تعداد پروتون‌هاست، از رابطهٔ N=A−ZN=A-Z تعداد نوترون‌ها به دست می‌آید و ایزوتوپ‌های یک عنصر فقط در تعداد نوترون‌ها تفاوت دارند.
  • نیروی هسته‌ایِ کوتاه‌بُرد و مستقل از بار، نوکلئون‌های نزدیک را جذب می‌کند و در هسته‌های پایدار سنگین معمولاً N>ZN>Z است.
  • جداسازی کامل نوکلئون‌ها به انرژی بستگیِ مرتبط با کاستی جرم نیاز دارد، اما بازگشت هستهٔ برانگیخته به تراز پایه با گسیل فوتونی به انرژی اختلاف دو تراز همراه است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۴۲ تا ۱۴۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۶ـ۲ پرتوزایی طبیعی و نیمه‌عمر

در این درس یاد می‌گیری واپاشی‌های آلفا، بتا و گاما را از نظر ذرهٔ گسیل‌شده و تغییر هسته مقایسه کنی و با مفهوم نیمه‌عمر، تعداد یا کسر هسته‌های مادر باقی‌مانده را به دست آوری.

پیش از شروع

اگر نیمی از هسته‌های پرتوزای یک نمونه در هشت روز واپاشی کنند، آیا هشت روز بعد دیگر هیچ هستهٔ پرتوزایی باقی نمی‌ماند؟

نه؛ در بازهٔ دوم، نیمی از هسته‌های باقی‌مانده واپاشی می‌کنند، نه نیمی از تعداد اولیه. پس بعد از شانزده روز، هنوز یک‌چهارم هسته‌های مادر اولیه باقی مانده‌اند؛ این همان نکتهٔ اصلی نیمه‌عمر است.

هستهٔ ناپایدار چه می‌کند؟

هستهٔ ناپایدار چه می‌کند؟

آیا هستهٔ اتم همیشه بدون تغییر می‌ماند؟ بعضی هسته‌ها ناپایدارند و خودبه‌خود تغییر می‌کنند؛ در این تغییر، ذره یا فوتون پرانرژی گسیل می‌شود. به این فرایند پرتوزایی طبیعی می‌گوییم؛ یعنی برای آغاز آن لازم نیست از بیرون به هسته ضربه‌ای بزنیم.

سه نوع پرتو در این درس می‌شناسیم: آلفا (α)(\alpha)، بتا (β)(\beta) و گاما (γ)(\gamma). توان نفوذ آن‌ها یکسان نیست: آلفا کمترین و گاما بیشترین نفوذ را دارد و بتا میان این دو است. پس برای جلوگیری از عبور تابش، فقط نام «پرتو» کافی نیست؛ نوع آن هم مهم است. مثلاً در انتخاب حفاظ یک چشمهٔ پرتوزا باید به نوع تابش توجه کرد.

در همهٔ این واپاشی‌ها، مجموع تعداد نوکلئون‌ها، یعنی پروتون‌ها و نوترون‌ها، پایسته است. برای شمارش، باید هم هستهٔ باقی‌مانده و هم ذرات خارج‌شده را در نظر بگیری؛ درست مثل شمردن وسایل یک کیف، پیش و پس از بیرون آوردن چند وسیله: تعداد داخل کیف ممکن است کم شود، اما مجموع داخل و بیرون تغییر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۲

آلفا؛ خروج یک هستهٔ هلیم

آلفا؛ خروج یک هستهٔ هلیم

وقتی هسته‌ای سنگین و ناپایدار ذرهٔ آلفا گسیل می‌کند، در واقع دو پروتون و دو نوترون از دست می‌دهد. پس ذرهٔ آلفا همان هستهٔ هلیم، یعنی 24He^4_2\mathrm{He} است؛ نه یک اتم هلیمِ دارای الکترون.

اگر هستهٔ آغازین را «مادر» و هستهٔ حاصل را «دختر» بنامیم، داریم:

ZAX→Z−2A−4Y+24He{}^A_Z\mathrm{X}\rightarrow{}^{A-4}_{Z-2}\mathrm{Y}+{}^4_2\mathrm{He}

بنابراین، عدد جرمی چهار واحد و عدد اتمی دو واحد کم می‌شود. نوکلئون‌ها ناپدید نشده‌اند؛ بخشی در هستهٔ دختر و بخشی در ذرهٔ آلفا هستند.

آلفا بار مثبت و نفوذ کمی دارد و در لایه‌ای نازک از ماده جذب می‌شود. اما کم‌نفوذ بودن به معنی بی‌خطر بودن نیست: اگر مادهٔ آلفازا با تنفس یا خوردن وارد بدن شود، تابش آن می‌تواند به بافت‌ها آسیب شدیدی بزند.

یک کاربرد آشنا، آشکارساز دود است. آلفا هوای بین دو صفحه را یونیده می‌کند و جریان کوچکی برقرار می‌شود. ورود دود، جریان را کاهش می‌دهد و دستگاه هشدار می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳

بتا؛ تبدیل درون هسته

بتا؛ تبدیل درون هسته

در واپاشی بتا، برخلاف آلفا، تعداد کل نوکلئون‌ها تغییر نمی‌کند؛ بلکه نوع یکی از نوکلئون‌ها عوض می‌شود. مثل گروهی که تعداد اعضایش ثابت است، اما نقش یکی از اعضا تغییر می‌کند.

در بتای منفی، β−\beta^-، یک نوترون به پروتون تبدیل می‌شود و الکترونی که در همین فرایند به‌وجود آمده، از هسته بیرون می‌رود. این الکترون از الکترون‌های مداری اتم نیست! چون یک پروتون اضافه شده، عدد اتمی یک واحد افزایش می‌یابد:

ZAX→Z+1AY+−10e−{}^A_Z\mathrm{X}\rightarrow{}^A_{Z+1}\mathrm{Y}+{}^0_{-1}\mathrm{e}^-

در بتای مثبت، β+\beta^+، یک پروتون به نوترون تبدیل می‌شود و پوزیترون گسیل می‌شود؛ ذره‌ای هم‌جرم الکترون، اما با بار مثبت. پس عدد اتمی یک واحد کاهش می‌یابد:

ZAX→Z−1AY++10e+{}^A_Z\mathrm{X}\rightarrow{}^A_{Z-1}\mathrm{Y}+{}^0_{+1}\mathrm{e}^+

در هر دو حالت، عدد جرمی AA ثابت می‌ماند؛ چون تبدیل پروتون و نوترون به یکدیگر، مجموع تعدادشان را تغییر نمی‌دهد. این معادله‌ها مطابق ساده‌سازی کتاب، بدون نوترینو و پادنوترینو نوشته شده‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۴

گاما؛ کاهش انرژی هسته

گاما؛ کاهش انرژی هسته

آیا هسته می‌تواند پرتو گسیل کند، اما به عنصر دیگری تبدیل نشود؟ در واپاشی گاما همین اتفاق می‌افتد. هسته پس از واپاشی آلفا یا بتا، اغلب در حالت برانگیخته است؛ یعنی انرژی بیشتری نسبت به حالت پایه دارد. این هسته با گسیل یک فوتون پرانرژی، یعنی پرتو γ\gamma، به حالت پایه می‌رسد.

در این فرایند، تعداد پروتون‌ها و نوترون‌ها تغییر نمی‌کند؛ پس هم عدد اتمی ZZ و هم عدد جرمی AA ثابت می‌مانند:

ZAX∗→ZAX+γ{}^{A}_{Z}\mathrm{X}^{*}\rightarrow{}^{A}_{Z}\mathrm{X}+\gamma

علامت ∗* فقط نشان‌دهندهٔ برانگیخته بودن هسته است، نه تغییر نوع عنصر. مانند کسی که از پله‌ای پایین می‌آید: انرژی‌اش کمتر می‌شود، اما هویتش عوض نمی‌شود. این تشبیه فقط برای فهم کاهش انرژی است.

پس تفاوت اصلی را به خاطر بسپار: در گاما، هسته انرژی از دست می‌دهد، نه پروتون یا نوترون.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵

نیمه‌عمر؛ هر بار نصفِ باقی‌مانده

نیمه‌عمر؛ هر بار نصفِ باقی‌مانده

به پرسش آغاز درس برگردیم: اگر در هشت روز نیمی از هسته‌های مادر واپاشی کنند، در هشت روز بعد چه می‌شود؟ نکته این است که این بار نصفِ هسته‌های باقی‌مانده واپاشی می‌کنند، نه نصفِ تعداد اولیه؛ پس نمونه ناگهان از هسته‌های مادر خالی نمی‌شود.

نیمه‌عمر با نماد T1/2T_{1/2}، مدت‌زمانی است که تعداد هسته‌های مادر موجود در نمونه به نصف می‌رسد. این زمان برای هر ایزوتوپ مقدار مشخصی دارد. هنگام بررسی یک مادهٔ پرتوزای پزشکی هم باید هسته‌های مادرِ باقی‌مانده را بشماریم، نه همهٔ هسته‌های موجود در نمونه را.

برای محاسبه، ابتدا تعداد نیمه‌عمرهای سپری‌شده را پیدا می‌کنیم:

n=tT1/2n=\frac{t}{T_{1/2}}

زمان سپری‌شده و نیمه‌عمر باید با یک واحد نوشته شوند. سپس اگر تعداد اولیه N0N_0 باشد، تعداد باقی‌مانده از این رابطه به دست می‌آید:

N=N0(12)nN=N_0\left(\frac{1}{2}\right)^n

پس کسر باقی‌مانده برابر NN0=(12)n\frac{N}{N_0}=\left(\frac{1}{2}\right)^n است. در مسئله‌های این درس، nn عددی صحیح است. نیمه‌عمر یعنی نصف‌شدن پیاپی، نه کم‌شدن مقدار ثابتی در هر بازه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۶

مثال حل‌شده

نیمه‌عمر یُد 53131I^{131}_{53}\mathrm{I} تقریباً 88 روز است. پس از 2424 روز، چه کسری از هسته‌های مادر اولیه باقی مانده و چه کسری واپاشیده است؟

  1. داده‌ها را مشخص می‌کنیم: T1/2=8 روزT_{1/2}=8\,\text{روز} و t=24 روزt=24\,\text{روز}؛ تعداد اولیه را N0N_0 می‌نامیم.

  2. تعداد نیمه‌عمرهای سپری‌شده را حساب می‌کنیم: n=tT1/2=248=3n=\frac{t}{T_{1/2}}=\frac{24}{8}=3.

  3. در هر نیمه‌عمر، نصفِ باقی‌مانده می‌ماند؛ پس N=N0(12)3=N08N=N_0(\frac{1}{2})^3=\frac{N_0}{8}.

  4. کسر باقی‌مانده برابر NN0=18\frac{N}{N_0}=\frac{1}{8} است؛ کسر واپاشیده را با کم‌کردن آن از کل پیدا می‌کنیم: 1−18=781-\frac{1}{8}=\frac{7}{8}.

جواب: پس از 2424 روز، کسر 18\frac{1}{8} از هسته‌های مادر اولیه باقی مانده و کسر 78\frac{7}{8} واپاشیده است.

نکات مهم

  • در پرتوزایی طبیعی، هستهٔ ناپایدار خودبه‌خود واپاشی می‌کند و مجموع تعداد نوکلئون‌ها پایسته می‌ماند؛ نفوذ آلفا از بتا و نفوذ بتا از گاما کمتر است.
  • در آلفا، عدد جرمی چهار واحد و عدد اتمی دو واحد کم می‌شود؛ در بتا عدد جرمی ثابت و عدد اتمی یک واحد تغییر می‌کند، اما در گاما فقط انرژی هسته کاهش می‌یابد.
  • در هر نیمه‌عمر، نصف هسته‌های مادرِ باقی‌مانده واپاشی می‌کنند و تعداد باقی‌مانده از رابطهٔ N=N0(12)nN=N_0(\frac{1}{2})^n با n=tT1/2n=\frac{t}{T_{1/2}} به‌دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۴۸ تا ۱۵۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۶ــ۳ شکافت هسته‌ای

در این درس یاد می‌گیری شکافت و واکنش زنجیری چگونه رخ می‌دهند، انرژی شکافت از کجا می‌آید و غنی‌سازی، کندساز و میله‌های کنترل چه نقشی در تولید برق هسته‌ای دارند.

پیش از شروع

اگر شکافت یک هسته می‌تواند شکافت هسته‌های دیگر را به دنبال داشته باشد، چرا در معدن اورانیم واکنش زنجیری خودبه‌خود ادامه پیدا نمی‌کند؟

وجود اورانیم به‌تنهایی کافی نیست؛ نوترون‌های آزادشده باید بتوانند شکافت‌های بعدی را ایجاد کنند. در سنگ معدن طبیعی، سهم اورانیم ۲۳۵ بسیار کم است و بیشتر اورانیم موجود از نوع ۲۳۸ است؛ بنابراین زنجیرهٔ شکافت در شرایط توصیف‌شده در کتاب ادامه پیدا نمی‌کند.

از یک شکافت تا یک زنجیره

از یک شکافت تا یک زنجیره

چطور یک نوترون می‌تواند آغازگر شکافت چندین هسته باشد؟ ماجرا از جذب نوترون شروع می‌شود، نه صرفاً برخورد آن با هسته.

وقتی هستهٔ اورانیم 92235U^{235}_{92}\mathrm{U} یک نوترون کُند جذب می‌کند، هستهٔ مرکّب و ناپایدار 92236U∗^{236}_{92}\mathrm{U}^{*} تشکیل می‌شود. این هسته تغییر شکل می‌دهد و به دو هستهٔ سبک‌تر می‌شکند؛ به این فرایند شکافت هسته‌ای می‌گوییم. یکی از حالت‌های ممکن چنین است:

01n+92235U→92236U∗→56141Ba+3692Kr+3 01n^{1}_{0}\mathrm{n}+{}^{235}_{92}\mathrm{U}\rightarrow{}^{236}_{92}\mathrm{U}^{*}\rightarrow{}^{141}_{56}\mathrm{Ba}+{}^{92}_{36}\mathrm{Kr}+3\,{}^{1}_{0}\mathrm{n}

در این حالت، علاوه بر باریم و کریپتون، سه نوترون هم آزاد می‌شود. محصولات همهٔ شکافت‌ها یکسان نیستند؛ این فقط یکی از حالت‌های ممکن است.

نوترون‌های آزادشده می‌توانند پس از کُند شدن، جذب هسته‌های دیگر اورانیم شوند و شکافت‌های تازه‌ای ایجاد کنند. اگر این روند ادامه پیدا کند، واکنش زنجیری شکل می‌گیرد؛ شبیه دومینوهایی که افتادن هرکدام، افتادن بعدی‌ها را به دنبال دارد. البته آزاد شدن نوترون به‌تنهایی کافی نیست؛ نوترون باید بتواند شکافت بعدی را ایجاد کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۸

انرژی شکافت از کجا می‌آید؟

انرژی شکافت از کجا می‌آید؟

اگر جرم همهٔ محصولات شکافت، یعنی پاره‌های هسته و نوترون‌های آزادشده را با هم جمع کنیم، حاصل کمی کمتر از جرم هستهٔ مرکّبِ پیش از شکافت است. این اختلاف جرم را با Δm\Delta m نشان می‌دهیم. انرژی آزادشده از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

E=Δmc2E=\Delta m c^2

در این رابطه، cc تندی نور است. چون ضریب c2c^2 بسیار بزرگ است، حتی اختلاف جرمی بسیار کوچک با آزادشدن انرژی زیادی همراه می‌شود. پس نباید تمام جرم هسته را در رابطه بگذاریم؛ آنچه اهمیت دارد، اختلاف جرم پیش و پس از شکافت است.

این انرژی بیشتر به‌صورت انرژی جنبشی محصولات شکافت ظاهر می‌شود؛ یعنی پاره‌ها با تندی زیاد از هم دور می‌شوند. مانند توپ متحرکی که می‌تواند هنگام برخورد به جسمی انرژی منتقل کند، این محصولات نیز با برخورد به مواد اطراف انرژی خود را منتقل می‌کنند و آنها را گرم می‌کنند.

هر شکافت حدود 200 MeV200\,\mathrm{MeV} انرژی آزاد می‌کند؛ مقدار بزرگی برای یک رویداد در مقیاس هسته!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹

معنای غنی‌سازی

معنای غنی‌سازی

چرا در سنگ معدن اورانیم، زنجیرهٔ شکافت به‌آسانی ادامه پیدا نمی‌کند؟ چون سهم اورانیم 235235 کم است: فقط حدود 0.72%0.72\% از اتم‌های اورانیم طبیعی از این ایزوتوپ‌اند و بقیه تقریباً همگی اورانیم 238238 هستند. بنابراین، وجود اورانیم در سنگ معدن به‌تنهایی برای ادامهٔ زنجیره کافی نیست.

غنی‌سازی یعنی افزایش سهم اورانیم 235235 در یک نمونه؛ نه تبدیل اورانیم 238238 به آن و نه ساختن ایزوتوپی تازه. برای تصورش، ظرفی از مهره‌های دو رنگ را در نظر بگیر: اگر سهم مهره‌های رنگ کمیاب را بیشتر کنی، ترکیب ظرف تغییر می‌کند، اما خود مهره‌ها تغییر نکرده‌اند.

ایزوتوپ‌های اورانیم از نظر شیمیایی یکسان‌اند؛ پس جداسازی آنها با واکنش‌های شیمیایی معمول انجام نمی‌شود و بر تفاوت جرم آنها تکیه دارد.

در نمونه‌های کتاب، سهم اورانیم 235235 در سوخت نیروگاه بوشهر حدود 3%3\% و در سوخت راکتور پژوهشی دانشگاه تهران حدود 20%20\% است. این درصدها سهم یک ایزوتوپ را نشان می‌دهند، نه میزان انرژی یا دمای سوخت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰

از شکافت تا برق

از شکافت تا برق

چطور انرژی ذره‌های حاصل از شکافت، به برقِ شارژر گوشی می‌رسد؟ این مسیر از گرم‌شدن سوخت و انتقال گرما می‌گذرد، نه تبدیل مستقیم نوترون‌ها به جریان برق!

ابتدا باید واکنش زنجیری ادامه پیدا کند. نوترون‌های آزادشده در شکافت، تند هستند. کندساز، مانند آب معمولی، انرژی جنبشی آن‌ها را کاهش می‌دهد؛ در نتیجه احتمال جذبشان توسط هستهٔ 92235U\mathrm{^{235}_{92}U} و ایجاد شکافت بعدی بیشتر می‌شود. پس کندکردن نوترون‌ها، برخلاف چیزی که شاید به نظر برسد، به ادامهٔ واکنش کمک می‌کند.

در راکتور آب تحت فشار، آبِ اطراف سوخت گرما را می‌گیرد. فشار زیاد اجازه می‌دهد این آب بدون جوشیدن، بسیار داغ شود. سپس گرمایش را، بدون مخلوط‌شدن، به آبِ مدار جداگانه‌ای می‌دهد. آب مدار دوم بخار می‌شود و بخار، توربین را می‌چرخاند؛ توربین هم مولد برق را به کار می‌اندازد.

مسیر را به خاطر بسپار: انرژی شکافت ← گرما ← حرکت توربین ← انرژی الکتریکی. آب می‌تواند هم نقش کندساز داشته باشد و هم گرما را جابه‌جا کند؛ این دو نقش متفاوت‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰

کنترل زنجیره و توان راکتور

کنترل زنجیره و توان راکتور

برای ثابت‌ماندن توان راکتور، لازم نیست شکافت متوقف شود؛ باید به‌طور میانگین هر شکافت، فقط یک شکافت بعدی ایجاد کند. به صفی از چراغ‌ها فکر کن که هر چراغ فقط چراغ بعدی را روشن می‌کند؛ زنجیره ادامه دارد، اما در هر مرحله گسترده‌تر نمی‌شود.

در راکتور، میله‌های کنترل از مواد جذب‌کنندهٔ نوترون، مانند بور یا کادمیم، ساخته می‌شوند. با بیشتر واردکردن این میله‌ها، نوترون‌های بیشتری جذب می‌شوند و نوترون‌های کمتری برای ایجاد شکافت بعدی باقی می‌مانند. دقت کن: کندساز نوترون‌ها را کُند می‌کند، ولی نقش میلهٔ کنترل، جذب نوترون است.

سه وضعیت را از هم جدا کن:

  • بحرانی: هر شکافت به‌طور میانگین یک شکافت بعدی ایجاد می‌کند؛ توان ثابت است. اینجا «بحرانی» به معنی خطرناک نیست!
  • زیربحرانی: هر شکافت به‌طور میانگین کمتر از یک شکافت بعدی ایجاد می‌کند؛ زنجیره سرانجام خاموش می‌شود.
  • فرابحرانی: هر شکافت به‌طور میانگین بیش از یک شکافت بعدی ایجاد می‌کند؛ توان افزایش می‌یابد و اگر کنترل نشود، می‌تواند خطرناک باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۱

مثال حل‌شده

در نمونه‌ای، 101210^{12} شکافت رخ می‌دهد. اگر در هر شکافت حدود 200 MeV200\,\mathrm{MeV} انرژی آزاد شود، انرژی کل آزادشده چند ژول است؟ از تبدیل 1 MeV=1.6×10−13 J1\,\mathrm{MeV}=1.6\times10^{-13}\,\mathrm{J} استفاده کن.

  1. تعداد شکافت‌ها و انرژی هر شکافت را مشخص می‌کنیم: N=1012N=10^{12} و Ef=200 MeVE_f=200\,\mathrm{MeV}.

  2. انرژی یک شکافت را به ژول تبدیل می‌کنیم: Ef=200×1.6×10−13=3.2×10−11 JE_f=200\times1.6\times10^{-13}=3.2\times10^{-11}\,\mathrm{J}.

  3. انرژی کل برابر تعداد شکافت‌ها ضرب‌در انرژی هر شکافت است: Eکل=NEfE_{\text{کل}}=NE_f.

  4. جای‌گذاری می‌کنیم: Eکل=1012×3.2×10−11=32 JE_{\text{کل}}=10^{12}\times3.2\times10^{-11}=32\,\mathrm{J}.

جواب: انرژی کل آزادشده برابر با 32 J32\,\mathrm{J} است؛ این مقدار، انرژی شکافت است و نباید آن را تماماً برق تولیدشده دانست.

نکات مهم

  • در شکافت، هستهٔ سنگین به هسته‌های سبک‌تر تقسیم می‌شود و نوترون‌های آزادشده می‌توانند زنجیره‌ای از شکافت‌ها بسازند؛ کاهش جرم نیز با آزادشدن انرژی مطابق E=Δmc2E=\Delta m c^2 همراه است.
  • غنی‌سازی سهم اورانیم 235235 را افزایش می‌دهد، کندساز انرژی جنبشی نوترون‌ها را کم می‌کند و میله‌های کنترل با جذب نوترون، آهنگ شکافت را تنظیم می‌کنند.
  • در نیروگاه، گرمای شکافت سرانجام به تولید بخار و حرکت توربین و مولد می‌انجامد و توان ثابت زمانی برقرار است که هر شکافت به‌طور میانگین یک شکافت بعدی ایجاد کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۵۲ تا ۱۵۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۶ــ۴ گداخت (همجوشی) هسته‌ای

در این درس یاد می‌گیری گداخت هسته‌ای و منشأ انرژی آن را توضیح بدهی، علت نیازش به دمای بسیار بالا را بیان کنی و ذرات بنیادی و خانواده‌های ذرات زیراتمی را از هم تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر هسته‌های هیدروژن یکدیگر را دفع می‌کنند، چطور در خورشید به هم می‌پیوندند و انرژی آزاد می‌کنند؟

در مرکز خورشید، دمای بسیار بالا باعث می‌شود هسته‌ها با انرژی جنبشی زیادی به هم نزدیک شوند و امکان همجوشی پیدا کنند. در این فرایند، بخشی از جرم اولیه به انرژی تبدیل می‌شود؛ همان انرژی‌ای که سرانجام به شکل نور و گرما به ما می‌رسد.

پیوستن هسته‌های سبک

پیوستن هسته‌های سبک

نور و گرمای خورشید از واکنش‌هایی در هسته‌های اتم‌ها سرچشمه می‌گیرد. یکی از این واکنش‌ها گداخت یا همجوشی هسته‌ای است: دو هستهٔ سبک به هم می‌پیوندند و هسته‌ای سنگین‌تر می‌سازند. پس گداخت را با شکافت اشتباه نگیر؛ اینجا صحبت از پیوستن است، نه شکستن یک هستهٔ سنگین.

یک نمونه، همجوشی دوتریم و تریتیم است. این دو، ایزوتوپ‌های هیدروژن‌اند؛ هر دو یک پروتون دارند، اما دوتریم یک نوترون و تریتیم دو نوترون دارد. واکنش آن‌ها را این‌طور نمایش می‌دهیم:

12H+13H→24He+01n\mathrm{{}^{2}_{1}H+{}^{3}_{1}H\rightarrow{}^{4}_{2}He+{}^{1}_{0}n}

در سمت راست، یک هستهٔ هلیم و یک نوترون آزاد داریم. برای دنبال‌کردن ذرات، مثل شمردن قطعه‌های یک سازه عمل کن: در آغاز، دو پروتون و سه نوترون داریم؛ در پایان، دو پروتون و دو نوترون در هلیم جای می‌گیرند و یک نوترون هم آزاد می‌شود. این واکنش نمونه‌ای از گداخت است، نه لزوماً همان مسیر واکنش‌های درون خورشید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۲

جرم کمتر، انرژی بیشتر

جرم کمتر، انرژی بیشتر

اگر می‌توانستیم جرم ذرات را پیش و پس از گداخت با دقت بسیار زیاد اندازه بگیریم، می‌دیدیم مجموع جرم محصولات، اندکی کمتر از مجموع جرم هسته‌های اولیه است. این اختلاف جرم، منشأ انرژی آزادشده است؛ نه اینکه انرژی از هیچ به وجود آمده باشد!

برای حساب کردن انرژی، ابتدا اختلاف جرم را پیدا می‌کنیم:

Δm=mاولیه−mمحصولات\Delta m = m_{\text{اولیه}}-m_{\text{محصولات}}

سپس از رابطهٔ زیر استفاده می‌کنیم:

E=Δmc2E=\Delta m c^2

در این رابطه، cc سرعت نور است. چون مربع سرعت نور بسیار بزرگ است، حتی اختلاف جرمی کوچک هم می‌تواند با آزاد شدن انرژی زیادی همراه باشد. اگر اختلاف جرم را برحسب kg\mathrm{kg} و سرعت نور را برحسب m/s\mathrm{m/s} بگذاریم، انرژی برحسب J\mathrm{J} به دست می‌آید.

در گداخت دوتریم و تریتیم، حدود 17.6 MeV17.6\,\mathrm{MeV} انرژی آزاد می‌شود که بیشتر آن به صورت انرژی جنبشی نوترون است. نکتهٔ مهم: در رابطهٔ انرژی، اختلاف جرم را می‌گذاریم، نه تمام جرم هسته‌های اولیه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۲

چرا این‌قدر داغ؟

چرا این‌قدر داغ؟

دو هستهٔ سبک را در نظر بگیر که به سمت هم می‌آیند. هر دو بار الکتریکی مثبت دارند؛ پس یکدیگر را دفع می‌کنند. نزدیک‌کردن آن‌ها، مثل نزدیک‌کردن دو قطب هم‌نام آهن‌رباست: باید بر نیروی دورکننده غلبه کرد. البته در هسته‌ها این دافعه الکتریکی است، نه مغناطیسی.

از طرف دیگر، نیروی هسته‌ای فقط در فاصله‌های بسیار کوتاه اثر دارد. بنابراین، هسته‌ها باید آن‌قدر نزدیک شوند که این نیرو بتواند آن‌ها را کنار هم نگه دارد.

دمای بسیار بالا به عبور از این مانع کمک می‌کند: با افزایش دما، انرژی جنبشی هسته‌ها بیشتر می‌شود و برخوردهای پرانرژی‌تری رخ می‌دهد؛ در نتیجه، امکان نزدیک‌شدن آن‌ها تا محدودهٔ اثر نیروی هسته‌ای فراهم می‌شود.

برای آغاز گداخت دوتریم و تریتیم، دمایی در حد ده‌ها میلیون درجهٔ سلسیوس لازم است. فراهم‌کردن این شرایط انرژی زیادی می‌خواهد؛ آزادشدن انرژی در گداخت به این معنا نیست که شروع آن هم آسان است!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۳

آیا نوترون بنیادی است؟

آیا نوترون بنیادی است؟

در واکنش گداخت با نوترون روبه‌رو شدیم؛ اما آیا نوترون خودش از چیزی ساخته شده است؟ بله! زیراتمی بودن، لزوماً به معنی بنیادی بودن نیست. «زیراتمی» یعنی در مقیاسی کوچک‌تر از اتم؛ اما «بنیادی» به ذره‌ای می‌گوییم که در شناخت کنونی فیزیک، از ذرات کوچک‌تری ساخته نشده است.

برای روشن‌شدن تفاوت، یک دیوار آجری را تصور کن: تکه‌ای از دیوار از کل دیوار کوچک‌تر است، ولی هنوز می‌تواند چند آجر داشته باشد. به همین ترتیب، پروتون و نوترون با اینکه از اتم کوچک‌ترند، ساختار درونی دارند و از کوارک‌ها ساخته شده‌اند. البته این تشبیه فقط برای فهم جزء و کل است.

در مقابل، الکترون، پوزیترون، نوترینوها و میون‌ها بنیادی شناخته می‌شوند. پس نه جای ذره در اتم و نه کوچکی آن، به‌تنهایی معیار بنیادی بودن نیست؛ باید بپرسیم: «آیا این ذره از ذرات دیگری ساخته شده است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۳

سه خانوادهٔ ذرات

سه خانوادهٔ ذرات

برای مرتب‌کردن ذرات زیراتمی، مثل وقتی که برنامه‌های گوشی را در پوشه‌های جدا می‌گذاری، به یک دسته‌بندی نیاز داریم. در دسته‌بندی کتاب، سه خانواده داریم:

  • حامل‌های نیرو: در برهمکنش‌ها نقش دارند؛ مثلاً فوتون عامل برهمکنش الکترومغناطیسی است.
  • لپتون‌ها: همگی بنیادی‌اند؛ یعنی از ذرات کوچک‌تر ساخته نشده‌اند. الکترون، پوزیترون، نوترینوها و میون‌ها در این خانواده‌اند.
  • هادرون‌ها: بنیادی نیستند و از کوارک‌ها ساخته شده‌اند. پروتون، نوترون و پیون‌ها از این خانواده‌اند.

برای به‌خاطر سپردن این دسته‌بندی، یک اتم را در ذهن بیاور: الکترون‌هایش لپتون‌اند، اما پروتون‌ها و نوترون‌های هسته‌اش هادرون‌اند. پس ذرات سازندهٔ یک اتم لزوماً هم‌خانواده نیستند!

نکتهٔ مهم: «بنیادی بودن» را با «لپتون بودن» یکی نگیر؛ کوارک‌ها هم بنیادی‌اند، ولی لپتون نیستند و سازندهٔ هادرون‌ها هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۴

مثال حل‌شده

در یک واکنش گداخت فرضی، مجموع جرم هسته‌های اولیه به‌اندازهٔ 3.0×10−29 kg3.0\times10^{-29}\,\mathrm{kg} بیشتر از مجموع جرم محصولات است. انرژی آزادشده در هر واکنش را حساب کن. تندی نور را c=3.0×108 m/sc=3.0\times10^8\,\mathrm{m/s} بگیر.

  1. اختلاف جرمِ داده‌شده را مشخص می‌کنیم: Δm=3.0×10−29 kg\Delta m=3.0\times10^{-29}\,\mathrm{kg}. چون جرم اولیه بیشتر است، این مقدار در محاسبهٔ انرژی آزادشده مثبت است.

  2. از رابطهٔ هم‌ارزی جرم و انرژی استفاده می‌کنیم: E=Δmc2E=\Delta m c^2.

  3. تندی نور را به توان دو می‌رسانیم: c2=(3.0×108)2=9.0×1016 m2/s2c^2=(3.0\times10^8)^2=9.0\times10^{16}\,\mathrm{m^2/s^2}.

  4. جای‌گذاری می‌کنیم: E=(3.0×10−29)(9.0×1016)=27×10−13 JE=(3.0\times10^{-29})(9.0\times10^{16})=27\times10^{-13}\,\mathrm{J}.

  5. پاسخ را به صورت نماد علمی می‌نویسیم: E=2.7×10−12 JE=2.7\times10^{-12}\,\mathrm{J}. این انرژی مربوط به یک واکنش است، نه مجموعه‌ای از واکنش‌ها.

جواب: انرژی آزادشده در هر واکنش برابر با 2.7×10−12 J2.7\times10^{-12}\,\mathrm{J} است.

نکات مهم

  • در گداخت، هسته‌های سبک به هم می‌پیوندند و انرژی آزادشده از کاهش مجموع جرم، مطابق رابطهٔ E=Δmc2E=\Delta m c^2، به دست می‌آید.
  • دمای بسیار بالا به هسته‌ها انرژی جنبشی لازم می‌دهد تا با وجود دافعهٔ الکتریکی، به محدودهٔ اثر نیروی کوتاه‌بُرد هسته‌ای برسند.
  • در دسته‌بندی کتاب، فوتون حامل نیروست، لپتون‌هایی مانند الکترون و نوترینو بنیادی‌اند و هادرون‌هایی مانند پروتون و نوترون از کوارک‌ها ساخته شده‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۵۵ تا ۱۵۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پرسش‌ها و مسئله‌های فصل ۶

در این درس یاد می‌گیری با نسبت حجم‌ها ویژگی‌های یک تودهٔ نوترونی را تخمین بزنی، نماد هسته و ایزوتوپ‌ها را تفسیر کنی و مسئله‌های واپاشی و نیمه‌عمر را گام‌به‌گام حل کنی.

پیش از شروع

اگر یک توپ تنیس را فقط با نوترون‌های چسبیده به هم پُر کنیم، آیا هنوز می‌توانیم آن را با دست بلند کنیم؟

نه؛ با فرض مسئله، جرم چنین توپی بسیار بیشتر از جرم یک کوه بزرگ می‌شود! اندازهٔ بسیار کوچک نوترون‌ها باعث می‌شود تعداد فوق‌العاده زیادی از آن‌ها در حجم توپ جا بگیرد.

از اندازهٔ نوترون تا جرم توپ

از اندازهٔ نوترون تا جرم توپ

توپ تنیسی که فقط با نوترون پُر شده باشد، دیگر یک توپ معمولی نیست! برای تخمین جرمش، اول باید بدانیم چند نوترون در آن جا می‌گیرد.

تصور کن می‌خواهی تعداد دانه‌های داخل یک ظرف را تخمین بزنی؛ حجم ظرف را بر حجم هر دانه تقسیم می‌کنی. اینجا هم همین راه را می‌رویم. در تخمین ساده، فضای خالی میان نوترون‌ها را نادیده می‌گیریم.

اگر شعاع توپ RR و شعاع نوترون rr باشد، با استفاده از حجم کره داریم:

N≈VتوپVنوترون=43πR343πr3=(Rr)3N\approx\dfrac{V_{\text{توپ}}}{V_{\text{نوترون}}}=\dfrac{\frac{4}{3}\pi R^3}{\frac{4}{3}\pi r^3}=\left(\dfrac{R}{r}\right)^3

پیش از تقسیم، واحد شعاع‌ها را یکسان کن. در پرسش کتاب، شعاع توپ برحسب سانتی‌متر و شعاع نوترون برحسب متر داده شده است؛ پس باید یکی را تبدیل کنی.

پس از تخمین تعداد نوترون‌ها، جرم کل از رابطهٔ M=NmnM=N m_n به دست می‌آید؛ mnm_n جرم یک نوترون است. حواست باشد نسبت شعاع‌ها به‌تنهایی تعداد نوترون‌ها نیست؛ چون فضای داخل توپ سه‌بعدی است، این نسبت به توان سوم می‌رسد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۵

خواندن شناسنامهٔ هسته

خواندن شناسنامهٔ هسته

نماد ZAX^{A}_{Z}\mathrm{X} را مثل شناسنامهٔ هسته بخوان! عدد پایین، ZZ، تعداد پروتون‌ها و عدد اتمی است؛ همین عدد هویت عنصر را تعیین می‌کند. عدد بالا، AA، عدد جرمی و مجموع تعداد پروتون‌ها و نوترون‌هاست. پس تعداد نوترون‌ها از رابطهٔ N=A−ZN=A-Z به دست می‌آید.

هر پروتون بار مثبت ee دارد و نوترون بدون بار است؛ بنابراین بار خالص هسته برابر q=+Zeq=+Ze است. حواست باشد: خنثی بودن اتم به معنی بی‌بار بودن هسته نیست؛ الکترون‌های بیرون هسته، بار مثبت آن را جبران می‌کنند.

حالا دو هسته با ZZ یکسان و AA متفاوت را در نظر بگیر. این‌ها ایزوتوپ‌های یک عنصر هستند: پروتون‌های برابر، اما نوترون‌های متفاوت دارند. اتم‌های خنثای آن‌ها تعداد الکترون و آرایش الکترونی تقریباً یکسانی دارند؛ پس رفتار شیمیایی‌شان هم تقریباً یکسان است و روش‌های معمول شیمیایی آن‌ها را از هم جدا نمی‌کنند. اما اگر ZZ متفاوت باشد، با دو عنصر متفاوت روبه‌رو هستیم و جداسازی شیمیایی می‌تواند امکان‌پذیر باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۵

تراز کردن معادلهٔ واپاشی

تراز کردن معادلهٔ واپاشی

برای پیدا کردن بخش مجهولِ یک واپاشی، دو «حساب» جدا نگه دار: مجموع عددهای جرمی و مجموع عددهای اتمی باید در دو طرف برابر باشند؛ درست مثل تراز کردن دو ستون یک دفتر حساب.

ذره‌های گسیل‌شده را با این نمادها می‌شناسیم:

  • آلفا: 24He^{4}_{2}\mathrm{He}؛ عدد جرمی و عدد اتمی هسته به‌ترتیب 44 و 22 کم می‌شوند.
  • بتای منفی: −10e^{0}_{-1}\mathrm{e}؛ عدد جرمی ثابت می‌ماند و عدد اتمی هستهٔ دختر یکی بیشتر می‌شود.
  • بتای مثبت: +10e^{0}_{+1}\mathrm{e}؛ عدد جرمی ثابت می‌ماند و عدد اتمی هستهٔ دختر یکی کمتر می‌شود.

علامت بارِ بتا را با تغییر عدد اتمی هسته اشتباه نگیر: ذره از هسته خارج می‌شود؛ پس تغییر هسته خلاف علامت بارِ ذره است.

اگر هستهٔ برانگیخته، با نشانهٔ ستاره، فقط انرژی اضافی خود را آزاد کند، پرتو γ\gamma گسیل می‌شود؛ در این حالت نه عدد جرمی تغییر می‌کند و نه عدد اتمی. پس برای تشخیص تابش، هر دو عدد را بررسی کن، نه فقط یکی را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۵

ردگیری زنجیرهٔ واپاشی

ردگیری زنجیرهٔ واپاشی

گاهی هستهٔ دختر هم ناپایدار است و دوباره واپاشی می‌کند؛ پس با یک زنجیرهٔ واپاشی روبه‌رو هستیم. چطور در این مسیر، حساب هسته‌ها از دستمان نرود؟ مثل ثبت موجودی پس از هر خرید، عدد جرمی و عدد اتمی را پس از هر مرحله یادداشت می‌کنیم.

برای هر مرحله فقط این تغییرها را لازم داریم:

  • گسیل α\alpha: عدد جرمی 44 واحد و عدد اتمی 22 واحد کم می‌شود.
  • گسیل β−\beta^-: عدد جرمی ثابت می‌ماند و عدد اتمی 11 واحد زیاد می‌شود.
  • گسیل β+\beta^+: عدد جرمی ثابت می‌ماند و عدد اتمی 11 واحد کم می‌شود.

یک راه مرتب، ساختن جدولی با ستون‌های «نوع واپاشی»، «عدد جرمی» و «عدد اتمی» است. هستهٔ حاصل از هر سطر، هستهٔ آغاز سطر بعدی است؛ نباید هر بار به هستهٔ اولیه برگردیم!

در پایان، برای کنترل پاسخ، تغییرهای همهٔ مرحله‌ها را جمع می‌کنیم. یادت باشد در واپاشی بتا، تغییر بار هسته به معنی تغییر تعداد نوکلئون‌ها نیست؛ بنابراین عدد جرمی تغییر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۵

نیمه‌عمر؛ نصف شدنِ باقی‌مانده

نیمه‌عمر؛ نصف شدنِ باقی‌مانده

فرض کن هر بار از یک جمعیت، نصفِ افرادِ باقی‌مانده کم شوند؛ آیا هر بار تعداد یکسانی کم می‌شود؟ نه! در پرتوزایی هم نصفِ باقی‌مانده مهم است، نه نصفِ مقدار اولیه.

نیمه‌عمر، مدت‌زمانی است که در آن تعداد هسته‌های مادر پرتوزای یک نمونه به نصف می‌رسد. پس کسر هسته‌های مادرِ باقی‌مانده در پایان نیمه‌عمرهای پیاپی چنین است:

1  ⟶  12  ⟶  14  ⟶  18  ⟶⋯1\;\longrightarrow\;\frac{1}{2}\;\longrightarrow\;\frac{1}{4}\;\longrightarrow\;\frac{1}{8}\;\longrightarrow\cdots

اگر نیمه‌عمر را با T1/2T_{1/2} نشان دهیم، تعداد نیمه‌عمرهای سپری‌شده برابر است با n=tT1/2n=\frac{t}{T_{1/2}} و کسر باقی‌مانده از رابطهٔ NN0=(12)n\frac{N}{N_0}=(\frac{1}{2})^n به دست می‌آید. پیش از تقسیم، واحد زمان‌ها را یکسان کن.

برای یافتن زمان هم مسیر را برعکس برو: ببین چند بار نصف‌شدن لازم است، سپس آن تعداد را در نیمه‌عمر ضرب کن. سن‌یابی با کربن پرتوزا بر همین اساس است؛ پس از مرگ، ورود کربن تازه متوقف می‌شود و کربن پرتوزای باقی‌مانده کاهش می‌یابد.

در نمودار نیز برای مقایسهٔ نیمه‌عمرها، زمان رسیدن هر نمونه به نصف مقدار اولیهٔ خودش را بخوان؛ نه زمان رسیدن همه به یک تعداد مشترک.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۶

مثال حل‌شده

مقدار کربن پرتوزای 14C^{14}\mathrm{C} در یک زغال قدیمی به 164\frac{1}{64} مقدار آن در نمونهٔ تازه رسیده است. اگر نیمه‌عمر این ایزوتوپ 57305730 سال باشد، سن تقریبی زغال را پیدا کن.

  1. کسر باقی‌مانده را مشخص می‌کنیم: N/N0=164N/N_0=\frac{1}{64}؛ این کسر مربوط به کربن پرتوزاست، نه کل کربن زغال.

  2. رابطهٔ نیمه‌عمر را می‌نویسیم: N/N0=(12)nN/N_0=(\frac{1}{2})^n که در آن nn تعداد نیمه‌عمرهای سپری‌شده است.

  3. کسر داده‌شده را به صورت توان می‌نویسیم: 164=(12)6\frac{1}{64}=(\frac{1}{2})^6؛ پس شش نیمه‌عمر گذشته است.

  4. تعداد نیمه‌عمرها را در مدت هر نیمه‌عمر ضرب می‌کنیم: t=6×5730=34380t=6\times5730=34380 سال.

  5. پاسخ را بررسی می‌کنیم: پس از شش بار نصف‌شدن، مقدار باقی‌مانده به 164\frac{1}{64} می‌رسد؛ پس زمان به‌دست‌آمده با دادهٔ مسئله سازگار است.

جواب: سن تقریبی زغال 3438034380 سال است.

نکات مهم

  • با نادیده گرفتن فضای خالی، تعداد نوترون‌های یک توپ از N≈(R/r)3N\approx(R/r)^3 و جرم آن از M=NmnM=Nm_n به دست می‌آید؛ شعاع‌ها باید هم‌واحد باشند.
  • در نماد ZAX^{A}_{Z}\mathrm{X}، تعداد نوترون‌ها A−ZA-Z و بار هسته +Ze+Ze است؛ ایزوتوپ‌ها عدد اتمی یکسان دارند و معادله‌های واپاشی با پایستگی مجموع عددهای جرمی و اتمی تراز می‌شوند.
  • پس از گذشت nn نیمه‌عمر، کسر هسته‌های مادرِ باقی‌مانده برابر با N/N0=(1/2)nN/N_0=(1/2)^n و زمان سپری‌شده برابر با t=nT1/2t=nT_{1/2} است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۵۶ تا ۱۵۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۶ــ۳ شکافت هسته‌ای

در این درس یاد می‌گیری … شکافت و گداخت را توضیح بدهی، نقش نوترون‌ها را در راکتور بشناسی، واکنش هسته‌ای را موازنه کنی و انرژی آزادشده را به‌ازای هر نوکلئون مقایسه کنی.

پیش از شروع

اگر انرژی آزادشده در یک واکنش گداخت از یک واکنش شکافت کمتر باشد، آیا حتماً گداخت سوخت کم‌بازده‌تری است؟

نه؛ برای مقایسهٔ منصفانه باید ببینیم در هر واکنش چند نوکلئون شرکت می‌کند. گداخت دوتریم و تریتیم با وجود انرژی کمتر در هر واکنش، به‌ازای هر نوکلئون انرژی بیشتری از شکافت اورانیم آزاد می‌کند.

شکافت؛ هستهٔ کوچک‌تر، انرژی آزاد

شکافت؛ هستهٔ کوچک‌تر، انرژی آزاد

چطور شکستن یک هسته می‌تواند انرژی آزاد کند؟ نکته این است که جرم کل پیش و پس از واکنش دقیقاً یکسان نیست.

هستهٔ اورانیم 92235U^{235}_{92}\mathrm{U} با جذب یک نوترون به هستهٔ ناپایدار 92236U^{236}_{92}\mathrm{U} تبدیل می‌شود. این هسته می‌تواند به دو هستهٔ سبک‌تر بشکند و همراه آن، چند نوترون و انرژی آزاد شود. این فرایند را شکافت هسته‌ای می‌نامیم؛ نه شکستن اتم به الکترون و هسته، بلکه شکستن خودِ هسته.

برای یافتن انرژی آزادشده، جرم کل ذرات اولیه را با جرم کل ذرات نهایی مقایسه می‌کنیم؛ نوترون‌ها را هم باید حساب کنیم:

Δm=mاولیه−mنهایی\Delta m=m_{\text{اولیه}}-m_{\text{نهایی}}

اگر جرم کل نهایی کمتر باشد، انرژی آزادشده از رابطهٔ E=Δmc2E=\Delta m c^2 به دست می‌آید؛ در این رابطه، cc تندی نور در خلأ است. چون ضریب c2c^2 بسیار بزرگ است، کاهش جرمی بسیار کوچک هم می‌تواند انرژی زیادی آزاد کند. پس انرژی از هیچ به وجود نمی‌آید؛ کاهش جرم کل با انرژی آزادشده ارتباط دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۶

واکنش زنجیری زیر کنترل

واکنش زنجیری زیر کنترل

چند ردیف دومینو را تصور کن که افتادن هر مهره، مهره‌های بعدی را می‌اندازد. در واکنش زنجیری هم نوترون‌های آزادشده از یک شکافت می‌توانند شکافت‌های تازه‌ای ایجاد کنند؛ البته همهٔ نوترون‌ها الزاماً شکافت تازه‌ای به راه نمی‌اندازند.

در راکتور، دو کار متفاوت انجام می‌شود:

  • کندکننده، مانند آب، با برخوردهای پیاپی تندی نوترون‌ها را کم می‌کند؛ چون اورانیم 235235 نوترون‌های کند را آسان‌تر جذب می‌کند و شکافته می‌شود.
  • میله‌های کنترل بخشی از نوترون‌ها را جذب می‌کنند. با فروبردن بیشتر این میله‌ها در قلب راکتور، نوترون‌های کمتری برای ایجاد شکافت‌های بعدی باقی می‌مانند و آهنگ تولید انرژی کاهش می‌یابد.

پس کندکننده و میلهٔ کنترل، نقش یکسانی ندارند: یکی نوترون‌ها را کند می‌کند و دیگری آن‌ها را جذب می‌کند.

گرمای قلب راکتور را یک سیالِ خنک‌کننده می‌گیرد. این گرما برای تولید بخار به کار می‌رود؛ بخار توربین را می‌چرخاند و توربین، مولد برق را به حرکت درمی‌آورد. همهٔ گرما به برق تبدیل نمی‌شود و بخشی از آن به محیط منتقل می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۶

موازنهٔ واکنش و شناسایی عنصر

موازنهٔ واکنش و شناسایی عنصر

برای پیدا کردن ذرهٔ مجهول در یک واکنش هسته‌ای، دو حساب جدا نگه دار؛ درست مثل وقتی که تعداد و قیمت خریدها را در دو ستون جدا می‌نویسی.

در نماد ZAX^{A}_{Z}\mathrm{X}، عدد جرمی AA تعداد کل پروتون‌ها و نوترون‌هاست و عدد اتمی ZZ تعداد پروتون‌ها را نشان می‌دهد. در واکنش‌های این درس:

  • مجموع عددهای جرمی در دو طرف واکنش برابر است.
  • مجموع عددهای اتمی هم در دو طرف برابر است.

پس ابتدا برای هرکدام یک تساوی جدا بنویس. یادت باشد هر نوترون، با نماد 01n^{1}_{0}\mathrm{n}، در حساب عدد جرمی سهم دارد، اما به مجموع عددهای اتمی چیزی اضافه نمی‌کند. اگر چند نوترون داریم، باید سهم همهٔ آن‌ها را بشماریم.

بعد از یافتن ZZ، عنصر را در جدول دوره‌ای شناسایی کن؛ هویت عنصر را عدد اتمی تعیین می‌کند، نه عدد جرمی. همچنین جرم اتمی میانگینِ نوشته‌شده در جدول را جای AA نگذار؛ آن مقدار، عدد جرمیِ یک ایزوتوپ مشخص نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۶

گداخت و مقایسهٔ منصفانهٔ انرژی

گداخت و مقایسهٔ منصفانهٔ انرژی

برای مقایسهٔ قیمت دو بسته با وزن‌های متفاوت، فقط قیمت هر بسته را نگاه نمی‌کنیم؛ قیمت به‌ازای مقدار یکسان را می‌سنجیم. مقایسهٔ انرژی شکافت و گداخت هم به همین دقت نیاز دارد.

در گداخت، هسته‌های سبک به هم می‌پیوندند و هستهٔ سنگین‌تری می‌سازند. در واکنش گداخت دوتریم و تریتیم، هستهٔ هلیم و یک نوترون تولید می‌شود و انرژی آزاد می‌شود. دوتریم و تریتیم ایزوتوپ‌های هیدروژن‌اند و به‌ترتیب 22 و 33 نوکلئون دارند؛ نوکلئون یعنی پروتون یا نوترون.

انرژی هر واکنش گداخت دوتریم و تریتیم حدود 17.6 MeV17.6\,\mathrm{MeV} است، درحالی‌که شکافت اورانیم با یک نوترون کند حدود 202.5 MeV202.5\,\mathrm{MeV} آزاد می‌کند. اما این تمام ماجرا نیست: تعداد نوکلئون‌های درگیر یکسان نیست!

برای مقایسهٔ انرژی به‌ازای هر نوکلئون از این رابطه استفاده می‌کنیم:

ε=EواکنشNنوکلئون\varepsilon=\dfrac{E_{\text{واکنش}}}{N_{\text{نوکلئون}}}

در شمارش، همهٔ نوکلئون‌های ورودی را حساب می‌کنیم؛ پس در شکافت، نوترونِ برخوردکننده هم سهم دارد. این معیار نشان می‌دهد گداختِ دوتریم و تریتیم به‌ازای هر نوکلئون انرژی بیشتری آزاد می‌کند. فراوانی دوتریم در آب دریاها نیز به اهمیت آن برای تأمین انرژی آینده می‌افزاید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۶

مثال حل‌شده

در شکافت اورانیم با جذب یک نوترون، 202.5 MeV202.5\,\mathrm{MeV} و در گداخت دوتریم با تریتیم، 17.6 MeV17.6\,\mathrm{MeV} انرژی آزاد می‌شود. اگر عددهای جرمی اورانیم، دوتریم و تریتیم به‌ترتیب 235235، 22 و 33 باشند، انرژی آزادشده به‌ازای هر نوکلئون را در دو واکنش مقایسه کن.

  1. ابتدا نوکلئون‌های ورودی شکافت را می‌شماریم؛ نوترون ورودی هم باید حساب شود: Nfission=235+1=236N_{\mathrm{fission}}=235+1=236.

  2. انرژی هر واکنش شکافت را بر تعداد نوکلئون‌ها تقسیم می‌کنیم: εfission=202.5236≈0.858 MeV\varepsilon_{\mathrm{fission}}=\frac{202.5}{236}\approx0.858\,\mathrm{MeV} به‌ازای هر نوکلئون.

  3. در گداخت دوتریم و تریتیم، تعداد نوکلئون‌های ورودی برابر است با Nfusion=2+3=5N_{\mathrm{fusion}}=2+3=5؛ پس εfusion=17.65=3.52 MeV\varepsilon_{\mathrm{fusion}}=\frac{17.6}{5}=3.52\,\mathrm{MeV} به‌ازای هر نوکلئون.

  4. نسبت دو مقدار برابر است با 3.520.858≈4.1\frac{3.52}{0.858}\approx4.1؛ پس با وجود انرژی کمترِ یک واکنش گداخت، انرژی آن به‌ازای هر نوکلئون بیشتر است.

جواب: انرژی شکافت به‌ازای هر نوکلئون حدود 0.858 MeV0.858\,\mathrm{MeV} و انرژی گداخت به‌ازای هر نوکلئون 3.52 MeV3.52\,\mathrm{MeV} است؛ بنابراین گداخت در این مقایسه حدود 4.14.1 برابر انرژی بیشتری به‌ازای هر نوکلئون آزاد می‌کند.

نکات مهم

  • در شکافت، هستهٔ سنگین به هسته‌های سبک‌تر تبدیل می‌شود و انرژی آزادشده از کاهش جرم کل با رابطهٔ E=Δmc2E=\Delta m c^2 به دست می‌آید.
  • در راکتور، کندکننده تندی نوترون‌ها را کم می‌کند، میله‌های کنترل نوترون جذب می‌کنند و تنها بخشی از گرمای حاصل به برق تبدیل می‌شود.
  • برای موازنهٔ واکنش، مجموع عددهای جرمی و اتمی را جداگانه برابر می‌گیریم و برای مقایسهٔ شکافت و گداخت، انرژی آزادشده به‌ازای هر نوکلئون را حساب می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۱۵۸ تا ۱۶۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جدول مثلثاتی

در این درس یاد می‌گیری از جدول مثلثاتی برای خواندن مقدارهای تقریبی و از واژه‌نامه و فهرست منابع برای پیدا کردن اصطلاح‌ها و مسیر مطالعهٔ بیشتر استفاده کنی.

پیش از شروع

اگر وسط حل یک مسئله به سینوس زاویهٔ 37∘37^\circ یا اصطلاح انگلیسی «انرژی بستگی» نیاز پیدا کنی، بدون ماشین‌حساب و جست‌وجوی اینترنتی از کجای همین کتاب کمک می‌گیری؟

صفحه‌های پایانی کتاب فقط برای ورق‌زدن نیستند؛ جدول مثلثاتی و واژه‌نامه ابزارهای کمکی حل مسئله و مطالعه‌اند. جدول، مقدار تقریبی نسبت‌های مثلثاتی را می‌دهد و واژه‌نامه، معادل انگلیسی اصطلاح‌ها را پیدا می‌کند؛ فهرست منابع هم راهنمای مطالعهٔ بیشتر است.

آدرس‌یابی در جدول

آدرس‌یابی در جدول

اگر برای حل مسئله به سینوس زاویه‌ای نیاز داشتی که مقدارش را حفظ نیستی، جدول صفحهٔ ۱۵۸ به کمکت می‌آید. پیدا کردن عدد در این جدول شبیه پیدا کردن یک خانه با نشانیِ خیابان و کوچه است: سطر زاویه و ستون نسبت مثلثاتی، نشانیِ عدد موردنظرند.

اول زاویه را در ستون «زاویه بر حسب درجه» پیدا کن. بعد، روی همان سطر حرکت کن تا به ستون سینوس، کسینوس یا تانژانتِ خواسته‌شده برسی. عددِ محل برخورد، همان مقداری است که لازم داری؛ مراقب باش هنگام حرکت، وارد سطر کناری نشوی.

عددهای جدول گرد شده‌اند؛ پس آن‌ها را معمولاً با علامت تقریبی ≈\approx می‌نویسیم، نه تساوی دقیق. مثلاً اگر هنگام بررسی شیب یک مسیر به تانژانت نیاز داشته باشی، باید ستون تانژانت را بخوانی؛ انتخاب درست زاویه به‌تنهایی کافی نیست.

حالا جدول را باز نگه دار و نشانیِ عدد خواسته‌شده در پرسش را پیدا کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۸

زاویه یا نسبت مثلثاتی؟

زاویه یا نسبت مثلثاتی؟

در جدول، دو ستون اول به خود زاویه مربوط‌اند: یکی بر حسب درجه و دیگری بر حسب رادیان. این‌ها دو شیوهٔ بیان یک زاویه‌اند؛ مثل اینکه طول یک میز را با دو واحد متفاوت بیان کنی، بدون اینکه طول میز عوض شود.

مثلاً در سطر زاویهٔ 30∘30^\circ، مقدار رادیانی زاویه تقریباً 0.524 rad0.524\,\mathrm{rad} است؛ اما سینوس همان زاویه 0.5000.500 است. پس عدد ستون رادیان، سینوس زاویه نیست، حتی اگر گاهی این دو عدد نزدیک باشند.

سه ستون بعدی مقدار نسبت‌های سینوس، کسینوس و تانژانت را نشان می‌دهند؛ این نسبت‌ها بی‌واحدند. اگر هنگام حل مسئلهٔ یک سطح شیب‌دار به سینوس زاویه نیاز داشتی، باید ستون «سینوس» را بخوانی، نه ستون «زاویه بر حسب رادیان».

پیش از برداشتن عدد، از خودت بپرس: «خود زاویه را می‌خواهم یا یکی از نسبت‌های مثلثاتی آن را؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۸

پیدا کردن معادل اصطلاح‌ها

پیدا کردن معادل اصطلاح‌ها

فرض کن هنگام دیدن یک فیلم آموزشی انگلیسی، می‌خواهی بدانی اصطلاح «انرژی بستگی» با چه نامی به کار می‌رود. لازم نیست همهٔ واژه‌نامه را بخوانی؛ واژه‌های فارسی بر اساس ترتیب الفبا دسته‌بندی شده‌اند. ابتدا حرف اول اصطلاح را پیدا کن و بعد در همان بخش دنبال واژه بگرد.

برای «انرژی بستگی»، به بخش «الف» در صفحهٔ ۱۵۹ می‌روی و این مدخل را پیدا می‌کنی:

انرژی بستگی — Binding energy

پس برای جست‌وجوی انگلیسی این موضوع، می‌توانی از عبارت Binding energy استفاده کنی. همین روش برای اصطلاح‌های دیگر هم کاربرد دارد؛ مثلاً برای یافتن معادل «بسامد»، سراغ بخش «ب» می‌روی.

اما یک نکتهٔ مهم: دانستن معادل انگلیسی، همان فهمیدن مفهوم نیست. واژه‌نامه به تو می‌گوید نام اصطلاح در زبان دیگر چیست؛ برای فهم معنای فیزیکی، رابطه‌ها و کاربرد آن باید به توضیح درس مربوط مراجعه کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۹

منابع؛ راه ادامهٔ مطالعه

منابع؛ راه ادامهٔ مطالعه

اگر بخواهی دربارهٔ موضوعی بیشتر بخوانی، از کجا بفهمی دنبال کدام کتاب بگردی؟ فهرست منابع، نشانیِ آثار مورد استفاده در تهیهٔ کتاب را می‌دهد. منابع انگلیسی و فارسی در پایان کتاب جدا آمده‌اند؛ لازم نیست نام آن‌ها را حفظ کنی، کافی است بتوانی اطلاعات هر مدخل را بخوانی.

مثلاً در منابع فارسی، اثری با عنوان «آشنایی با فیزیک هسته‌ای» معرفی شده است. کنت کرین نویسندهٔ آن است و منیژه رهبر و بهرام معلمی مترجمانش هستند. نام ناشر و سال انتشار هم کمک می‌کنند نسخهٔ معرفی‌شده را دقیق‌تر شناسایی کنی. در بعضی مدخل‌ها، جلد یا ویراست نیز مشخص شده است.

این اطلاعات مثل نشانیِ یک مقصدند: عنوان موضوع اثر را نشان می‌دهد و نویسنده، مترجم و مشخصات انتشار کمک می‌کنند آن را با کتابی هم‌نام یا ترجمه‌ای دیگر اشتباه نگیری. البته حضور یک اثر در منابع، به‌تنهایی به این معنا نیست که همهٔ بخش‌هایش برای سطح فعلی تو مناسب‌اند؛ برای انتخاب بخش مناسب می‌توانی از معلم یا کتابدار کمک بگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۵

مثال حل‌شده

نیرویی به اندازهٔ 10 N10\,\mathrm{N} با افق زاویهٔ 60∘60^\circ می‌سازد. با استفاده از رابطهٔ Fx=Fcos⁡θF_x=F\cos\theta و جدول صفحهٔ ۱۵۸، اندازهٔ مؤلفهٔ افقی نیرو را به دست آور.

  1. داده‌ها را مشخص می‌کنیم: F=10 NF=10\,\mathrm{N} و θ=60∘\theta=60^\circ؛ در رابطهٔ داده‌شده به کسینوس این زاویه نیاز داریم.

  2. در جدول، سطر 60∘60^\circ را پیدا می‌کنیم و تا ستون کسینوس پیش می‌رویم: cos⁡60∘≈0.500\cos60^\circ\approx0.500.

  3. مقدار خوانده‌شده را جای‌گذاری می‌کنیم: Fx≈(10 N)×0.500=5 NF_x\approx(10\,\mathrm{N})\times0.500=5\,\mathrm{N}.

  4. ستون انتخاب‌شده را دوباره بررسی می‌کنیم: عدد 1.0471.047 در همین سطر، اندازهٔ رادیانی زاویه است و نباید به‌جای کسینوس در رابطه قرار بگیرد.

جواب: اندازهٔ مؤلفهٔ افقی نیرو تقریباً 5 N5\,\mathrm{N} است.

نکات مهم

  • برای خواندن مقدار تقریبی یک نسبت مثلثاتی، محل برخورد سطر زاویه و ستون همان نسبت را پیدا کن.
  • درجه و رادیان دو شیوهٔ بیان زاویه‌اند و مقدار رادیانی زاویه را نباید به‌جای نسبت مثلثاتی آن به کار برد.
  • واژه‌نامه راه پیدا کردن معادل انگلیسی اصطلاح‌هاست و فهرست منابع، آثار و مشخصات لازم برای پیگیری مطالعه را معرفی می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۱۶۶ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

اسامی دبیران و هنرآموزان شرکت‌کننده در اعتبارسنجی کتاب فیزیک ۳ با کد ۱۱۲۲۰۹

در این درس یاد می‌گیری اعتبارسنجی کتاب درسی چه هدفی دارد و فهرست دبیران و هنرآموزان این صفحه چه نقشی در معرفی مشارکت‌کنندگان در بهبود کتاب دارد.

پیش از شروع

به نظرت چرا در پایان کتاب فیزیک، نام معلمانی از استان‌های مختلف آمده است؟

این افراد با فرستادن نظرهایشان در بررسی و بهترشدن محتوای کتاب مشارکت کرده‌اند. این صفحه به‌جای آموزش یک مفهوم فیزیکی، از نقش معلمان در بهبود کتاب درسی و قدردانی از آن‌ها می‌گوید.

نظر معلمان، فرصتی برای بهبود کتاب

نظر معلمان، فرصتی برای بهبود کتاب

معلم هنگام تدریس می‌تواند متوجه شود که کدام توضیح برای دانش‌آموزان روشن نیست یا کدام بخش کتاب به اصلاح نیاز دارد. اما این تجربه‌ها چگونه به دست کسانی می‌رسد که کتاب را آماده می‌کنند؟ سامانۀ برخط اعتبارسنجی راهی برای دریافت نظرهای معلمان دربارۀ کتاب‌های تازه‌تألیف است.

برای نمونه، فرض کن معلمی هنگام حل یک تمرین متوجه شود متن سؤال مبهم است. او می‌تواند این نکته را گزارش کند تا در فرایند بهبود کتاب بررسی شود؛ درست مانند وقتی که پیش از تحویل یک گزارش گروهی، از هم‌گروهی‌ات می‌خواهی بخش‌های نامفهوم آن را مشخص کند.

هدف این مشارکت آن است که کتاب در نخستین سال چاپ، با اشکال‌های کمتری به دست دانش‌آموزان و معلمان برسد. دقت کن: دریافت نظرها به کاهش اشکال‌ها کمک می‌کند، اما به معنای تضمین بی‌اشکال بودن کتاب نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۶

این فهرست چه معنایی دارد؟

این فهرست چه معنایی دارد؟

اگر در پایان یک کار گروهی، نام کسانی را ببینی که پیشنهادهای مفید داده‌اند، چه برداشتی می‌کنی؟ معمولاً این کار هم معرفی همکاران است و هم قدردانی از کمک آن‌ها.

فهرست این صفحه نیز چنین نقشی دارد: دبیران و هنرآموزانی را معرفی می‌کند که با ارائهٔ نظر، به بهترشدن محتوای کتاب کمک کرده‌اند. پس نباید آن را با فهرست نویسندگان کتاب اشتباه بگیریم؛ نقشی که این صفحه برای این افراد بیان می‌کند، مشارکت در اعتبارسنجی و بهبود محتواست.

در کنار نام هر فرد، استان محل خدمت او آمده است. مثلاً با خواندن ردیف «ساسان غفوری» می‌بینیم که محل خدمت او کردستان است. این ستون محل خدمت را نشان می‌دهد، نه لزوماً زادگاه فرد.

لازم نیست نام‌ها را حفظ کنی؛ مهم این است که بدانی این فهرست چرا آمده و هر ستون چه اطلاعاتی می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۶

نکات مهم

  • سامانۀ برخط اعتبارسنجی برای دریافت نظر معلمان و کمک به کاهش اشکال‌های کتاب‌های تازه‌تألیف راه‌اندازی شده است.
  • فهرست این صفحه، مشارکت دبیران و هنرآموزان در بهبود محتوای کتاب را معرفی می‌کند و از تلاش آنان قدردانی می‌کند.
  • ستون استان محل خدمت، اطلاعات کاری افراد را نشان می‌دهد و به‌تنهایی چیزی دربارۀ زادگاه یا نویسنده‌بودن آنان نمی‌گوید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۶ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۶ فیزیک دوازدهم ریاضی · رایگان