۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ فیزیک دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«نوسان و امواج»: ۱۱ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۵۳ تا ۹۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۵۳ تا ۵۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۱ نوسان دوره‌ای

در این درس یاد می‌گیری نوسان دوره‌ای و چرخهٔ آن را تشخیص بدهی و دورهٔ تناوب و بسامد را از زمان و تعداد چرخه‌ها به دست بیاوری.

پیش از شروع

وقتی پس از دویدن ضربان قلبت تندتر می‌شود، زمان بین دو ضربان بیشتر می‌شود یا کمتر؟ تعداد ضربان‌ها در هر ثانیه چطور؟

با تندتر شدن ضربان قلب، فاصلهٔ زمانی بین دو ضربان کمتر و تعداد ضربان‌ها در هر ثانیه بیشتر می‌شود. در یک ضرباهنگ منظم، این دو ویژگی را با «دورهٔ تناوب» و «بسامد» توصیف می‌کنیم؛ یکی زمان هر چرخه است و دیگری تعداد چرخه‌ها در هر ثانیه.

چرخه؛ الگویی که تکرار می‌شود

چرخه؛ الگویی که تکرار می‌شود

تابی را تصور کن که منظم جلو و عقب می‌رود. از لحظه‌ای که تاب در عقب‌ترین نقطه است، حرکتش را دنبال کن: به جلو می‌رود و دوباره به همان نقطهٔ عقب برمی‌گردد. این رفت‌وبرگشت کامل، یک چرخه است؛ فقط رفتن از عقب به جلو، چرخهٔ کامل نیست.

اگر چرخه‌های یک نوسان در بازه‌های زمانی منظم، به همان شکل تکرار شوند، آن نوسان را دوره‌ای می‌نامیم. پس برای تشخیص نوسان دوره‌ای، هم به تکرار الگوی حرکت توجه کن و هم به منظم بودن زمان تکرار آن.

مثلاً در نوار قلبِ منظم، یک الگوی مشخص بارها تکرار می‌شود و هر تکرار کامل، یک چرخه است. اما هر حرکت رفت‌وبرگشتی لزوماً دوره‌ای نیست؛ ممکن است زمان یا شکل رفت‌وبرگشت‌ها مرتب تغییر کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

زمان یک چرخه

زمان یک چرخه

اگر بخواهی بدانی یک تاب چقدر طول می‌کشد تا حرکتش را تکرار کند، باید زمان یک چرخهٔ کامل را اندازه بگیری. این زمان را دورهٔ تناوب می‌نامیم و با TT نشان می‌دهیم.

مثلاً اگر تاب از یک سمتِ مسیر شروع کند، به سمت دیگر برود و به همان جای آغاز برگردد، یک چرخه کامل شده است؛ رفتن از یک انتهای مسیر به انتهای دیگر، به‌تنهایی چرخهٔ کامل نیست.

گاهی زمان یک چرخه کوتاه است و اندازه‌گیری آن دشوار می‌شود. در این حالت، زمان چند چرخهٔ کامل را اندازه می‌گیریم و برای چرخه‌های یکسان می‌نویسیم:

T=زمان کلتعداد چرخه‌هاT = \frac{\text{زمان کل}}{\text{تعداد چرخه‌ها}}

اگر زمان کل را برحسب ثانیه اندازه بگیریم، دورهٔ تناوب هم برحسب ثانیه، با نماد s\mathrm{s}، به دست می‌آید. یادت باشد: زمانِ چند چرخه را نباید با زمانِ یک چرخه اشتباه بگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

بسامد؛ چند چرخه در هر ثانیه؟

بسامد؛ چند چرخه در هر ثانیه؟

برای توصیف تندی ضربان قلب، می‌توانیم بپرسیم: «در هر ثانیه چند بار می‌زند؟» در نوسان هم تعداد چرخه‌های کامل در هر ثانیه را بسامد می‌نامیم و با ff نشان می‌دهیم. پس برای یافتن بسامد، تعداد چرخه‌ها را بر زمان کل برحسب ثانیه تقسیم می‌کنیم.

یکای بسامد هرتز با نماد Hz\mathrm{Hz} است؛ یعنی:

1 Hz=1 s−11\,\mathrm{Hz}=1\,\mathrm{s^{-1}}

دورهٔ تناوب و بسامد از دو زاویه به یک حرکت نگاه می‌کنند: TT می‌گوید هر چرخه چقدر طول می‌کشد و ff می‌گوید در هر ثانیه چند چرخه انجام می‌شود. رابطهٔ آن‌ها چنین است:

f=1Tf=\frac{1}{T}

در این رابطه، اگر TT را برحسب ثانیه بگذاری، ff برحسب هرتز به دست می‌آید. هرچه زمان یک چرخه کمتر باشد، بسامد بیشتر است. پس هنگام تندتر شدن ضربان قلب، دورهٔ تناوب کاهش و بسامد افزایش می‌یابد؛ این دو را با هم اشتباه نگیر!

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

مثال حل‌شده

قلب شخصی با ضرباهنگ منظم در یک دقیقه، 6565 بار می‌تپد. دورهٔ تناوب و بسامد ضربان قلب او را به دست بیاور.

  1. هر ضربان کامل را یک چرخه می‌گیریم؛ پس تعداد چرخه‌ها N=65N=65 است.

  2. زمان کل را به ثانیه تبدیل می‌کنیم: Δt=1 min=60 s\Delta t=1\,\mathrm{min}=60\,\mathrm{s}.

  3. زمان یک چرخه را حساب می‌کنیم: T=ΔtN=6065 s≈0.92 sT=\frac{\Delta t}{N}=\frac{60}{65}\,\mathrm{s}\approx 0.92\,\mathrm{s}.

  4. بسامد را با استفاده از مقدار دقیق دوره به دست می‌آوریم: f=1T=6560 Hz≈1.08 Hzf=\frac{1}{T}=\frac{65}{60}\,\mathrm{Hz}\approx 1.08\,\mathrm{Hz}.

  5. نتیجه را بررسی می‌کنیم: چون در هر ثانیه کمی بیشتر از یک ضربان رخ می‌دهد، زمان هر ضربان باید کمی کمتر از یک ثانیه باشد؛ پاسخ‌ها با هم سازگارند.

جواب: دورهٔ تناوب ضربان قلب T≈0.92 sT\approx 0.92\,\mathrm{s} و بسامد آن f≈1.08 Hzf\approx 1.08\,\mathrm{Hz} است.

نکات مهم

  • در نوسان دوره‌ای، یک چرخهٔ کامل در بازه‌های زمانی منظم به همان صورت تکرار می‌شود.
  • دورهٔ تناوب TT زمان یک چرخهٔ کامل است و از تقسیم زمان کل بر تعداد چرخه‌ها به دست می‌آید.
  • بسامد ff تعداد چرخه‌ها در هر ثانیه است، یکای آن هرتز Hz\mathrm{Hz} است و با دورهٔ تناوب رابطهٔ f=1Tf=\frac{1}{T} دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۵۵ تا ۵۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۲ حرکت هماهنگ ساده

در این درس یاد می‌گیری حرکت هماهنگ ساده را بشناسی، مکان و وضعیت حرکت نوسانگر را در زمان‌های مختلف تعیین کنی و دورهٔ تناوب و بسامد زاویه‌ای سامانهٔ جرم و فنر را به دست آوری.

پیش از شروع

اگر جسمی را به فنر وصل کنی و روی سطحی بدون اصطکاک به نوسان درآوری، آیا با بیشتر کشیدن فنر، زمان هر رفت‌وبرگشت هم بیشتر می‌شود؟

شاید انتظار داشته باشی مسیر طولانی‌تر، زمان بیشتری هم بخواهد؛ اما در حرکت هماهنگ سادهٔ جرم و فنر، دورهٔ تناوب به دامنه وابسته نیست. برای یک جرم و فنر مشخص، بیشتر کشیدن جسم زمان یک نوسان کامل را تغییر نمی‌دهد.

نوسان سینوسی و دامنه

نوسان سینوسی و دامنه

جسمی را تصور کن که به فنری وصل است و روی سطحی بدون اصطکاک، جلو و عقب می‌رود. اگر مکان جسم را در فاصله‌های زمانی یکسان ثبت کنیم، نمودار مکان ـ زمان آن شکلی موج‌مانند و سینوسی دارد. به نوسانی با این شکلِ نمودار، حرکت هماهنگ ساده می‌گوییم. پس تکرار شدن حرکت به‌تنهایی کافی نیست؛ هر نوسان دوره‌ای لزوماً هماهنگ ساده نیست.

حالا وسط مسیر، یعنی نقطهٔ تعادل، را علامت بزن. جسم از این نقطه دور می‌شود، به انتهای مسیر می‌رسد و برمی‌گردد. دامنه که با AA نشان می‌دهیم، بیشترین فاصلهٔ جسم از تعادل است. اگر تعادل را مبدأ بگیریم، دو انتهای مسیر در x=−Ax=-A و x=+Ax=+A قرار دارند.

برای تشخیص دامنه، مثل اندازه‌گیری روی یک خط‌کش، از علامت وسط تا یکی از دو انتها را اندازه بگیر؛ فاصلهٔ دو انتها برابر 2A2A است، نه AA.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مکان را از زمان پیدا کن

مکان را از زمان پیدا کن

فرض کن جسمِ متصل به فنر را از دورترین نقطهٔ سمت مثبت رها کرده‌ای و همان لحظه زمان‌سنج را روشن می‌کنی. چون در آغاز x=+Ax=+A است، برای پیش‌بینی مکان جسم از این رابطه استفاده می‌کنیم:

x(t)=Acos⁡(ωt)x(t)=A\cos(\omega t)

در این رابطه، AA دامنه و tt زمانِ گذشته از شروع حرکت است. مقدار کسینوس تعیین می‌کند جسم چه سهمی از دامنه را در سمت مثبت یا منفیِ تعادل قرار دارد.

نماد ω\omega، بسامد زاویه‌ای است؛ یعنی آهنگ تغییر زاویهٔ داخل کسینوس. آن را از دورهٔ تناوب TT یا بسامد ff به دست می‌آوریم:

ω=2πT=2πf\omega=\frac{2\pi}{T}=2\pi f

در یک نوسان کامل، زمان به‌اندازهٔ TT و زاویهٔ داخل کسینوس به‌اندازهٔ 2π2\pi رادیان جلو می‌رود؛ در نتیجه حرکت تکرار می‌شود.

نکتهٔ مهم: زاویهٔ ωt\omega t برحسب رادیان است، پس هنگام محاسبه با ماشین‌حساب، حالت RAD را انتخاب کن، نه حالت درجه. یکای بسامد زاویه‌ای نیز rad/s\mathrm{rad/s} است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

کجا می‌ایستد، کجا تندتر است؟

کجا می‌ایستد، کجا تندتر است؟

جسم متصل به فنر را در ذهن دنبال کن: به انتهای مسیر می‌رسد، برمی‌گردد و از نقطهٔ تعادل می‌گذرد. آیا در همهٔ این مسیر تندی یکسانی دارد؟ نه!

در دو انتهای مسیر، یعنی x=+Ax=+A و x=−Ax=-A، جسم باید جهت حرکتش را عوض کند. در همان لحظه، سرعتش صفر است؛ برای همین این دو مکان را نقطه‌های بازگشت می‌نامیم. این ایستادن فقط لحظه‌ای است، نه اینکه جسم آنجا بماند.

جسم هنگام حرکت از هر انتهای مسیر به سوی تعادل، تندتر می‌شود و در x=0x=0 به بیشترین تندی می‌رسد. سپس در راه رسیدن به انتهای دیگر، تندی‌اش کاهش می‌یابد تا دوباره صفر شود.

حواست باشد: مکان صفر به معنی سرعت صفر نیست! هنگام عبور از تعادل، سرعت بسته به جهت حرکت می‌تواند v=+vmax⁡v=+v_{\max} یا v=−vmax⁡v=-v_{\max} باشد؛ در هر دو حالت، تندی بیشینه است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

چه چیزی آهنگ نوسان را تعیین می‌کند؟

چه چیزی آهنگ نوسان را تعیین می‌کند؟

یک وزنه را به فنر آویزان کن و نوسانش را در ذهن ببین. اگر وزنهٔ سنگین‌تری به همان فنر وصل کنی، هر رفت‌وبرگشت بیشتر طول می‌کشد. اما اگر همان وزنه را به فنری سخت‌تر وصل کنی، نوسان سریع‌تر می‌شود.

برای سامانهٔ جرم و فنر داریم:

T=2πmkT=2\pi\sqrt{\frac{m}{k}}

در این رابطه، mm جرم وزنه و kk ثابت فنر است؛ هرچه kk بیشتر باشد، فنر سخت‌تر است. پس جرم بیشتر، دورهٔ طولانی‌تر و فنر سخت‌تر، دورهٔ کوتاه‌تر می‌دهد. دقت کن که این وابستگی‌ها از نوع جذر هستند، نه تناسب مستقیم با خود جرم یا ثابت فنر.

بسامد زاویه‌ای نیز از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

ω=km\omega=\sqrt{\frac{k}{m}}

بنابراین با افزایش جرم، بسامد زاویه‌ای کم می‌شود و با افزایش سختی فنر، زیاد می‌شود.

دامنه در این دو رابطه نیست! در مدل حرکت هماهنگ ساده، اگر همان وزنه و فنر را کمی بیشتر از تعادل دور کنی و رها کنی، مسیر حرکت بلندتر می‌شود، اما زمان هر نوسان کامل تغییر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

مثال حل‌شده

جسمی با جرم 500 g500\,\mathrm{g} به فنری با ثابت 50 N/m50\,\mathrm{N/m} روی سطح افقی بدون اصطکاک متصل است. جسم را به اندازهٔ 4.0 cm4.0\,\mathrm{cm} از تعادل در جهت مثبت می‌کشیم و در لحظهٔ t=0t=0 از سکون رها می‌کنیم. دورهٔ تناوب، بسامد زاویه‌ای و مکان جسم را در لحظهٔ t=π30 st=\frac{\pi}{30}\,\mathrm{s} بیاب.

  1. داده‌ها را به یکاهای SI تبدیل می‌کنیم: m=0.500 kgm=0.500\,\mathrm{kg} و A=0.040 mA=0.040\,\mathrm{m}. چون جسم از انتهای مثبت مسیر رها شده، مکان آغازین آن x=+Ax=+A است.

  2. دورهٔ تناوب را حساب می‌کنیم: T=2πm/k=2π0.500/50 s=0.20π s≈0.63 sT=2\pi\sqrt{m/k}=2\pi\sqrt{0.500/50}\,\mathrm{s}=0.20\pi\,\mathrm{s}\approx0.63\,\mathrm{s}.

  3. بسامد زاویه‌ای برابر است با ω=k/m=50/0.500 rad/s=10 rad/s\omega=\sqrt{k/m}=\sqrt{50/0.500}\,\mathrm{rad/s}=10\,\mathrm{rad/s}.

  4. زاویهٔ کسینوس در زمان داده‌شده برابر است با ωt=10×π30=π3\omega t=10\times\frac{\pi}{30}=\frac{\pi}{3} رادیان؛ در صورت استفاده از ماشین‌حساب، حالت آن را روی رادیان بگذار.

  5. از معادلهٔ مکان استفاده می‌کنیم: x=Acos⁡(ωt)=(0.040 m)cos⁡(π/3)=+0.020 mx=A\cos(\omega t)=(0.040\,\mathrm{m})\cos(\pi/3)=+0.020\,\mathrm{m}. پس جسم هنوز در سمت مثبت تعادل و در فاصلهٔ 2.0 cm2.0\,\mathrm{cm} از آن است.

جواب: دورهٔ تناوب T=0.20π s≈0.63 sT=0.20\pi\,\mathrm{s}\approx0.63\,\mathrm{s}، بسامد زاویه‌ای ω=10 rad/s\omega=10\,\mathrm{rad/s} و مکان جسم در زمان خواسته‌شده x=+0.020 m=+2.0 cmx=+0.020\,\mathrm{m}=+2.0\,\mathrm{cm} است.

نکات مهم

  • حرکت هماهنگ ساده نمودار مکان ـ زمان سینوسی دارد و دامنهٔ آن فاصلهٔ تعادل تا انتهای مسیر است؛ تندی در دو انتها صفر و هنگام عبور از تعادل بیشینه است.
  • برای شروع حرکت از x=+Ax=+A، مکان از رابطهٔ x(t)=Acos⁡(ωt)x(t)=A\cos(\omega t) به دست می‌آید که در آن ω=2π/T=2πf\omega=2\pi/T=2\pi f و زاویه برحسب رادیان است.
  • در سامانهٔ جرم و فنر، T=2πm/kT=2\pi\sqrt{m/k} و ω=k/m\omega=\sqrt{k/m} است؛ جرم بیشتر دوره را افزایش می‌دهد، فنر سخت‌تر آن را کاهش می‌دهد و تغییر دامنه اثری بر دوره ندارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۸ تا ۶۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۳ انرژی در حرکت هماهنگ ساده

در این درس یاد می‌گیری تبدیل و پایستگی انرژی در نوسان هماهنگ ساده را توضیح بدهی، انرژی مکانیکی و تندی بیشینه را حساب کنی و رابطهٔ دورهٔ آونگ ساده را برای بررسی نوسان و تعیین شتاب گرانشی به کار ببری.

پیش از شروع

وزنهٔ متصل به فنر در انتهای مسیرش لحظه‌ای می‌ایستد؛ آیا در همان لحظه انرژی نوسانش هم صفر می‌شود؟

نه؛ در آن لحظه انرژی جنبشی صفر است، اما انرژی در فنرِ کشیده یا فشرده ذخیره شده است. اگر اصطکاک نباشد، انرژی مکانیکی از بین نمی‌رود؛ فقط بین شکل‌های جنبشی و پتانسیل جابه‌جا می‌شود.

انرژی در کجای مسیر است؟

انرژی در کجای مسیر است؟

وزنه‌ای را تصور کن که به فنری روی سطح افقیِ بدون اصطکاک وصل است. فنر را می‌کشی و وزنه را رها می‌کنی. آیا هرجا وزنه لحظه‌ای بایستد، دیگر هیچ انرژی‌ای ندارد؟

در دو سر مسیر، یعنی نقاط بازگشتی x=±Ax=\pm A، وزنه لحظه‌ای می‌ایستد تا جهت حرکتش عوض شود. تندی در این نقاط صفر است؛ پس طبق رابطهٔ K=12mv2K=\frac{1}{2}mv^2، انرژی جنبشی هم صفر می‌شود. اما فنر در همین نقاط بیشترین کشیدگی یا فشردگی را دارد؛ بنابراین انرژی پتانسیل کشسانی بیشینه است، نه صفر!

وقتی وزنه به نقطهٔ تعادل، یعنی x=0x=0، می‌رسد، فنر نه کشیده است و نه فشرده؛ انرژی پتانسیل کشسانی در این نقطه صفر است. در عوض، وزنه با بیشترین تندی از تعادل می‌گذرد و انرژی جنبشی‌اش بیشینه می‌شود.

پس برای تشخیص نوع انرژی، دو نشانه را دنبال کن: تندی وزنه و میزان تغییر شکل فنر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

تبدیل انرژی، نه ناپدیدشدن آن

تبدیل انرژی، نه ناپدیدشدن آن

وزنهٔ متصل به فنر را روی سطحی بدون اصطکاک تصور کن. وقتی وزنه از تعادل دور می‌شود، تندی‌اش کم می‌شود؛ اما انرژی از بین نمی‌رود! انرژی جنبشی به انرژی پتانسیل کشسانی تبدیل می‌شود. هنگام برگشتن به تعادل، همین تبدیل در جهت عکس رخ می‌دهد.

انرژی مکانیکی مجموع این دو انرژی است:

E=K+UE=K+U

در نبود اصطکاک، این مجموع در تمام مسیر ثابت می‌ماند؛ به این ویژگی، پایستگی انرژی مکانیکی می‌گوییم. پس هر مقدار که انرژی جنبشی کم شود، دقیقاً همان مقدار به انرژی پتانسیل اضافه می‌شود و برعکس.

می‌توانی این تبدیل را شبیه جابه‌جایی پول بین دو جیب تصور کنی: سهم هر جیب تغییر می‌کند، اما مجموع پولت ثابت است. بنابراین، توقف لحظه‌ای وزنه در انتهای مسیر به معنی تمام‌شدن انرژی نیست؛ آنجا انرژی جنبشی صفر است، ولی انرژی مکانیکی به شکل پتانسیل ذخیره شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

انرژی به چه چیزهایی بستگی دارد؟

انرژی به چه چیزهایی بستگی دارد؟

اگر وزنهٔ متصل به یک فنر را بیشتر بکشیم و رها کنیم، انرژی نوسانش بیشتر می‌شود؛ اما این افزایش چقدر است؟ برای سامانهٔ جرم ــ فنر داریم:

E=12kA2E=\frac{1}{2}kA^2

در این رابطه، kk ثابت فنر و AA دامنهٔ نوسان، یعنی بیشترین فاصله از تعادل است. با ثابت ماندن فنر، انرژی با مربع دامنه تغییر می‌کند، نه خود دامنه. پس دو برابر کردن دامنه، انرژی را چهار برابر می‌کند؛ نه دو برابر!

رابطهٔ عمومی‌تر برای هر نوسانگر هماهنگ ساده چنین است:

E=2π2mA2f2E=2\pi^2mA^2f^2

اینجا mm جرم نوسانگر و ff بسامد آن است. بنابراین، اگر جرم و دامنه ثابت باشند، دو برابر شدن بسامد هم انرژی را چهار برابر می‌کند.

برای استفاده از این رابطه‌ها، همیشه اول بپرس: «کدام کمیت تغییر کرده و کدام‌ها ثابت مانده‌اند؟» همچنین در سامانهٔ جرم ــ فنر، بسامد به جرم و ثابت فنر وابسته است؛ پس آن را کمیتی مستقل از این دو فرض نکن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

از انرژی تا تندی بیشینه

از انرژی تا تندی بیشینه

وزنهٔ فنر هنگام عبور از تعادل، بیشترین تندی را دارد. چطور این تندی را از روی انرژی پیدا کنیم؟ در این نقطه انرژی پتانسیل صفر است؛ پس تمام انرژی مکانیکی، جنبشی است:

E=12mvmax2E=\frac{1}{2}mv_{\mathrm{max}}^2

از طرفی، انرژی مکانیکی نوسانگر را می‌توان به صورت E=12mω2A2E=\frac{1}{2}m\omega^2A^2 نوشت. با برابر گذاشتن این دو عبارت داریم:

12mvmax2=12mω2A2\frac{1}{2}mv_{\mathrm{max}}^2=\frac{1}{2}m\omega^2A^2

با حذف عامل‌های مشترک و گرفتن ریشهٔ مثبت، چون تندی منفی نیست، می‌رسیم به:

vmax=Aω=2πAT\boxed{v_{\mathrm{max}}=A\omega=\frac{2\pi A}{T}}

در این رابطه، AA دامنه و TT زمان یک نوسان کامل است. مثلاً اگر وزنهٔ فنر مسافت بزرگ‌تری را در همان زمانِ هر نوسان طی کند، تندی بیشینه‌اش هم بیشتر می‌شود: در دورهٔ ثابت، تندی بیشینه با دامنه نسبت مستقیم دارد. برای محاسبه با واحدهای استاندارد، دامنه را برحسب m\mathrm{m} و دوره را برحسب s\mathrm{s} قرار بده تا تندی برحسب m/s\mathrm{m/s} به دست آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

آونگ ساده و زمان هر نوسان

آونگ ساده و زمان هر نوسان

یک وزنهٔ کوچک را با نخی سبک و کش‌نیامدنی آویزان کن؛ این مدلِ آونگ ساده است. اگر وزنه را با زاویه‌ای کوچک از تعادل دور و رها کنیم، حرکتش هماهنگ ساده خواهد بود. دورهٔ تناوب، یعنی زمان یک نوسان کامل، از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

T=2πLgT=2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}

در این رابطه، LL طول نخ و gg شتاب گرانشی است. پس در یک مکان، آونگ بلندتر آهسته‌تر نوسان می‌کند و دورهٔ بیشتری دارد؛ اما عوض‌کردن وزنه با وزنه‌ای سنگین‌تر، دوره را تغییر نمی‌دهد. دامنه هم تا وقتی زاویهٔ نوسان کوچک باشد بر دوره اثری ندارد؛ این شرط را فراموش نکن!

این رابطه راهی برای اندازه‌گیری شتاب گرانشی هم می‌دهد. برای کاهش خطای زمان‌گیری، زمان چند نوسان کامل را اندازه می‌گیریم و بر تعدادشان تقسیم می‌کنیم:

T=زمان کلتعداد نوسان‌هاT=\frac{\text{زمان کل}}{\text{تعداد نوسان‌ها}}

سپس با اندازه‌گیری طول نخ و بازنویسی رابطه، داریم:

g=4π2LT2g=\frac{4\pi^2L}{T^2}

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

مثال حل‌شده

آونگ ساده‌ای به طول 1.00 m1.00\,\mathrm{m} با زاویهٔ کوچک نوسان می‌کند و در مدت 80.0 s80.0\,\mathrm{s}، تعداد 4040 نوسان کامل انجام می‌دهد. شتاب گرانشی محل را به دست آور.

  1. زمان داده‌شده مربوط به چندین نوسان است؛ ابتدا زمان یک نوسان کامل را پیدا می‌کنیم: T=ΔtN=80.040=2.00 sT=\frac{\Delta t}{N}=\frac{80.0}{40}=2.00\,\mathrm{s}.

  2. چون زاویهٔ نوسان کوچک است، رابطهٔ دورهٔ آونگ ساده را به کار می‌بریم: T=2πL/gT=2\pi\sqrt{L/g}.

  3. دو طرف را به توان دو می‌رسانیم و رابطه را برای شتاب گرانشی حل می‌کنیم: T2=4π2L/g⇒g=4π2L/T2T^2=4\pi^2L/g\Rightarrow g=4\pi^2L/T^2.

  4. طول و دوره را با واحدهای استاندارد جای‌گذاری می‌کنیم: g=4π2(1.00 m)(2.00 s)2≈9.87 m/s2g=\frac{4\pi^2(1.00\,\mathrm{m})}{(2.00\,\mathrm{s})^2}\approx9.87\,\mathrm{m/s^2}.

  5. نتیجه نزدیک به شتاب گرانشی معمول در سطح زمین است؛ دقت کن که جای‌گذاری زمان کل به جای دوره، نتیجه‌ای نادرست می‌داد.

جواب: شتاب گرانشی محل تقریباً g=9.87 m/s2g=9.87\,\mathrm{m/s^2} است.

نکات مهم

  • در نوسان بدون اصطکاک، انرژی جنبشی و پتانسیل به یکدیگر تبدیل می‌شوند، اما مجموع آن‌ها ثابت می‌ماند؛ در تعادل انرژی جنبشی و در نقاط بازگشتی انرژی پتانسیل بیشینه است.
  • انرژی مکانیکی از E=12kA2=2π2mA2f2E=\frac{1}{2}kA^2=2\pi^2mA^2f^2 و تندی بیشینه از vmax=Aω=2πA/Tv_{\mathrm{max}}=A\omega=2\pi A/T به دست می‌آید.
  • برای آونگ ساده با زاویهٔ کوچک، رابطهٔ T=2πL/gT=2\pi\sqrt{L/g} نشان می‌دهد دوره فقط به طول و شتاب گرانشی وابسته است و می‌توان از آن برای اندازه‌گیری شتاب گرانشی استفاده کرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۶۰ تا ۶۱ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۴ تشدید

در این درس یاد می‌گیری بسامد طبیعی و نوسان واداشته را تشخیص بدهی و با شرط تشدید، افزایش دامنهٔ تاب، آونگ‌ها و لرزش ساختمان‌ها را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا برای بالا بردن تاب، زمانِ هُل دادن می‌تواند از محکم‌تر هُل دادن مهم‌تر باشد؟

تاب آهنگ طبیعی خودش را برای نوسان دارد. اگر هُل‌های پی‌درپی با همین آهنگ هماهنگ باشند، دامنهٔ حرکت می‌تواند خیلی بیشتر شود؛ این پدیده را تشدید می‌نامیم.

آهنگ طبیعی نوسان

آهنگ طبیعی نوسان

فرض کن تاب را کمی از جای تعادل کنار می‌کشی و رها می‌کنی؛ بعد دیگر آن را هُل نمی‌دهی. تاب با آهنگی که به ویژگی‌های خودش بستگی دارد، رفت‌وبرگشت می‌کند. به بسامد این نوسان آزاد، بسامد طبیعی می‌گوییم و آن را با f∘f_\circ نشان می‌دهیم. بسامد یعنی تعداد نوسان‌های کامل در واحد زمان.

برای یک جسم متصل به فنر داریم:

f∘=12πkmf_\circ=\frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{k}{m}}

در این رابطه، kk ثابت فنر و mm جرم جسم است. پس با جرم یکسان، فنر سفت‌تر بسامد طبیعی بیشتری دارد؛ با فنر یکسان، جسم سنگین‌تر آهسته‌تر نوسان می‌کند.

برای آونگ ساده با نوسان‌های کوچک نیز:

f∘=12πgLf_\circ=\frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{g}{L}}

اینجا LL طول آونگ و gg شتاب گرانش است. بنابراین در یک محل، آونگ بلندتر بسامد طبیعی کمتری دارد؛ درست مثل تابی با طناب بلندتر که هر رفت‌وبرگشتش بیشتر طول می‌کشد. دقت کن که جرم وزنه در رابطهٔ بسامد طبیعی آونگ ساده ظاهر نمی‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

نوسان با نیروی بیرونی

نوسان با نیروی بیرونی

فرض کن روی تاب نشسته‌ای. اگر کسی فقط یک‌بار تو را هُل بدهد و بعد کنار برود، تاب نوسان می‌کند، اما کم‌کم ارتفاع رفت‌وبرگشت آن کاهش می‌یابد. اصطکاک و مقاومت هوا، انرژی نوسان را کم می‌کنند؛ به همین دلیل نوسان میرا می‌شود.

حالا دوستت کنار تاب می‌ایستد و پی‌درپی، به‌صورت دوره‌ای، تو را هُل می‌دهد. این بار یک نیروی خارجیِ دوره‌ای به تاب وارد می‌شود و آن را به نوسان وامی‌دارد. به این حرکت، نوسان واداشته می‌گوییم و بسامد آن را با fdf_d نشان می‌دهیم.

هُل دادن راهی برای رساندن انرژی به تاب است. اگر انرژیِ داده‌شده، انرژی تلف‌شده بر اثر اصطکاک و مقاومت هوا را جبران کند، دامنهٔ نوسان کاهش نمی‌یابد. پس ثابت ماندن دامنه به معنی نبودن اتلاف انرژی نیست؛ ممکن است انرژیِ ازدست‌رفته مرتب از بیرون تأمین شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

هماهنگی و تشدید

هماهنگی و تشدید

برای بالا بردن تاب، فقط محکم هُل دادن مهم نیست؛ آهنگ هُل دادن هم مهم است. اگر بسامد نیروی بیرونی با بسامد طبیعی تاب برابر باشد، تشدید رخ می‌دهد:

fd=f∘f_d = f_\circ

در این حالت، دامنهٔ نوسان می‌تواند بسیار بزرگ‌تر از زمانی شود که بسامد هُل دادن با بسامد طبیعی هماهنگ نیست. پس تشدید به معنای افزایش بسامد طبیعی نیست؛ آنچه بیشتر می‌شود، دامنهٔ نوسان است.

در آزمایش آونگ‌های بارتون، آونگ سنگین با حرکت دادن نخ مشترک، آونگ‌های سبک را به نوسان وامی‌دارد. کدام آونگ بیشتر تاب می‌خورد؟ برای آونگ ساده داریم:

f∘=12πgLf_\circ = \frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{g}{L}}

بنابراین آونگی که با آونگ وادارنده هم‌طول باشد، بسامد طبیعی یکسانی با آن دارد. این آونگ در وضعیت تشدید قرار می‌گیرد و با دامنهٔ بزرگ‌تری نوسان می‌کند؛ هم‌جرم بودن شرط این هماهنگی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

چرا همه یکسان نمی‌لرزند؟

چرا همه یکسان نمی‌لرزند؟

تصور کن چند آونگ با طول‌های متفاوت از یک میله آویزان‌اند و میله را افقی تکان می‌دهیم. همگی تحریک می‌شوند، اما لزوماً دامنهٔ یکسانی ندارند: آونگی که بسامد طبیعی‌اش به بسامد تحریک نزدیک‌تر است، با دامنهٔ بزرگ‌تری نوسان می‌کند. پس برای نوسان بزرگ، برابری دقیق بسامدها تنها حالت مهم نیست؛ نزدیک تشدید هم دامنه می‌تواند بزرگ باشد.

ساختمان‌ها نیز بسامد طبیعی دارند و لرزش زمین آن‌ها را به نوسان وامی‌دارد. در زمین‌لرزهٔ مکزیک، فروریختن ساختمان‌های نیمه‌بلند و پابرجاماندن ساختمان‌های کوتاه‌تر و بلندتر را می‌توان با همین نکته توضیح داد: بسامد طبیعی ساختمان‌های نیمه‌بلند به بسامدهای مؤثر لرزش زمین نزدیک‌تر بوده و نوسان شدیدتری ایجاد شده است.

بنابراین، تحریک مشترک به معنی پاسخ یکسان نیست. البته میزان آسیب واقعی به استحکام و ویژگی‌های سازه هم بستگی دارد؛ از این رو، نمی‌توان گفت ساختمان‌های نیمه‌بلند در هر زمین‌لرزه‌ای آسیب بیشتری می‌بینند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

مثال حل‌شده

سه آونگ ساده به طول‌های 0.40 m0.40\,\mathrm{m}، 0.90 m0.90\,\mathrm{m} و 1.60 m1.60\,\mathrm{m} از میله‌ای آویزان‌اند. میله با بسامد زاویه‌ای ωd=5.0 rad/s\omega_d=5.0\,\mathrm{rad/s} به‌طور افقی نوسان می‌کند. کدام آونگ تشدید می‌کند؟ شتاب گرانش را g=10 m/s2g=10\,\mathrm{m/s^2} بگیر.

  1. برای تشخیص تشدید، باید بسامد طبیعی هر آونگ را با بسامد تحریک مقایسه کنیم. چون دادهٔ مسئله بسامد زاویه‌ای است، از رابطهٔ ω∘=2πf∘=g/L\omega_\circ=2\pi f_\circ=\sqrt{g/L} استفاده می‌کنیم.

  2. برای آونگ کوتاه‌تر داریم: ω∘=10/0.40=5.0 rad/s\omega_\circ=\sqrt{10/0.40}=5.0\,\mathrm{rad/s}.

  3. برای آونگ میانی داریم: ω∘=10/0.90≃3.3 rad/s\omega_\circ=\sqrt{10/0.90}\simeq3.3\,\mathrm{rad/s}.

  4. برای آونگ بلندتر داریم: ω∘=10/1.60=2.5 rad/s\omega_\circ=\sqrt{10/1.60}=2.5\,\mathrm{rad/s}.

  5. فقط برای آونگ با طول 0.40 m0.40\,\mathrm{m} شرط ωd=ω∘\omega_d=\omega_\circ برقرار است؛ پس این آونگ تشدید می‌کند. معیار انتخاب، برابری بسامدهاست، نه کوتاه‌تر بودن آونگ به‌تنهایی.

جواب: آونگ با طول 0.40 m0.40\,\mathrm{m} تشدید می‌کند و دامنهٔ بزرگ‌تری پیدا می‌کند، زیرا بسامد زاویه‌ای طبیعی آن با بسامد زاویه‌ای تحریک برابر است.

نکات مهم

  • بسامد طبیعی، آهنگ نوسان آزاد سامانه است و از ویژگی‌های آن، مانند جرم و ثابت فنر یا طول آونگ، تعیین می‌شود.
  • نیروی خارجیِ دوره‌ای می‌تواند نوسان واداشته ایجاد کند و انرژی تلف‌شدهٔ نوسانگر را جبران کند.
  • در شرط fd=f∘f_d=f_\circ تشدید رخ می‌دهد و دامنه بزرگ می‌شود؛ نزدیکی این دو بسامد نیز می‌تواند دامنهٔ بزرگی ایجاد کند و تفاوت پاسخ آونگ‌ها و ساختمان‌ها را توضیح دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۲ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۵ موج و انواع آن

در این درس یاد می‌گیری موج‌های مکانیکی و الکترومغناطیسی، تپ و موج پیوسته و موج‌های عرضی و طولی را از هم تشخیص بدهی و توضیح بدهی موج پیش‌رونده چگونه انرژی را منتقل می‌کند.

پیش از شروع

وقتی یک سر فنر را تکان می‌دهی، آشفتگی تا سر دیگر آن می‌رود؛ آیا حلقه‌های فنر هم همراه آن تا سر دیگر سفر می‌کنند؟

نه؛ هر حلقه فقط در اطراف جای تعادل خودش حرکت می‌کند و بر حلقهٔ کناری اثر می‌گذارد. چیزی که در طول فنر پیش می‌رود، آشفتگی و انرژی آن است، نه خود حلقه‌ها.

کدام موج به محیط نیاز دارد؟

کدام موج به محیط نیاز دارد؟

نور خورشید از فضای تقریباً خالی میان خورشید و زمین می‌گذرد و به ما می‌رسد؛ اما آیا صدا هم می‌تواند از خلأ عبور کند؟

برای پاسخ، موج‌ها را به دو دسته تقسیم می‌کنیم:

  • موج مکانیکی برای انتشار به محیط مادی نیاز دارد؛ مانند موج روی آب و صوت. در این موج‌ها، ارتعاش بخشی از محیط باعث ارتعاش بخش‌های مجاور می‌شود. اگر محیطی نباشد، این زنجیره ادامه پیدا نمی‌کند؛ پس صوت در خلأ منتشر نمی‌شود.
  • موج الکترومغناطیسی برای انتشار به محیط مادی نیاز ندارد؛ مانند نور مرئی، موج رادیویی و میکروموج. به همین دلیل نور خورشید می‌تواند از خلأ عبور کند.

دقت کن: «نیاز نداشتن به محیط» یعنی انتشار در خلأ ممکن است، نه اینکه موج فقط در خلأ منتشر شود! مثلاً نور در هوا و شیشه هم پیش می‌رود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

از یک تپ تا موج پیوسته

از یک تپ تا موج پیوسته

یک فنر بلندِ کشیده را تصور کن که یک سر آن در دست توست. اگر دستت را یک بار سریع تکان بدهی و سپس نگه داری، آشفتگی کوتاهی در فنر ایجاد می‌شود و در طول آن پیش می‌رود. به این آشفتگیِ گذرا تپ می‌گوییم؛ یعنی برای ایجاد موج، لازم نیست همیشه دستت را پیاپی تکان بدهی.

حالا به‌جای یک تکان، دستت را پی‌درپی بالا و پایین ببر. هر حرکت، آشفتگی تازه‌ای ایجاد می‌کند و به‌جای یک تپِ تنها، موج پیوسته در طول فنر به راه می‌افتد. دست تو در این آزمایش، نقش چشمهٔ موج را دارد؛ یعنی عامل ایجاد آشفتگی است.

پس تفاوت اصلی را در حرکت چشمه جست‌وجو کن: یک تکان کوتاه، تپ می‌سازد؛ تکرار حرکت، موج پیوسته ایجاد می‌کند. برای تشخیص این دو، به شکل یک برآمدگی نگاه نکن؛ ببین آشفتگی فقط یک بار ایجاد شده یا پی‌درپی تولید می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

عرضی یا طولی؟

عرضی یا طولی؟

برای تشخیص نوع موج، دو چیز را جداگانه دنبال کن: موج به کدام سمت پیش می‌رود؟ هر جزء محیط در چه راستایی نوسان می‌کند؟

فنری کشیده را افقی در نظر بگیر. اگر سر آن را بالا و پایین ببری، آشفتگی در طول فنر پیش می‌رود، ولی هر حلقه بالا و پایین می‌رود. پس راستای نوسان حلقه‌ها بر راستای انتشار موج عمود است؛ این موج را عرضی می‌نامیم. تکان دادن طناب هم می‌تواند چنین موجی بسازد.

حالا سر فنر را در امتداد طول خودش جلو و عقب ببر. حلقه‌ها در همان راستایی نوسان می‌کنند که موج منتشر می‌شود و ناحیه‌های جمع‌شدگی و بازشدگی در طول فنر پیش می‌روند. این موج طولی است.

نکتهٔ مهم: «طولی» یعنی نوسان و انتشار هم‌راستا هستند، نه اینکه حلقه‌ها همیشه هم‌جهت با موج حرکت کنند؛ حلقه‌ها رفت‌وبرگشت دارند. همچنین افقی یا عمودی بودن حرکت، به‌تنهایی نوع موج را تعیین نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

انرژی پیش می‌رود، نه ماده

انرژی پیش می‌رود، نه ماده

روی یکی از حلقه‌های فنر، یک نخ رنگی ببند و در فنر موج ایجاد کن. آشفتگی در طول فنر پیش می‌رود، اما حلقهٔ نشانه‌گذاری‌شده همراه موج تا انتهای فنر نمی‌رود؛ فقط حول جای تعادل خودش نوسان می‌کند.

پس چه چیزی منتقل می‌شود؟ انرژی. هر بخش فنر با نیرویی که به بخش کناری وارد می‌کند، آن را به حرکت درمی‌آورد. این زنجیره ادامه پیدا می‌کند و انرژی از جایی به جای دیگر می‌رسد. به همین دلیل، موج‌های عرضی و طولیِ بررسی‌شده را «پیش‌رونده» می‌نامیم. انتقال موج را نباید با سفر کردن ماده همراه آن اشتباه بگیریم.

دستی که فنر را به نوسان درمی‌آورد، نقش چشمهٔ موج را دارد. اگر چشمه نوسان هماهنگ ساده داشته باشد، هر جزء محیط هم با همان بسامد چشمه نوسان می‌کند؛ یعنی در مدت یکسان، تعداد نوسان‌های یکسانی انجام می‌دهند، نه اینکه لزوماً هم‌زمان بالا و پایین بروند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

مثال حل‌شده

در یک فنر بلند و کشیده، تپی طولی به سمت راست می‌فرستیم. توضیح بده چگونه انرژی به بخش‌های دورتر فنر می‌رسد، بدون اینکه حلقه‌های نزدیک دست تا آن بخش‌ها سفر کنند.

  1. با حرکت کوتاه سر فنر، به حلقه‌های نزدیک دست انرژی می‌دهیم و آن‌ها را در راستای طول فنر به حرکت درمی‌آوریم.

  2. این حلقه‌ها از راه نیرویی که به حلقه‌های مجاور وارد می‌کنند، آن‌ها را نیز به حرکت درمی‌آورند؛ پس انرژی به بخش بعدی منتقل می‌شود.

  3. این اثرگذاری بین همسایه‌ها ادامه پیدا می‌کند و آشفتگی و انرژی به سمت راست پیش می‌روند.

  4. هر حلقه در نزدیکی جای تعادل خود جلو و عقب می‌رود؛ بنابراین پیشروی تپ به معنی جابه‌جایی حلقه‌ها از یک سر فنر به سر دیگر نیست.

جواب: انرژی از راه اثر متقابل حلقه‌های همسایه در راستای انتشار تپ منتقل می‌شود، در حالی که هر حلقه فقط حول جای تعادل خود حرکت رفت‌وبرگشتی دارد.

نکات مهم

  • موج مکانیکی برای انتشار به محیط مادی نیاز دارد، اما موج الکترومغناطیسی در خلأ هم منتشر می‌شود.
  • یک تکان کوتاه می‌تواند تپ بسازد و تکرار حرکت چشمه موج پیوسته می‌سازد؛ نوسان اجزا در موج عرضی عمود بر انتشار و در موج طولی هم‌راستای آن است.
  • موج پیش‌رونده انرژی را منتقل می‌کند، نه ماده را همراه خود؛ اگر چشمه هماهنگ ساده نوسان کند، اجزای محیط با همان بسامد نوسان می‌کنند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۶۲ تا ۷۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۶ مشخصه‌های موج

در این درس یاد می‌گیری با شناخت موج‌های لرزه‌ای PP و SS و استفاده از اختلاف زمان رسیدن آن‌ها، فاصلهٔ محل وقوع زمین‌لرزه تا لرزه‌نگار را محاسبه کنی.

پیش از شروع

چطور یک لرزه‌نگار می‌تواند فقط از فاصلهٔ زمانی رسیدن دو موج زلزله، فاصلهٔ محل وقوع آن را پیدا کند؟

زلزله موج‌هایی با تندی‌های متفاوت ایجاد می‌کند؛ موج تندتر زودتر به لرزه‌نگار می‌رسد. چون دو موج مسیر یکسانی را طی کرده‌اند، با دانستن تندی آن‌ها و اختلاف زمان رسیدنشان می‌توان فاصلهٔ محل وقوع زلزله را حساب کرد.

دو موج، دو زمان رسیدن

دو موج، دو زمان رسیدن

یک زمین‌لرزه می‌تواند موج‌های متفاوتی تولید کند. لرزه‌نگار این موج‌ها را ثبت می‌کند، اما لازم نیست همهٔ آن‌ها با هم به دستگاه برسند!

دو نوع از موج‌های لرزه‌ای، موج‌های PP و SS هستند:

  • موج PP طولی است: اجزای محیط در راستای انتشار موج نوسان می‌کنند؛ مانند حلقه‌های فنری که با جلو و عقب بردن سر آن، جمع و باز می‌شوند.
  • موج SS عرضی است: اجزای محیط عمود بر راستای انتشار موج نوسان می‌کنند؛ مانند موجی که با بالا و پایین بردن سر یک طناب ایجاد می‌کنی.

در شرایط مثال کتاب، تندی موج PP حدود 8.0 km/s8.0\,\mathrm{km/s} و تندی موج SS حدود 4.5 km/s4.5\,\mathrm{km/s} است. پس اگر هر دو هم‌زمان راه بیفتند و مسیر یکسانی را طی کنند، موج PP زودتر می‌رسد؛ درست مثل دو دونده که هم‌زمان از یک نقطه شروع می‌کنند و دوندهٔ تندتر زودتر به پایان مسیر می‌رسد.

دقت کن: طولی یا عرضی بودن، جهت نوسان اجزای محیط را توصیف می‌کند؛ برای تشخیص موج زودرس، باید تندی‌ها را مقایسه کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

تأخیر با زمان سفر فرق دارد

تأخیر با زمان سفر فرق دارد

فرض کن دو نفر هم‌زمان از خانه راه می‌افتند و از یک مسیر به مدرسه می‌روند؛ یکی تندتر و دیگری آهسته‌تر. فاصلهٔ زمانی رسیدن آن‌ها، اختلاف مدت سفرشان است، نه مدت سفر نفر دوم.

برای موج‌های زلزله هم همین اتفاق می‌افتد. موج‌های PP و SS هم‌زمان از محل زمین‌لرزه راه می‌افتند و در این مثال، مسافت یکسانی تا لرزه‌نگار طی می‌کنند. موج PP زودتر می‌رسد؛ اما وقتی ثبت می‌شود، موج SS از قبل در راه بوده است!

اگر زمان سفر موج‌ها را tPt_P و tSt_S بنامیم، فاصلهٔ زمانی بین رسیدنشان برابر است با:

Δt=tS−tP\Delta t=t_S-t_P

پس وقتی می‌گوییم موج SS با تأخیر 3.0 min3.0\,\mathrm{min} رسیده، منظور این نیست که سفرش همین‌قدر طول کشیده است. زمان سفر از لحظهٔ وقوع زلزله حساب می‌شود؛ تأخیر رسیدن از لحظهٔ دریافت موج PP تا دریافت موج SS.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

از اختلاف زمان تا فاصله

از اختلاف زمان تا فاصله

فرض کن دو دونده هم‌زمان یک مسیر یکسان را طی کنند؛ زمان رسیدن هرکدام، طول مسیر تقسیم بر تندی اوست. برای موج‌های زلزله هم همین است. اگر فاصلهٔ محل زلزله تا لرزه‌نگار را Δx\Delta x بنامیم، زمان‌های سفر چنین‌اند:

tP=ΔxvP,tS=ΔxvSt_P=\frac{\Delta x}{v_P},\qquad t_S=\frac{\Delta x}{v_S}

موج SS دیرتر می‌رسد؛ پس برای به‌دست‌آوردن تأخیر، زمان سفر موج PP را از زمان سفر موج SS کم می‌کنیم:

Δt=ΔxvS−ΔxvP\Delta t=\frac{\Delta x}{v_S}-\frac{\Delta x}{v_P}

با بیرون کشیدن عامل مشترک Δx\Delta x و مرتب‌کردن رابطه، فاصله به دست می‌آید:

Δx=vSvPΔtvP−vS\Delta x=\frac{v_Sv_P\Delta t}{v_P-v_S}

پیش از جای‌گذاری، واحدها را هماهنگ کن. اگر تندی‌ها برحسب km/s\mathrm{km/s} باشند، تأخیر را به s\mathrm{s} تبدیل کن؛ آن‌وقت فاصله برحسب km\mathrm{km} به دست می‌آید. لازم نیست حتماً کیلومتر را به متر تبدیل کنی؛ مهم سازگاری واحدهاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

مثال حل‌شده

دو موج لرزه‌ای هم‌زمان از محل زمین‌لرزه راه می‌افتند و در مسیر مستقیم به یک لرزه‌نگار می‌رسند. تندی موج PP برابر 8.0 km/s8.0\,\mathrm{km/s} و تندی موج SS برابر 4.5 km/s4.5\,\mathrm{km/s} است. اگر موج PP به‌اندازهٔ 3.0 min3.0\,\mathrm{min} زودتر ثبت شود، فاصلهٔ محل وقوع زمین‌لرزه تا لرزه‌نگار چقدر است؟

  1. تأخیر را با واحد تندی‌ها سازگار می‌کنیم: Δt=3.0×60=180 s\Delta t=3.0\times60=180\,\mathrm{s}. این مقدار، اختلاف زمان سفر دو موج است.

  2. فاصلهٔ مشترک را Δx\Delta x می‌نامیم و زمان سفر هر موج را می‌نویسیم: tP=ΔxvPt_P=\frac{\Delta x}{v_P} و tS=ΔxvSt_S=\frac{\Delta x}{v_S}.

  3. چون موج SS دیرتر می‌رسد، داریم: Δt=tS−tP=Δx(1vS−1vP)\Delta t=t_S-t_P=\Delta x\left(\frac{1}{v_S}-\frac{1}{v_P}\right).

  4. رابطه را برای فاصله حل می‌کنیم: Δx=vSvPΔtvP−vS\Delta x=\frac{v_Sv_P\Delta t}{v_P-v_S}.

  5. مقدارها را جای‌گذاری می‌کنیم: Δx=(4.5 km/s)(8.0 km/s)(180 s)8.0 km/s−4.5 km/s≈1.9×103 km\Delta x=\frac{(4.5\,\mathrm{km/s})(8.0\,\mathrm{km/s})(180\,\mathrm{s})}{8.0\,\mathrm{km/s}-4.5\,\mathrm{km/s}}\approx1.9\times10^3\,\mathrm{km}.

جواب: فاصلهٔ محل وقوع زمین‌لرزه تا لرزه‌نگار تقریباً 1.9×103 km1.9\times10^3\,\mathrm{km} است.

نکات مهم

  • موج لرزه‌ای PP طولی و موج SS عرضی است و در شرایط این مثال، موج PP به علت تندی بیشتر زودتر به لرزه‌نگار می‌رسد.
  • تأخیر ثبت‌شده برابر اختلاف زمان سفر دو موجی است که هم‌زمان حرکت کرده‌اند، نه زمان سفر یکی از آن‌ها.
  • برای مسیر مشترک و مستقیم، فاصله از رابطهٔ Δx=vSvPΔtvP−vS\Delta x=\frac{v_Sv_P\Delta t}{v_P-v_S} با واحدهای سازگار به دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۷۰ تا ۷۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

موج صوتی:

در این درس یاد می‌گیری شدت و تراز شدت صوت را از هم تشخیص بدهی، آن‌ها را با توان و مساحت مرتبط کنی و تغییر تراز شدت صوت را هنگام تغییر شدت توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر شدت صدای تلویزیون صد برابر شود، آیا عدد تراز شدت صوت هم صد برابر می‌شود؟

نه؛ تراز شدت صوت با یک مقیاس لگاریتمی بیان می‌شود، نه یک مقیاس مستقیم. وقتی شدت صوت صد برابر شود، تراز شدت صوت فقط 20 dB20\,\mathrm{dB} افزایش می‌یابد؛ در این درس می‌فهمیم چرا.

انرژی روی چه سطحی پخش می‌شود؟

انرژی روی چه سطحی پخش می‌شود؟

وقتی بلندگو روشن است، انرژی صوتی از لایه‌ای از هوا به لایهٔ بعدی منتقل می‌شود و به گوش تو می‌رسد. اما برای توصیف شدت صوت، فقط مقدار انرژی مهم نیست؛ باید بدانیم این انرژی در چه مدتی و از چه مساحتی می‌گذرد.

توان متوسط، یعنی آهنگ متوسط انتقال انرژی. اگر توان متوسط عبوری از یک سطح را بر مساحت آن تقسیم کنیم، شدت صوت به دست می‌آید؛ البته سطح باید عمود بر راستای انتشار صوت باشد:

I=PavAI=\frac{P_{\mathrm{av}}}{A}

در این رابطه، PavP_{\mathrm{av}} توان متوسط با یکای W\mathrm{W} و AA مساحت با یکای m2\mathrm{m^2} است؛ پس یکای شدت صوت W/m2\mathrm{W/m^2} می‌شود.

برای تصور بهتر، بلندگویی را در فضای باز در نظر بگیر: هرچه دورتر بروی، انرژی صوت روی سطح گسترده‌تری پخش می‌شود. اگر اتلاف انرژی را نادیده بگیریم، همان توان از مساحت بزرگ‌تری می‌گذرد؛ بنابراین شدت کمتر می‌شود. نکتهٔ اصلی این است: توان، مقدار کل انتقال انرژی در واحد زمان است؛ شدت، سهم واحد سطح از این توان است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

از شدت به تراز شدت

از شدت به تراز شدت

صدای نفس کشیدن و صدای موتور جت، هر دو انرژی منتقل می‌کنند؛ اما شدت‌هایشان بسیار متفاوت است. نسبت شدت صداها در گسترهٔ شنوایی انسان می‌تواند حدود 101210^{12} باشد! برای بیان این گسترهٔ بزرگ با عددهایی جمع‌وجورتر، کمیتی به نام تراز شدت صوت تعریف می‌کنیم:

β=(10 dB)log⁡(II0)\beta=(10\,\mathrm{dB})\log\left(\frac{I}{I_0}\right)

در این رابطه، II شدت صوت مورد بررسی و I0I_0 شدت مرجع است:

I0=1.00×10−12 W/m2I_0=1.00\times10^{-12}\,\mathrm{W/m^2}

این مقدار نزدیک به پایین‌ترین شدت قابل شنیدن برای انسان انتخاب شده است. لگاریتم هم در پایهٔ 1010 است؛ یعنی برای محاسبه‌اش از خودت می‌پرسی: «عدد 1010 به چه توانی برسد تا نسبت شدت به شدت مرجع به دست آید؟»

شدت و تراز شدت را یکی نگیر: شدت با W/m2\mathrm{W/m^2} اندازه‌گیری می‌شود، ولی یکای تراز شدت، دسی‌بل با نماد dB\mathrm{dB} است. مثلاً هنگام مقایسهٔ صدای کتابخانه و خیابان، تراز شدت راهی جمع‌وجور برای بیان تفاوت شدت آن‌هاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

معنای صفر و افزایش دسی‌بل

معنای صفر و افزایش دسی‌بل

آیا تراز 0 dB0\,\mathrm{dB} یعنی سکوت کامل؟ نه! تراز شدت صوت از مقایسهٔ شدت صوت با شدت مرجع به دست می‌آید. وقتی I=I0I=I_0 باشد، نسبت شدت‌ها برابر یک است و چون log⁡1=0\log 1=0، تراز شدت صوت صفر می‌شود. پس هنوز صوتی با شدت مرجع وجود دارد؛ صفر بودن تراز، به معنی صفر بودن شدت نیست.

حالا تصور کن صدای تلویزیون را بیشتر می‌کنی. مقیاس دسی‌بل لگاریتمی است: با هر ده برابر شدن شدت، تراز فقط به اندازهٔ 10 dB10\,\mathrm{dB} افزایش می‌یابد. صد برابر شدن شدت، یعنی دو بار ده برابر شدن؛ پس افزایش تراز برابر 20 dB20\,\mathrm{dB} است، نه صد برابر شدن تراز!

بنابراین هنگام مقایسهٔ دو صدا، این دو پرسش را جدا نگه دار: «شدت چند برابر شده؟» و «تراز چند دسی‌بل افزایش یافته؟» اولی نسبت شدت‌ها را می‌پرسد و دومی اختلاف ترازها را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

مثال حل‌شده

تراز شدت صدای یک دستگاه روی سطحی عمود بر راستای انتشار صوت، 70.0 dB70.0\,\mathrm{dB} است. اگر مساحت این سطح 2.00 m22.00\,\mathrm{m^2} و شدت در سراسر آن یکسان باشد، شدت صوت و توان متوسط عبوری از سطح را به دست آور.

  1. ابتدا شدت را از تراز پیدا می‌کنیم: β=(10 dB)log⁡(I/I0)\beta=(10\,\mathrm{dB})\log(I/I_0)، با I0=1.00×10−12 W/m2I_0=1.00\times10^{-12}\,\mathrm{W/m^2}.

  2. تراز داده‌شده را جای‌گذاری می‌کنیم: 70.0 dB=(10 dB)log⁡(I/I0)70.0\,\mathrm{dB}=(10\,\mathrm{dB})\log(I/I_0)؛ پس log⁡(I/I0)=7.00\log(I/I_0)=7.00.

  3. از تعریف لگاریتم داریم: I/I0=107I/I_0=10^7؛ بنابراین I=107×(1.00×10−12 W/m2)=1.00×10−5 W/m2I=10^7\times(1.00\times10^{-12}\,\mathrm{W/m^2})=1.00\times10^{-5}\,\mathrm{W/m^2}.

  4. برای یافتن توان، رابطهٔ شدت را بازنویسی می‌کنیم: I=Pav/A⇒Pav=IAI=P_{\mathrm{av}}/A\Rightarrow P_{\mathrm{av}}=IA.

  5. اکنون جای‌گذاری می‌کنیم: Pav=(1.00×10−5 W/m2)(2.00 m2)=2.00×10−5 WP_{\mathrm{av}}=(1.00\times10^{-5}\,\mathrm{W/m^2})(2.00\,\mathrm{m^2})=2.00\times10^{-5}\,\mathrm{W}.

جواب: شدت صوت برابر 1.00×10−5 W/m21.00\times10^{-5}\,\mathrm{W/m^2} و توان متوسط عبوری برابر 2.00×10−5 W2.00\times10^{-5}\,\mathrm{W} است.

نکات مهم

  • شدت صوت از رابطهٔ I=Pav/AI=P_{\mathrm{av}}/A به دست می‌آید و توان متوسط عبوری از واحد سطح عمود بر انتشار موج را نشان می‌دهد.
  • تراز شدت صوت با رابطهٔ β=(10 dB)log⁡(I/I0)\beta=(10\,\mathrm{dB})\log(I/I_0) تعریف می‌شود که در آن شدت مرجع I0=1.00×10−12 W/m2I_0=1.00\times10^{-12}\,\mathrm{W/m^2} است.
  • تراز 0 dB0\,\mathrm{dB} یعنی شدت برابر شدت مرجع است، نه نبود صوت؛ همچنین هر ده برابر شدن شدت، تراز را 10 dB10\,\mathrm{dB} افزایش می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۷۶ تا ۸۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۷ بازتاب موج

در این درس یاد می‌گیری بازتاب موج را با قانون زاویه‌ها توضیح بدهی، فاصلهٔ مانع را از زمان برگشت پژواک حساب کنی و کاربردهای بازتاب و تفاوت بازتاب منظم و پخشنده را بشناسی.

پیش از شروع

خفاش در تاریکی چطور جای طعمه‌اش را پیدا می‌کند؟ آیا فقط با اندازه‌گیری زمان برگشت یک صدا می‌توان فاصلهٔ یک مانع را فهمید؟

خفاش موج صوتی می‌فرستد و بازتاب آن را دریافت می‌کند؛ این بازتاب از وجود مانع خبر می‌دهد. زمان رفت‌وبرگشت صوت هم به فاصلهٔ مانع مربوط است، اما باید حواسمان باشد که صوت مسیر بین خفاش و مانع را دو بار طی می‌کند.

بازگشت موج و قانون بازتاب

بازگشت موج و قانون بازتاب

فرض کن یک سر طنابی کشیده را به دیوار بسته‌ای و با تکان دست، تپی به سوی دیوار می‌فرستی. تپ پس از رسیدن به انتهای ثابت، در جهت مخالف برمی‌گردد؛ این همان بازتاب است. تکیه‌گاه در پاسخ به نیروی طناب، نیرویی در جهت مخالف وارد می‌کند و تپ بازتابیده وارونه می‌شود: برآمدگیِ رو به بالا، رو به پایین برمی‌گردد.

برای نشان‌دادن جهت حرکت موج روی سطح آب، به‌جای رسم همهٔ جبهه‌های موج می‌توانیم پرتو بکشیم؛ پیکانی که بر جبهه‌های موج عمود است و جهت انتشار را نشان می‌دهد.

در محل برخورد پرتو به مانع، خطی عمود بر سطح رسم کن. زاویهٔ پرتوی تابیده با این خط، زاویهٔ تابش و زاویهٔ پرتوی بازتابیده با آن، زاویهٔ بازتابش است. قانون بازتاب می‌گوید:

θr=θi\theta_r=\theta_i

نکتهٔ کلیدی این است: زاویه‌ها را با خط عمود بر سطح می‌سنجیم، نه با خود سطح. این قانون فقط برای طناب یا آب نیست؛ بازتاب صوت و نور هم از آن پیروی می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

از تمرکز صوت تا شنیدن پژواک

از تمرکز صوت تا شنیدن پژواک

تصور کن در یک پارک، دوستت آهسته جلوی یک سطح کاو، یعنی سطحی گود و کاسه‌مانند، صحبت می‌کند و تو کنار سطح کاو دیگری صدایش را می‌شنوی. سطح کاو می‌تواند صوت بازتابیده را در ناحیهٔ کانون جمع کند. اگر گوینده و شنونده در کانون دو بازتابندهٔ مناسب باشند، این تمرکز کمک می‌کند صدا بهتر شنیده شود.

حالا تصور کن روبه‌روی صخره‌ای دور دست می‌زنی؛ اول صدای مستقیم را می‌شنوی و کمی بعد صدای برگشتی را. این صدای تأخیردار همان پژواک است.

اما هر بازتاب صوتی را جداگانه نمی‌شنویم! گوش انسان فقط وقتی می‌تواند صدای برگشتی را از صدای اولیه تشخیص دهد که تأخیر آن دست‌کم 0.1 s0.1\,\mathrm{s} باشد. اگر تأخیر کمتر باشد، صدای بازتابیده با صدای اولیه درهم شنیده می‌شود؛ این به معنی رخ ندادن بازتاب نیست.

پس دو نکته را جدا نگه دار: سطح کاو به تمرکز صوت کمک می‌کند؛ تأخیر کافی، امکان شنیدن پژواک به‌صورت جداگانه را فراهم می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

فاصله‌سنجی با صدای برگشتی

فاصله‌سنجی با صدای برگشتی

خفاش صدایی می‌فرستد و بازتاب آن را دریافت می‌کند؛ سونار کشتی هم برای یافتن اجسام زیر آب از همین روش استفاده می‌کند. اما زمانِ ثبت‌شده، زمان رسیدن صدا به مانع و برگشتن آن است، نه فقط زمان رفت!

اگر فاصلهٔ مانع LL، تندی صوت vv و زمان رفت‌وبرگشت tt باشد، صوت مسیر 2L2L را طی می‌کند. پس:

vt=2L⇒L=vt2vt=2L\quad\Rightarrow\quad L=\frac{vt}{2}

بنابراین برای فاصله‌سنجی، هم زمان برگشت را لازم داریم و هم تندی صوت را در همان محیط؛ مثلاً در سونار باید تندی صوت در آب را به کار ببریم.

اندازهٔ جسم هم مهم است. طول موج از رابطهٔ λ=v/f\lambda=v/f به دست می‌آید. برای تشخیص جسم، اندازهٔ آن باید تقریباً هم‌اندازهٔ طول موج یا بزرگ‌تر باشد. پس در یک محیط معین، بسامد بیشتر و طول موج کوتاه‌تر، امکان تشخیص اجسام کوچک‌تر را فراهم می‌کند.

زمان برگشت دربارهٔ فاصله خبر می‌دهد؛ تغییر بسامدِ موج بازتابیده بر اثر دوپلر نیز اطلاعاتی دربارهٔ حرکت می‌دهد. خفاش برای دنبال‌کردن طعمه از این اطلاعات کمک می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

بازتاب نور و امواج رادیویی

بازتاب نور و امواج رادیویی

یک آنتن بشقابی چطور امواج را به گیرندهٔ کوچکش می‌رساند؟ نور، امواج رادیویی و فروسرخ همگی امواج الکترومغناطیسی‌اند و مانند صوت بازتاب دارند. برای این امواج هم قانون θr=θi\theta_r=\theta_i برقرار است؛ یادت باشد هر دو زاویه را نسبت به خط عمود بر سطح می‌سنجیم، نه خود سطح.

سطح کاو، یعنی سطحی که به داخل گود شده، می‌تواند امواج تختِ رسیده را پس از بازتاب در یک کانون جمع کند. در هر نقطهٔ این سطح، جهت خط عمود متفاوت است؛ بنابراین با وجود برقرار بودن همان قانون بازتاب، پرتوها به سوی کانون هدایت می‌شوند.

در آنتن بشقابی، این سازوکار امواج رادیویی را در محل گیرنده متمرکز می‌کند. در اجاق خورشیدی هم بازتابندهٔ کاو، تابش خورشید را روی محل قرار گرفتن ظرف جمع می‌کند تا غذا گرم شود. پس بازتابنده انرژی تازه‌ای تولید نمی‌کند؛ انرژی تابشیِ رسیده به سطح بزرگ‌تر را در ناحیه‌ای کوچک‌تر متمرکز می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

چرا کاغذ مثل آینه نیست؟

چرا کاغذ مثل آینه نیست؟

هم آینه نور را بازمی‌تاباند و هم کاغذ؛ پس چرا فقط در آینه تصویر خودت را می‌بینی؟ تفاوت در همواری سطح نسبت به طول موج نور است، نه صرفاً صاف‌بودن آن زیر انگشتت!

روی سطح بسیار هموارِ آینهٔ تخت، پرتوهای موازی پس از بازتاب همچنان موازی می‌مانند. این بازتاب منظم یا آینه‌ای است. اما سطح کاغذ در مقیاس طول موج نور، پستی‌وبلندی دارد؛ خط عمود بر سطح در بخش‌های کوچک آن جهت‌های متفاوتی دارد. بنابراین پرتوهای موازی در جهت‌های گوناگون بازمی‌تابند: این بازتاب پخشنده یا نامنظم است. همین پراکندگی باعث می‌شود صفحهٔ کتاب را از جهت‌های مختلف ببینی.

معیار را یادت بماند: ناهمواری‌های بسیار کوچک‌تر از طول موج، سطح را برای آن موج هموار می‌کنند؛ ناهمواری‌های هم‌اندازهٔ طول موج یا بزرگ‌تر، آن را ناهموار می‌کنند.

نامنظم بودن به معنی بی‌قانون بودن نیست! در هر نقطه، نسبت به خط عمودِ همان نقطه، همچنان θr=θi\theta_r=\theta_i برقرار است؛ فقط جهت خط‌های عمود متفاوت است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱

مثال حل‌شده

یک سونار، موج صوتی با بسامد 100 kHz100\,\mathrm{kHz} می‌فرستد و پژواک آن را پس از 0.20 s0.20\,\mathrm{s} دریافت می‌کند. اگر تندی صوت در آب 1500 m/s1500\,\mathrm{m/s} باشد و فرستنده و گیرنده کنار هم باشند، طول موج صوت و فاصلهٔ مانع را حساب کن.

  1. بسامد را به هرتز تبدیل می‌کنیم: f=100 kHz=1.0×105 Hzf=100\,\mathrm{kHz}=1.0\times10^5\,\mathrm{Hz}.

  2. برای طول موج از رابطهٔ λ=v/f\lambda=v/f استفاده می‌کنیم: λ=1500/(1.0×105)=0.015 m=1.5 cm\lambda=1500/(1.0\times10^5)=0.015\,\mathrm{m}=1.5\,\mathrm{cm}.

  3. زمان داده‌شده مربوط به رفتن صوت تا مانع و برگشتن آن است؛ پس مسافت کل برابر 2L2L است، نه LL.

  4. از 2L=vt2L=vt داریم: L=vt/2=(1500×0.20)/2=150 mL=vt/2=(1500\times0.20)/2=150\,\mathrm{m}.

جواب: طول موج صوت برابر 1.5 cm1.5\,\mathrm{cm} و فاصلهٔ مانع از سونار برابر 150 m150\,\mathrm{m} است.

نکات مهم

  • در بازتاب، زاویهٔ تابش و بازتابش نسبت به خط عمود بر سطح برابرند و تپِ بازتابیده از انتهای ثابت وارونه می‌شود.
  • سطح کاو می‌تواند امواج را متمرکز کند؛ در مکان‌یابی پژواکی، فاصله از L=vt/2L=vt/2 و طول موج از λ=v/f\lambda=v/f به دست می‌آید و برای شنیدن پژواکِ جداگانه، تأخیر باید دست‌کم 0.1 s0.1\,\mathrm{s} باشد.
  • قانون بازتاب برای امواج مکانیکی و الکترومغناطیسی برقرار است و همواری سطح نسبت به طول موج تعیین می‌کند بازتاب منظم باشد یا پخشنده.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۸۱ تا ۸۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۸ شکست موج

در این درس یاد می‌گیری تغییر تندی، طول‌موج و جهت موج را هنگام ورود به محیط جدید پیش‌بینی کنی، با قانون اسنل زاویهٔ شکست نور را به دست آوری و سراب و جدایی رنگ‌ها در منشور را توضیح دهی.

پیش از شروع

چرا گاهی جادهٔ داغ از دور خیس به نظر می‌رسد، اما وقتی به آن نقطه می‌رسی، هیچ آبی پیدا نمی‌کنی؟

این منظره سراب است؛ نور در لایه‌های هوایی که دماهای متفاوت دارند، مسیر خمیده‌ای طی می‌کند. چشم ما مسیر نور رسیده را مستقیم به عقب امتداد می‌دهد و به همین دلیل، تصویری می‌بینیم که انگار از سطح جاده آمده است.

چه چیزی در عبور موج ثابت می‌ماند؟

چه چیزی در عبور موج ثابت می‌ماند؟

طنابی را تصور کن که یک بخش آن نازک و بخش دیگرش ضخیم است. اگر سر بخش نازک را پیوسته بالا و پایین ببری، موج به مرز دو بخش می‌رسد؛ بخشی بازمی‌گردد و بخشی وارد طناب ضخیم می‌شود.

آیا موج عبوری با آهنگ تازه‌ای نوسان می‌کند؟ نه! بسامد را چشمه تعیین می‌کند؛ بنابراین بسامد موج فرودی، بازتابیده و عبوری یکسان است. اما تندی انتشار به ویژگی‌های محیط بستگی دارد و در بخش ضخیم این طناب کمتر می‌شود.

حالا از رابطهٔ آشنای موج کمک بگیریم:

λ=vf\lambda=\frac{v}{f}

چون بسامد ff ثابت می‌ماند، طول‌موج هم‌جهت با تندی تغییر می‌کند: تندی کمتر، طول‌موج کوتاه‌تر؛ تندی بیشتر، طول‌موج بلندتر. پس در بخش ضخیم، فاصلهٔ دو قلهٔ متوالی کمتر می‌شود، نه تعداد نوسان‌ها در هر ثانیه.

این نکته برای موج‌های سطح آب هم کاربرد دارد: هنگام ورود به آب کم‌عمق، تندی و طول‌موج کاهش می‌یابند، ولی بسامد ثابت می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

موج به کدام طرف می‌پیچد؟

موج به کدام طرف می‌پیچد؟

ماشین اسباب‌بازی‌ای را تصور کن که مایل از کف صاف اتاق وارد قالیچه می‌شود. چرخی که زودتر به قالیچه می‌رسد، زودتر کند می‌شود و ماشین می‌پیچد. وقتی موج هم مایل وارد ناحیهٔ کم‌عمق آب می‌شود، بخش جلوترِ جبههٔ موج زودتر کند می‌شود؛ در نتیجه جبههٔ موج می‌چرخد و جهت انتشار تغییر می‌کند.

برای مشخص‌کردن جهت، در محل برخورد خطی عمود بر مرز رسم می‌کنیم. زاویهٔ پرتو فرودی با این خط را θ1\theta_1 و زاویهٔ پرتو شکسته با آن را θ2\theta_2 می‌نامیم؛ دقت کن که زاویه‌ها را با خودِ مرز نمی‌سنجیم!

قانون شکست عمومی می‌گوید:

sin⁡θ2sin⁡θ1=v2v1\displaystyle \frac{\sin\theta_2}{\sin\theta_1}=\frac{v_2}{v_1}

پس در ورود مایل به محیط کندتر، زاویهٔ شکست کوچک‌تر می‌شود و پرتو به خط عمود نزدیک می‌شود. در ورود به محیط تندتر، اگر موج عبور کند، زاویهٔ شکست بزرگ‌تر می‌شود و پرتو از خط عمود دور می‌شود.

اگر موج عمود بر مرز برسد، جهتش تغییر نمی‌کند؛ حتی اگر تندی‌اش تغییر کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

ضریب شکست و قانون اسنل

ضریب شکست و قانون اسنل

نور در شیشه کندتر از خلأ حرکت می‌کند. برای بیان این تفاوت، ضریب شکست را تعریف می‌کنیم:

n=cvn=\frac{c}{v}

در این رابطه، cc تندی نور در خلأ و vv تندی نور در محیط است. ضریب شکست یکا ندارد و هرچه بزرگ‌تر باشد، تندی نور در آن محیط کمتر است. چون تندی نور در هیچ‌یک از این محیط‌ها از تندی آن در خلأ بیشتر نیست، داریم: n≥1n\geq 1.

حالا می‌توانیم قانون شکست را به زبان ضریب شکست بنویسیم:

n1sin⁡θ1=n2sin⁡θ2n_1\sin\theta_1=n_2\sin\theta_2

این رابطه قانون اسنل است. زیروندها محیط پیش از عبور و پس از عبور را مشخص می‌کنند؛ هر دو زاویه نیز نسبت به خط عمود بر مرز اندازه‌گیری می‌شوند، نه نسبت به خود سطح.

مثلاً نور هنگام ورود مایل از هوا به شیشه، وارد محیطی با ضریب شکست بیشتر می‌شود. طبق قانون اسنل، سینوس زاویه و در نتیجه خود زاویه کوچک‌تر می‌شود؛ پس پرتو به خط عمود نزدیک می‌شود. برای پیش‌بینی مسیر نور، به‌جای نام محیط، ضریب شکست آن را مقایسه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

سراب؛ تصویر بدون آب

سراب؛ تصویر بدون آب

در یک روز گرم، شاید روی جاده چیزی شبیه آب دیده باشی که با نزدیک‌شدن ناپدید می‌شود. این سراب است؛ تصویری واقعی برای چشم و دوربین، اما نه نشانهٔ وجود آب!

زمین داغ، هوای نزدیک خودش را گرم می‌کند. این هوا چگالی و ضریب شکست کمتری از هوای بالاتر دارد؛ پس طبق v=c/nv=c/n، نور در آن تندتر حرکت می‌کند. نور هنگام پایین‌آمدن، از لایه‌هایی با ضریب شکست کمتر می‌گذرد و مسیرش پیوسته خم می‌شود. نزدیک زمین، بخش پایینی جبههٔ موج تندتر از بخش بالایی پیش می‌رود؛ در نتیجه مسیر پرتو به سمت بالا خم می‌شود و ممکن است به چشم تو برسد.

چرا تصویر را نزدیک زمین می‌بینی؟ چشم مسیر خمیدهٔ نور را تشخیص نمی‌دهد؛ تصویر را در امتداد رو به عقبِ پرتوی رسیده به چشم می‌بیند. بنابراین به نظر می‌رسد نور از نزدیکی سطح جاده آمده است، درست شبیه تصویری که روی آب می‌بینی. پس علت سراب، خم‌شدن نور در هوای با دمای متفاوت است، نه بازتاب از آب.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

چرا منشور رنگ‌ها را جدا می‌کند؟

چرا منشور رنگ‌ها را جدا می‌کند؟

نور سفید ترکیبی از نورهایی با رنگ‌ها و طول‌موج‌های متفاوت است. منشور این رنگ‌ها را نمی‌سازد؛ آن‌ها را از هم جدا می‌کند. اما چرا همهٔ رنگ‌ها یک مسیر را طی نمی‌کنند؟

ضریب شکست شیشه برای همهٔ طول‌موج‌ها یکسان نیست. در شیشهٔ معمولی، نور آبی که طول‌موج کوتاه‌تری دارد، با ضریب شکست بزرگ‌تری روبه‌رو می‌شود. پس اگر نور آبی و قرمز با زاویهٔ تابش یکسان و به‌طور مایل از هوا وارد شیشه شوند، نور آبی بیشتر به خط عمود نزدیک می‌شود.

این تفاوت در شکستن رنگ‌های سازندهٔ نور سفید را پاشندگی نور می‌نامیم. در منشوری با سطح مقطع مثلثی، جدایی اندک رنگ‌ها در سطح ورودی، هنگام عبور از سطح خروجی بیشتر می‌شود؛ بنابراین رنگ‌ها را جدا از هم می‌بینیم. اگر کنار پنجره با منشور نواری رنگی بسازی، در واقع رنگ‌های موجود در نور ورودی را از هم جدا کرده‌ای، نه اینکه نور سفید را رنگ کرده باشی!

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

مثال حل‌شده

پرتوی نوری از هوا با زاویهٔ تابش 30∘30^\circ وارد یک تیغهٔ شیشه‌ای متوازی‌السطوح می‌شود و از وجه مقابل دوباره به هوا می‌رود. با فرض nهوا=1.00n_{\text{هوا}}=1.00 و nشیشه=1.50n_{\text{شیشه}}=1.50، زاویهٔ شکست در شیشه و زاویهٔ خروج را بیاب. همهٔ زاویه‌ها نسبت به خط عمود بر سطح‌اند.

  1. برای ورود از هوا به شیشه، قانون اسنل را می‌نویسیم: nهواsin⁡30∘=nشیشهsin⁡θشیشهn_{\text{هوا}}\sin30^\circ=n_{\text{شیشه}}\sin\theta_{\text{شیشه}}.

  2. جای‌گذاری می‌کنیم: sin⁡θشیشه=1.00×0.501.50=13\sin\theta_{\text{شیشه}}=\frac{1.00\times0.50}{1.50}=\frac{1}{3}؛ پس θشیشه≈19.5∘\theta_{\text{شیشه}}\approx19.5^\circ که مطابق انتظار از زاویهٔ تابش کوچک‌تر است.

  3. چون دو وجه تیغه موازی‌اند، خط‌های عمود بر آن‌ها نیز موازی‌اند؛ بنابراین زاویهٔ تابش به وجه دوم همان θشیشه\theta_{\text{شیشه}} است.

  4. برای خروج از شیشه به هوا، دوباره قانون اسنل را به کار می‌بریم: 1.50sin⁡θشیشه=1.00sin⁡θخروج1.50\sin\theta_{\text{شیشه}}=1.00\sin\theta_{\text{خروج}}؛ در نتیجه sin⁡θخروج=1.50×13=0.50\sin\theta_{\text{خروج}}=1.50\times\frac{1}{3}=0.50.

  5. پس θخروج=30∘\theta_{\text{خروج}}=30^\circ؛ پرتو خروجی با پرتو ورودی موازی است، هرچند مسیر آن جابه‌جا شده است.

جواب: زاویهٔ شکست در شیشه تقریباً 19.5∘19.5^\circ و زاویهٔ خروج به هوا 30∘30^\circ است؛ پرتو خروجی با پرتو ورودی موازی است.

نکات مهم

  • در عبور موج از مرز دو محیط، بسامد ثابت می‌ماند و طول‌موج متناسب با تندی، طبق λ=v/f\lambda=v/f، تغییر می‌کند.
  • زاویه‌ها از خط عمود سنجیده می‌شوند و قانون n1sin⁡θ1=n2sin⁡θ2n_1\sin\theta_1=n_2\sin\theta_2 با n=c/vn=c/v نشان می‌دهد نور در ورود مایل به محیطی با ضریب شکست بیشتر، به خط عمود نزدیک می‌شود.
  • تفاوت ضریب شکست لایه‌های هوا مسیر نور را در سراب خم می‌کند و وابستگی ضریب شکست به طول‌موج باعث جدایی رنگ‌ها در منشور می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۸۹ تا ۹۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پرسش‌ها و مسئله‌های فصل ۳

در این درس یاد می‌گیری با تشخیص مدل فیزیکی مناسب، مسئله‌های اصلی نوسان، انرژی و آونگ، تشدید، موج و صوت و بازتاب را تحلیل کنی و رابطهٔ لازم برای حل آن‌ها را انتخاب کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است قدم‌های معمولی چند نفر، پلی بزرگ را به لرزش شدید بیندازد، اما یک ضربهٔ محکم فقط لرزشی کوتاه ایجاد کند؟

فقط بزرگی نیرو مهم نیست؛ زمان‌بندی وارد شدن آن هم اهمیت دارد. اگر نیروهای تکرارشونده با بسامدی نزدیک به بسامد طبیعی پل وارد شوند، می‌توانند انرژی نوسان آن را افزایش دهند و پدیدهٔ تشدید رخ دهد.

از مشخصه‌های نوسان تا معادلهٔ حرکت

از مشخصه‌های نوسان تا معادلهٔ حرکت

اگر حرکت وزنه‌ای روی فنر را با گوشی فیلم بگیری، چطور آن را توصیف می‌کنی؟ دامنه، یعنی AA، بیشترین فاصله از تعادل است؛ دوره، یعنی TT، زمان یک نوسان کامل است. بسامد تعداد نوسان‌ها در واحد زمان و بسامد زاویه‌ای آهنگ تغییر فاز نوسان است:

f=1Tω=2πf=2πTf=\frac{1}{T}\qquad \omega=2\pi f=\frac{2\pi}{T}

برای نوسانگر جرم‌وفنرِ بدون اصطکاک داریم:

T=2πmkT=2\pi\sqrt{\frac{m}{k}}

پس جرم بیشتر، نوسان را کندتر و فنر سفت‌تر، آن را سریع‌تر می‌کند. اگر ثابت فنر داده نشده ولی کشیدگی آن زیر یک وزنه معلوم باشد، ابتدا از تعادل قائم، یعنی kΔℓ=mgk\Delta\ell=mg، استفاده کن.

برای نوشتن معادلهٔ حرکت، فقط دانستن دامنه و دوره کافی نیست؛ وضعیت آغازین هم مهم است:

x(t)=Acos⁡(ωt+φ)x(t)=A\cos(\omega t+\varphi)

اگر جسم از بیشترین کشیدگی در جهت مثبت رها شود، φ=0\varphi=0 است. اما اگر فیلم را از لحظهٔ عبور جسم از تعادل شروع کنی، فاز آغازین متفاوت خواهد بود. بنابراین پیش از انتخاب معادله، بپرس: «در لحظهٔ شروع، جسم کجاست و به کدام سمت حرکت می‌کند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

انرژی نوسانگر و ساعت آونگ‌دار

انرژی نوسانگر و ساعت آونگ‌دار

جسمِ متصل به فنر چرا هنگام نزدیک‌شدن به تعادل تندتر می‌شود؟ اگر اصطکاک نباشد، انرژی مکانیکی ثابت می‌ماند؛ فقط انرژی پتانسیل کشسانی و جنبشی به یکدیگر تبدیل می‌شوند:

E=K+U=12kA2E=K+U=\frac12 kA^2، U=12kx2U=\frac12 kx^2، K=E−UK=E-U

در دو انتهای مسیر، تندی صفر و انرژی پتانسیل بیشینه است. در نقطهٔ تعادل، انرژی پتانسیل کشسانی صفر و تندی بیشینه است. پس برای یافتن تندی در یک مکان، می‌توان ابتدا انرژی جنبشی را پیدا کرد و سپس از K=12mv2K=\frac12 mv^2 کمک گرفت.

حالا ساعت آونگ‌دار را تصور کن. برای نوسان‌های با زاویهٔ کوچک، دورهٔ آونگ ساده از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

T=2πLgT=2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}

افزایش طول یا کاهش شتاب گرانش، دوره را بیشتر می‌کند. اگر ساعت با دورهٔ قبلی تنظیم شده باشد، طولانی‌ترشدن هر نوسان یعنی ساعت در مدت معیّن نوسان‌های کمتری می‌شمارد؛ بنابراین عقب می‌افتد. مثلاً گرم‌شدن میلهٔ آونگ، در صورت انبساط آن، طول را بیشتر می‌کند و ساعت عقب می‌افتد. جرم وزنه در این رابطه نقشی ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

تشدید؛ اهمیت زمان‌بندی نیرو

تشدید؛ اهمیت زمان‌بندی نیرو

آیا برای بالا بردن تاب، فقط محکم هل‌دادن کافی است؟ اگر هل‌ها را در زمان مناسب تکرار کنی، حتی با نیرویی کوچک می‌توانی دامنهٔ تاب را بیشتر کنی؛ اما هل‌دادنِ بی‌موقع ممکن است حرکتش را کند کند.

هر نوسانگر یک بسامد طبیعی دارد؛ یعنی اگر آن را از تعادل خارج و رها کنیم، با آن بسامد نوسان می‌کند. وقتی بسامد نیروی تکرارشوندهٔ بیرونی به بسامد طبیعی نزدیک باشد، انتقال انرژی به نوسانگر مؤثرتر می‌شود و دامنه می‌تواند بسیار افزایش یابد. این پدیده تشدید نام دارد.

حالا به پل برگردیم: قدم‌های هماهنگ عابران، نیروهایی تکرارشونده به پل وارد می‌کنند. اگر بسامد این نیروها نزدیک بسامد طبیعی یکی از نوسان‌های پل باشد، انرژی در چندین نوسان به پل منتقل می‌شود و لرزش بزرگی ایجاد می‌کند. پس بزرگی نیرو تنها عامل مهم نیست؛ زمان‌بندی آن هم اهمیت دارد. البته اتلاف انرژی، مثلاً بر اثر اصطکاک، رشد دامنه را محدود می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

موج و صوت؛ چه چیزی حرکت می‌کند؟

موج و صوت؛ چه چیزی حرکت می‌کند؟

وقتی یک سر طناب را بالا و پایین می‌بری، برآمدگی در طول طناب پیش می‌رود؛ اما هر جزء طناب نزدیک جای خودش نوسان می‌کند. پس تندی انتشار موج، همان تندی ذره‌های محیط نیست؛ موج انرژی را منتقل می‌کند، نه اینکه ذره‌ها را همراه خود تا انتهای طناب ببرد.

برای حل مسئله، نقش‌ها را جدا کن:

  • چشمه بسامد موج، یعنی ff، را تعیین می‌کند.
  • ویژگی‌های محیط تندی انتشار، یعنی vv، را تعیین می‌کنند؛ مثلاً کشش و جرم واحد طول ریسمان مهم‌اند.
  • طول‌موج از رابطهٔ v=fλv=f\lambda به دست می‌آید.

بنابراین اگر بسامد دستت را بیشتر کنی، ولی شرایط طناب ثابت بماند، تندی موج ثابت و طول‌موج کمتر می‌شود. اگر با همان بسامد، کشش طناب را افزایش دهی، تندی و طول‌موج هر دو بیشتر می‌شوند.

در صوت هم ذره‌های هوا حول جای تعادلشان، در راستای انتشار موج نوسان می‌کنند. در هوای یکسان و دمای ثابت، زیرتر بودن صدا به معنای سریع‌تر رسیدن آن نیست؛ بسامد بیشتر با طول‌موج کمتر همراه است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

بازتاب؛ از پژواک تا نور روی دیوار

بازتاب؛ از پژواک تا نور روی دیوار

اگر روبه‌روی صخره‌ای فریاد بزنی، ممکن است صدایت را دوباره بشنوی. موج صوتی به صخره می‌رسد و بخشی از آن به محیط قبلی برمی‌گردد؛ این پدیده بازتاب است.

برای تحلیل پژواک، مسیر موج را دنبال کن: صدا تا صخره می‌رود و دوباره نزد تو برمی‌گردد. پس اگر فاصله‌ات تا صخره dd و زمان شنیدن پژواک Δt\Delta t باشد، داریم:

2d=vΔt2d=v\Delta t

اشتباه رایج این است که مسیر رفت‌وبرگشت را همان فاصله تا صخره بگیریم!

در بازتاب نور، زاویهٔ بازتاب با زاویهٔ تابش برابر است؛ هر دو زاویه را نسبت به خط عمود بر سطح می‌سنجیم، نه خود سطح.

حالا چرا همهٔ دانش‌آموزان نقطهٔ لیزر روی دیوار را می‌بینند؟ دیوار در مقیاس کوچک ناهموار است و نور را در جهت‌های گوناگون بازتاب می‌دهد. در نتیجه، بخشی از نور به چشم هر دانش‌آموز می‌رسد. این بازتاب پخشیده قانون بازتاب را نقض نمی‌کند؛ جهت خط عمود در بخش‌های کوچک دیوار متفاوت است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی بین دو صخره ایستاده و از صخرهٔ نزدیک‌تر 240 m240\,\mathrm{m} فاصله دارد. پس از فریاد، اولین پژواک را در زمان 1.50 s1.50\,\mathrm{s} و پژواک دوم را 1.00 s1.00\,\mathrm{s} پس از پژواک اول می‌شنود. تندی صوت و فاصلهٔ دو صخره را پیدا کن.

  1. مدل را مشخص می‌کنیم: هر پژواک، حاصل رفتن صوت تا یک صخره و برگشتن آن است؛ پس مسیر پیموده‌شده دو برابر فاصلهٔ دانش‌آموز تا صخره است.

  2. اولین پژواک از صخرهٔ نزدیک‌تر می‌رسد. بنابراین تندی صوت برابر است با v=2d1t1=2×2401.50=320 m/sv=\frac{2d_1}{t_1}=\frac{2\times240}{1.50}=320\,\mathrm{m/s}.

  3. زمان پژواک دوم را باید از لحظهٔ فریاد حساب کنیم، نه از پژواک اول: t2=1.50+1.00=2.50 st_2=1.50+1.00=2.50\,\mathrm{s}.

  4. فاصلهٔ دانش‌آموز تا صخرهٔ دورتر برابر است با d2=vt22=320×2.502=400 md_2=\frac{vt_2}{2}=\frac{320\times2.50}{2}=400\,\mathrm{m}.

  5. چون دانش‌آموز بین دو صخره است، فاصلهٔ آن‌ها از جمع دو فاصله به دست می‌آید: D=d1+d2=240+400=640 mD=d_1+d_2=240+400=640\,\mathrm{m}. نکتهٔ کلیدی این بود که زمان پژواک برای مسیر رفت‌وبرگشت است.

جواب: تندی صوت 320 m/s320\,\mathrm{m/s} و فاصلهٔ دو صخره 640 m640\,\mathrm{m} است.

نکات مهم

  • در نوسان، رابطه‌های f=1/Tf=1/T و ω=2πf\omega=2\pi f مشخصه‌های زمانی را به هم پیوند می‌دهند و پایستگی انرژی، تبدیل انرژی جنبشی و پتانسیل را توضیح می‌دهد.
  • دورهٔ آونگ ساده در زاویه‌های کوچک به طول و شتاب گرانش وابسته است و در تشدید، نزدیک‌شدن بسامد محرک به بسامد طبیعی می‌تواند دامنه را بسیار افزایش دهد.
  • در موج، انرژی منتشر می‌شود و رابطهٔ v=fλv=f\lambda برقرار است؛ در بازتاب نیز باید مسیر موج و برابری زاویه‌های تابش و بازتاب نسبت به خط عمود را در نظر گرفت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۱ · صفحهٔ ۹۳ تا ۹۴ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۸ شکست موج

در این درس یاد می‌گیری شکست موج را با تغییر تندی و جبهه‌های موج توضیح بدهی، مسیر نور و تغییر طول‌موج آن را پیش‌بینی کنی و پدیده‌هایی مثل دیده‌شدن سکه در آب و جدایی رنگ‌ها را تحلیل کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است سکه‌ای که پشت لبهٔ فنجان پنهان است، فقط با ریختن آب دیده شود؛ بدون اینکه سکه یا سرت را حرکت بدهی؟

آب مسیر نورِ سکه را تغییر می‌دهد و باعث می‌شود بخشی از آن به چشم تو برسد. این تغییر مسیر در مرز آب و هوا، نمونه‌ای از شکست نور است.

چرا موج می‌پیچد؟

چرا موج می‌پیچد؟

تصور کن موج‌های دریا به‌صورت مایل به ساحلی شیب‌دار نزدیک می‌شوند. چرا مسیرشان کم‌کم تغییر می‌کند؟

برای فهمیدن این اتفاق، جبههٔ موج را در نظر بگیر: خطی که نقطه‌های هم‌فاز موج، مثلاً نقطه‌های روی یک تاج، را به هم وصل می‌کند. جهت انتشار موج بر جبههٔ آن عمود است.

در آب کم‌عمق‌ترِ نزدیک ساحل، تندی موج کمتر می‌شود. وقتی جبههٔ موج مایل به این ناحیه می‌رسد، یک سر آن زودتر وارد آب کم‌عمق می‌شود و آهسته‌تر پیش می‌رود؛ اما سر دیگر هنوز در آب عمیق‌تر، سریع‌تر حرکت می‌کند. درست مثل ردیفی از افراد که یک طرفشان آهسته‌تر راه برود، این ردیف می‌چرخد!

پس جبههٔ موج می‌چرخد و جهت انتشار هم تغییر می‌کند؛ این پدیده را شکست موج می‌نامیم. نزدیک ساحل، جبهه‌های موج معمولاً به موازات ساحل درمی‌آیند.

نکتهٔ مهم: اگر همهٔ قسمت‌های یک جبهه هم‌زمان وارد ناحیهٔ جدید شوند، تغییر تندی لزوماً باعث تغییر جهت نمی‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳

ضریب شکست و مسیر پرتو

ضریب شکست و مسیر پرتو

برای پیش‌بینی مسیر نور، اول باید بدانیم در هر محیط چقدر سریع حرکت می‌کند. ضریب شکست از رابطهٔ n=cvn=\frac{c}{v} به دست می‌آید؛ cc تندی نور در خلأ و vv تندی آن در محیط است. پس هرچه ضریب شکست بیشتر باشد، نور در آن محیط کندتر حرکت می‌کند.

حالا در نقطهٔ برخورد پرتو با مرز دو محیط، خطی عمود بر مرز تصور کن. زاویهٔ تابش و زاویهٔ شکست را از این خط عمود می‌سنجیم، نه از سطح مرز. قانون شکست می‌گوید:

n1sin⁡θ1=n2sin⁡θ2n_1\sin\theta_1=n_2\sin\theta_2

زیروندها نشان‌دهندهٔ محیط اول و دوم‌اند. اگر نور مایل وارد محیطی با ضریب شکست بیشتر شود، زاویه‌اش با خط عمود کوچک‌تر می‌شود؛ یعنی به عمود نزدیک می‌شود. در مسیر برعکس، از عمود دور می‌شود.

مثلاً نور هنگام عبور مایل از آب با n=1.3n=1.3 به شیشه با n=1.5n=1.5، به خط عمود نزدیک می‌شود. اگر نور از ابتدا در راستای عمود بتابد، با وجود تغییر تندی، جهتش تغییر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳

چه چیزی تغییر می‌کند؟

چه چیزی تغییر می‌کند؟

وقتی نور از هوا به شیشه می‌رسد، بخشی به هوا بازمی‌گردد و بخشی وارد شیشه می‌شود. برای مقایسهٔ این موج‌ها، اول سراغ ویژگی‌ای برو که ثابت می‌ماند: بسامد.

بسامد را چشمه تعیین می‌کند؛ مرز هوا و شیشه چشمهٔ تازه‌ای نیست که آهنگ نوسان نور را عوض کند. پس بسامد موج فرودی، بازتابیده و شکست‌یافته یکسان است.

اما تندی نور در شیشه کمتر از هواست. از رابطهٔ v=fλv=f\lambda نتیجه می‌گیریم که با ثابت‌ماندن بسامد، کاهش تندی به معنای کاهش طول‌موج است. در تصویر جبهه‌های موج، این یعنی فاصلهٔ جبهه‌های پیاپی در شیشه کمتر می‌شود؛ مثل ردیف‌هایی که با همان آهنگ قبلی وارد مسیر می‌شوند، اما آهسته‌تر جلو می‌روند و به هم نزدیک‌تر می‌شوند.

موج بازتابیده همچنان در هوا حرکت می‌کند؛ بنابراین تندی و طول‌موجش با موج فرودی برابر است، هرچند جهت حرکتش تغییر کرده است.

پس یادت بماند: برای نور واردشده به شیشه، تندی و طول‌موج کمتر می‌شوند، نه بسامد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴

سکهٔ پنهان چگونه پیدا می‌شود؟

سکهٔ پنهان چگونه پیدا می‌شود؟

سکه‌ای را کف فنجان بگذار و طوری نگاه کن که درست پشت لبهٔ فنجان پنهان شود. اگر بدون حرکت‌دادن سر یا سکه، آرام آب بریزی، سکه دیده می‌شود. سکه بالا نیامده؛ مسیر نور عوض شده است!

در فنجان خالی، لبهٔ فنجان جلوی رسیدن نور سکه به چشم تو را می‌گیرد. با اضافه‌شدن آب، نور سکه هنگام عبور مایل از آب به هوا می‌شکند و از خط عمود بر سطح آب دور می‌شود. به این ترتیب، بخشی از نور سکه می‌تواند از بالای لبهٔ فنجان به چشمت برسد.

برای رسم مسیر، از سکه پرتویی تا سطح آب بکش؛ سپس پرتو خروجی را دورتر از خط عمود، به‌سوی چشم رسم کن. چشم مسیر نور را مستقیم فرض می‌کند: اگر پرتو رسیده به چشم را به عقب، داخل آب امتداد بدهی، جای ظاهری سکه بالاتر از جای واقعی آن قرار می‌گیرد. به همین دلیل، کف استخر هم معمولاً کم‌عمق‌تر از واقعیت دیده می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴

آیا همهٔ رنگ‌ها یکسان می‌شکنند؟

آیا همهٔ رنگ‌ها یکسان می‌شکنند؟

اگر نور قرمز و آبی در شیشه هم‌مسیر باشند، آیا پس از خروج هم کنار هم می‌مانند؟ لزوماً نه! ضریب شکست شیشه به رنگ نور بستگی دارد و برای نور آبی بیشتر از نور قرمز است:

nآبی>nقرمزn_{\text{آبی}}>n_{\text{قرمز}}

پس نور آبی در شیشه کندتر از نور قرمز حرکت می‌کند. حالا فرض کن این دو نور با زاویهٔ تابش یکسان از شیشه وارد هوا شوند و هر دو بتوانند از مرز عبور کنند. طبق قانون شکست، با تقریب ضریب شکست هوا برابر با 11 داریم:

sin⁡θهوا=nشیشهsin⁡θشیشه\sin\theta_{\text{هوا}}=n_{\text{شیشه}}\sin\theta_{\text{شیشه}}

چون ضریب شکست برای آبی بزرگ‌تر است، زاویهٔ شکست آبی در هوا بیشتر می‌شود؛ یعنی آبی بیشتر از قرمز از خط عمود دور می‌شود. یادت باشد زاویه‌ها را از خط عمود می‌سنجیم، نه از سطح!

جدایی رنگ‌ها در منشور هم به همین وابستگی ضریب شکست به رنگ مربوط است. بنابراین اگر بخواهیم بفهمیم یک نور زرد خالص است یا ترکیبی از قرمز و سبز، می‌توانیم آن را از منشور بگذرانیم و ببینیم آیا به رنگ‌های سازنده جدا می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴

مثال حل‌شده

طول‌موج یک نور در هوا 600 nm600\,\mathrm{nm} و در شیشه 400 nm400\,\mathrm{nm} است. با فرض تندی نور در هوا برابر با c=3.0×108 m/sc=3.0\times10^8\,\mathrm{m/s}، بسامد نور، تندی آن در شیشه و ضریب شکست شیشه را بیاب.

  1. طول‌موج‌ها را به متر تبدیل می‌کنیم: λهوا=6.0×10−7 m\lambda_{\text{هوا}}=6.0\times10^{-7}\,\mathrm{m} و λشیشه=4.0×10−7 m\lambda_{\text{شیشه}}=4.0\times10^{-7}\,\mathrm{m}.

  2. بسامد را از مشخصه‌های نور در هوا می‌یابیم: f=cλهوا=3.0×1086.0×10−7=5.0×1014 Hzf=\dfrac{c}{\lambda_{\text{هوا}}}=\dfrac{3.0\times10^8}{6.0\times10^{-7}}=5.0\times10^{14}\,\mathrm{Hz}.

  3. نور با عبور از مرز، بسامدش را حفظ می‌کند؛ بنابراین همین بسامد را برای محاسبه در شیشه به کار می‌بریم.

  4. تندی در شیشه برابر است با v=fλشیشه=(5.0×1014)(4.0×10−7)=2.0×108 m/sv=f\lambda_{\text{شیشه}}=(5.0\times10^{14})(4.0\times10^{-7})=2.0\times10^8\,\mathrm{m/s}.

  5. ضریب شکست را حساب می‌کنیم: n=cv=3.0×1082.0×108=1.50n=\dfrac{c}{v}=\dfrac{3.0\times10^8}{2.0\times10^8}=1.50. کمترشدن تندی و طول‌موج در شیشه با یکدیگر سازگار است.

جواب: بسامد نور 5.0×1014 Hz5.0\times10^{14}\,\mathrm{Hz}، تندی آن در شیشه 2.0×108 m/s2.0\times10^8\,\mathrm{m/s} و ضریب شکست شیشه برای این نور 1.501.50 است.

نکات مهم

  • ورود مایل موج به ناحیه‌ای با تندی متفاوت، جبههٔ موج و جهت انتشار را تغییر می‌دهد و برای نور، مسیر با قانون n1sin⁡θ1=n2sin⁡θ2n_1\sin\theta_1=n_2\sin\theta_2 تعیین می‌شود.
  • هنگام عبور نور از مرز، بسامد ثابت می‌ماند و با توجه به v=fλv=f\lambda، طول‌موج متناسب با تندی تغییر می‌کند.
  • شکست نور می‌تواند سکهٔ پنهان را بدون جابه‌جایی آن آشکار کند و تفاوت ضریب شکست برای رنگ‌ها نیز می‌تواند باعث جدایی آن‌ها شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ فیزیک دوازدهم · رایگان