درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۱۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۱ـ۱ شناخت حرکت
در این درس یاد میگیری تندی و سرعت لحظهای را از هم تشخیص بدهی، سرعت را از نمودار مکان ــ زمان بخوانی و شتاب متوسط و لحظهای را با توجه به تغییر سرعت و شیب نمودار سرعت ــ زمان تعیین کنی.
پیش از شروع
دو خودرو روی یک جادهٔ مستقیم در جهتهای مخالف حرکت میکنند؛ آیا ممکن است شتاب هر دو هماندازه و همجهت باشد؟
بله! اگر خودرویی که به سمت راست میرود تندتر شود و خودرویی که به سمت چپ میرود ترمز کند، شتاب هر دو به سمت راست است. اگر تغییر سرعت آنها در زمانهای برابر یکسان باشد، شتاب متوسطشان هم برابر میشود.
تندیسنج چه چیزی نمیگوید؟
تندیسنج چه چیزی نمیگوید؟
فرض کن دو خودرو روی یک جادهٔ مستقیم، یکی به سمت شرق و دیگری به سمت غرب حرکت میکنند. تندیسنج هر دو عدد را نشان میدهد. آیا حرکتشان از هر نظر یکسان است؟ نه؛ جهت حرکتشان فرق دارد!
تندی لحظهای میگوید جسم همین حالا با چه تندیای حرکت میکند؛ اما سرعت لحظهای علاوه بر اندازه، جهت حرکت را هم مشخص میکند. پس تندی لحظهای، اندازهٔ سرعت لحظهای است و منفی نمیشود.
برای حرکت روی خط راست، یک جهت را مثبت انتخاب میکنیم. اگر شرق را جهت مثبت محور بگیریم، سرعت خودروی رو به شرق و سرعت خودروی رو به غرب است. علامت منفی یعنی حرکت در جهت منفی محور، نه تندی کمتر!
یادت باشد لحظه در فیزیک یک زمان مشخص است، نه یک بازهٔ کوتاه؛ تندیسنج تندی همان لحظه را نشان میدهد، نه تندی متوسط کل سفر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹
سرعت از شیب مماس
سرعت از شیب مماس
نمودار مکان ــ زمان مثل ردّ حرکت یک دوچرخهسوار است؛ اما برای فهمیدن سرعتش در یک لحظه، باید به شیب نمودار نگاه کنیم، نه ارتفاع آن.
خطی که دو نقطهٔ نمودار را وصل میکند، سرعت متوسط بین آن دو لحظه را نشان میدهد. اگر لحظهٔ دوم را به لحظهٔ اول نزدیکتر کنیم، این خط به خط مماس نزدیک میشود. پس سرعت لحظهای برابر شیب مماس بر نمودار مکان ــ زمان است.
برای خواندن این شیب، از چپ به راست نگاه کن:
- مماس رو به بالا: سرعت مثبت و حرکت در جهت مثبت محور است.
- مماس رو به پایین: سرعت منفی و حرکت در جهت منفی محور است.
- مماس افقی: سرعت در همان لحظه صفر است؛ نه لزوماً در یک بازهٔ زمانی.
تندی، قدرمطلق سرعت است: هرچه قدرمطلق شیب مماس بیشتر باشد، تندی بیشتر است. بنابراین مماسی با شیب منفی هم میتواند نشاندهندهٔ حرکت بسیار تند باشد؛ منفی بودن فقط جهت را مشخص میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹
شتاب یعنی تغییر سرعت
شتاب یعنی تغییر سرعت
وقتی خودرویی گاز میدهد یا ترمز میکند، سرعتش تغییر میکند؛ پس حرکتش شتابدار است. شتاب فقط به معنی تندتر شدن نیست! سرعت کمیتی برداری است و تغییر اندازه یا جهت آن، هر دو به معنی تغییر سرعتاند.
شتاب متوسط نشان میدهد سرعت در یک بازهٔ زمانی، بهطور متوسط با چه آهنگی تغییر کرده است. برای حرکت بر خط راست داریم:
در این رابطه، سرعت پایانی را از سرعت آغازین کم میکنیم و حاصل را بر مدت زمان میگذاریم. یکای شتاب است.
پیش از جایگذاری، جهت مثبت محور را مشخص کن و سرعتها را با علامتشان بنویس. مثلاً خودرویی که در جهت منفی حرکت میکند، سرعت منفی دارد؛ هنگام ترمز کردن، سرعتش به صفر نزدیک میشود و تغییر سرعتش مثبت است. پس ممکن است شتاب مثبت باشد، اما تندی کاهش یابد! علامت شتاب، جهت تغییر سرعت را نشان میدهد، نه لزوماً جهت حرکت را.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰
شتاب از نمودار سرعت
شتاب از نمودار سرعت
در نمودار سرعت ــ زمان، زمان روی محور افقی و سرعت روی محور قائم است. برای پیدا کردن شتاب، باید به شیب نگاه کنی، نه ارتفاع نمودار!
برای شتاب متوسط در یک بازه، دو نقطهٔ ابتدا و انتهای بازه را با خطی به هم وصل کن. شیب این خط، یعنی ، شتاب متوسط است. اما برای شتاب لحظهای، خط مماس در همان لحظه را در نظر بگیر؛ شیب آن، شتاب لحظهای است.
مثلاً خودرویی را تصور کن که در جهت مثبت حرکت میکند و راننده ترمز میگیرد. نمودار سرعتش بالای محور زمان است، اما رو به پایین میرود؛ پس سرعت مثبت و شتاب منفی است. علامت سرعت از جای نمودار و علامت شتاب از شیب آن مشخص میشود.
مماس رو به بالا، شتاب مثبت؛ مماس رو به پایین، شتاب منفی؛ و مماس افقی، شتاب صفر را نشان میدهد. اگر نمودار سرعت ــ زمان خط راست باشد، شیب ثابت است؛ بنابراین شتاب لحظهای و شتاب متوسط در هر بازه یکساناند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱
مثال حلشده
نمودار سرعت ــ زمان خودرویی روی خط راست، از نقطهٔ و تا نقطهٔ و یک پارهخط است. شتاب متوسط و شتاب لحظهای خودرو در این بازه چقدر است؟ تندی خودرو افزایش مییابد یا کاهش؟
سرعتها را با علامتشان مینویسیم؛ منفی بودن هر دو یعنی خودرو در هر دو لحظه در جهت منفی محور حرکت میکند.
تغییر سرعت برابر است با و مدت بازه برابر است.
شتاب متوسط را حساب میکنیم: ؛ پس جهت آن مثبت است.
چون نمودار سرعت ــ زمان در این بازه خط راست است، شیب آن در همهٔ لحظههای داخل بازه یکسان است؛ بنابراین شتاب لحظهای نیز است.
تندی از به میرسد؛ پس خودرو کندتر میشود، با اینکه شتابش مثبت است.
نکات مهم
- تندی لحظهای برابر است، اما سرعت لحظهای جهت حرکت را هم با علامت مثبت یا منفی مشخص میکند.
- در نمودار مکان ــ زمان، شیب مماس سرعت لحظهای را نشان میدهد، نه ارتفاع نقطهٔ نمودار.
- شتاب متوسط برابر است و در نمودار سرعت ــ زمان، شیب خط واصل دو نقطه شتاب متوسط و شیب مماس شتاب لحظهای را نشان میدهد.