درس ۱ · صفحهٔ ۲۷ تا ۳۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۲ـ۱ قوانین حرکت نیوتون
در این درس یاد میگیری با تشخیص نیروهای وارد بر هر جسم و بهکارگیری سه قانون نیوتون، ثابت ماندن یا تغییر سرعت را توضیح دهی، شتاب را به دست آوری و نیروهای متوازن را از جفت کنش و واکنش تشخیص دهی.
پیش از شروع
وقتی خودرویی از پشت به یک خودروی ساکن میکوبد، چرا ممکن است گردن سرنشین آسیب ببیند، حتی اگر سر او به جایی برخورد نکند؟
صندلی، تنهٔ سرنشین را به جلو هل میدهد، اما سر او تمایل دارد حالت سکون قبلیاش را حفظ کند. این تفاوت در حرکت سر و تنه میتواند به گردن آسیب بزند؛ پشتسریِ مناسب با کمک به حرکت سر همراه با تنه، خطر آسیب را کم میکند.
نیرو؛ اندازه و جهت
نیرو؛ اندازه و جهت
فرض کن میخواهی با یک ضربه، توپ را به دوستت برسانی. آیا فقط محکمزدن کافی است؟ نه؛ باید ضربه را در جهت مناسب هم وارد کنی. ضربهای با همان اندازه، اما در جهتی دیگر، توپ را به جای دیگری میفرستد.
وقتی تو به توپ نیرو وارد میکنی، دو جسم با هم برهمکنش دارند: پای تو و توپ. نیرو حاصل همین اثر متقابل دو جسم است؛ پس هنگام بررسی هر نیرو، بپرس: چه جسمی به چه جسمی نیرو وارد میکند؟
نیرو یک کمیت برداری است؛ یعنی هم اندازه دارد و هم جهت. برای نمایش آن از پیکان استفاده میکنیم: جهت پیکان، جهت نیرو را نشان میدهد و طول آن، با یک مقیاس مشخص، نشاندهندهٔ اندازهٔ نیرو است. نیرو را با نیروسنج اندازه میگیریم و یکای آن نیوتون، با نماد ، است.
بنابراین گفتن «نیروی وارد بر توپ است» توصیف کاملی نیست؛ باید جهت آن را هم مشخص کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸
قانون اول و لختی
قانون اول و لختی
فرض کن روی یخی بسیار صاف سُر میخوری. اگر اصطکاک و مقاومت هوا نباشند، آیا برای ادامهٔ حرکت باید مرتب هل داده شوی؟ نه؛ برای تغییر سرعت به نیروی خالص نیاز داریم، نه برای حفظ آن.
قانون اول نیوتون میگوید اگر برایند نیروهای وارد بر جسم صفر باشد، جسم وضعیت حرکتش را حفظ میکند: اگر ساکن است، ساکن میماند؛ اگر حرکت میکند، با همان سرعت در خط راست ادامه میدهد. پس نیروهای متوازن لزوماً به معنی سکون نیستند. ثابت ماندن سرعت یعنی هم تندی و هم جهت حرکت تغییر نکند.
این تمایل به حفظ وضعیت حرکت را لختی مینامیم. وقتی اتوبوس ترمز میکند، بدن تو تمایل دارد حرکت قبلیاش را ادامه دهد؛ کمربند با وارد کردن نیرو، سرعت بدنت را کاهش میدهد. برای توضیح متمایل شدن به جلو، لازم نیست نیرویی رو به جلو فرض کنیم!
در زندگی روزمره، جسمِ رهاشده معمولاً میایستد چون اصطکاک یا مقاومت هوا بر آن اثر میگذارد؛ نه چون ادامهٔ حرکت ذاتاً نیازمند نیروست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹
قانون دوم؛ از نیرو به شتاب
قانون دوم؛ از نیرو به شتاب
وقتی چرخ خرید را هل میدهی، فقط نیروی دست تو تعیینکننده نیست؛ نیروهای مقاوم هم اثر دارند. برای پیدا کردن شتاب، اول جسم مورد بررسی را مشخص کن و سپس همهٔ نیروهای وارد بر همان جسم را جمع برداری کن. حاصل، نیروی خالص یا است؛ نیروهای همجهت با هم جمع میشوند و نیروهای خلافجهت از هم کم میشوند.
قانون دوم نیوتون میگوید:
پس با جرم ثابت، نیروی خالص بیشتر، شتاب بیشتری ایجاد میکند. با نیروی خالص یکسان هم، چرخ خرید پُر نسبت به چرخ خالی شتاب کمتری میگیرد، چون جرم بیشتری دارد.
جهت شتاب همیشه جهت نیروی خالص است، نه لزوماً جهت حرکت. مثلاً وقتی چرخ رو به جلو میرود ولی نیروی خالص رو به عقب است، شتاب رو به عقب است و چرخ کُند میشود.
یادت باشد نیروی تازهای نیست که به فهرست نیروها اضافه کنیم؛ حاصلضرب جرم در شتاب، برابرِ برایند نیروهای واقعی وارد بر جسم است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰
قانون سوم؛ دو نیرو، دو جسم
قانون سوم؛ دو نیرو، دو جسم
کف دستت را به دیوار فشار بده؛ همزمان فشار دیوار را روی دستت حس میکنی. قانون سوم نیوتون میگوید وقتی یک جسم به جسم دیگر نیرو وارد میکند، جسم دوم نیز به اولی نیرویی هماندازه، همراستا و خلافجهت وارد میکند. این دو نیرو را جفت کنش و واکنش مینامیم؛ هر دو همزمان وجود دارند و همنوعاند.
پس چرا این نیروها همیشه یکدیگر را خنثی نمیکنند؟ نکته اینجاست: هر نیرو به جسم متفاوتی وارد میشود. نیروی دست به دیوار، روی دیوار است؛ نیروی دیوار به دست، روی دست توست. برای محاسبهٔ برایند نیروهای دست، نباید نیروی وارد بر دیوار را هم وارد حساب کنی!
در مقابل، نیروهای متوازن همگی بر یک جسم اثر میکنند و جمع برداریشان صفر است.
اگر دو نفر با کفش چرخدار یکدیگر را هل دهند، نیروهای متقابلشان برابر است؛ اما اگر جرمهایشان متفاوت باشد، شتابهایشان برابر نیست. طبق قانون دوم، با نیروی خالص هماندازه، فرد کمجرمتر شتاب بیشتری میگیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲
مثال حلشده
قایقی با سرنشینش در مجموع جرم دارد و از سکون شروع به حرکت میکند. نیروی پیشران افقی آن به جلو و نیروی مقاومت آب و هوا به عقب است. اگر این نیروها ثابت بمانند و نیروهای عمودی متوازن باشند، شتاب قایق چقدر است؟ پس از چه مدتی سرعت آن به میرسد و در این مدت چقدر جابهجا میشود؟
جسم مورد بررسی را قایق همراه با سرنشین انتخاب میکنیم و جهت جلو را مثبت میگیریم. نیروهای عمودی یکدیگر را خنثی میکنند؛ پس شتاب فقط افقی است.
نیروهای افقی خلافجهتاند، بنابراین برایند آنها برابر است با: ، به جلو.
از قانون دوم نیوتون داریم: . شتاب به جلو است؛ دقت کن که باید نیروی خالص را بر جرم تقسیم کنیم، نه فقط نیروی پیشران را.
چون نیروها و جرم ثابتاند، شتاب ثابت است. با از رابطهٔ سرعت استفاده میکنیم: .
جابهجایی از شروع حرکت برابر است با: ، به جلو.
نکات مهم
- نیرو حاصل برهمکنش دو جسم و کمیتی برداری است؛ پس برای یافتن نیروی خالص باید اندازه و جهت نیروهای وارد بر همان جسم را در نظر بگیریم.
- برایند صفر یعنی حفظ سرعت، نه الزاماً سکون؛ برایند غیرصفر نیز طبق رابطهٔ شتابی همجهت با نیروی خالص ایجاد میکند.
- نیروهای کنش و واکنش هماندازه، همراستا و خلافجهتاند، اما به دو جسم متفاوت وارد میشوند و در برایند نیروهای یک جسم با هم جمع نمیشوند.