۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ فیزیک دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«دینامیک»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۲۷ تا ۵۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲۷ تا ۳۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۱ قوانین حرکت نیوتون

در این درس یاد می‌گیری با تشخیص نیروهای وارد بر هر جسم و به‌کارگیری سه قانون نیوتون، ثابت ماندن یا تغییر سرعت را توضیح دهی، شتاب را به دست آوری و نیروهای متوازن را از جفت کنش و واکنش تشخیص دهی.

پیش از شروع

وقتی خودرویی از پشت به یک خودروی ساکن می‌کوبد، چرا ممکن است گردن سرنشین آسیب ببیند، حتی اگر سر او به جایی برخورد نکند؟

صندلی، تنهٔ سرنشین را به جلو هل می‌دهد، اما سر او تمایل دارد حالت سکون قبلی‌اش را حفظ کند. این تفاوت در حرکت سر و تنه می‌تواند به گردن آسیب بزند؛ پشت‌سریِ مناسب با کمک به حرکت سر همراه با تنه، خطر آسیب را کم می‌کند.

نیرو؛ اندازه و جهت

نیرو؛ اندازه و جهت

فرض کن می‌خواهی با یک ضربه، توپ را به دوستت برسانی. آیا فقط محکم‌زدن کافی است؟ نه؛ باید ضربه را در جهت مناسب هم وارد کنی. ضربه‌ای با همان اندازه، اما در جهتی دیگر، توپ را به جای دیگری می‌فرستد.

وقتی تو به توپ نیرو وارد می‌کنی، دو جسم با هم برهم‌کنش دارند: پای تو و توپ. نیرو حاصل همین اثر متقابل دو جسم است؛ پس هنگام بررسی هر نیرو، بپرس: چه جسمی به چه جسمی نیرو وارد می‌کند؟

نیرو یک کمیت برداری است؛ یعنی هم اندازه دارد و هم جهت. برای نمایش آن از پیکان استفاده می‌کنیم: جهت پیکان، جهت نیرو را نشان می‌دهد و طول آن، با یک مقیاس مشخص، نشان‌دهندهٔ اندازهٔ نیرو است. نیرو را با نیروسنج اندازه می‌گیریم و یکای آن نیوتون، با نماد N\mathrm{N}، است.

بنابراین گفتن «نیروی وارد بر توپ 10 N10\,\mathrm{N} است» توصیف کاملی نیست؛ باید جهت آن را هم مشخص کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

قانون اول و لختی

قانون اول و لختی

فرض کن روی یخی بسیار صاف سُر می‌خوری. اگر اصطکاک و مقاومت هوا نباشند، آیا برای ادامهٔ حرکت باید مرتب هل داده شوی؟ نه؛ برای تغییر سرعت به نیروی خالص نیاز داریم، نه برای حفظ آن.

قانون اول نیوتون می‌گوید اگر برایند نیروهای وارد بر جسم صفر باشد، جسم وضعیت حرکتش را حفظ می‌کند: اگر ساکن است، ساکن می‌ماند؛ اگر حرکت می‌کند، با همان سرعت در خط راست ادامه می‌دهد. پس نیروهای متوازن لزوماً به معنی سکون نیستند. ثابت ماندن سرعت یعنی هم تندی و هم جهت حرکت تغییر نکند.

این تمایل به حفظ وضعیت حرکت را لختی می‌نامیم. وقتی اتوبوس ترمز می‌کند، بدن تو تمایل دارد حرکت قبلی‌اش را ادامه دهد؛ کمربند با وارد کردن نیرو، سرعت بدنت را کاهش می‌دهد. برای توضیح متمایل شدن به جلو، لازم نیست نیرویی رو به جلو فرض کنیم!

در زندگی روزمره، جسمِ رهاشده معمولاً می‌ایستد چون اصطکاک یا مقاومت هوا بر آن اثر می‌گذارد؛ نه چون ادامهٔ حرکت ذاتاً نیازمند نیروست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

قانون دوم؛ از نیرو به شتاب

قانون دوم؛ از نیرو به شتاب

وقتی چرخ خرید را هل می‌دهی، فقط نیروی دست تو تعیین‌کننده نیست؛ نیروهای مقاوم هم اثر دارند. برای پیدا کردن شتاب، اول جسم مورد بررسی را مشخص کن و سپس همهٔ نیروهای وارد بر همان جسم را جمع برداری کن. حاصل، نیروی خالص یا F⃗net\vec{F}_{\mathrm{net}} است؛ نیروهای هم‌جهت با هم جمع می‌شوند و نیروهای خلاف‌جهت از هم کم می‌شوند.

قانون دوم نیوتون می‌گوید:

F⃗net=ma⃗⇒a⃗=F⃗netm\vec{F}_{\mathrm{net}}=m\vec{a}\qquad\Rightarrow\qquad\vec{a}=\frac{\vec{F}_{\mathrm{net}}}{m}

پس با جرم ثابت، نیروی خالص بیشتر، شتاب بیشتری ایجاد می‌کند. با نیروی خالص یکسان هم، چرخ خرید پُر نسبت به چرخ خالی شتاب کمتری می‌گیرد، چون جرم بیشتری دارد.

جهت شتاب همیشه جهت نیروی خالص است، نه لزوماً جهت حرکت. مثلاً وقتی چرخ رو به جلو می‌رود ولی نیروی خالص رو به عقب است، شتاب رو به عقب است و چرخ کُند می‌شود.

یادت باشد ma⃗m\vec{a} نیروی تازه‌ای نیست که به فهرست نیروها اضافه کنیم؛ حاصل‌ضرب جرم در شتاب، برابرِ برایند نیروهای واقعی وارد بر جسم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

قانون سوم؛ دو نیرو، دو جسم

قانون سوم؛ دو نیرو، دو جسم

کف دستت را به دیوار فشار بده؛ هم‌زمان فشار دیوار را روی دستت حس می‌کنی. قانون سوم نیوتون می‌گوید وقتی یک جسم به جسم دیگر نیرو وارد می‌کند، جسم دوم نیز به اولی نیرویی هم‌اندازه، هم‌راستا و خلاف‌جهت وارد می‌کند. این دو نیرو را جفت کنش و واکنش می‌نامیم؛ هر دو هم‌زمان وجود دارند و هم‌نوع‌اند.

پس چرا این نیروها همیشه یکدیگر را خنثی نمی‌کنند؟ نکته اینجاست: هر نیرو به جسم متفاوتی وارد می‌شود. نیروی دست به دیوار، روی دیوار است؛ نیروی دیوار به دست، روی دست توست. برای محاسبهٔ برایند نیروهای دست، نباید نیروی وارد بر دیوار را هم وارد حساب کنی!

در مقابل، نیروهای متوازن همگی بر یک جسم اثر می‌کنند و جمع برداری‌شان صفر است.

اگر دو نفر با کفش چرخ‌دار یکدیگر را هل دهند، نیروهای متقابلشان برابر است؛ اما اگر جرم‌هایشان متفاوت باشد، شتاب‌هایشان برابر نیست. طبق قانون دوم، با نیروی خالص هم‌اندازه، فرد کم‌جرم‌تر شتاب بیشتری می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

مثال حل‌شده

قایقی با سرنشینش در مجموع 300 kg300\,\mathrm{kg} جرم دارد و از سکون شروع به حرکت می‌کند. نیروی پیشران افقی آن 900 N900\,\mathrm{N} به جلو و نیروی مقاومت آب و هوا 300 N300\,\mathrm{N} به عقب است. اگر این نیروها ثابت بمانند و نیروهای عمودی متوازن باشند، شتاب قایق چقدر است؟ پس از چه مدتی سرعت آن به 8 m/s8\,\mathrm{m/s} می‌رسد و در این مدت چقدر جابه‌جا می‌شود؟

  1. جسم مورد بررسی را قایق همراه با سرنشین انتخاب می‌کنیم و جهت جلو را مثبت می‌گیریم. نیروهای عمودی یکدیگر را خنثی می‌کنند؛ پس شتاب فقط افقی است.

  2. نیروهای افقی خلاف‌جهت‌اند، بنابراین برایند آن‌ها برابر است با: Fnet=900−300=600 NF_{\mathrm{net}}=900-300=600\,\mathrm{N}، به جلو.

  3. از قانون دوم نیوتون داریم: a=Fnet/m=600/300=2 m/s2a=F_{\mathrm{net}}/m=600/300=2\,\mathrm{m/s^2}. شتاب به جلو است؛ دقت کن که باید نیروی خالص را بر جرم تقسیم کنیم، نه فقط نیروی پیشران را.

  4. چون نیروها و جرم ثابت‌اند، شتاب ثابت است. با v0=0v_0=0 از رابطهٔ سرعت استفاده می‌کنیم: t=(v−v0)/a=(8−0)/2=4 st=(v-v_0)/a=(8-0)/2=4\,\mathrm{s}.

  5. جابه‌جایی از شروع حرکت برابر است با: Δx=v0t+12at2=0+12×2×42=16 m\Delta x=v_0t+\tfrac{1}{2}at^2=0+\tfrac{1}{2}\times2\times4^2=16\,\mathrm{m}، به جلو.

جواب: شتاب قایق 2 m/s22\,\mathrm{m/s^2} به جلو است؛ پس از 4 s4\,\mathrm{s} سرعتش به 8 m/s8\,\mathrm{m/s} می‌رسد و در این مدت 16 m16\,\mathrm{m} به جلو جابه‌جا می‌شود.

نکات مهم

  • نیرو حاصل برهم‌کنش دو جسم و کمیتی برداری است؛ پس برای یافتن نیروی خالص باید اندازه و جهت نیروهای وارد بر همان جسم را در نظر بگیریم.
  • برایند صفر یعنی حفظ سرعت، نه الزاماً سکون؛ برایند غیرصفر نیز طبق رابطهٔ a⃗=F⃗net/m\vec{a}=\vec{F}_{\mathrm{net}}/m شتابی هم‌جهت با نیروی خالص ایجاد می‌کند.
  • نیروهای کنش و واکنش هم‌اندازه، هم‌راستا و خلاف‌جهت‌اند، اما به دو جسم متفاوت وارد می‌شوند و در برایند نیروهای یک جسم با هم جمع نمی‌شوند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۳۳ تا ۴۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۲ معرفی برخی از نیروهای خاص

در این درس یاد می‌گیری نیروهای وزن، مقاومت شاره، عمودی سطح، اصطکاک، کشسانی فنر و کشش طناب را تشخیص بدهی و با تعیین جهت و اندازهٔ آن‌ها، قانون دوم نیوتون را برای بررسی حرکت یک جسم به کار ببری.

پیش از شروع

چطور ممکن است در سقوط آزاد، ترازوی زیر پای تو صفر نشان بدهد، اما زمین هنوز تو را به سمت خودش بکشد؟

ترازو نیروی تماس با پاهایت را اندازه می‌گیرد، نه مستقیماً نیروی گرانش زمین را. در سقوط آزاد، تو و ترازو با هم سقوط می‌کنید و نیروی تکیه‌گاه صفر می‌شود، اما وزن تو همچنان وجود دارد.

وزن و مقاومت شاره

وزن و مقاومت شاره

اگر چتربازی رو به پایین حرکت کند، آیا شتابش هم حتماً رو به پایین است؟ برای پاسخ، نیروها را بررسی کنیم.

وزن نیروی گرانشی زمین بر جسم است و همیشه به سوی مرکز زمین وارد می‌شود:
W⃗=mg⃗\vec{W}=m\vec{g}
جرم ویژگی ثابت جسم است، اما وزن با مقدار گرانش محل تغییر می‌کند. حتی وقتی روی زمین ایستاده‌ای یا در سقوط آزادی، وزن داری!

هوا و مایع‌ها «شاره» هستند. جسمی که نسبت به شاره حرکت می‌کند، نیروی مقاومت شاره را خلاف جهت این حرکت دریافت می‌کند. مثلاً برای چتربازی که در هوای آرام پایین می‌رود، وزن رو به پایین و مقاومت هوا رو به بالاست. با بیشتر شدن تندی، مقاومت هوا هم بیشتر می‌شود.

پس از باز شدن چتر، مقاومت هوا می‌تواند از وزن بیشتر شود؛ در این حالت شتاب رو به بالاست، اما چترباز هنوز پایین می‌رود و فقط کندتر می‌شود. با کاهش تندی، مقاومت هوا کاهش می‌یابد تا با وزن برابر شود. آن‌وقت نیروی خالص و شتاب صفر می‌شوند، نه سرعت؛ چترباز با تندی حدی به سقوط ادامه می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

تکیه‌گاه و عدد ترازو

تکیه‌گاه و عدد ترازو

وقتی روی تشک می‌ایستی، تشک کمی فرو می‌رود و به تو نیرویی رو به بالا وارد می‌کند. سطح‌های سخت هم تغییر شکل می‌دهند، هرچند معمولاً دیده نمی‌شود. نیروی عمودی سطح، با نماد FNF_N، عمود بر سطح تماس است؛ پس «عمودی» اینجا لزوماً به معنی رو به بالا نیست.

برای شخصی که روی ترازوی افقی در آسانسور ایستاده، وزن رو به پایین و نیروی ترازو رو به بالاست. با انتخاب جهت مثبت رو به بالا، قانون دوم نیوتون می‌گوید:

FN−mg=maF_N-mg=ma

اگر شتاب صفر باشد، FN=mgF_N=mg است. اگر شتاب رو به بالا باشد، نیروی تکیه‌گاه از وزن بیشتر می‌شود؛ با شتاب رو به پایین، کمتر می‌شود. عدد ترازوی فنری اندازهٔ نیروی تماس را نشان می‌دهد، نه همیشه وزن را. در سقوط آزاد، این نیرو صفر است، اما وزن همچنان وجود دارد!

آیا نیروی عمودی سطح واکنش وزن است؟ نه؛ هر دو به شخص وارد می‌شوند. واکنش وزن، نیروی گرانشی شخص بر زمین است؛ واکنش نیروی تکیه‌گاه هم نیروی شخص بر ترازو است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

اصطکاک؛ پیش از لغزش و هنگام آن

اصطکاک؛ پیش از لغزش و هنگام آن

جعبه‌ای را آرام روی زمین هل می‌دهی، ولی تکان نمی‌خورد. چرا؟ اصطکاک ایستایی با تمایل جعبه به لغزش مقابله می‌کند. تا وقتی جعبه ساکن است، این نیرو به‌اندازه‌ای تنظیم می‌شود که نیروی خالص افقی صفر بماند؛ پس با بیشتر شدن نیروی هل دادن، اصطکاک ایستایی هم بیشتر می‌شود، اما نه بی‌نهایت!

بیشترین مقدار آن، درست در آستانهٔ لغزش، برابر است با:

fs,max=μsFNf_{s,\mathrm{max}}=\mu_s F_N

بنابراین در حالت کلی داریم: 0≤fs≤μsFN0\leq f_s\leq\mu_s F_N. اشتباه رایج این است که برای هر جسم ساکن، اصطکاک را برابر بیشینهٔ آن بگیریم؛ درحالی‌که ممکن است مقدارش کمتر یا حتی صفر باشد.

وقتی جعبه روی زمین می‌لغزد، اصطکاک جنبشی وارد می‌شود؛ جهت آن موازی سطح و خلاف جهت لغزش نسبت به سطح است و اندازه‌اش از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

fk=μkFNf_k=\mu_k F_N

ضریب‌های اصطکاک به ویژگی‌های دو سطح بستگی دارند و معمولاً μk<μs\mu_k<\mu_s است؛ به همین دلیل شروع لغزاندن یک وسیله اغلب سخت‌تر از ادامهٔ لغزاندن آن است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

فنر و نیروی بازگرداننده

فنر و نیروی بازگرداننده

فنرِ یک خودکار را تصور کن: وقتی آن را فشار می‌دهی، فنر تلاش می‌کند به حالت عادی برگردد. فنرِ کشیده‌شده هم همین رفتار را دارد؛ پس نیروی فنر رو به نقطهٔ تعادل است، نه همیشه رو به بالا یا همیشه خلاف جهت حرکت.

در محدودهٔ معینی از کشیدگی یا فشردگی، اندازهٔ این نیرو از قانون هوک به دست می‌آید:

Fe=kxF_e=kx

در این رابطه، xx اندازهٔ تغییر طول نسبت به طول عادی فنر است، نه طول فعلی فنر. برای فنر کشیده‌شده، اگر طول عادی L0L_0 و طول فعلی LL باشد، داریم: x=L−L0x=L-L_0.

ثابت فنر، یعنی kk، میزان سختی آن را نشان می‌دهد: برای تغییر طول یکسان، فنری که kk بزرگ‌تری دارد نیروی بیشتری وارد می‌کند. در این رابطه، نیرو با واحد N\mathrm{N}، تغییر طول با m\mathrm{m} و ثابت فنر با N/m\mathrm{N/m} بیان می‌شود. یادت باشد این تناسب را نمی‌توان برای هر مقدار تغییر طول، حتی کشیدگی‌های بسیار زیاد، معتبر دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

کشش طناب و انتخاب نیروها

کشش طناب و انتخاب نیروها

وقتی جعبه‌ای را با طناب می‌کشی، طناب به جعبه نیروی کشش T⃗\vec{T} وارد می‌کند. جهت این نیرو در راستای طناب و از جسم به سمت بیرون است؛ طناب جسم را می‌کشد، نه اینکه آن را هُل بدهد.

در مدل این کتاب، طناب بی‌جرم است و کش نمی‌آید. بنابراین اندازهٔ نیروی کشش در دو سر آن یکسان است، حتی اگر طناب و جسم‌ها شتاب داشته باشند. البته جهت نیروهای طناب بر دو جسم می‌تواند متفاوت باشد.

برای تحلیل حرکت، اول مشخص کن کدام جسم را بررسی می‌کنی. مثلاً اگر جعبه‌ای را با طناب افقی روی زمین می‌کشی، نیروهای وارد بر جعبه عبارت‌اند از وزن، نیروی عمودی زمین، کشش طناب و، در صورت وجود، اصطکاک. نیروی دست بر طناب را نباید دوباره به این فهرست اضافه کنی؛ این نیرو بر طناب وارد می‌شود، نه بر جعبه.

حالا جهت مثبت را انتخاب کن و فقط نیروهای وارد بر همان جسم را در F⃗net=ma⃗\vec{F}_{\mathrm{net}}=m\vec{a} قرار بده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

مثال حل‌شده

جعبه‌ای به جرم 10 kg10\,\mathrm{kg} روی سطح افقی ساکن است. طنابی افقی و بی‌جرم، آن را با نیروی ثابت 50 N50\,\mathrm{N} به سمت راست می‌کشد. اگر μs=0.4\mu_s=0.4، μk=0.3\mu_k=0.3 و g=10 N/kgg=10\,\mathrm{N/kg} باشد، آیا جعبه شروع به حرکت می‌کند؟ اگر حرکت کند، شتاب آن چقدر است؟

  1. جسم مورد بررسی، جعبه است. نیروهای وارد بر آن عبارت‌اند از وزن رو به پایین، نیروی عمودی سطح رو به بالا، کشش طناب رو به راست و اصطکاک رو به چپ؛ جهت مثبت افقی را به سمت راست انتخاب می‌کنیم.

  2. چون شتاب قائم صفر است و طناب افقی است، داریم: FN−W=0F_N-W=0؛ بنابراین FN=mg=(10 kg)(10 N/kg)=100 NF_N=mg=(10\,\mathrm{kg})(10\,\mathrm{N/kg})=100\,\mathrm{N}.

  3. بیشترین اصطکاک ایستایی را حساب می‌کنیم: fs,max=μsFN=0.4×100 N=40 Nf_{s,\mathrm{max}}=\mu_s F_N=0.4\times100\,\mathrm{N}=40\,\mathrm{N}. چون T=50 N>40 NT=50\,\mathrm{N}>40\,\mathrm{N}، اصطکاک ایستایی نمی‌تواند جعبه را ساکن نگه دارد.

  4. پس از شروع لغزش، باید اصطکاک جنبشی را به کار ببریم: fk=μkFN=0.3×100 N=30 Nf_k=\mu_k F_N=0.3\times100\,\mathrm{N}=30\,\mathrm{N}.

  5. قانون دوم نیوتون در راستای افقی می‌دهد: T−fk=maT-f_k=ma؛ پس a=50 N−30 N10 kg=2 m/s2a=\frac{50\,\mathrm{N}-30\,\mathrm{N}}{10\,\mathrm{kg}}=2\,\mathrm{m/s^2}.

  6. علامت مثبت شتاب یعنی جهت آن به سمت راست است. دقت کن برای تشخیص شروع حرکت از اصطکاک ایستایی بیشینه استفاده کردیم، اما برای محاسبهٔ شتاب هنگام لغزش از اصطکاک جنبشی.

جواب: جعبه شروع به حرکت می‌کند، زیرا کشش طناب از اصطکاک ایستایی بیشینه بزرگ‌تر است؛ سپس شتاب آن 2 m/s22\,\mathrm{m/s^2} به سمت راست خواهد بود.

نکات مهم

  • وزن با رابطهٔ W⃗=mg⃗\vec{W}=m\vec{g} به سوی مرکز زمین وارد می‌شود و مقاومت شاره خلاف حرکت نسبت به شاره است؛ در سقوط با تندی حدی، این دو نیرو متوازن‌اند.
  • نیروی عمودی سطح را از قانون دوم نیوتون پیدا می‌کنیم؛ اصطکاک ایستایی تا سقف μsFN\mu_s F_N تغییر می‌کند و اصطکاک جنبشی هنگام لغزش برابر μkFN\mu_k F_N است.
  • نیروی فنر با اندازهٔ Fe=kxF_e=kx رو به نقطهٔ تعادل و کشش طناب در راستای طناب رو به بیرون از جسم است؛ برای نوشتن قانون دوم، فقط نیروهای وارد بر جسم انتخاب‌شده را حساب می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۴۴ تا ۴۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۲ تکانه و قانون دوم نیوتون

در این درس یاد می‌گیری تکانه و ارتباط آن با انرژی جنبشی را توضیح بدهی، تغییر تکانه و نیروی متوسط را با توجه به جهت حرکت حساب کنی و اثر زمان برخورد و مساحت زیر نمودار نیرو ــ زمان را بفهمی.

پیش از شروع

چرا مهندسان خودرو را طوری طراحی می‌کنند که هنگام تصادف، مدت برخورد کمی طولانی‌تر شود؟ مگر طولانی‌تر شدن برخورد خطرناک‌تر نیست؟

برای تغییر تکانهٔ یکسان، هرچه زمان برخورد بیشتر باشد، نیروی متوسط کمتری لازم است. پس طولانی‌تر شدن زمان توقف می‌تواند نیروی وارد بر سرنشینان را کاهش دهد؛ برای فهم این موضوع، اول با تکانه آشنا می‌شویم.

تکانه؛ جرم همراه با سرعت

تکانه؛ جرم همراه با سرعت

یک توپ سبک و یک توپ سنگین را تصور کن که با سرعت یکسان به سوی تو می‌آیند. متوقف کردن کدام‌یک سخت‌تر به نظر می‌رسد؟ برای توصیف حرکت، سرعت به‌تنهایی کافی نیست؛ جرم هم نقش دارد. کمیتی که این دو را کنار هم می‌آورد، تکانه نام دارد:

p⃗=mv⃗\vec{p}=m\vec{v}

پس با ثابت بودن سرعت، هرچه جرم بیشتر باشد، اندازهٔ تکانه بیشتر است. همچنین برای یک جسم با جرم ثابت، افزایش تندی باعث افزایش اندازهٔ تکانه می‌شود.

تکانه برداری است؛ یعنی هم اندازه دارد و هم جهت. چون جرم مثبت است، جهت تکانه همیشه همان جهت سرعت است: اگر توپ به چپ حرکت کند، تکانه‌اش هم به چپ است. جسم ساکن نیز تکانهٔ صفر دارد.

برای محاسبهٔ تکانه در دستگاه بین‌المللی، جرم را برحسب kg\mathrm{kg} و سرعت را برحسب m/s\mathrm{m/s} می‌نویسیم؛ بنابراین یکای تکانه kg⋅m/s\mathrm{kg\cdot m/s} است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

نیرو، تکانه را تغییر می‌دهد

نیرو، تکانه را تغییر می‌دهد

وقتی به توپ ضربه می‌زنی، نیروی وارد بر آن می‌تواند تندی یا جهت حرکتش را عوض کند؛ پس تکانهٔ توپ تغییر می‌کند. برای جسمی با جرم ثابت، قانون دوم نیوتون را می‌توان برحسب تکانه نوشت. اگر نیروی خالص ثابت باشد:

F⃗net=Δp⃗Δt\vec{F}_{\mathrm{net}}=\frac{\Delta\vec{p}}{\Delta t}

یعنی هرچه تغییر تکانه در یک مدت معین بیشتر باشد، نیروی خالص بزرگ‌تر است. همچنین داریم:

Δp⃗=F⃗netΔt\Delta\vec{p}=\vec{F}_{\mathrm{net}}\Delta t

نکتهٔ مهم: تغییر تکانه، تکانهٔ نهایی منهای تکانهٔ اولیه است:

Δp⃗=p⃗2−p⃗1\Delta\vec{p}=\vec{p}_2-\vec{p}_1

چون تکانه برداری است، نباید فقط اندازه‌ها را از هم کم کنیم. در حرکت روی یک خط، ابتدا جهت مثبت را انتخاب می‌کنیم؛ سپس تکانه‌های هم‌جهت با آن را مثبت و تکانه‌های خلاف آن را منفی می‌نویسیم.

مثلاً اگر توپی به دیوار بخورد و با همان تندی برگردد، اندازهٔ تکانه‌اش ثابت می‌ماند، اما تکانه‌اش تغییر می‌کند؛ چون جهت آن برعکس شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

پل میان تکانه و انرژی

پل میان تکانه و انرژی

تکانه و انرژی جنبشی هر دو به حرکت جسم مربوط‌اند؛ پس می‌توانیم بین آن‌ها پلی بسازیم. برای جسمی با جرم mm، اندازهٔ تکانه برابر است با p=mvp=mv؛ بنابراین تندی آن را می‌توان به صورت v=pmv=\frac{p}{m} نوشت.

حالا این عبارت را در رابطهٔ انرژی جنبشی می‌گذاریم:

K=12mv2=12m(pm)2=p22mK=\frac{1}{2}mv^2=\frac{1}{2}m\left(\frac{p}{m}\right)^2=\frac{p^2}{2m}

دقت کن: در این رابطه، pp اندازهٔ تکانه است، نه بردار تکانه. انرژی جنبشی هم کمیتی نرده‌ای است و جهت ندارد. مثلاً اگر توپی با همان تندی در جهت مخالف حرکت کند، جهت تکانه‌اش عوض می‌شود، اما انرژی جنبشی‌اش تغییر نمی‌کند.

این رابطه نشان می‌دهد که برای جرم ثابت، انرژی جنبشی با مربع اندازهٔ تکانه متناسب است؛ پس دو برابر شدن اندازهٔ تکانه، انرژی جنبشی را چهار برابر می‌کند، نه دو برابر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

نیروی متوسط در برخورد

نیروی متوسط در برخورد

وقتی توپ را می‌گیری، نیروی دستت بر توپ از آغاز تا پایان تماس یکسان نیست. در تصادف هم نیرو معمولاً در طول برخورد تغییر می‌کند؛ پس برای بررسی کل برخورد، از نیروی خالص متوسط استفاده می‌کنیم:

F⃗av=Δp⃗Δt\vec{F}_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta\vec{p}}{\Delta t}

این نیرو، نیروی ثابتی است که اگر در همان مدت وارد می‌شد، همان تغییر تکانهٔ نیروی واقعی را ایجاد می‌کرد. جهت آن نیز همان جهت تغییر تکانه است.

حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: چرا طولانی‌تر شدن برخورد می‌تواند مفید باشد؟ اگر تغییر تکانه یکسان بماند، هرچه مدت برخورد بیشتر شود، اندازهٔ نیروی متوسط کمتر می‌شود. بخش‌های تغییرشکل‌پذیر خودرو با طولانی‌تر کردن زمان برخورد به کاهش نیروی وارد بر سرنشین کمک می‌کنند.

برای گرفتن توپ هم، عقب بردن دست‌ها همراه توپ زمان متوقف شدن آن را بیشتر می‌کند. توپ از همان سرعت اولیه به سکون می‌رسد، اما این تغییر تکانه در زمان طولانی‌تری رخ می‌دهد و نیروی متوسط کمتری لازم دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

خواندن تغییر تکانه از نمودار

خواندن تغییر تکانه از نمودار

اگر هنگام برخورد، نیرو مدام تغییر کند، چطور تغییر تکانه را پیدا کنیم؟ در حرکت یک‌بعدی، کافی است مساحت علامت‌دار بین نمودار نیروی خالص ــ زمان و محور زمان را در بازهٔ موردنظر به دست بیاوریم:

Δp=مساحت علامت‌دار زیر نمودار نیرو ــ زمان\Delta p=\text{مساحت علامت‌دار زیر نمودار نیرو ــ زمان}

بخش‌های بالای محور زمان، سهم مثبت و بخش‌های پایین آن، سهم منفی دارند. پس اگر نمودار در هر دو طرف محور باشد، باید مساحت‌ها را با علامتشان جمع کنیم؛ نه اینکه همه را مثبت بگیریم. علامت نتیجه، جهت تغییر تکانه را نسبت به محور انتخابی نشان می‌دهد.

حالا نیروی متوسط را مثل ارتفاع یک مستطیل تصور کن که پهنای آن، مدت همان برخورد است. ارتفاع را طوری انتخاب می‌کنیم که مساحت علامت‌دار مستطیل با مساحت علامت‌دار زیر نمودار واقعی برابر شود:

FavΔt=ΔpF_{\mathrm{av}}\Delta t=\Delta p

بنابراین، نیروی متغیر واقعی و نیروی ثابتِ متوسط، در این بازه تغییر تکانهٔ یکسانی ایجاد می‌کنند؛ اما لازم نیست نیروی لحظه‌به‌لحظهٔ آن‌ها برابر باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

مثال حل‌شده

توپی به جرم 200 g200\,\mathrm{g} با سرعت 5 m/s5\,\mathrm{m/s} به سمت راست به دیوار برخورد می‌کند و با سرعت 3 m/s3\,\mathrm{m/s} به سمت چپ برمی‌گردد. مدت برخورد 0.08 s0.08\,\mathrm{s} است. تکانه و انرژی جنبشی اولیه، تغییر تکانه و نیروی خالص متوسط وارد بر توپ را پیدا کن.

  1. راست را جهت مثبت می‌گیریم و جرم را به یکای مناسب تبدیل می‌کنیم: m=0.200 kgm=0.200\,\mathrm{kg}؛ بنابراین v1=+5 m/sv_1=+5\,\mathrm{m/s} و v2=−3 m/sv_2=-3\,\mathrm{m/s} است.

  2. تکانهٔ اولیه را حساب می‌کنیم: p1=mv1=(0.200)(+5)=+1 kg⋅m/sp_1=mv_1=(0.200)(+5)=+1\,\mathrm{kg\cdot m/s}؛ علامت مثبت یعنی تکانه به سمت راست است.

  3. انرژی جنبشی اولیه را از اندازهٔ تکانه به دست می‌آوریم: K1=p122m=122×0.200=2.5 JK_1=\frac{p_1^2}{2m}=\frac{1^2}{2\times0.200}=2.5\,\mathrm{J}.

  4. تکانهٔ نهایی و سپس تغییر تکانه را حساب می‌کنیم: p2=(0.200)(−3)=−0.6 kg⋅m/sp_2=(0.200)(-3)=-0.6\,\mathrm{kg\cdot m/s} و Δp=p2−p1=−0.6−(+1)=−1.6 kg⋅m/s\Delta p=p_2-p_1=-0.6-(+1)=-1.6\,\mathrm{kg\cdot m/s}؛ چون توپ برگشته است، کم کردن اندازهٔ دو تکانه از یکدیگر درست نیست.

  5. نیروی خالص متوسط برابر است با Fav=ΔpΔt=−1.60.08=−20 NF_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta p}{\Delta t}=\frac{-1.6}{0.08}=-20\,\mathrm{N}؛ پس اندازهٔ آن 20 N20\,\mathrm{N} و جهتش به سمت چپ است.

جواب: تکانهٔ اولیه +1 kg⋅m/s+1\,\mathrm{kg\cdot m/s}، انرژی جنبشی اولیه 2.5 J2.5\,\mathrm{J}، تغییر تکانه −1.6 kg⋅m/s-1.6\,\mathrm{kg\cdot m/s} و نیروی خالص متوسط −20 N-20\,\mathrm{N} است؛ یعنی نیرو به سمت چپ است.

نکات مهم

  • تکانه از رابطهٔ p⃗=mv⃗\vec{p}=m\vec{v} به دست می‌آید، هم‌جهت با سرعت است و انرژی جنبشی با اندازهٔ آن از رابطهٔ K=p22mK=\frac{p^2}{2m} ارتباط دارد.
  • تغییر تکانه برابر Δp⃗=p⃗2−p⃗1\Delta\vec{p}=\vec{p}_2-\vec{p}_1 است و از رابطهٔ F⃗av=Δp⃗Δt\vec{F}_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta\vec{p}}{\Delta t} نتیجه می‌شود که برای تغییر تکانهٔ یکسان، زمان طولانی‌تر به معنای نیروی متوسط کوچک‌تر است.
  • در حرکت یک‌بعدی، مساحت علامت‌دار زیر نمودار نیروی خالص ــ زمان برابر تغییر تکانه است و نیروی متوسط در همان بازه همین تغییر تکانه را ایجاد می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۴۶ تا ۵۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۴ نیروی گرانشی

در این درس یاد می‌گیری نیروی گرانشی میان دو جسم را محاسبه کنی، فاصلهٔ درست را در رابطه بگذاری و تغییر وزن و شتاب گرانشی را با افزایش ارتفاع توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر زمین سیب را به پایین می‌کشد، چرا ماه به‌جای افتادن روی زمین، دور آن می‌چرخد؟

همان نیروی گرانشی که سیب را به سوی زمین می‌کشد، بر ماه هم اثر می‌گذارد. ماه سرعتی در راستای حرکت مداری‌اش دارد و گرانش پیوسته جهت حرکتش را تغییر می‌دهد؛ بدون این نیرو، ماه در خط راست حرکت می‌کرد.

جاذبه‌ای دوطرفه

جاذبه‌ای دوطرفه

افتادن سیب و گردش ماه یک عامل مشترک دارند: نیروی گرانشی زمین. ماه هم به سوی زمین کشیده می‌شود، اما چون سرعتی در راستای حرکت مداری‌اش دارد، این کشش پیوسته جهت حرکتش را تغییر می‌دهد؛ اگر نیرویی به ماه وارد نمی‌شد، مسیرش مستقیم بود.

گرانش مخصوص زمین نیست؛ هر دو جسم یکدیگر را جذب می‌کنند. حتی تو و گوشی‌ات هم به یکدیگر نیروی گرانشی وارد می‌کنید، هرچند این نیرو آن‌قدر کوچک است که در زندگی روزمره متوجه آن نمی‌شویم.

حالا به سیبی که می‌افتد فکر کن: زمین سیب را می‌کشد و سیب هم زمین را! طبق قانون سوم نیوتون، این دو نیرو هم‌اندازه و در جهت‌های مخالف، در امتداد خط واصل دو جسم‌اند. پس چرا حرکت زمین را نمی‌بینیم؟ چون جرم زمین بسیار بزرگ‌تر است و همین نیروی هم‌اندازه، شتاب بسیار کوچک‌تری به آن می‌دهد.

این دو نیرو یکدیگر را خنثی نمی‌کنند؛ چون یکی به سیب وارد می‌شود و دیگری به زمین، نه هر دو به یک جسم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

قانون گرانش عمومی

قانون گرانش عمومی

اگر دو جسم را از هم دورتر کنیم، جاذبهٔ میانشان چطور تغییر می‌کند؟ نیوتون این رابطه را برای دو ذره بیان کرد:

F=Gm1m2r2F=G\frac{m_1m_2}{r^2}

در این رابطه، m1m_1 و m2m_2 جرم‌ها، rr فاصلهٔ دو ذره و FF اندازهٔ نیروی گرانشی است. ثابت گرانش عمومی نیز برابر است با:

G=6.67×10−11 N⋅m2/kg2G=6.67\times10^{-11}\,\mathrm{N\cdot m^2/kg^2}

برای محاسبهٔ نیرو بر حسب نیوتون، جرم‌ها را بر حسب کیلوگرم و فاصله را بر حسب متر وارد می‌کنیم.

جرم‌ها در صورت کسرند: اگر یکی از جرم‌ها دو برابر شود و بقیهٔ شرایط ثابت بماند، نیرو هم دو برابر می‌شود.

فاصله در مخرج و به توان دو است: اگر فقط فاصله دو برابر شود، نیرو به یک‌چهارم می‌رسد، نه نصف! پس فاصله اثر پررنگی دارد.

حتی دو جسم معمولی، مثل دو کتاب روی میز، همدیگر را جذب می‌کنند؛ اما کوچک‌بودن ثابت گرانش باعث می‌شود جاذبهٔ میان جرم‌های معمولی بسیار ضعیف باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

فاصله از مرکز، نه سطح

فاصله از مرکز، نه سطح

وقتی می‌گوییم ماهواره در ارتفاع مشخصی قرار دارد، ارتفاع را از سطح زمین اندازه می‌گیریم؛ اما فاصله در قانون گرانش از کجا شروع می‌شود؟

برای محاسبهٔ نیروی گرانشی میان دو کرهٔ همگنِ جدا از هم، می‌توانیم فرض کنیم جرم هر کره در مرکز آن متمرکز است. پس rr در رابطهٔ F=Gm1m2r2F=G\frac{m_1m_2}{r^2}، فاصلهٔ مرکز تا مرکز است، نه فاصلهٔ بین سطح‌ها.

برای ماهواره هم زمین را کره‌ای همگن و ماهواره را ذره در نظر می‌گیریم. از مرکز زمین تا ماهواره، ابتدا یک شعاع زمین و سپس ارتفاع ماهواره را طی می‌کنیم؛ بنابراین:

r=Re+hr=R_e+h

در این رابطه، ReR_e شعاع زمین و hh ارتفاع از سطح زمین است. پیش از جمع‌کردن، باید واحدهای این دو یکسان باشند؛ برای جای‌گذاری همراه با ثابت گرانش در دستگاه SI، فاصله را به متر تبدیل می‌کنیم.

یادت بماند: جای‌گذاری مستقیم ارتفاع به‌جای rr، فاصله را کمتر و نیروی محاسبه‌شده را بیشتر از مقدار درست نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

وزن و شتاب گرانشی

وزن کم می‌شود، نه جرم!

فرض کن کوله‌پشتی‌ات را همراه یک سفینه از زمین دور کنی. چیزی از محتویات کوله کم نشده، پس جرمش ثابت است؛ اما زمین آن را ضعیف‌تر جذب می‌کند و وزنش کمتر می‌شود.

وزن، همان نیروی گرانشی وارد بر جسم از طرف زمین است. برای جسمی با جرم mm در فاصلهٔ rr از مرکز زمین می‌نویسیم:

W=mgW=GMemr2W=mg \qquad W=G\frac{M_e m}{r^2}

چون هر دو رابطه یک نیرو را بیان می‌کنند، سمت راست آن‌ها برابر است. با تقسیم دو طرف بر جرم جسم داریم:

g=GMer2g=G\frac{M_e}{r^2}

پس شتاب گرانشی به جرم جسم وابسته نیست؛ به جرم زمین و فاصله از مرکز آن بستگی دارد. به همین دلیل، در یک مکان و با صرف‌نظر از مقاومت هوا، یک جسم سبک و یک جسم سنگین با شتاب یکسان سقوط می‌کنند.

در سطح زمین، r=Rer=R_e است؛ در ارتفاع hh، باید r=Re+hr=R_e+h بگذاریم. هرچه بالاتر برویم، شتاب گرانشی و وزن کمتر می‌شوند، اما جرم تغییر نمی‌کند. کم‌شدن وزن هم به معنی ناپدیدشدن گرانش نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

مثال حل‌شده

وزن جسمی در سطح زمین 800 N800\,\mathrm{N} است. اگر آن را به ارتفاع 6400 km6400\,\mathrm{km} از سطح زمین ببریم، وزنش چقدر می‌شود؟ شعاع زمین را Re=6400 kmR_e=6400\,\mathrm{km} بگیرید.

  1. ابتدا فاصله از مرکز زمین را پیدا می‌کنیم: r=Re+h=6400+6400=12800 km=2Rer=R_e+h=6400+6400=12800\,\mathrm{km}=2R_e.

  2. وزن در سطح زمین و در ارتفاع را می‌نویسیم: W0=GMem/Re2W_0=GM_em/R_e^2 و Wh=GMem/r2W_h=GM_em/r^2.

  3. با تقسیم دو رابطه، عامل‌های ثابت حذف می‌شوند: WhW0=Re2r2\frac{W_h}{W_0}=\frac{R_e^2}{r^2}؛ چون نسبت فاصله‌ها را می‌گیریم، یکسان‌بودن واحد آن‌ها کافی است.

  4. با جای‌گذاری r=2Rer=2R_e داریم: WhW0=Re2(2Re)2=14\frac{W_h}{W_0}=\frac{R_e^2}{(2R_e)^2}=\frac{1}{4}.

  5. پس Wh=8004=200 NW_h=\frac{800}{4}=200\,\mathrm{N}؛ دقت کن که ارتفاع برابر شعاع زمین است، اما فاصله از مرکز زمین دو برابر شعاع است.

جواب: وزن جسم در این ارتفاع 200 N200\,\mathrm{N} است؛ یعنی یک‌چهارم وزن آن در سطح زمین.

نکات مهم

  • گرانش جاذبه‌ای دوطرفه است و دو جسم به یکدیگر نیروهایی هم‌اندازه و در جهت‌های مخالف وارد می‌کنند.
  • در رابطهٔ F=Gm1m2r2F=G\frac{m_1m_2}{r^2}، برای کره‌های همگن فاصلهٔ مرکزها را به کار می‌بریم و برای ماهواره داریم r=Re+hr=R_e+h.
  • وزن از رابطهٔ W=mgW=mg و شتاب گرانشی از رابطهٔ g=GMer2g=G\frac{M_e}{r^2} به دست می‌آید؛ با افزایش ارتفاع، وزن و شتاب گرانشی کم می‌شوند، اما جرم ثابت می‌ماند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ فیزیک دوازدهم · رایگان