درس ۱ · صفحهٔ ۹۵ تا ۹۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۴ــ۱ اثر فوتوالکتریک و فوتون
در این درس یاد میگیری اثر فوتوالکتریک را با مدل فوتونی توضیح بدهی، نقش بسامد و شدت نور را از هم تشخیص بدهی و انرژی و شمار فوتونهای یک چشمۀ نور را محاسبه کنی.
پیش از شروع
چرا نور فرابنفش میتواند ورقههای یک برقنمای دارای بار منفی را به هم نزدیک کند، اما نور مرئی در همان آزمایش چنین اثری ندارد؟
نور فرابنفش میتواند الکترونها را از سطح کلاهک جدا کند؛ با کمشدن بار منفی برقنما، ورقهها به هم نزدیک میشوند. راز این تفاوت در انرژی هر بستۀ نور است، نه فقط در شدت روشنایی.
معمای خروج الکترونها
معمای خروج الکترونها
تصور کن دو چراغ داریم: یکی مرئی و دیگری فرابنفش. نور مرئی را به کلاهک برقنمای دارای بار منفی میتابانیم؛ ورقهها تغییری نمیکنند. اما با تاباندن فرابنفش، ورقهها به هم نزدیک میشوند. چه چیزی از برقنما خارج شده است؟ الکترونها! با خروج آنها، بار منفی برقنما کمتر میشود و دافعۀ ورقهها کاهش مییابد.
به خروج الکترون از سطح فلز بر اثر تابش نور مناسب، اثر فوتوالکتریک و به الکترون خارجشده، فوتوالکترون میگوییم. پس این پدیده صرفاً روشنشدن یا گرمشدن فلز نیست؛ الکترون واقعاً از آن جدا میشود.
مدل کلاسیکی میگفت میدان الکتریکی نور، الکترونهای فلز را به نوسان درمیآورد؛ بنابراین انتظار داشت این پدیده با هر بسامدی امکانپذیر باشد. همچنین پیشبینی میکرد در بسامد ثابت، نور شدیدتر الکترونهایی با انرژی جنبشی بیشتر آزاد کند. آزمایشها این پیشبینیها را تأیید نکردند. پس برای توضیح این رفتار نور، به دیدگاهی تازه نیاز داریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷
فوتون؛ بستۀ انرژی نور
فوتون؛ بستۀ انرژی نور
اینشتین پیشنهاد کرد برای توضیح اثر فوتوالکتریک، نور را مجموعهای از بستههای انرژی به نام فوتون در نظر بگیریم. انرژی هر فوتون به بسامد نور بستگی دارد:
در این رابطه، بسامد نور و ثابت پلانک است؛ مقدار آن برابر است با . پس هرچه بسامد نور بیشتر باشد، انرژی هر فوتون بیشتر است.
وقتی نور به فلز میتابد، هر فوتون با یک الکترون برهمکنش میکند. اگر انرژی فوتون کافی باشد، الکترون بیدرنگ از فلز خارج میشود. اما تمام انرژی دریافتی به حرکت الکترون تبدیل نمیشود: بخشی برای جداکردن آن از فلز مصرف میشود و باقیمانده، انرژی جنبشی الکترون خواهد بود.
برای تصور این تقسیم انرژی، به خرید با یک اسکناس فکر کن: بخشی از مبلغ را میپردازی و باقیمانده برایت میماند. اینجا هم انرژی لازم برای جداشدن، مانند مبلغ پرداختی است؛ فقط انرژی باقیمانده به حرکت الکترون میرسد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷
بسامد یا شدت؟
بسامد یا شدت؟
برای خروج الکترون از فلز، انرژی هر فوتون باید کافی باشد. بسامد آستانه، کمترین بسامد لازم برای این کار است و به جنس فلز بستگی دارد. اگر بسامد نور از آستانه کمتر باشد، حتی با شدیدترکردن نور هم الکترونی خارج نمیشود؛ چون فوتونها بیشتر میشوند، اما انرژی تکتک آنها همچنان ناکافی است.
حالا فرض کن بسامد نور برای خروج الکترون مناسب است. اگر بسامد را ثابت نگه داریم و شدت نور را افزایش دهیم، فوتونهای بیشتری در هر ثانیه به سطح میرسند؛ بنابراین تعداد فوتوالکترونها بیشتر میشود، نه انرژی جنبشی آنها. انرژی هر فوتون همچنان همان است.
برای یادآوری، بارانی با قطرههای هماندازه را تصور کن: بیشترشدن تعداد قطرهها به معنای بزرگترشدن هر قطره نیست! در نور تکفام هم باید «تعداد فوتونها» را از «انرژی هر فوتون» جدا کنیم. در مقابل، افزایش بسامد، انرژی هر فوتون را بیشتر میکند و انرژی جنبشی بیشینۀ فوتوالکترونها افزایش مییابد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷
انرژی و شمار فوتونها
انرژی و شمار فوتونها
برای بررسی نور یک لامپ، باید انرژی هر فوتون را از انرژی کل تابش جدا کنیم؛ مثل تفاوت قیمت یک بلیت با هزینۀ همۀ بلیتها.
انرژی فوتونها بسیار کوچک است، پس معمولاً آن را با الکترونولت بیان میکنیم:
برای تبدیل انرژی از ژول به الکترونولت، مقدار آن را بر این ضریب تقسیم میکنیم. الکترونولت یکای انرژی است، نه ولتاژ!
اگر طول موج نور را داشته باشیم، از رابطۀ زیر استفاده میکنیم:
با انتخاب ، کافی است طول موج را برحسب بگذاریم تا انرژی برحسب به دست آید.
حالا برای شمردن فوتونهای گسیلشده، انرژی کل تابش در مدت موردنظر را از توان چشمه پیدا میکنیم:
سپس آن را بر انرژی یک فوتون تقسیم میکنیم:
پیش از تقسیم، یکای دو انرژی باید یکسان باشد. برای شمار فوتونها در هر ثانیه نیز زمان را برابر میگذاریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸
مدل موجی هنوز کاربرد دارد
مدل موجی هنوز کاربرد دارد
آیا چون مدل موجی نتوانست اثر فوتوالکتریک را درست توضیح بدهد، باید تمام دانستههای موجیِ نور را کنار بگذاریم؟ نه؛ ناتوانی در توضیح یک پدیده، به معنای بیفایدهبودن یک مدل نیست.
مدل موجی همچنان برای توضیح پدیدههایی مانند تداخل و پراش نور کاربرد دارد. اما برای توضیح خروج الکترونها از فلز در اثر تابش نور، به مدل فوتونی نیاز داریم. موفقیت توضیح اینشتین نشان داد که مدل موجی بهتنهایی تصویر کاملی از رفتار نور نمیدهد؛ نه اینکه همۀ پیشبینیهایش نادرست باشد.
مثل نقشههای گوشی: نقشۀ خیابانها برای پیدا کردن مسیر مناسب است، اما برای شناخت ارتفاع کوهها به نقشۀ دیگری نیاز داری. محدودبودن اطلاعات یک نقشه، آن را بیارزش نمیکند. در فیزیک هم باید بدانیم هر مدل کدام پدیدهها را میتواند توضیح دهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹
مثال حلشده
یک چشمۀ نور تکفام، توان تابشی و طول موج دارد. انرژی هر فوتون را برحسب الکترونولت و شمار فوتونهای گسیلشده در هر ثانیه را بیاب. از و استفاده کن.
ابتدا انرژی یک فوتون را از طول موج به دست میآوریم: .
با جایگذاری داریم: .
برای استفاده از توان برحسب وات، انرژی هر فوتون را به ژول تبدیل میکنیم: .
انرژی کل گسیلشده در یک ثانیه برابر است با: .
انرژی کل را بر انرژی یک فوتون تقسیم میکنیم: . یکاهای انرژی حذف میشوند و حاصل، شمار فوتونهاست.
نکات مهم
- اثر فوتوالکتریک خروج الکترون از فلز بر اثر نور مناسب است و مدل فوتونی آن را توضیح میدهد، بیآنکه کاربرد مدل موجی نور کنار گذاشته شود.
- بسامد، انرژی هر فوتون را تعیین میکند و باید دستکم برابر آستانۀ فلز باشد؛ افزایش شدت در بسامد ثابت و بالاتر از آستانه، تعداد فوتوالکترونها را بیشتر میکند، نه انرژی جنبشی آنها را.
- برای محاسبۀ انرژی هر فوتون از و برای شمار فوتونها از استفاده میکنیم و انرژیها را پیش از تقسیم به یکای یکسان میبریم.