۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ فیزیک دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«حرکت بر خط راست»: ۵ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱ تا ۲۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۱۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ۱ شناخت حرکت

در این درس یاد می‌گیری تندی و سرعت لحظه‌ای را از هم تشخیص بدهی، سرعت را از نمودار مکان ــ زمان بخوانی و شتاب متوسط و لحظه‌ای را با توجه به تغییر سرعت و شیب نمودار سرعت ــ زمان تعیین کنی.

پیش از شروع

دو خودرو روی یک جادهٔ مستقیم در جهت‌های مخالف حرکت می‌کنند؛ آیا ممکن است شتاب هر دو هم‌اندازه و هم‌جهت باشد؟

بله! اگر خودرویی که به سمت راست می‌رود تندتر شود و خودرویی که به سمت چپ می‌رود ترمز کند، شتاب هر دو به سمت راست است. اگر تغییر سرعت آن‌ها در زمان‌های برابر یکسان باشد، شتاب متوسطشان هم برابر می‌شود.

تندی‌سنج چه چیزی نمی‌گوید؟

تندی‌سنج چه چیزی نمی‌گوید؟

فرض کن دو خودرو روی یک جادهٔ مستقیم، یکی به سمت شرق و دیگری به سمت غرب حرکت می‌کنند. تندی‌سنج هر دو عدد 60 km/h60\,\mathrm{km/h} را نشان می‌دهد. آیا حرکتشان از هر نظر یکسان است؟ نه؛ جهت حرکتشان فرق دارد!

تندی لحظه‌ای می‌گوید جسم همین حالا با چه تندی‌ای حرکت می‌کند؛ اما سرعت لحظه‌ای علاوه بر اندازه، جهت حرکت را هم مشخص می‌کند. پس تندی لحظه‌ای، اندازهٔ سرعت لحظه‌ای است و منفی نمی‌شود.

برای حرکت روی خط راست، یک جهت را مثبت انتخاب می‌کنیم. اگر شرق را جهت مثبت محور xx بگیریم، سرعت خودروی رو به شرق v=+60 km/hv=+60\,\mathrm{km/h} و سرعت خودروی رو به غرب v=−60 km/hv=-60\,\mathrm{km/h} است. علامت منفی یعنی حرکت در جهت منفی محور، نه تندی کمتر!

یادت باشد لحظه در فیزیک یک زمان مشخص است، نه یک بازهٔ کوتاه؛ تندی‌سنج تندی همان لحظه را نشان می‌دهد، نه تندی متوسط کل سفر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

سرعت از شیب مماس

سرعت از شیب مماس

نمودار مکان ــ زمان مثل ردّ حرکت یک دوچرخه‌سوار است؛ اما برای فهمیدن سرعتش در یک لحظه، باید به شیب نمودار نگاه کنیم، نه ارتفاع آن.

خطی که دو نقطهٔ نمودار را وصل می‌کند، سرعت متوسط بین آن دو لحظه را نشان می‌دهد. اگر لحظهٔ دوم را به لحظهٔ اول نزدیک‌تر کنیم، این خط به خط مماس نزدیک می‌شود. پس سرعت لحظه‌ای برابر شیب مماس بر نمودار مکان ــ زمان است.

برای خواندن این شیب، از چپ به راست نگاه کن:

  • مماس رو به بالا: سرعت مثبت و حرکت در جهت مثبت محور است.
  • مماس رو به پایین: سرعت منفی و حرکت در جهت منفی محور است.
  • مماس افقی: سرعت در همان لحظه صفر است؛ نه لزوماً در یک بازهٔ زمانی.

تندی، قدرمطلق سرعت است: هرچه قدرمطلق شیب مماس بیشتر باشد، تندی بیشتر است. بنابراین مماسی با شیب منفی هم می‌تواند نشان‌دهندهٔ حرکت بسیار تند باشد؛ منفی بودن فقط جهت را مشخص می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

شتاب یعنی تغییر سرعت

شتاب یعنی تغییر سرعت

وقتی خودرویی گاز می‌دهد یا ترمز می‌کند، سرعتش تغییر می‌کند؛ پس حرکتش شتاب‌دار است. شتاب فقط به معنی تندتر شدن نیست! سرعت کمیتی برداری است و تغییر اندازه یا جهت آن، هر دو به معنی تغییر سرعت‌اند.

شتاب متوسط نشان می‌دهد سرعت در یک بازهٔ زمانی، به‌طور متوسط با چه آهنگی تغییر کرده است. برای حرکت بر خط راست داریم:

aav=ΔvΔt=v2−v1t2−t1a_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta v}{\Delta t}=\frac{v_2-v_1}{t_2-t_1}

در این رابطه، سرعت پایانی را از سرعت آغازین کم می‌کنیم و حاصل را بر مدت زمان می‌گذاریم. یکای شتاب m/s2\mathrm{m/s^2} است.

پیش از جای‌گذاری، جهت مثبت محور را مشخص کن و سرعت‌ها را با علامتشان بنویس. مثلاً خودرویی که در جهت منفی حرکت می‌کند، سرعت منفی دارد؛ هنگام ترمز کردن، سرعتش به صفر نزدیک می‌شود و تغییر سرعتش مثبت است. پس ممکن است شتاب مثبت باشد، اما تندی کاهش یابد! علامت شتاب، جهت تغییر سرعت را نشان می‌دهد، نه لزوماً جهت حرکت را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

شتاب از نمودار سرعت

شتاب از نمودار سرعت

در نمودار سرعت ــ زمان، زمان روی محور افقی و سرعت روی محور قائم است. برای پیدا کردن شتاب، باید به شیب نگاه کنی، نه ارتفاع نمودار!

برای شتاب متوسط در یک بازه، دو نقطهٔ ابتدا و انتهای بازه را با خطی به هم وصل کن. شیب این خط، یعنی ΔvΔt\frac{\Delta v}{\Delta t}، شتاب متوسط است. اما برای شتاب لحظه‌ای، خط مماس در همان لحظه را در نظر بگیر؛ شیب آن، شتاب لحظه‌ای است.

مثلاً خودرویی را تصور کن که در جهت مثبت حرکت می‌کند و راننده ترمز می‌گیرد. نمودار سرعتش بالای محور زمان است، اما رو به پایین می‌رود؛ پس سرعت مثبت و شتاب منفی است. علامت سرعت از جای نمودار و علامت شتاب از شیب آن مشخص می‌شود.

مماس رو به بالا، شتاب مثبت؛ مماس رو به پایین، شتاب منفی؛ و مماس افقی، شتاب صفر را نشان می‌دهد. اگر نمودار سرعت ــ زمان خط راست باشد، شیب ثابت است؛ بنابراین شتاب لحظه‌ای و شتاب متوسط در هر بازه یکسان‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

مثال حل‌شده

نمودار سرعت ــ زمان خودرویی روی خط راست، از نقطهٔ t1=0 st_1=0\,\mathrm{s} و v1=−12 m/sv_1=-12\,\mathrm{m/s} تا نقطهٔ t2=4 st_2=4\,\mathrm{s} و v2=−4 m/sv_2=-4\,\mathrm{m/s} یک پاره‌خط است. شتاب متوسط و شتاب لحظه‌ای خودرو در این بازه چقدر است؟ تندی خودرو افزایش می‌یابد یا کاهش؟

  1. سرعت‌ها را با علامتشان می‌نویسیم؛ منفی بودن هر دو یعنی خودرو در هر دو لحظه در جهت منفی محور حرکت می‌کند.

  2. تغییر سرعت برابر است با Δv=v2−v1=(−4)−(−12)=+8 m/s\Delta v=v_2-v_1=(-4)-(-12)=+8\,\mathrm{m/s} و مدت بازه برابر Δt=4 s\Delta t=4\,\mathrm{s} است.

  3. شتاب متوسط را حساب می‌کنیم: aav=ΔvΔt=8 m/s4 s=+2 m/s2a_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta v}{\Delta t}=\frac{8\,\mathrm{m/s}}{4\,\mathrm{s}}=+2\,\mathrm{m/s^2}؛ پس جهت آن مثبت است.

  4. چون نمودار سرعت ــ زمان در این بازه خط راست است، شیب آن در همهٔ لحظه‌های داخل بازه یکسان است؛ بنابراین شتاب لحظه‌ای نیز a=+2 m/s2a=+2\,\mathrm{m/s^2} است.

  5. تندی از 12 m/s12\,\mathrm{m/s} به 4 m/s4\,\mathrm{m/s} می‌رسد؛ پس خودرو کندتر می‌شود، با اینکه شتابش مثبت است.

جواب: شتاب متوسط و شتاب لحظه‌ای در تمام این بازه برابر +2 m/s2+2\,\mathrm{m/s^2} و در جهت مثبت محور است؛ تندی خودرو کاهش می‌یابد.

نکات مهم

  • تندی لحظه‌ای برابر ∣v∣|v| است، اما سرعت لحظه‌ای جهت حرکت را هم با علامت مثبت یا منفی مشخص می‌کند.
  • در نمودار مکان ــ زمان، شیب مماس سرعت لحظه‌ای را نشان می‌دهد، نه ارتفاع نقطهٔ نمودار.
  • شتاب متوسط برابر aav=ΔvΔta_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta v}{\Delta t} است و در نمودار سرعت ــ زمان، شیب خط واصل دو نقطه شتاب متوسط و شیب مماس شتاب لحظه‌ای را نشان می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۳ تا ۱۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۲ حرکت با سرعت ثابت

در این درس یاد می‌گیری حرکت با سرعت ثابت را با نمودار و معادلۀ مکان ــ زمان توصیف کنی و مکان، جابه‌جایی، زمان رسیدن به فاصلۀ معین از مبدأ و زمان و مکان هم‌رسی دو متحرک را به دست آوری.

پیش از شروع

آیا ممکن است کسی با سرعت ثابت و بدون برگشتن، در دو لحظۀ متفاوت در فاصلۀ یکسانی از مبدأ باشد؟

بله؛ اگر از یک سوی مبدأ به سوی دیگر حرکت کند، می‌تواند پیش و پس از عبور از مبدأ، فاصلۀ یکسانی از آن داشته باشد. نکته این است که «مکان» علامت دارد، اما «فاصله از مبدأ» به سمت قرار گرفتن شخص بستگی ندارد.

سرعت ثابت یعنی چه؟

سرعت ثابت یعنی چه؟

فرض کن روی یک مسیر مستقیم دوچرخه‌سواری می‌کنی؛ نه تندتر یا کندتر می‌روی و نه جهت حرکتت را عوض می‌کنی. این تصویری از حرکت با سرعت ثابت است.

در فیزیک، سرعت فقط نشان نمی‌دهد «چقدر تند» حرکت می‌کنی؛ جهت حرکت هم بخشی از آن است. پس برای ثابت ماندن سرعت، هم تندی و هم جهت باید ثابت بمانند. اگر با همان تندی برگردی، سرعتت تغییر کرده است؛ چون جهتش عوض شده است.

در حرکت با سرعت ثابت، در بازه‌های زمانی برابر، جابه‌جایی‌های برابر داری. بنابراین فرقی ندارد سرعت متوسط را برای یک بازۀ کوتاه حساب کنی یا یک بازۀ بلند؛ حاصل همان سرعت در هر لحظه است:

vav=vv_{\mathrm{av}}=v

یعنی اگر حرکتت واقعاً با سرعت ثابت باشد، عدد سرعت‌سنج در هر لحظه با سرعت متوسط کل مسیر مستقیم و بدون برگشت تو برابر خواهد بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

سرعت از روی شیب نمودار

سرعت از روی شیب نمودار

فرض کن مکان یک نفر را هنگام راه‌رفتن در یک راهروی مستقیم، در لحظه‌های مختلف ثبت کنیم. اگر سرعتش ثابت باشد، نقطه‌های نمودار مکان ــ زمان او روی یک خط راست قرار می‌گیرند؛ یعنی مکان در بازه‌های زمانی برابر، به اندازۀ یکسان تغییر می‌کند.

در این نمودار، زمان روی محور افقی و مکان روی محور عمودی است. سرعت از شیب خط به دست می‌آید:

v=ΔxΔtv=\frac{\Delta x}{\Delta t}

برای پیدا کردن شیب، دو نقطۀ متمایز روی خط انتخاب کن و تغییر مکان را بر زمان سپری‌شده تقسیم کن؛ لازم نیست یکی از نقطه‌ها مبدأ نمودار باشد.

  • خطِ رو به بالا، از چپ به راست: سرعت مثبت است.
  • خطِ رو به پایین، از چپ به راست: سرعت منفی است.
  • خط افقی: مکان تغییر نمی‌کند و سرعت صفر است.

در مقایسۀ نمودارهایی با مقیاس یکسان، هرچه اندازۀ شیب بیشتر باشد، تندی بیشتر است. پس بالاتر بودن خط به معنی سریع‌تر بودن نیست؛ ارتفاع خط مکان را نشان می‌دهد، نه سرعت را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

از سرعت به مکان

از سرعت به مکان

فرض کن روی یک مسیر راست راه می‌روی. برای تعیین مکانت، فقط دانستن سرعت کافی نیست؛ باید بدانیم از کجا شروع کرده‌ای و چه مدت حرکت کرده‌ای.

در حرکت با سرعت ثابت، جابه‌جایی از رابطۀ Δx=vΔt\Delta x=v\Delta t به دست می‌آید؛ یعنی تغییر مکان برابر است با سرعت ضرب‌در مدت حرکت. برای یافتن خودِ مکان، باید مکان اولیه را هم اضافه کنیم. اگر شروع زمان‌سنجی t=0t=0 باشد، داریم:

x=x0+vtx=x_0+vt

در این رابطه، x0x_0 مکان اولیه و xx مکان در لحظۀ tt است. پس vtvt تغییر مکان است، نه لزوماً مکان نهایی!

علامت‌ها را از محور می‌گیریم: مکان منفی یعنی متحرک در سمت منفی مبدأ قرار دارد؛ اما سرعت منفی یعنی در جهت منفی محور حرکت می‌کند. بنابراین ممکن است کسی در سمت منفی مبدأ باشد، ولی به سمت مثبت حرکت کند. مکان اولیه، مکان نهایی و سرعت را همیشه با علامتشان در رابطه قرار بده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

مکان با فاصله فرق دارد

مکان با فاصله فرق دارد

اگر کسی بگوید «در فاصلۀ 20 m20\,\mathrm{m} از مبدأ هستم»، هنوز نمی‌دانیم کدام طرف مبدأ ایستاده است! مکان او می‌تواند x=+20 mx=+20\,\mathrm{m} یا x=−20 mx=-20\,\mathrm{m} باشد. علامت مکان، سمتِ قرار گرفتن نسبت به مبدأ را مشخص می‌کند؛ اما فاصله منفی نمی‌شود:

فاصله از مبدأ=∣x∣\text{فاصله از مبدأ}=|x|

حالا پاسخ پرسش آغاز درس روشن می‌شود: کسی که از سمت منفی محور به سمت مثبت می‌رود، ممکن است بدون برگشتن، یک‌بار پیش از عبور از مبدأ و بار دیگر پس از آن، در فاصلۀ یکسانی از مبدأ باشد.

برای یافتن زمان رسیدن به فاصلۀ معین، هر دو سمت را بررسی کن. اگر فاصلۀ خواسته‌شده dd باشد، یک‌بار x=+dx=+d و یک‌بار x=−dx=-d را در معادلۀ مکان ــ زمان قرار بده. سپس بررسی کن کدام زمان‌ها در بازۀ حرکتِ مورد سؤال هستند؛ لزوماً هر دو زمان پذیرفتنی نیستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

دو متحرک کجا به هم می‌رسند؟

دو متحرک کجا به هم می‌رسند؟

دو نفر را تصور کن که روی یک مسیر مستقیم راه می‌روند. برای دیدار، کافی نیست هر دو از یک نقطه عبور کنند؛ باید در یک لحظه، در یک مکان باشند.

در نمودار مکان ــ زمان، نقطۀ تقاطع دو خط همین وضعیت را نشان می‌دهد: مختصۀ زمانیِ تقاطع، زمان هم‌رسی و مختصۀ مکانیِ آن، مکان هم‌رسی است. دقت کن که هر دو نمودار باید با مبدأ مکان و مبدأ زمان مشترک رسم شده باشند.

برای یافتن دقیق هم‌رسی، معادلۀ مکان هر متحرک را می‌نویسیم:

xA=vAt+x0Ax_A=v_A t+x_{0A}

xB=vBt+x0Bx_B=v_B t+x_{0B}

سپس چون هنگام دیدار مکان‌ها برابرند، قرار می‌دهیم:

vAt+x0A=vBt+x0Bv_A t+x_{0A}=v_B t+x_{0B}

از این برابری، زمان هم‌رسی را پیدا می‌کنیم. با جای‌گذاری این زمان در یکی از معادله‌های مکان، مکان هم‌رسی به دست می‌آید؛ معادلۀ دیگر هم باید همان مکان را بدهد. اگر زمان به‌دست‌آمده خارج از بازۀ حرکتِ مورد بررسی باشد، در آن بازه دیداری رخ نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

مثال حل‌شده

دو متحرک AA و BB روی یک محور با سرعت ثابت حرکت می‌کنند. متحرک AA در لحظۀ t=0t=0 در مکان −40 m-40\,\mathrm{m} و در لحظۀ t=10 st=10\,\mathrm{s} در مکان −20 m-20\,\mathrm{m} است. متحرک BB از مکان اولیۀ +20 m+20\,\mathrm{m} با سرعت −1 m/s-1\,\mathrm{m/s} حرکت می‌کند. سرعت AA و معادلۀ مکان هر دو متحرک را پیدا کن؛ سپس تعیین کن AA چه زمان‌هایی در فاصلۀ 20 m20\,\mathrm{m} از مبدأ قرار دارد و دو متحرک چه زمان و کجا به هم می‌رسند.

  1. سرعت AA را از شیب نمودار مکان ــ زمان، یعنی نسبت تغییر مکان به تغییر زمان، حساب می‌کنیم: vA=−20−(−40)10−0 m/s=+2 m/sv_A=\frac{-20-(-40)}{10-0}\,\mathrm{m/s}=+2\,\mathrm{m/s}. پس حرکت آن در جهت مثبت محور است.

  2. با استفاده از مکان‌های اولیه، معادله‌ها را می‌نویسیم: xA=(2 m/s)t−40 mx_A=(2\,\mathrm{m/s})t-40\,\mathrm{m} و xB=−(1 m/s)t+20 mx_B=-(1\,\mathrm{m/s})t+20\,\mathrm{m}.

  3. فاصلۀ 20 m20\,\mathrm{m} از مبدأ دو مکان ممکن دارد: xA=−20 mx_A=-20\,\mathrm{m} یا xA=+20 mx_A=+20\,\mathrm{m}؛ بنابراین باید هر دو را بررسی کنیم.

  4. برای مکان منفی داریم −20 m=(2 m/s)t−40 m-20\,\mathrm{m}=(2\,\mathrm{m/s})t-40\,\mathrm{m}، پس t=10 st=10\,\mathrm{s}. برای مکان مثبت نیز 20 m=(2 m/s)t−40 m20\,\mathrm{m}=(2\,\mathrm{m/s})t-40\,\mathrm{m}، پس t=30 st=30\,\mathrm{s}.

  5. هنگام هم‌رسی، مکان‌ها در یک لحظه برابرند: (2 m/s)t−40 m=−(1 m/s)t+20 m(2\,\mathrm{m/s})t-40\,\mathrm{m}=-(1\,\mathrm{m/s})t+20\,\mathrm{m}. در نتیجه (3 m/s)t=60 m(3\,\mathrm{m/s})t=60\,\mathrm{m} و t=20 st=20\,\mathrm{s}.

  6. زمان هم‌رسی را در یکی از معادله‌ها می‌گذاریم: xA=(2 m/s)(20 s)−40 m=0x_A=(2\,\mathrm{m/s})(20\,\mathrm{s})-40\,\mathrm{m}=0. معادلۀ BB هم همین مکان را می‌دهد؛ پس هر دو هم‌زمان در مبدأ هستند.

جواب: سرعت متحرک AA برابر +2 m/s+2\,\mathrm{m/s} است و معادله‌های مکان عبارت‌اند از xA=(2 m/s)t−40 mx_A=(2\,\mathrm{m/s})t-40\,\mathrm{m} و xB=−(1 m/s)t+20 mx_B=-(1\,\mathrm{m/s})t+20\,\mathrm{m}. متحرک AA در لحظه‌های 10 s10\,\mathrm{s} و 30 s30\,\mathrm{s} در فاصلۀ 20 m20\,\mathrm{m} از مبدأ است؛ دو متحرک در لحظۀ 20 s20\,\mathrm{s} در مکان x=0x=0 به هم می‌رسند.

نکات مهم

  • در حرکت با سرعت ثابت، تندی و جهت حرکت تغییر نمی‌کنند و شیب ثابت نمودار مکان ــ زمان برابر سرعت است.
  • جابه‌جایی را با Δx=vΔt\Delta x=v\Delta t و مکان را با x=vt+x0x=vt+x_0 به دست می‌آوریم؛ فاصلۀ متحرک از مبدأ نیز برابر ∣x∣|x| است.
  • برای یافتن هم‌رسی دو متحرک، مکان‌های آن‌ها را در یک زمان مشترک برابر قرار می‌دهیم؛ همین رویداد، نقطۀ تقاطع نمودارهای مکان ــ زمان آن‌هاست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۵ تا ۲۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۳ حرکت با شتاب ثابت

در این درس یاد می‌گیری حرکت با شتاب ثابت را از نمودارها تشخیص بدهی و با انتخاب رابطهٔ مناسب، سرعت، مکان و جابه‌جایی را پیدا کنی و آن‌ها را از تندی و مسافت تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر سرعت اولیهٔ خودرو دو برابر شود ولی با همان شتاب ثابت ترمز بگیرد، مسافت لازم برای توقف هم دو برابر می‌شود؟

نه؛ در این شرایط مسافت لازم برای توقف چهار برابر می‌شود! در حرکت با شتاب ثابت، می‌توان سرعت و جابه‌جایی را حتی بدون دانستن زمان به هم ربط داد؛ همین رابطه راز این تفاوت را روشن می‌کند.

شتاب ثابت چه شکلی است؟

شتاب ثابت چه شکلی است؟

فرض کن خودرویی در مسیری مستقیم حرکت می‌کند و سرعتش در پایان هر ثانیه، به اندازهٔ یکسانی نسبت به ثانیهٔ قبل تغییر می‌کند. این یعنی شتاب خودرو ثابت است؛ نه اینکه سرعتش ثابت باشد!

شتاب، آهنگ تغییر سرعت است. پس در حرکت با شتاب ثابت، در هر دو بازهٔ زمانی هم‌اندازه، تغییر سرعت یکسان است؛ فرقی ندارد این بازه‌ها را از کجای حرکت انتخاب کنیم. در نتیجه، شتاب متوسط در هر بازه با شتاب لحظه‌ای برابر است:

aav=aa_{\mathrm{av}}=a

این حرکت در نمودارها دو نشانه دارد:

  • نمودار سرعت ــ زمان، خط راست است؛ چون شیب آن، یعنی شتاب، تغییر نمی‌کند. خط می‌تواند صعودی یا نزولی باشد.
  • نمودار شتاب ــ زمان، خط افقی است؛ چون مقدار شتاب در تمام لحظه‌ها یکسان می‌ماند.

حواست باشد: «ثابت» لزوماً به معنی «مثبت» نیست. مثلاً خودرویی که در جهت مثبت حرکت می‌کند و با شتاب ثابت ترمز می‌گیرد، نمودار سرعت ــ زمان نزولی و شتابی ثابت و منفی دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

سرعت در هر لحظه و سرعت متوسط

سرعت در هر لحظه و سرعت متوسط

فرض کن خودرویی پس از سبز شدن چراغ، با شتاب ثابت حرکت می‌کند. برای پیدا کردن سرعتش در یک لحظه، باید بدانیم ابتدا چه سرعتی داشته و شتاب در مدت حرکت چقدر سرعتش را تغییر داده است:

v=v0+atv=v_0+at

در این رابطه، v0v_0 سرعت در لحظهٔ شروع زمان‌گیری، aa شتاب ثابت و tt زمان گذشته از شروع است. حاصل‌ضرب atat تغییر سرعت است، نه خودِ سرعت؛ پس سرعت اولیه را فراموش نکن! علامت شتاب هم مهم است: شتاب منفی لزوماً به معنی سرعت منفی نیست.

برای پیدا کردن سرعت متوسط از شروع تا همان لحظه، در حرکت با شتاب ثابت کافی است میانگین سرعت ابتدا و انتها را بگیری:

vav=v0+v2v_{\mathrm{av}}=\frac{v_0+v}{2}

چرا؟ چون سرعت با زمان به‌صورت خطی تغییر می‌کند. حواست باشد این میان‌بُر برای هر حرکتی درست نیست؛ شرط استفاده از آن، ثابت بودن شتاب در تمام بازه است. همچنین سرعت‌های ابتدا و انتها را با علامتشان وارد رابطه کن، نه فقط با اندازه‌شان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

از سرعت به مکان

از سرعت به مکان

فرض کن یک ماشین اسباب‌بازی روی خط راست با شتاب ثابت حرکت می‌کند. برای پیدا کردن مکانش، فقط دانستن سرعت کافی نیست؛ باید بدانیم از کجا شروع کرده و چه مدتی حرکت کرده است.

اگر در لحظهٔ t=0t=0، مکان ماشین x0x_0 و سرعتش v0v_0 باشد، داریم:

x=x0+v0t+12at2x=x_0+v_0t+\frac{1}{2}at^2

این رابطه از ترکیب Δx=vavt\Delta x=v_{\mathrm{av}}t با رابطه‌های سرعت متوسط و سرعت لحظه‌ای به دست می‌آید. در آن، x0x_0 مکان شروع است و مجموع دو جملهٔ v0t+12at2v_0t+\frac{1}{2}at^2 جابه‌جایی از آن مکان را نشان می‌دهد. پس مکان نهایی و جابه‌جایی لزوماً برابر نیستند؛ برای جابه‌جایی باید x0x_0 را از xx کم کنی.

وقتی شتاب ثابت و ناصفر است، جملهٔ دارای t2t^2 باعث می‌شود نمودار مکان ــ زمان بخشی از یک سهمی باشد، نه خط راست. شیب مماس بر این نمودار، سرعت همان لحظه را نشان می‌دهد؛ بنابراین با تغییر سرعت، شیب نمودار هم تغییر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

حل مسئله بدون زمان

حل مسئله بدون زمان

فرض کن می‌خواهی بدانی خودرو پس از شروع ترمز، چقدر جلو می‌رود، اما زمان توقف را نمی‌دانی. لازم نیست همیشه اول زمان را پیدا کنی! در حرکت با شتاب ثابت، رابطه‌ای داریم که زمان در آن نیست:

v2=v02+2aΔxv^2=v_0^2+2a\Delta x

در این رابطه، v0v_0 سرعت آغاز بازه، vv سرعت پایان بازه و Δx=x−x0\Delta x=x-x_0 جابه‌جایی است. وقتی زمان داده نشده و به آن نیازی نداریم، این رابطه معمولاً انتخاب مناسبی است.

پیش از جای‌گذاری، جهت مثبت محور را مشخص کن. اگر جهت حرکت اولیهٔ خودروی ترمزکننده را مثبت بگیریم، تا لحظهٔ توقف، جابه‌جایی مثبت و شتاب منفی است؛ چون شتاب خلاف جهت سرعت است. هنگام توقف هم v=0v=0 است، نه شتاب!

یادت باشد v2v^2 علامت سرعت را نشان نمی‌دهد. اگر از این رابطه اندازهٔ سرعت را پیدا کردی، برای تعیین علامت خودِ سرعت باید جهت حرکت را هم بررسی کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

خواندن داستان حرکت از نمودار

خواندن داستان حرکت از نمودار

نمودار سرعت ــ زمان مثل گزارشی از حرکت یک ماشین اسباب‌بازی است. برای خواندنش، سه پرسش بپرس:

کدام جهت؟ بالای محور زمان، سرعت مثبت و حرکت در جهت مثبت محور مکان است؛ پایین آن، سرعت منفی و حرکت در جهت منفی است. تغییر جهت وقتی رخ می‌دهد که سرعت تغییر علامت بدهد، نه صرفاً به صفر برسد.

تندتر یا کندتر؟ شتاب را از شیب نمودار بخوان. اگر سرعت و شتاب هم‌علامت باشند، اندازهٔ سرعت بیشتر می‌شود و حرکت تندشونده است؛ اگر ناهم‌علامت باشند، حرکت کندشونده است. پس شتاب مثبت همیشه به معنی تندشدن نیست! خط افقی هم یعنی سرعت ثابت است.

چقدر جابه‌جا شده؟ مساحت بین نمودار و محور زمان را بالای محور مثبت و پایین محور منفی بگیر؛ جمع این مساحت‌های علامت‌دار، جابه‌جایی است. برای مسافت، اندازهٔ همهٔ مساحت‌ها را بدون علامت جمع کن. اگر ماشین عقب برود و سپس جلو بیاید، بخشی از جابه‌جایی‌ها یکدیگر را خنثی می‌کنند، اما مسیر پیموده‌شده پاک نمی‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

مثال حل‌شده

خودرویی با سرعت 10 m/s10\,\mathrm{m/s} در جاده‌ای مستقیم حرکت می‌کند. راننده با دیدن مانعی در فاصلهٔ 30 m30\,\mathrm{m}، ترمز می‌گیرد و خودرو با شتاب ثابت به اندازهٔ 2 m/s22\,\mathrm{m/s^2} کند می‌شود. از لحظهٔ شروع ترمز، چقدر طول می‌کشد تا خودرو متوقف شود و آیا پیش از مانع می‌ایستد؟

  1. جهت حرکت اولیه را مثبت و محل شروع ترمز را مبدأ مکان می‌گیریم؛ پس v0=10 m/sv_0=10\,\mathrm{m/s}، a=−2 m/s2a=-2\,\mathrm{m/s^2}، x0=0x_0=0 و در لحظهٔ توقف v=0v=0 است.

  2. چون برای یافتن جابه‌جایی تا توقف به زمان نیاز نداریم، رابطهٔ v2=v02+2aΔxv^2=v_0^2+2a\Delta x را انتخاب می‌کنیم.

  3. با جای‌گذاری داریم: 0=(10 m/s)2+2(−2 m/s2)Δx0=(10\,\mathrm{m/s})^2+2(-2\,\mathrm{m/s^2})\Delta x؛ بنابراین Δx=25 m\Delta x=25\,\mathrm{m}.

  4. خودرو تا توقف تغییر جهت نمی‌دهد؛ پس مسافت توقف نیز 25 m25\,\mathrm{m} است و فاصلهٔ باقی‌مانده تا مانع برابر 30 m−25 m=5 m30\,\mathrm{m}-25\,\mathrm{m}=5\,\mathrm{m} خواهد بود.

  5. زمان توقف را از رابطهٔ سرعت ــ زمان می‌یابیم: t=v−v0a=0−10 m/s−2 m/s2=5 st=\frac{v-v_0}{a}=\frac{0-10\,\mathrm{m/s}}{-2\,\mathrm{m/s^2}}=5\,\mathrm{s}.

  6. برای وارسی، سرعت متوسط برابر vav=10+02 m/s=5 m/sv_{\mathrm{av}}=\frac{10+0}{2}\,\mathrm{m/s}=5\,\mathrm{m/s} است؛ پس Δx=vavt=(5 m/s)(5 s)=25 m\Delta x=v_{\mathrm{av}}t=(5\,\mathrm{m/s})(5\,\mathrm{s})=25\,\mathrm{m} و نتیجه تأیید می‌شود.

جواب: خودرو پس از 5 s5\,\mathrm{s} و با پیمودن 25 m25\,\mathrm{m} متوقف می‌شود؛ بنابراین به مانع نمی‌رسد و 5 m5\,\mathrm{m} پیش از آن می‌ایستد.

نکات مهم

  • در حرکت با شتاب ثابت، شیب نمودار سرعت ــ زمان ثابت است و رابطه‌های v=v0+atv=v_0+at و vav=v0+v2v_{\mathrm{av}}=\frac{v_0+v}{2} برقرارند.
  • برای یافتن مکان از x=x0+v0t+12at2x=x_0+v_0t+\frac{1}{2}at^2 و برای حل مسئله بدون زمان از v2=v02+2aΔxv^2=v_0^2+2a\Delta x استفاده می‌کنیم.
  • در نمودار سرعت ــ زمان، علامت سرعت جهت حرکت را مشخص می‌کند، هم‌علامت بودن سرعت و شتاب نشانهٔ افزایش تندی است و جمع مساحت‌های علامت‌دار جابه‌جایی را می‌دهد، درحالی‌که جمع اندازهٔ آن‌ها مسافت است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۲۴ تا ۲۵ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۱ حرکت با سرعت ثابت

در این درس یاد می‌گیری حرکت با سرعت ثابت را با معادله و نمودار توصیف کنی و از آن برای یافتن محل رسیدن دو متحرک و اندازه‌گیری فاصله با پیام رفت‌وبرگشتی کمک بگیری.

پیش از شروع

چطور می‌شود بدون رفتن تا کنار یک ماهواره، فقط با اندازه‌گیری زمان رفت‌وبرگشت یک پیام، فاصله‌اش را از زمین پیدا کرد؟

پیام الکترومغناطیسی با سرعت نور حرکت می‌کند؛ پس زمان حرکتش به ما می‌گوید چه مسافتی پیموده است. فقط باید حواسمان باشد که پیام تا ماهواره می‌رود و برمی‌گردد، بنابراین مسافت کل، دو برابر فاصلۀ ماهواره تا ایستگاه است.

از سرعت ثابت تا معادلۀ حرکت

از سرعت ثابت تا معادلۀ حرکت

فرض کن روی مسیری مستقیم راه می‌روی و در هر ثانیه، به یک اندازه و در همان جهت جابه‌جا می‌شوی. این حرکت با سرعت ثابت است: جابه‌جایی‌ها در بازه‌های زمانی برابر، یکسان‌اند.

برای پیدا کردن مکانت، باید هم مکان شروع و هم جابه‌جایی‌ات را بدانیم. در این حرکت داریم:

Δx=vΔt\Delta x=v\Delta t

اگر زمان شروع را t=0t=0 و مکان در آن لحظه را x0x_0 بنامیم، معادلۀ مکان چنین می‌شود:

x=x0+vtx=x_0+vt

در این رابطه، xx مکان در زمان tt و vv سرعت ثابت است. وقتی زمان برحسب s\mathrm{s} و سرعت برحسب m/s\mathrm{m/s} باشد، حاصل‌ضرب vtvt جابه‌جایی را برحسب m\mathrm{m} می‌دهد.

حواست به علامت سرعت باشد: سرعت مثبت یعنی حرکت در جهت مثبت محور و سرعت منفی یعنی حرکت در خلاف آن. پس سرعت ثابت لزوماً مثبت نیست! همچنین vtvt جابه‌جایی است، نه همیشه مکان؛ برای یافتن مکان باید x0x_0 را هم در نظر بگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

خواندن سرعت از نمودار

خواندن سرعت از نمودار

فرض کن مکان یک دوچرخه را در زمان‌های مختلف ثبت کرده‌ای. اگر دوچرخه روی خط راست با سرعت ثابت حرکت کند، نقطه‌های ثبت‌شده در نمودار مکان ــ زمان روی یک خط راست قرار می‌گیرند؛ چون در زمان‌های برابر، جابه‌جایی‌های برابر دارد.

در این نمودار، محور افقی زمان و محور عمودی مکان است. شیب خط، سرعت متحرک را نشان می‌دهد:

v=ΔxΔtv=\frac{\Delta x}{\Delta t}

برای خواندن شیب، دو نقطه از خط را انتخاب کن و تغییر مکان را بر تغییر زمان تقسیم کن. خط صعودی یعنی سرعت مثبت و خط نزولی یعنی سرعت منفی؛ خط افقی هم نشان‌دهندۀ سکون است. هرچه قدرمطلق شیب بیشتر باشد، تندی بیشتر است؛ نه هرچه خط بالاتر باشد!

نقطه‌ای که خط در لحظۀ t=0t=0 محور مکان را قطع می‌کند، مکان اولیۀ متحرک، یعنی x0x_0، است. پس در معادلۀ x=x0+vtx=x_0+vt، مقدار x0x_0 جای شروع خط و مقدار vv شیب آن را مشخص می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

دو متحرک کجا به هم می‌رسند؟

دو متحرک کجا به هم می‌رسند؟

فرض کن تو و دوستت در یک خیابان راست حرکت می‌کنید. برای اینکه به هم برسید، کافی نیست از یک جای خیابان عبور کنید؛ باید در یک لحظه، در یک مکان باشید.

برای پیدا کردن این لحظه، ابتدا مبدأ مکان، جهت مثبت و مبدأ زمان را برای هر دو یکسان انتخاب می‌کنیم. سپس معادلۀ حرکت هرکدام را می‌نویسیم:

xA=x0A+vAtx_A=x_{0A}+v_A t

xB=x0B+vBtx_B=x_{0B}+v_B t

در لحظۀ رسیدن، مکان‌ها برابرند؛ پس می‌گذاریم:

x0A+vAt=x0B+vBtx_{0A}+v_A t=x_{0B}+v_B t

از این برابری، زمان رسیدن به دست می‌آید. بعد همان زمان را در یکی از دو معادلۀ حرکت قرار می‌دهیم تا مکان رسیدن پیدا شود؛ معادلۀ دیگر هم باید همان مکان را بدهد.

روی نمودار مکان ــ زمان نیز محل تقاطع دو خط همین رویداد را نشان می‌دهد: مختصۀ افقی آن، زمان رسیدن و مختصۀ عمودی آن، مکان رسیدن است. برابر بودن سرعت‌ها شرط رسیدن نیست؛ برابر بودن مکان‌ها در یک زمان مشترک شرط آن است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

فاصله‌سنجی با زمان رفت‌وبرگشت

فاصله‌سنجی با زمان رفت‌وبرگشت

فرض کن پیامی به سوی ماهواره می‌فرستی و منتظر بازتابش می‌مانی. زمانی که اندازه می‌گیری، فقط زمان رسیدن پیام به ماهواره نیست؛ زمان رفت و برگشت با هم است.

تپ الکترومغناطیسی در فضا با سرعت نور، تقریباً c=3×108 m/sc=3\times10^8\,\mathrm{m/s}، حرکت می‌کند. اگر در مدت رفت‌وبرگشت، تغییر فاصلۀ ماهواره از ایستگاه ناچیز باشد، پیام در رفت و برگشت دو مسیر هم‌اندازه می‌پیماید. پس اگر فاصلۀ یک‌طرفه را dd و زمان کل را Δt\Delta t بنامیم، داریم:

2d=cΔt2d=c\Delta t

بنابراین فاصلۀ ماهواره از ایستگاه برابر است با:

d=cΔt2d=\frac{c\Delta t}{2}

این همان منطق شنیدن پژواک صداست: صدا تا مانع می‌رود و برمی‌گردد، پس مسافت کل صدا با فاصلۀ تو تا مانع یکی نیست. پیش از استفاده از زمان، بپرس: زمانِ یک مسیر را دارم یا رفت‌وبرگشت را؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

مثال حل‌شده

در لحظۀ t=0t=0، خودروی آ در مکان xA0=20 mx_{A0}=20\,\mathrm{m} و خودروی ب در مکان xB0=100 mx_{B0}=100\,\mathrm{m} قرار دارند. سرعت ثابت آن‌ها به‌ترتیب vA=+6 m/sv_A=+6\,\mathrm{m/s} و vB=−2 m/sv_B=-2\,\mathrm{m/s} است. دو خودرو در چه زمان و مکانی به هم می‌رسند؟

  1. برای هر دو خودرو، همان محور مکان و همان مبدأ زمان را به کار می‌بریم؛ علامت‌های سرعت نشان می‌دهند خودروها به سوی یکدیگر حرکت می‌کنند.

  2. با استفاده از x=x0+vtx=x_0+vt می‌نویسیم: xA=(20 m)+(6 m/s)tx_A=(20\,\mathrm{m})+(6\,\mathrm{m/s})t و xB=(100 m)−(2 m/s)tx_B=(100\,\mathrm{m})-(2\,\mathrm{m/s})t.

  3. هنگام رسیدن، مکان‌ها برابرند؛ بنابراین (20 m)+(6 m/s)t=(100 m)−(2 m/s)t(20\,\mathrm{m})+(6\,\mathrm{m/s})t=(100\,\mathrm{m})-(2\,\mathrm{m/s})t.

  4. جمله‌های هم‌نوع را جمع می‌کنیم: (8 m/s)t=80 m(8\,\mathrm{m/s})t=80\,\mathrm{m}؛ پس t=10 st=10\,\mathrm{s}.

  5. زمان را در معادلۀ خودروی آ قرار می‌دهیم: x=20 m+(6 m/s)(10 s)=80 mx=20\,\mathrm{m}+(6\,\mathrm{m/s})(10\,\mathrm{s})=80\,\mathrm{m}. معادلۀ خودروی ب نیز همین مکان را می‌دهد.

جواب: دو خودرو پس از 10 s10\,\mathrm{s} در مکان x=80 mx=80\,\mathrm{m} به هم می‌رسند.

نکات مهم

  • در حرکت مستقیم با سرعت ثابت، معادلۀ مکان x=x0+vtx=x_0+vt است و نمودار مکان ــ زمان خطی راست با شیب vv و عرض از مبدأ x0x_0 است.
  • برای یافتن زمان رسیدن دو متحرک، معادله‌های مکان آن‌ها را با مبدأ زمان مشترک برابر می‌گذاریم و سپس مکان رسیدن را حساب می‌کنیم.
  • در فاصله‌سنجی با بازتاب پیام، فاصلۀ یک‌طرفه از رابطۀ d=cΔt2d=\frac{c\Delta t}{2} به دست می‌آید، چون زمان اندازه‌گیری‌شده مربوط به رفت‌وبرگشت است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۲۵ تا ۲۶ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۳ حرکت با شتاب ثابت

در این درس یاد می‌گیری حرکت با شتاب ثابت را با معادله‌ها و نمودارها توصیف کنی و از آن‌ها برای محاسبهٔ سرعت، جابه‌جایی، شتاب و زمان رسیدن دو متحرک به یکدیگر کمک بگیری.

پیش از شروع

خودرویی با سبز شدن چراغ از حالت سکون راه می‌افتد و کامیونی با سرعت ثابت از کنارش می‌گذرد. آیا همان لحظه‌ای که سرعت خودرو به سرعت کامیون می‌رسد، خودرو هم به کامیون رسیده است؟

نه لزوماً! برابر شدن سرعت‌ها فقط یعنی در آن لحظه با سرعت یکسان حرکت می‌کنند؛ کامیون ممکن است هنوز جلوتر باشد. برای پیدا کردن لحظهٔ رسیدن، باید مکان دو وسیله را در یک زمان با هم مقایسه کنیم.

از شتاب ثابت تا سرعت و مکان

از شتاب ثابت تا سرعت و مکان

خودرویی را تصور کن که در مسیری مستقیم راه می‌افتد و سرعتش در هر ثانیه به اندازه‌ای یکسان تغییر می‌کند. این حرکت شتاب ثابت دارد؛ یعنی تغییر سرعت در بازه‌های زمانی برابر، یکسان است، نه اینکه خود سرعت ثابت باشد.

ابتدا جهت مثبت محور را انتخاب می‌کنیم. اگر در لحظهٔ t=0t=0، مکان متحرک x0x_0 و سرعتش v0v_0 باشد، با شتاب ثابت aa داریم:

v=v0+atv=v_0+at

پس سرعتِ هر لحظه از سرعت اولیه و تغییر سرعت تا آن لحظه به دست می‌آید. برای مکان نیز می‌نویسیم:

x=x0+v0t+12at2x=x_0+v_0t+\frac{1}{2}at^2

در این رابطه، xx مکان نهایی است؛ جابه‌جایی برابر x−x0x-x_0 است. برای استفاده از این رابطه‌ها، زمان را برحسب s\mathrm{s}، مکان را برحسب m\mathrm{m}، سرعت را برحسب m/s\mathrm{m/s} و شتاب را برحسب m/s2\mathrm{m/s^2} وارد کن.

علامت‌ها را جدی بگیر: سرعت مثبت یعنی حرکت در جهت مثبت محور. شتاب منفی لزوماً به معنی کندشدن نیست؛ اگر سرعت هم منفی باشد، تندی بیشتر می‌شود. برای تشخیص تندشدن یا کندشدن، علامت سرعت و شتاب را با هم مقایسه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

حل مسئله بدون دانستن زمان

حل مسئله بدون دانستن زمان

گاهی سرعت یک خودرو را در دو مکان می‌دانیم، اما مدت حرکتش را نداریم. برای پیدا کردن شتاب، لازم نیست اول زمان را به دست آوریم؛ در حرکت با شتاب ثابت می‌توانیم بنویسیم:

v2−v02=2a(x−x0)v^2-v_0^2=2a(x-x_0)

در این رابطه، v0v_0 سرعت در مکان آغازین x0x_0 و vv سرعت در مکان پایانی xx است. عبارت x−x0x-x_0 هم جابه‌جایی است، نه لزوماً مسافت طی‌شده.

پیش از جای‌گذاری، واحدها را سازگار کن: اگر مکان بر حسب m\mathrm{m} است، سرعت‌ها را به m/s\mathrm{m/s} تبدیل کن تا شتاب بر حسب m/s2\mathrm{m/s^2} به دست آید. برای تبدیل سرعت از km/h\mathrm{km/h} به m/s\mathrm{m/s}، مقدار آن را بر 3.63.6 تقسیم می‌کنیم.

حواست به علامت‌ها هم باشد: سرعت‌ها در این رابطه به توان دو می‌رسند، اما علامت جابه‌جایی باقی می‌ماند. همچنین از روی v2v^2 به‌تنهایی نمی‌توان جهت سرعت را تعیین کرد؛ جهت را باید از اطلاعات حرکت بفهمیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

رسیدن یعنی مکان یکسان

رسیدن یعنی مکان یکسان

خودرو از پشت چراغ راه می‌افتد و کامیون با سرعت ثابت از کنارش می‌گذرد. برای اینکه بفهمیم خودرو چه وقت به کامیون می‌رسد، باید مکان‌هایشان را در یک لحظه مقایسه کنیم، نه فقط سرعت‌هایشان را.

محل چراغ را مبدأ مکان و لحظهٔ شروع حرکت خودرو را مبدأ زمان می‌گیریم. جهت حرکت هر دو را هم مثبت انتخاب می‌کنیم. اگر شتاب ثابت خودرو aa و سرعت ثابت کامیون uu باشد، داریم:

  • خودرو، با شروع از سکون: xخودرو=12at2x_{\text{خودرو}}=\frac{1}{2}at^2
  • کامیون: xکامیون=utx_{\text{کامیون}}=ut

برای یافتن لحظهٔ رسیدن، می‌نویسیم:

12at2=ut\frac{1}{2}at^2=ut

پاسخ t=0t=0 مربوط به همان لحظهٔ آغاز است که کنار هم بودند؛ برای رسیدن دوباره، باید پاسخ مثبت زمان را پیدا کنیم و در یکی از معادله‌های مکان بگذاریم.

برابر شدن سرعت‌ها لزوماً یعنی رسیدن نیست. وقتی سرعت خودرو تازه با سرعت کامیون برابر می‌شود، کامیون هنوز فاصله‌ای جلو افتاده است؛ خودرو باید این فاصله را هم جبران کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

خواندن حرکت از روی نمودار

خواندن حرکت از روی نمودار

نمودار سرعت ــ زمان مثل گزارش حرکت خودروست؛ هم نشان می‌دهد سرعت چگونه تغییر می‌کند، هم کمک می‌کند جابه‌جایی را پیدا کنیم.

شیب نمودار، شتاب است: برای هر پاره‌خط داریم:

a=ΔvΔta=\frac{\Delta v}{\Delta t}

پاره‌خطِ رو به بالا شتاب مثبت، پاره‌خطِ رو به پایین شتاب منفی و پاره‌خط افقی شتاب صفر دارد. دقت کن: شتاب منفی همیشه به معنی کم‌شدن تندی نیست؛ علامت سرعت هم مهم است.

مساحت علامت‌دار زیر نمودار، جابه‌جایی است. مساحت بالای محور زمان را مثبت و مساحت پایین آن را منفی حساب می‌کنیم. پس اگر خودرو مدتی عقب برود، جابه‌جایی آن بخش از جابه‌جایی بخشِ رو به جلو کم می‌شود؛ جمعِ مساحت‌های بدون علامت، مسافت را می‌دهد، نه جابه‌جایی را.

در پایان، برای سرعت متوسطِ هر بازه، جابه‌جایی همان بازه را بر مدت آن تقسیم کن:

vˉ=ΔxΔt\bar v=\frac{\Delta x}{\Delta t}

بنابراین برای خواندن نمودار، اول بپرس: «شیب را می‌خواهم یا مساحت را؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

مثال حل‌شده

خودرویی پشت چراغ ساکن است و با سبز شدن آن، با شتاب ثابت 2 m/s22\,\mathrm{m/s^2} راه می‌افتد. در همان لحظه، کامیونی با سرعت ثابت 36 km/h36\,\mathrm{km/h} از کنار آن می‌گذرد. خودرو چه مدت بعد دوباره به کامیون می‌رسد و محل رسیدن چقدر از چراغ فاصله دارد؟

  1. محل چراغ را مبدأ مکان، لحظهٔ سبز شدن را مبدأ زمان و جهت حرکت را مثبت می‌گیریم؛ بنابراین مکان اولیهٔ هر دو متحرک صفر است.

  2. سرعت کامیون را به واحد سازگار تبدیل می‌کنیم: vکامیون=363.6=10 m/sv_{\text{کامیون}}=\frac{36}{3.6}=10\,\mathrm{m/s}.

  3. معادله‌های مکان را با یک زمان مشترک می‌نویسیم: xخودرو=12(2)t2x_{\text{خودرو}}=\frac{1}{2}(2)t^2 و xکامیون=10tx_{\text{کامیون}}=10t؛ همهٔ کمیت‌ها در واحدهای SI هستند.

  4. برای رسیدن، مکان‌ها باید برابر باشند؛ پس t2=10tt^2=10t و در نتیجه t(t−10)=0t(t-10)=0. پاسخ t=0t=0 همان لحظهٔ آغاز است؛ رسیدن دوباره در t=10 st=10\,\mathrm{s} رخ می‌دهد.

  5. زمان رسیدن را در معادلهٔ مکان کامیون می‌گذاریم: x=10×10=100 mx=10\times10=100\,\mathrm{m}. معادلهٔ خودرو نیز همین مکان را می‌دهد.

جواب: خودرو پس از 10 s10\,\mathrm{s}، در فاصلهٔ 100 m100\,\mathrm{m} از چراغ به کامیون می‌رسد.

نکات مهم

  • در حرکت با شتاب ثابت، رابطه‌های v=v0+atv=v_0+at و x=x0+v0t+12at2x=x_0+v_0t+\frac{1}{2}at^2 حرکت را توصیف می‌کنند و وقتی زمان را نداریم، رابطهٔ v2−v02=2a(x−x0)v^2-v_0^2=2a(x-x_0) به کار می‌آید.
  • برای پیدا کردن زمان رسیدن دو متحرک، مکان‌های آن‌ها را با مبدأ مکان و زمان مشترک برابر می‌گذاریم، نه سرعت‌هایشان را.
  • در نمودار سرعت ــ زمان، شیب برابر شتاب و مساحت علامت‌دار زیر نمودار برابر جابه‌جایی است و سرعت متوسط از تقسیم جابه‌جایی بر مدت بازه به دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ فیزیک دوازدهم · رایگان