۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۴ فیزیک دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«آشنایی با فیزیک اتمی و هسته‌ای»: ۷ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۹۵ تا ۱۳۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۹۵ تا ۹۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ــ۱ اثر فوتوالکتریک و فوتون

در این درس یاد می‌گیری اثر فوتوالکتریک را با مدل فوتونی توضیح بدهی، نقش بسامد و شدت نور را از هم تشخیص بدهی و انرژی و شمار فوتون‌های یک چشمۀ نور را محاسبه کنی.

پیش از شروع

چرا نور فرابنفش می‌تواند ورقه‌های یک برق‌نمای دارای بار منفی را به هم نزدیک کند، اما نور مرئی در همان آزمایش چنین اثری ندارد؟

نور فرابنفش می‌تواند الکترون‌ها را از سطح کلاهک جدا کند؛ با کم‌شدن بار منفی برق‌نما، ورقه‌ها به هم نزدیک می‌شوند. راز این تفاوت در انرژی هر بستۀ نور است، نه فقط در شدت روشنایی.

معمای خروج الکترون‌ها

معمای خروج الکترون‌ها

تصور کن دو چراغ داریم: یکی مرئی و دیگری فرابنفش. نور مرئی را به کلاهک برق‌نمای دارای بار منفی می‌تابانیم؛ ورقه‌ها تغییری نمی‌کنند. اما با تاباندن فرابنفش، ورقه‌ها به هم نزدیک می‌شوند. چه چیزی از برق‌نما خارج شده است؟ الکترون‌ها! با خروج آن‌ها، بار منفی برق‌نما کمتر می‌شود و دافعۀ ورقه‌ها کاهش می‌یابد.

به خروج الکترون از سطح فلز بر اثر تابش نور مناسب، اثر فوتوالکتریک و به الکترون خارج‌شده، فوتوالکترون می‌گوییم. پس این پدیده صرفاً روشن‌شدن یا گرم‌شدن فلز نیست؛ الکترون واقعاً از آن جدا می‌شود.

مدل کلاسیکی می‌گفت میدان الکتریکی نور، الکترون‌های فلز را به نوسان درمی‌آورد؛ بنابراین انتظار داشت این پدیده با هر بسامدی امکان‌پذیر باشد. همچنین پیش‌بینی می‌کرد در بسامد ثابت، نور شدیدتر الکترون‌هایی با انرژی جنبشی بیشتر آزاد کند. آزمایش‌ها این پیش‌بینی‌ها را تأیید نکردند. پس برای توضیح این رفتار نور، به دیدگاهی تازه نیاز داریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

فوتون؛ بستۀ انرژی نور

فوتون؛ بستۀ انرژی نور

اینشتین پیشنهاد کرد برای توضیح اثر فوتوالکتریک، نور را مجموعه‌ای از بسته‌های انرژی به نام فوتون در نظر بگیریم. انرژی هر فوتون به بسامد نور بستگی دارد:

E=hfE=hf

در این رابطه، ff بسامد نور و hh ثابت پلانک است؛ مقدار آن برابر است با h=6.63×10−34 J⋅sh=6.63\times10^{-34}\,\mathrm{J\cdot s}. پس هرچه بسامد نور بیشتر باشد، انرژی هر فوتون بیشتر است.

وقتی نور به فلز می‌تابد، هر فوتون با یک الکترون برهم‌کنش می‌کند. اگر انرژی فوتون کافی باشد، الکترون بی‌درنگ از فلز خارج می‌شود. اما تمام انرژی دریافتی به حرکت الکترون تبدیل نمی‌شود: بخشی برای جداکردن آن از فلز مصرف می‌شود و باقی‌مانده، انرژی جنبشی الکترون خواهد بود.

برای تصور این تقسیم انرژی، به خرید با یک اسکناس فکر کن: بخشی از مبلغ را می‌پردازی و باقی‌مانده برایت می‌ماند. اینجا هم انرژی لازم برای جداشدن، مانند مبلغ پرداختی است؛ فقط انرژی باقی‌مانده به حرکت الکترون می‌رسد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

بسامد یا شدت؟

بسامد یا شدت؟

برای خروج الکترون از فلز، انرژی هر فوتون باید کافی باشد. بسامد آستانه، کمترین بسامد لازم برای این کار است و به جنس فلز بستگی دارد. اگر بسامد نور از آستانه کمتر باشد، حتی با شدیدترکردن نور هم الکترونی خارج نمی‌شود؛ چون فوتون‌ها بیشتر می‌شوند، اما انرژی تک‌تک آن‌ها همچنان ناکافی است.

حالا فرض کن بسامد نور برای خروج الکترون مناسب است. اگر بسامد را ثابت نگه داریم و شدت نور را افزایش دهیم، فوتون‌های بیشتری در هر ثانیه به سطح می‌رسند؛ بنابراین تعداد فوتوالکترون‌ها بیشتر می‌شود، نه انرژی جنبشی آن‌ها. انرژی هر فوتون همچنان همان E=hfE=hf است.

برای یادآوری، بارانی با قطره‌های هم‌اندازه را تصور کن: بیشترشدن تعداد قطره‌ها به معنای بزرگ‌ترشدن هر قطره نیست! در نور تکفام هم باید «تعداد فوتون‌ها» را از «انرژی هر فوتون» جدا کنیم. در مقابل، افزایش بسامد، انرژی هر فوتون را بیشتر می‌کند و انرژی جنبشی بیشینۀ فوتوالکترون‌ها افزایش می‌یابد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

انرژی و شمار فوتون‌ها

انرژی و شمار فوتون‌ها

برای بررسی نور یک لامپ، باید انرژی هر فوتون را از انرژی کل تابش جدا کنیم؛ مثل تفاوت قیمت یک بلیت با هزینۀ همۀ بلیت‌ها.

انرژی فوتون‌ها بسیار کوچک است، پس معمولاً آن را با الکترون‌ولت بیان می‌کنیم:

1 eV=1.60×10−19 J1\,\mathrm{eV}=1.60\times10^{-19}\,\mathrm{J}

برای تبدیل انرژی از ژول به الکترون‌ولت، مقدار آن را بر این ضریب تقسیم می‌کنیم. الکترون‌ولت یکای انرژی است، نه ولتاژ!

اگر طول موج نور را داشته باشیم، از رابطۀ زیر استفاده می‌کنیم:

Eفوتون=hf=hcλE_{\text{فوتون}}=hf=\dfrac{hc}{\lambda}

با انتخاب hc=1240 eV⋅nmhc=1240\,\mathrm{eV\cdot nm}، کافی است طول موج را برحسب nm\mathrm{nm} بگذاریم تا انرژی برحسب eV\mathrm{eV} به دست آید.

حالا برای شمردن فوتون‌های گسیل‌شده، انرژی کل تابش در مدت موردنظر را از توان چشمه پیدا می‌کنیم:

Eکل=PtE_{\text{کل}}=Pt

سپس آن را بر انرژی یک فوتون تقسیم می‌کنیم:

N=EکلEفوتون=PtEفوتونN=\dfrac{E_{\text{کل}}}{E_{\text{فوتون}}}=\dfrac{Pt}{E_{\text{فوتون}}}

پیش از تقسیم، یکای دو انرژی باید یکسان باشد. برای شمار فوتون‌ها در هر ثانیه نیز زمان را برابر 1 s1\,\mathrm{s} می‌گذاریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

مدل موجی هنوز کاربرد دارد

مدل موجی هنوز کاربرد دارد

آیا چون مدل موجی نتوانست اثر فوتوالکتریک را درست توضیح بدهد، باید تمام دانسته‌های موجیِ نور را کنار بگذاریم؟ نه؛ ناتوانی در توضیح یک پدیده، به معنای بی‌فایده‌بودن یک مدل نیست.

مدل موجی همچنان برای توضیح پدیده‌هایی مانند تداخل و پراش نور کاربرد دارد. اما برای توضیح خروج الکترون‌ها از فلز در اثر تابش نور، به مدل فوتونی نیاز داریم. موفقیت توضیح اینشتین نشان داد که مدل موجی به‌تنهایی تصویر کاملی از رفتار نور نمی‌دهد؛ نه اینکه همۀ پیش‌بینی‌هایش نادرست باشد.

مثل نقشه‌های گوشی: نقشۀ خیابان‌ها برای پیدا کردن مسیر مناسب است، اما برای شناخت ارتفاع کوه‌ها به نقشۀ دیگری نیاز داری. محدودبودن اطلاعات یک نقشه، آن را بی‌ارزش نمی‌کند. در فیزیک هم باید بدانیم هر مدل کدام پدیده‌ها را می‌تواند توضیح دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹

مثال حل‌شده

یک چشمۀ نور تکفام، توان تابشی 20 W20\,\mathrm{W} و طول موج 620 nm620\,\mathrm{nm} دارد. انرژی هر فوتون را برحسب الکترون‌ولت و شمار فوتون‌های گسیل‌شده در هر ثانیه را بیاب. از hc=1240 eV⋅nmhc=1240\,\mathrm{eV\cdot nm} و 1 eV=1.60×10−19 J1\,\mathrm{eV}=1.60\times10^{-19}\,\mathrm{J} استفاده کن.

  1. ابتدا انرژی یک فوتون را از طول موج به دست می‌آوریم: Eγ=hc/λE_\gamma=hc/\lambda.

  2. با جای‌گذاری داریم: Eγ=1240 eV⋅nm620 nm=2.00 eVE_\gamma=\frac{1240\,\mathrm{eV\cdot nm}}{620\,\mathrm{nm}}=2.00\,\mathrm{eV}.

  3. برای استفاده از توان برحسب وات، انرژی هر فوتون را به ژول تبدیل می‌کنیم: Eγ=2.00×1.60×10−19=3.20×10−19 JE_\gamma=2.00\times1.60\times10^{-19}=3.20\times10^{-19}\,\mathrm{J}.

  4. انرژی کل گسیل‌شده در یک ثانیه برابر است با: Eکل=Pt=(20 W)(1 s)=20 JE_{\text{کل}}=Pt=(20\,\mathrm{W})(1\,\mathrm{s})=20\,\mathrm{J}.

  5. انرژی کل را بر انرژی یک فوتون تقسیم می‌کنیم: N=EکلEγ=20 J3.20×10−19 J=6.25×1019N=\frac{E_{\text{کل}}}{E_\gamma}=\frac{20\,\mathrm{J}}{3.20\times10^{-19}\,\mathrm{J}}=6.25\times10^{19}. یکاهای انرژی حذف می‌شوند و حاصل، شمار فوتون‌هاست.

جواب: انرژی هر فوتون 2.00 eV2.00\,\mathrm{eV} است و چشمه در هر ثانیه تقریباً 6.25×10196.25\times10^{19} فوتون گسیل می‌کند.

نکات مهم

  • اثر فوتوالکتریک خروج الکترون از فلز بر اثر نور مناسب است و مدل فوتونی آن را توضیح می‌دهد، بی‌آنکه کاربرد مدل موجی نور کنار گذاشته شود.
  • بسامد، انرژی هر فوتون را تعیین می‌کند و باید دست‌کم برابر آستانۀ فلز باشد؛ افزایش شدت در بسامد ثابت و بالاتر از آستانه، تعداد فوتوالکترون‌ها را بیشتر می‌کند، نه انرژی جنبشی آن‌ها را.
  • برای محاسبۀ انرژی هر فوتون از E=hf=hc/λE=hf=hc/\lambda و برای شمار فوتون‌ها از N=Pt/EN=Pt/E استفاده می‌کنیم و انرژی‌ها را پیش از تقسیم به یکای یکسان می‌بریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۹۹ تا ۱۰۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ــ۲ طیف خطی

در این درس یاد می‌گیری طیف پیوسته و خطی را از هم تشخیص بدهی و با رابطه‌های بالمر و ریدبرگ، طول‌موج خط‌های هیدروژن و حدهای طول‌موج هر رشته را به دست بیاوری.

پیش از شروع

اگر نور دو لامپِ حاوی گازهای ناشناخته را از منشور بگذرانیم، آیا می‌توانیم فقط از روی خط‌های رنگی بفهمیم گازهایشان یکسان‌اند یا متفاوت؟

بله؛ اتم‌های هر گاز مجموعهٔ ویژه‌ای از طول‌موج‌ها را گسیل می‌کنند و خط‌های طیفشان مثل یک نشانهٔ شناسایی است. در این درس می‌بینی این خط‌ها چگونه تشکیل می‌شوند و طول‌موج خط‌های هیدروژن را چطور می‌توان حساب کرد.

رنگین‌کمان پیوسته یا خط‌های جدا؟

رنگین‌کمان پیوسته یا خط‌های جدا؟

نور رشتۀ داغ یک لامپ را تصور کن. اگر آن را از منشور بگذرانیم، در بخش مرئی نواری رنگی می‌بینیم که رنگ‌هایش بدون فاصله به هم می‌رسند؛ شبیه رنگین‌کمان. این طیف پیوسته است: گستره‌ای پیوسته از طول‌موج‌ها در نور وجود دارد، نه فقط چند طول‌موج جدا.

اما گاز رقیق و کم‌فشار، هنگام گسیل نور، فقط طول‌موج‌های معینی تولید می‌کند. پس بعد از جداشدن طول‌موج‌ها، به‌جای نوار پیوسته، چند خط روشن با فاصله‌های تاریک می‌بینیم. به این الگو طیف گسیلی خطی می‌گوییم؛ فاصله‌های تاریک یعنی در آن بخش‌ها نوری گسیل نشده است.

چرا این دو فرق دارند؟ در جامد، اتم‌ها برهم‌کنش قوی دارند؛ اما در گاز رقیق، اتم‌ها از این برهم‌کنش‌های قوی آزادند. بنابراین نباید انتظار داشته باشیم نور هر دو، الگوی یکسانی بسازد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹

طیف، نشانهٔ شناسایی گاز

طیف، نشانهٔ شناسایی گاز

تصور کن دو لامپ شیشه‌ای داریم که داخل هرکدام گازی کم‌فشار است. چطور از نورشان سرنخی دربارهٔ گاز درونشان پیدا کنیم؟

در دو سر هر لامپ، دو الکترود قرار دارد: آند به پایانهٔ مثبت و کاتد به پایانهٔ منفی منبع ولتاژ بالا وصل می‌شود. ولتاژ بالا باعث تخلیهٔ الکتریکی در گاز می‌شود و اتم‌های گاز نور گسیل می‌کنند.

حالا نور را از شکاف و سپس منشور می‌گذرانیم. منشور طول‌موج‌های مختلف را از هم جدا می‌کند و خط‌های طیف دیده می‌شوند. جای این خط‌ها به نوع گاز بستگی دارد؛ پس می‌توان الگوی خط‌ها را مانند «اثر انگشت» گاز، با طیف گازهای شناخته‌شده مقایسه کرد.

برای نمونه، نئونِ تابلوهای نورانی و جیوهٔ درون لامپ‌های جیوه‌ای، طیف‌های خطی متفاوتی دارند. رنگی که با چشم می‌بینیم حاصل نورهای گسیل‌شده است؛ اما برای شناسایی گاز، بررسی خط‌های جداشده سرنخ دقیق‌تری می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰

حساب‌کردن خط‌های بالمر

حساب‌کردن خط‌های بالمر

خط‌های روشن هیدروژن روی پرده، جای دلخواهی ندارند؛ هر خط طول‌موج مشخصی دارد. بالمر رابطه‌ای پیدا کرد که جای این خط‌ها را با محاسبه تعیین می‌کند:

λ=(364.56 nm)n2n2−22\lambda=(364.56\,\mathrm{nm})\frac{n^2}{n^2-2^2}

در این رابطه، λ\lambda طول‌موج خط است و nn باید عددی صحیح و دست‌کم برابر با 33 باشد. یعنی نمی‌توانیم هر عدد دلخواهی را جای آن بگذاریم؛ مجازبودن مقدارهای جداگانهٔ nn با جداجدا بودن خط‌های طیف سازگار است.

برای استفاده از رابطه، ابتدا مقدار مجاز nn را انتخاب می‌کنیم، سپس مربع آن را در صورت و مخرج می‌گذاریم. چون ضریب رابطه برحسب nm\mathrm{nm} است، طول‌موج نیز با همین واحد به دست می‌آید.

مقدارهای n=3،4،5،6n=3،4،5،6 به‌ترتیب به خط قرمز، خط آبی و دو خط بنفش مربوط‌اند. این چهار خط در ناحیهٔ مرئی‌اند، اما نباید نتیجه بگیریم که همهٔ خط‌های رشتهٔ بالمر مرئی هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰

ریدبرگ و رشته‌های دیگر

ریدبرگ و رشته‌های دیگر

آیا همهٔ خط‌های طیف هیدروژن را می‌توان با چشم دید؟ نه؛ بالمر فقط یکی از رشته‌های طیفی هیدروژن است. رابطهٔ عمومی‌تر ریدبرگ، خط‌های رشته‌های دیگر را هم به دست می‌دهد:

1λ=R(1n′2−1n2)\frac{1}{\lambda}=R\left(\frac{1}{n'^2}-\frac{1}{n^2}\right)

در این رابطه، n′n' عدد صحیح مثبتی است که رشته را مشخص می‌کند. برای انتخاب خط‌های همان رشته، nn را تغییر می‌دهیم؛ اما باید عدد صحیح و بزرگ‌تر از n′n' باشد. مثلاً در رشتهٔ پاشن با n′=3n'=3، مقدارهای مجاز از n=4n=4 شروع می‌شوند.

اگر طول‌موج را برحسب nm\mathrm{nm} بخواهیم، می‌توانیم برای محاسبهٔ ساده‌تر از R≈0.011 (nm)−1R\approx0.011\,(\mathrm{nm})^{-1} استفاده کنیم. دقت کن: سمت چپ رابطه وارون طول‌موج است، نه خود طول‌موج!

رشتهٔ لیمان در فرابنفش، بالمر در مرئی و فرابنفش، و پاشن، براکت و پفوند در فروسرخ‌اند. پس مثل نور فروسرخ کنترل تلویزیون، دیده‌نشدن نور به معنی نبودن آن نیست. لازم نیست مقدار n′n' رشته‌ها را حفظ کنی؛ در مسئله به تو داده می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱

دو سرِ یک رشتهٔ طیفی

دو سرِ یک رشتهٔ طیفی

در هر رشته، n′n' ثابت است؛ پس برای پیدا کردن دو سرِ طول‌موج‌ها فقط باید ببینیم تغییر nn چه اثری دارد:

1λ=R(1n′2−1n2)\frac{1}{\lambda}=R\left(\frac{1}{n'^2}-\frac{1}{n^2}\right)

بلندترین طول‌موج: کوچک‌ترین مقدار مجازِ nn، یعنی n=n′+1n=n'+1، کوچک‌ترین اختلاف داخل پرانتز را می‌دهد. در نتیجه، 1λ\frac{1}{\lambda} کمترین و خودِ λ\lambda بیشترین مقدار را دارد. پس اولین خط هر رشته، بلندترین طول‌موج آن است.

حد کوتاه‌ترین طول‌موج: هرچه nn بزرگ‌تر شود، 1n2\frac{1}{n^2} کوچک‌تر می‌شود؛ بنابراین مقدار داخل پرانتز افزایش می‌یابد و طول‌موج کاهش پیدا می‌کند. وقتی n→∞n\to\infty، جملهٔ 1n2\frac{1}{n^2} به صفر میل می‌کند و داریم:

λmin⁡=n′2R\lambda_{\min}=\frac{n'^2}{R}

این مقدار حدّ طول‌موج‌هاست، نه خطی با یک مقدار صحیح و محدودِ nn. مثل نزدیک‌شدن به انتهای یک مسیر، طول‌موج‌ها به این حد نزدیک و نزدیک‌تر می‌شوند.

یادت باشد: افزایش 1λ\frac{1}{\lambda} یعنی کاهش λ\lambda، نه افزایش آن!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

مثال حل‌شده

طول‌موج اولین و دومین خط رشتهٔ پاشنِ هیدروژن را پیدا کن و ناحیهٔ طیفی آن‌ها را مشخص کن. داده‌ها: n′=3n'=3 و R≈0.011 (nm)−1R\approx0.011\,(\mathrm{nm})^{-1}.

  1. ابتدا خط‌ها را مشخص می‌کنیم: چون n>n′n>n'، اولین خط با n=4n=4 و دومین خط با n=5n=5 متناظر است.

  2. رابطهٔ ریدبرگ را برای این رشته می‌نویسیم: 1λ=R(132−1n2)\frac{1}{\lambda}=R\left(\frac{1}{3^2}-\frac{1}{n^2}\right). چون واحد ثابت ریدبرگ (nm)−1(\mathrm{nm})^{-1} است، طول‌موج برحسب nm\mathrm{nm} به دست می‌آید.

  3. برای خط نخست: 1λ1=0.011(19−116)=0.011×7144 (nm)−1\frac{1}{\lambda_1}=0.011\left(\frac{1}{9}-\frac{1}{16}\right)=0.011\times\frac{7}{144}\,(\mathrm{nm})^{-1}. با معکوس‌کردن نتیجه داریم: λ1≈1870 nm\lambda_1\approx1870\,\mathrm{nm}.

  4. برای خط دوم: 1λ2=0.011(19−125)=0.011×16225 (nm)−1\frac{1}{\lambda_2}=0.011\left(\frac{1}{9}-\frac{1}{25}\right)=0.011\times\frac{16}{225}\,(\mathrm{nm})^{-1}. پس λ2≈1278 nm\lambda_2\approx1278\,\mathrm{nm}.

  5. هر دو طول‌موج از انتهای قرمزِ گسترهٔ مرئی، حدود 750 nm750\,\mathrm{nm}، بزرگ‌ترند؛ بنابراین هر دو فروسرخ‌اند. همچنین کمترشدن طول‌موج خط دوم با افزایش nn سازگار است.

جواب: طول‌موج دو خط نخست رشتهٔ پاشن تقریباً 1870 nm1870\,\mathrm{nm} و 1278 nm1278\,\mathrm{nm} است؛ هر دو در ناحیهٔ فروسرخ‌اند.

نکات مهم

  • جامد داغ طیف پیوسته ایجاد می‌کند، اما گاز رقیق و کم‌فشار طیف خطیِ مشخصی دارد که به شناسایی نوع گاز کمک می‌کند.
  • رابطهٔ بالمر طول‌موج خط‌های یک رشتهٔ هیدروژن را می‌دهد و رابطهٔ ریدبرگ با انتخاب n′n'، رشته‌های مختلف آن را توصیف می‌کند.
  • در هر رشته، بلندترین طول‌موج با n=n′+1n=n'+1 و حد کوتاه‌ترین طول‌موج با n→∞n\to\infty به دست می‌آید و این حد صفر نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۰۳ تا ۱۱۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ۳ مدل اتم رادرفورد ـ بور

در این درس یاد می‌گیری چگونه شواهد آزمایش رادرفورد به مدل هسته‌ای انجامید، بور پایداری و طیف هیدروژن را توضیح داد و چگونه از ترازهای انرژی، انرژی یونش و طول‌موج فوتونِ یک گذار را حساب کنی و محدودیت‌های مدل بور را بشناسی.

پیش از شروع

اگر اتم بیشتر فضای خالی است، چرا بعضی ذره‌های آلفا پس از برخورد به ورقهٔ نازک طلا به عقب برمی‌گردند؟

رادرفورد نتیجه گرفت که بار مثبت و بخش عمدهٔ جرم اتم در هسته‌ای بسیار کوچک متمرکز است؛ نزدیک‌شدن ذرهٔ آلفا به این هسته می‌تواند مسیرش را شدیداً تغییر دهد. این کشف، مدل اتم را عوض کرد، اما هنوز یک معما باقی بود: چرا الکترون‌ها روی هسته سقوط نمی‌کنند؟

از کیک کشمشی تا هسته

از کیک کشمشی تا هسته

تصور کن توپ را به کاغذ نازکی بزنی و توپ برگردد! شگفتی رادرفورد هم شبیه همین بود.

در مدل تامسون، بار مثبت در سراسر اتم پخش بود و الکترون‌ها مانند کشمش‌های کیک در آن قرار داشتند. پس انتظار می‌رفت ذره‌های مثبت آلفا از ورقهٔ نازک طلا با انحراف بسیار کمی بگذرند.

بیشتر ذره‌ها همین رفتار را داشتند؛ اما تعداد کمی شدیداً منحرف شدند و حتی برگشتند! رادرفورد نتیجه گرفت:

  • عبور بیشتر ذره‌ها نشان می‌دهد بیشتر فضای اتم خالی است.
  • انحراف شدید تعداد کمی از آن‌ها نشان می‌دهد بار مثبت و تقریباً همهٔ جرم اتم در هسته‌ای کوچک و چگال متمرکز است؛ هستهٔ مثبت، آلفای مثبت را دفع می‌کند.

اما مدل هسته‌ای هنوز مشکل داشت: الکترونِ ساکن بر اثر جاذبه به هسته سقوط می‌کرد. الکترونِ در حال گردش هم طبق فیزیک کلاسیک، چون شتاب داشت، باید تابش می‌کرد و انرژی از دست می‌داد؛ در نتیجه به هسته نزدیک می‌شد و سرانجام فرو می‌افتاد. تغییر تدریجی بسامد تابش نیز طیفی پیوسته پیش‌بینی می‌کرد، نه طیف خطی مشاهده‌شده. پس کشف هسته، پایان مسئله نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

مدارهای مجاز، نه هر مداری

مدارهای مجاز، نه هر مداری

اگر قرار بود الکترون هنگام گردش دور هسته پیوسته انرژی از دست بدهد، اتم پایدار نمی‌ماند. بور فرض تازه‌ای مطرح کرد: الکترون فقط می‌تواند در مدارهای معینی قرار بگیرد و تا وقتی در یکی از این مدارهاست، تابش نمی‌کند. به چنین حالتی، حالت مانا می‌گوییم.

برای تصور «مجاز بودن»، پله‌های یک نردبان را در نظر بگیر: می‌توانی روی هر پله بایستی، اما بین دو پله، جای ایستادن نداری! در مدل بور نیز شعاع و انرژی الکترون هر مقداری نیست؛ مقدارهای گسسته و مشخصی دارد.

برای اتم هیدروژن:

rn=a0n2r_n=a_0n^2

En=−13.6 eVn2E_n=\frac{-13.6\,\mathrm{eV}}{n^2}

در این رابطه‌ها، n=1,2,3,…n=1,2,3,\ldots شمارهٔ مدار یا عدد کوانتومی است و a0=5.29×10−11 ma_0=5.29\times10^{-11}\,\mathrm{m} شعاع کوچک‌ترین مدار است. با افزایش nn، شعاع مدار بیشتر می‌شود و انرژی، با آنکه همچنان منفی است، به صفر نزدیک‌تر می‌شود.

نکتهٔ مهم این است: مانا بودن به معنی ساکن بودن الکترون نیست؛ یعنی الکترون در آن مدار تابش نمی‌کند و انرژی‌اش ثابت می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۵

از حالت پایه تا یونش

از حالت پایه تا یونش

ترازهای انرژی هیدروژن را مثل پله‌های یک چاه تصور کن: پایین‌ترین پله، حالت پایه است؛ الکترون در این حالت عدد کوانتومی n=1n=1 و انرژی E1=−13.6 eVE_1=-13.6\,\mathrm{eV} دارد. ترازهای بالاتر، حالت‌های برانگیخته هستند. در دمای اتاق، الکترون اتم هیدروژن اغلب در حالت پایه است.

منفی‌بودن انرژی یعنی الکترون هنوز به اتم مقید است؛ نه اینکه «انرژی ندارد»! با بالارفتن از ترازها، انرژی کمتر منفی می‌شود و ترازها به هم نزدیک‌تر می‌شوند. مرز جداشدن الکترون را با n→∞n\to\infty و انرژی E∞=0E_\infty=0 نشان می‌دهیم.

همان‌طور که برای بیرون‌آوردن یک توپ از چاه باید انرژی بدهی، برای جداکردن الکترون هم باید انرژی فراهم کنی. انرژی یونش از حالت پایه در هیدروژن برابر 13.6 eV13.6\,\mathrm{eV} است؛ یعنی انرژی لازم برای رساندن الکترون از حالت پایه به مرز جدایی. با جداشدن الکترون، یون مثبت H+\mathrm{H}^+ باقی می‌ماند. پس برانگیخته‌شدن لزوماً به معنای جداشدن از اتم نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶

جهش الکترون و رنگ نور

جهش الکترون و رنگ نور

الکترون در مدار مانا تابش نمی‌کند؛ اما اگر از تراز بالاتر به تراز پایین‌تر برود، انرژی از دست می‌دهد. این انرژی به صورت یک فوتون گسیل می‌شود:

hf=EU−EL=hcλhf=E_U-E_L=\dfrac{hc}{\lambda}

در این رابطه، EUE_U انرژی تراز بالاتر و ELE_L انرژی تراز پایین‌تر است. با اینکه انرژی هر دو تراز می‌تواند منفی باشد، اختلاف EU−ELE_U-E_L برای گسیل مثبت است. هرچه افت انرژی بیشتر باشد، بسامد فوتون بیشتر و طول‌موج آن کوتاه‌تر است.

حالا انرژی‌های مدل بور را جای‌گذاری کنیم:

EU−EL=ER(1nL2−1nU2)E_U-E_L=E_R\left(\dfrac{1}{n_L^2}-\dfrac{1}{n_U^2}\right)

پس رابطهٔ ریدبرگ به دست می‌آید:

1λ=R(1nL2−1nU2),R=ERhc\dfrac{1}{\lambda}=R\left(\dfrac{1}{n_L^2}-\dfrac{1}{n_U^2}\right),\qquad R=\dfrac{E_R}{hc}

چون ترازهای انرژی گسسته‌اند، اختلاف انرژی‌های مجاز و در نتیجه طول‌موج‌های گسیلی هم معین‌اند؛ برای همین طیف هیدروژن خطی است، نه پیوسته. مثل پایین‌آمدن از پله‌ها: اختلاف ارتفاع را پله‌های آغاز و پایان تعیین می‌کنند، نه هر مقدار دلخواه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷

خط‌های تاریک و مرزهای مدل بور

خط‌های تاریک و مرزهای مدل بور

اگر نور سفید از گاز کم‌فشار هیدروژن بگذرد، چرا در طیفش خط‌های تاریک می‌بینیم؟ الکترون برای رفتن به تراز بالاتر باید انرژی بگیرد. اتم فقط فوتونی را جذب می‌کند که انرژی‌اش دقیقاً برابر فاصلهٔ انرژی دو تراز باشد:

hf=EU−ELhf=E_U-E_L

پس فوتون‌های مربوط به بعضی طول‌موج‌ها از نور عبوری برداشته می‌شوند و جای آن‌ها در طیف، تاریک دیده می‌شود. در گسیل، جهت گذار برعکس است؛ بنابراین طول‌موج‌های جذب و گسیلِ مربوط به همان دو تراز یکسان‌اند. این خط‌ها مانند اثر انگشت به شناسایی عنصر کمک می‌کنند؛ مثلاً از بررسی طیف نور خورشید می‌توان دربارهٔ گازهای موجود در جو آن اطلاعات گرفت.

مدل بور موفق است، اما همه‌کاره نیست. این مدل پایداری، طیف و انرژی یونش هیدروژن را توضیح می‌دهد و برای گونه‌های تک‌الکترونی مانند Li2+\mathrm{Li^{2+}} هم کاربرد دارد. اما برای اتم‌های چندالکترونی کافی نیست، چون اثر نیروی الکترون‌ها بر یکدیگر را در نظر نمی‌گیرد؛ همچنین تفاوت شدت خط‌های طیف را توضیح نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹

مثال حل‌شده

الکترون اتم هیدروژن در اولین حالت برانگیخته قرار دارد. انرژی الکترون و طول‌موج فوتونی را که هنگام بازگشت آن به حالت پایه گسیل می‌شود، بیاب. از hc=1240 eV⋅nmhc=1240\,\mathrm{eV\cdot nm} استفاده کن.

  1. ترازها را مشخص می‌کنیم: حالت پایه مربوط به n=1n=1 است؛ پس اولین حالت برانگیخته، n=2n=2 است، نه n=1n=1.

  2. انرژی حالت اولیه را از رابطهٔ بور می‌یابیم: E2=−13.622 eV=−3.40 eVE_2=\frac{-13.6}{2^2}\,\mathrm{eV}=-3.40\,\mathrm{eV}.

  3. حالت نهایی، حالت پایه با انرژی E1=−13.6 eVE_1=-13.6\,\mathrm{eV} است؛ پیکان گذار در نمودار انرژی از تراز E2E_2 رو به پایین و به تراز E1E_1 خواهد بود.

  4. انرژی فوتون برابر افت انرژی الکترون است: Eγ=E2−E1=−3.40−(−13.6)=10.20 eVE_\gamma=E_2-E_1=-3.40-(-13.6)=10.20\,\mathrm{eV}. انرژی فوتون مثبت است، هرچند انرژی هر دو تراز منفی است.

  5. از رابطهٔ Eγ=hc/λE_\gamma=hc/\lambda داریم: λ=1240 eV⋅nm10.20 eV≈122 nm\lambda=\frac{1240\,\mathrm{eV\cdot nm}}{10.20\,\mathrm{eV}}\approx122\,\mathrm{nm}؛ این فوتون در گسترهٔ فرابنفش قرار دارد.

جواب: انرژی الکترون در اولین حالت برانگیخته −3.40 eV-3.40\,\mathrm{eV} است؛ در گذار به حالت پایه، فوتونی با انرژی 10.20 eV10.20\,\mathrm{eV} و طول‌موج تقریبی 122 nm122\,\mathrm{nm} گسیل می‌شود.

نکات مهم

  • آزمایش رادرفورد از وجود هسته‌ای کوچک، چگال و مثبت در اتم خبر داد، اما مدل او با فیزیک کلاسیک نمی‌توانست پایداری اتم و طیف خطی را توضیح دهد.
  • در مدل بور، مدارها و انرژی‌ها گسسته‌اند، الکترون در حالت مانا تابش نمی‌کند و انرژی یونش هیدروژن از حالت پایه برابر 13.6 eV13.6\,\mathrm{eV} است.
  • گسیل و جذب فوتون با اختلاف انرژی ترازها تعیین می‌شود؛ مدل بور طیف هیدروژن و یون‌های تک‌الکترونی را توضیح می‌دهد، اما برای اتم‌های چندالکترونی و تفاوت شدت خط‌ها کافی نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۱۰ تا ۱۱۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ــ۴ لیزر

در این درس یاد می‌گیری گسیل القایی چگونه نور را تقویت می‌کند و وارونی جمعیت و آینه‌ها چه نقشی در تولید باریکۀ لیزر دارند.

پیش از شروع

چطور ممکن است یک فوتون وارد محیط لیزر شود و دو فوتون هماهنگ از آن بیرون بیایند، بدون اینکه انرژی از هیچ ساخته شود؟

فوتون ورودی، اتمی را که از قبل انرژی گرفته است تحریک می‌کند تا بخشی از انرژی خود را به شکل فوتونی تازه آزاد کند. فوتون تازه با فوتون ورودی هم‌بسامد، هم‌جهت و هم‌فاز است؛ پس انرژی اضافی از اتم برانگیخته می‌آید، نه از هیچ.

دو راه برای گسیل نور

دو راه برای گسیل نور

اتمی را تصور کن که یکی از الکترون‌هایش انرژی گرفته و به تراز بالاتر رفته است؛ به این اتم، برانگیخته می‌گوییم. وقتی الکترون به تراز پایین‌تر برمی‌گردد، اختلاف انرژی دو تراز به‌صورت یک فوتون آزاد می‌شود. اما این اتفاق می‌تواند دو جور رخ دهد:

  • گسیل خودبه‌خود: الکترون بدون تحریکِ فوتون ورودی به تراز پایین‌تر می‌رود. جهت حرکت فوتونِ گسیل‌شده کاتوره‌ای، یعنی تصادفی است.
  • گسیل القایی: یک فوتون ورودی، الکترونِ از قبل برانگیخته را به رفتن به تراز پایین‌تر تحریک می‌کند. شرط این فرایند آن است که انرژی فوتون ورودی دقیقاً برابر اختلاف انرژی دو تراز باشد:

Eفوتون ورودی=EU−ELE_{\text{فوتون ورودی}}=E_U-E_L

اینجا EUE_U انرژی تراز بالاتر و ELE_L انرژی تراز پایین‌تر است. پس هر فوتونی نمی‌تواند این گذار را القا کند. همچنین فوتون ورودی قرار نیست الکترون را بالا ببرد؛ الکترون از پیش در تراز بالاتر قرار دارد و با تحریک آن فوتون، پایین می‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰

تقویت نور با فوتون‌های هماهنگ

تقویت نور با فوتون‌های هماهنگ

در گسیل القایی، یک فوتون به اتمِ برانگیخته می‌رسد و آن را به گسیل فوتونی تازه وامی‌دارد. فوتون ورودی هم باقی می‌ماند؛ پس به‌جای یک فوتون، دو فوتون داریم. افزایش تعداد فوتون‌ها، یعنی تقویت نور. انرژی فوتون تازه از کاهش انرژی اتم تأمین می‌شود، نه از هیچ!

نکتۀ مهم فقط زیادشدن تعداد فوتون‌ها نیست؛ فوتون تازه با فوتون ورودی هماهنگ است:

  • هم‌بسامد: بسامد و در نتیجه انرژی یکسانی دارند.
  • هم‌جهت: در یک جهت حرکت می‌کنند.
  • هم‌فاز: نوسان‌های موج نوریِ آن‌ها با هم هماهنگ است؛ مثل دو نفر که قدم‌هایشان را هم‌زمان روی زمین می‌گذارند.

پس گسیل القایی فقط نور بیشتری تولید نمی‌کند؛ فوتونی با همین ویژگی‌های هماهنگ به نور ورودی می‌افزاید. این ویژگی‌ها در شکل‌گیری باریکۀ لیزر نقش اساسی دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

آماده‌سازی اتم‌ها برای لیزر

آماده‌سازی اتم‌ها برای لیزر

برای تقویت نور، باید تعداد کافی الکترون در تراز بالاتر آماده باشند تا با گسیل القایی به تراز پایین‌تر بروند. انرژی فوتون‌های تازه از همین الکترون‌های برانگیخته تأمین می‌شود؛ پس انرژی از هیچ ساخته نمی‌شود!

یک چشمۀ انرژی خارجی، مثلاً درخش شدید نور یا تخلیۀ الکتریکی با ولتاژ بالا، انرژی لازم برای برانگیختن الکترون‌ها را فراهم می‌کند. اما بالا رفتن کافی نیست؛ الکترون‌ها باید فرصت ماندن هم داشته باشند.

اینجاست که تراز شبه‌پایدار اهمیت پیدا می‌کند. مدت ماندگاری الکترون در این تراز حدود 10−3 s10^{-3}\,\mathrm{s} است، درحالی‌که در حالت برانگیختۀ معمولی حدود 10−8 s10^{-8}\,\mathrm{s} می‌ماند. مثل مخزنی که خروجی آهسته‌تری دارد و فرصت بیشتری برای جمع‌شدن آب فراهم می‌کند، این ماندگاری طولانی‌تر به جمع‌شدن الکترون‌ها در تراز بالاتر کمک می‌کند.

وقتی تعداد الکترون‌های تراز شبه‌پایدار از تراز پایین‌تر بسیار بیشتر شود، وارونی جمعیت رخ داده است. منظور از «وارونی»، وارونه‌شدن تعداد الکترون‌ها در این دو تراز است، نه عوض‌شدن جای ترازها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

از لولۀ گاز تا باریکۀ لیزر

از لولۀ گاز تا باریکۀ لیزر

حالا قطعه‌های ماجرا را کنار هم بگذاریم: در لیزر هلیم نئون، مخلوطی از این دو گاز درون لوله‌ای شیشه‌ای قرار دارد. تخلیۀ الکتریکی با ولتاژ بالا به اتم‌ها انرژی می‌رساند و شرایط وارونی جمعیت را فراهم می‌کند.

اگر فوتونی بر اثر گسیل خودبه‌خود در راستای محور لوله حرکت کند، می‌تواند گسیل القایی را آغاز کند. فوتون‌های حاصل هم در همین راستا پیش می‌روند و اتم‌های برانگیختۀ بیشتری را به گسیل وامی‌دارند.

اما یک‌بار عبور کافی نیست! دو آینه در دو انتهای لوله، نور را در محیط گازی رفت‌وبرگشت می‌دهند. مثل وقتی که برای پوشاندن بهتر یک سطح، غلتک رنگ را چند بار روی آن حرکت می‌دهی، این رفت‌وبرگشت‌ها فرصت بیشتری برای اثرگذاری فراهم می‌کنند؛ اینجا اثر موردنظر، تقویت نور با گسیل القایی است، نه تولید نور توسط آینه‌ها.

یکی از آینه‌ها بخشی از نور را عبور می‌دهد. همین بخشِ خارج‌شده، باریکۀ لیزر است؛ بقیۀ نور درون لوله بازتاب می‌شود و تقویت ادامه می‌یابد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

مثال حل‌شده

الکترون در تراز شبه‌پایدار حدود 10−3 s10^{-3}\,\mathrm{s} و در حالت برانگیختۀ معمولی حدود 10−8 s10^{-8}\,\mathrm{s} باقی می‌ماند. زمان ماندگاری در تراز شبه‌پایدار چند برابر است و این تفاوت چه کمکی به کار لیزر می‌کند؟

  1. برای مقایسۀ زمان‌ها، زمان ماندگاری در تراز شبه‌پایدار را بر زمان ماندگاری در حالت برانگیختۀ معمولی تقسیم می‌کنیم.

  2. نسبت را می‌نویسیم: tشبه‌پایدارtمعمولی=10−3 s10−8 s\dfrac{t_{\text{شبه‌پایدار}}}{t_{\text{معمولی}}}=\dfrac{10^{-3}\,\mathrm{s}}{10^{-8}\,\mathrm{s}}؛ یکاهای زمان حذف می‌شوند.

  3. با تقسیم توان‌های هم‌پایه داریم: 10−3−(−8)=10510^{-3-(-8)}=10^5؛ پس زمان ماندگاری صد هزار برابر است.

  4. ماندگاری طولانی‌تر فرصت می‌دهد، با ادامۀ انرژی‌رسانی، الکترون‌های بیشتری در تراز شبه‌پایدار جمع شوند؛ بنابراین ایجاد وارونی جمعیت و تقویت نور آسان‌تر می‌شود.

جواب: زمان ماندگاری در تراز شبه‌پایدار حدود 10510^5 برابر، یعنی صد هزار برابرِ حالت برانگیختۀ معمولی است؛ این فرصت طولانی‌تر به انباشته شدن الکترون‌ها و ایجاد وارونی جمعیت کمک می‌کند.

نکات مهم

  • در گسیل القایی، فوتونی با انرژی برابر اختلاف انرژی دو تراز، اتم برانگیخته را به گسیل فوتونی هم‌بسامد، هم‌جهت و هم‌فاز با خود وامی‌دارد.
  • انرژی‌رسانی خارجی و ماندگاری بیشتر الکترون‌ها در تراز شبه‌پایدار، ایجاد وارونی جمعیت و تقویت نور را ممکن می‌کنند.
  • در لیزر هلیم نئون، آینه‌ها با بازگرداندن فوتون‌ها به محیط، تقویت نور را ادامه می‌دهند و آینۀ نیمه‌شفاف بخشی از نور را به صورت باریکۀ لیزر خارج می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۱۲ تا ۱۱۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۵-۴ ساختار هسته

در این درس یاد می‌گیری نماد هسته و ایزوتوپ‌ها را تفسیر کنی و نقش نیروی هسته‌ای، انرژی بستگی و ترازهای انرژی را در رفتار هسته توضیح بدهی.

پیش از شروع

پروتون‌های هسته همگی بار مثبت دارند و یکدیگر را دفع می‌کنند؛ پس چرا هستهٔ اتم از هم نمی‌پاشد؟

در فاصله‌های بسیار کوتاه درون هسته، نیروی جاذبه‌ای به نام نیروی هسته‌ای میان پروتون‌ها و نوترون‌ها عمل می‌کند. این نیرو می‌تواند با دافعهٔ الکتریکی پروتون‌ها مقابله کند و نوکلئون‌ها را کنار هم نگه دارد.

شناسنامهٔ یک هسته

شناسنامهٔ یک هسته

اگر بخواهی هسته‌ای را معرفی کنی، باید بدانی چند پروتون و چند نوترون دارد. این دو ذره را نوکلئون می‌نامیم. پروتون بار مثبت دارد؛ نوترون بدون بار است و جرمش اندکی بیشتر از پروتون است.

سه عدد، شناسنامهٔ هسته را می‌سازند:

  • عدد اتمی، ZZ: تعداد پروتون‌ها؛ مشخص می‌کند اتم متعلق به کدام عنصر است.
  • عدد نوترونی، NN: تعداد نوترون‌ها.
  • عدد جرمی، AA: تعداد کل نوکلئون‌ها، نه جرم هسته برحسب کیلوگرم!

پس داریم: A=Z+NA=Z+N.

نماد هسته را به شکل ZAX^{A}_{Z}\mathrm{X} می‌نویسیم؛ عدد جرمی بالا و عدد اتمی پایینِ سمت چپ نماد عنصر قرار می‌گیرد. لازم نیست NN را جداگانه بنویسیم، چون N=A−ZN=A-Z است.

مثلاً در نماد آلومینیمِ به‌کاررفته در فویل آشپزخانه، 1327Al^{27}_{13}\mathrm{Al}، عدد بالایی تعداد کل پروتون‌ها و نوترون‌ها و عدد پایینی فقط تعداد پروتون‌ها را نشان می‌دهد. الکترون‌ها در عدد جرمی شمرده نمی‌شوند؛ در اتم خنثی، تعدادشان با تعداد پروتون‌ها برابر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

یک عنصر، چند ایزوتوپ

یک عنصر، چند ایزوتوپ

فرض کن روی دو نمونه، برچسب «کربن» می‌بینی، اما جرم اتم‌هایشان یکسان نیست. آیا یکی از برچسب‌ها اشتباه است؟ نه! هویت عنصر را تعداد پروتون‌هایش تعیین می‌کند، نه تعداد نوترون‌ها.

مثلاً هستهٔ 612C^{12}_{6}\mathrm{C} دارای 66 پروتون و 66 نوترون است؛ هستهٔ 613C^{13}_{6}\mathrm{C} هم 66 پروتون دارد، ولی تعداد نوترون‌هایش 77 است. این دو، ایزوتوپ‌های کربن هستند: عدد اتمی یکسان و عدد نوترونی متفاوت دارند. به همین دلیل در یک خانهٔ جدول تناوبی قرار می‌گیرند و خواص شیمیایی یکسانی دارند، اما عدد جرمی آن‌ها متفاوت است.

حالا چرا جرم اتمی نوشته‌شده در جدول تناوبی معمولاً عددی صحیح نیست؟ چون این عدد، جرم یک ایزوتوپ مشخص نیست؛ میانگین جرم ایزوتوپ‌ها با درنظرگرفتن فراوانی آن‌هاست. مانند میانگین نمره‌های یک کلاس، مقداری که بیشتر تکرار شده باشد، اثر بیشتری بر میانگین می‌گذارد. در طبیعت، کربن دوازده بسیار فراوان‌تر از کربن سیزده است؛ پس میانگین جرم اتم‌های کربن به جرم کربن دوازده نزدیک‌تر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳

چه چیزی هسته را نگه می‌دارد؟

چه چیزی هسته را نگه می‌دارد؟

پروتون‌ها بار مثبت دارند و همدیگر را دفع می‌کنند. پس چه چیزی آن‌ها را در هسته کنار هم نگه می‌دارد؟ گرانش بین نوکلئون‌ها برای مقابله با این دافعه بسیار ضعیف است؛ عامل اصلی، نیروی هسته‌ای است.

این نیرو دو ویژگی مهم دارد:

  • کوتاه‌بُرد است: هر نوکلئون فقط نوکلئون‌های بسیار نزدیک به خود را جذب می‌کند.
  • مستقل از بار الکتریکی است: جاذبهٔ هسته‌ای میان دو پروتون، دو نوترون یا یک پروتون و یک نوترون یکسان است.

برای تصور کوتاه‌بُرد بودن، صفی از افراد را در نظر بگیر که هر نفر فقط می‌تواند دست همسایه‌های نزدیکش را بگیرد، نه دست همهٔ افراد صف را. در مقابل، دافعهٔ الکتریکی هر پروتون به همهٔ پروتون‌های دیگر هسته می‌رسد.

با بیشتر شدن پروتون‌ها، دافعه هم بیشتر می‌شود. نوترون‌های اضافی بدون افزودن دافعهٔ الکتریکی، در جاذبهٔ هسته‌ای مشارکت می‌کنند. به همین دلیل، در هسته‌های پایدار سبک معمولاً N≈ZN\approx Z است، ولی در هسته‌های پایدار سنگین N>ZN>Z؛ البته افزودن نوترون به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ پایداری نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴

انرژی لازم برای جداسازی

انرژی لازم برای جداسازی

برای جدا کردن دو قطعهٔ آهن‌ربای چسبیده به هم باید انرژی صرف کنی. این فقط یک تشبیه است: جدا کردن پروتون‌ها و نوترون‌های به‌هم‌پیوستهٔ هسته هم به انرژی نیاز دارد، اما عامل پیوند آن‌ها نیروی هسته‌ای است، نه نیروی مغناطیسی.

انرژی بستگی هسته‌ای، انرژی لازم برای جداسازی کامل هسته به پروتون‌ها و نوترون‌های مجزاست. پس برای این جداسازی باید انرژی بدهیم، نه اینکه انتظار آزاد شدن انرژی داشته باشیم.

نکتهٔ شگفت‌انگیز این است که جرم هسته اندکی کمتر از مجموع جرم همان نوکلئون‌ها در حالت جدا از هم است. این اختلاف را «کاستی جرم» می‌نامیم. اگر آن را با Δm\Delta m نشان دهیم، انرژی بستگی برابر است با:

Eبستگی=Δmc2E_{\text{بستگی}}=\Delta m c^2

در این رابطه، cc تندی نور است. چون c2c^2 بسیار بزرگ است، کاستی جرمی کوچک می‌تواند معادل انرژی چشمگیری باشد. انرژی بستگی را نباید بسته‌ای از انرژیِ ذخیره‌شده درون هسته تصور کرد؛ این کمیت، اختلاف انرژی جرمیِ هسته و نوکلئون‌های جداشدهٔ آن است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

پله‌های انرژی هسته

پله‌های انرژی هسته

انرژی هسته نمی‌تواند هر مقدار دلخواهی داشته باشد؛ فقط مقدارهای مشخصی مجازند. برای تصور این ترازهای گسسته، پله‌های یک راه‌پله را در نظر بگیر: می‌توان روی هر پله ایستاد، اما بین دو پله، جای ایستادن نیست!

کم‌انرژی‌ترین حالت هسته، تراز پایه است. هسته با جذب انرژی مناسب می‌تواند به تراز بالاتر برود و برانگیخته شود. هستهٔ برانگیخته را با ستاره، به صورت ZAX∗^{A}_{Z}\mathrm{X}^{*}، نشان می‌دهیم. وقتی هسته از تراز برانگیخته به تراز پایه برمی‌گردد، یک فوتون گسیل می‌کند که انرژی‌اش دقیقاً برابر اختلاف انرژی این دو تراز است:

Eفوتون=Eبرانگیخته−EپایهE_{\text{فوتون}}=E_{\text{برانگیخته}}-E_{\text{پایه}}

پس انرژی فوتون برابر کل انرژی هسته نیست؛ فقط برابر انرژی‌ای است که هسته در این گذار از دست می‌دهد.

فاصلهٔ ترازهای هسته‌ای از مرتبهٔ keV\mathrm{keV} تا MeV\mathrm{MeV} است، اما فاصلهٔ ترازهای الکترونی اتم از مرتبهٔ eV\mathrm{eV} است. بنابراین انرژی‌های معمول واکنش‌های شیمیایی برای برانگیختن هسته کافی نیستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

مثال حل‌شده

ایزوتوپی از فلوئور با نماد شیمیایی F\mathrm{F}، عدد اتمی 99 و عدد نوترونی 1010 دارد. نماد هسته را بنویس و تعداد الکترون‌های اتم خنثی آن را تعیین کن.

  1. عدد اتمی تعداد پروتون‌ها را مشخص می‌کند؛ پس Z=9Z=9 است.

  2. طبق دادهٔ مسئله، تعداد نوترون‌ها N=10N=10 است.

  3. عدد جرمی را از مجموع تعداد پروتون‌ها و نوترون‌ها به دست می‌آوریم: A=Z+N=9+10=19A=Z+N=9+10=19.

  4. در نماد هسته، عدد جرمی را بالا و عدد اتمی را پایینِ سمت چپ نماد عنصر می‌نویسیم: 919F^{19}_{9}\mathrm{F}.

  5. در اتم خنثی، تعداد الکترون‌ها با تعداد پروتون‌ها برابر است؛ بنابراین این اتم 99 الکترون دارد.

جواب: نماد هسته 919F^{19}_{9}\mathrm{F} است و اتم خنثی آن دارای 99 الکترون است.

نکات مهم

  • در نماد هسته، ZZ تعداد پروتون‌ها، NN تعداد نوترون‌ها و A=Z+NA=Z+N است؛ ایزوتوپ‌های یک عنصر ZZ یکسان و NN متفاوت دارند.
  • نیروی هسته‌ای، کوتاه‌بُرد و مستقل از بار است و نوکلئون‌های نزدیک را کنار هم نگه می‌دارد؛ در هسته‌های پایدار سنگین معمولاً N>ZN>Z است.
  • انرژی بستگی برای جداسازی کامل نوکلئون‌ها لازم است و معادل کاستی جرم است، اما گذار میان ترازهای گسستهٔ هسته با جذب یا گسیل انرژی انجام می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۱۵ تا ۱۲۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۶-۴ پرتوزایی طبیعی و نیمه‌عمر

در این درس یاد می‌گیری انواع واپاشی پرتوزا را از روی تغییرات هسته تشخیص بدهی، معادلهٔ آن‌ها را کامل کنی و با مفهوم نیمه‌عمر، مقدار هسته‌های مادر باقی‌مانده را به دست آوری.

پیش از شروع

اگر پس از هشت روز، نیمی از هسته‌های پرتوزای یک نمونه باقی بمانند، آیا هشت روز بعد هیچ هستهٔ پرتوزایی در آن نمی‌ماند؟

نه؛ در هشت روز دوم، نیمی از هسته‌های باقی‌مانده واپاشی می‌کنند، نه نیمی از تعداد اولیه. پس در پایان این دو بازه، هنوز یک‌چهارم هسته‌های مادر اولیه باقی مانده‌اند.

پرتوزایی؛ تغییر خودبه‌خودی هسته

پرتوزایی؛ تغییر خودبه‌خودی هسته

آیا برای اینکه هسته‌ای پرتو گسیل کند، حتماً باید از بیرون به آن انرژی بدهیم؟ نه؛ هستهٔ ناپایدار می‌تواند خودبه‌خود واپاشی کند و ذره یا فوتون پرانرژی آزاد کند. به این فرایند، پرتوزایی طبیعی می‌گوییم؛ پس منشأ این تابش، تغییر در هسته است، نه جابه‌جایی الکترون‌های اطراف آن.

سه نوع پرتو را در این درس می‌شناسیم:

  • آلفا، α\alpha: ذره‌ای با بار مثبت است و کمترین توان نفوذ را دارد.
  • بتا، β\beta: ذره‌ای با بار منفی یا مثبت است و نفوذش از آلفا بیشتر است.
  • گاما، γ\gamma: فوتون پرانرژی و بدون بار الکتریکی است و بیشترین توان نفوذ را دارد.

مثلاً در انتخاب پوشش محافظ برای یک چشمهٔ پرتوزا، شناخت نوع پرتو مهم است؛ پوششی که آلفا را متوقف می‌کند، لزوماً جلوی گاما را نمی‌گیرد.

یک قاعدهٔ مهم هم داریم: مجموع تعداد نوکلئون‌ها پیش و پس از واپاشی برابر است؛ برای شمارشِ پس از واپاشی، هم هستهٔ باقی‌مانده و هم ذرات خارج‌شده را در نظر می‌گیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

آلفا؛ خروج دو پروتون و دو نوترون

آلفا؛ خروج دو پروتون و دو نوترون

وقتی یک هستهٔ سنگین، ذرهٔ آلفا گسیل می‌کند، بخشی از نوکلئون‌هایش را از دست می‌دهد. ذرهٔ آلفا همان هستهٔ هلیم، یعنی 24He{}^{4}_{2}\mathrm{He} است: دو پروتون و دو نوترون دارد؛ پس بار آن مثبت است.

در نماد هسته، AA تعداد کل نوکلئون‌ها و ZZ تعداد پروتون‌هاست. با خروج آلفا، هستهٔ دختر چهار نوکلئون و دو پروتون کمتر از هستهٔ مادر دارد:

ZAX→Z−2A−4Y+24He{}^{A}_{Z}\mathrm{X}\rightarrow{}^{A-4}_{Z-2}\mathrm{Y}+{}^{4}_{2}\mathrm{He}

دقت کن: نوکلئون‌ها ناپدید نشده‌اند؛ بخشی در هستهٔ دختر و بخشی در ذرهٔ آلفا هستند. بنابراین مجموع عددهای جرمی دو طرف برابر است؛ مجموع عددهای اتمی هم برابر می‌ماند.

نفوذ کم، به معنی بی‌خطر بودن نیست! آلفا با لایه‌ای نازک از ماده متوقف می‌شود، اما اگر مادهٔ آلفازا با تنفس یا خوردن وارد بدن شود، ذرات گسیل‌شده می‌توانند به بافت‌های نزدیک آسیب شدیدی بزنند. پس کوتاه بودن بُرد آلفا، دلیل امن بودن آن درون بدن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

بتا؛ تبدیل درون هسته

بتا؛ تبدیل درون هسته

در واپاشی بتا، برخلاف آلفا، تعداد نوکلئون‌های هسته کم نمی‌شود؛ نوع یکی از نوکلئون‌ها تغییر می‌کند. مثل گروهی که تعداد اعضایش ثابت است، اما نقش یکی از اعضا عوض می‌شود.

  • بتای منفی، β−\beta^-: یک نوترون به پروتون تبدیل می‌شود و الکترونی که در همین فرایند به وجود آمده، از هسته بیرون می‌رود. پس عدد اتمی یک واحد بیشتر می‌شود، ولی عدد جرمی ثابت می‌ماند:

ZAX→Z+1AY+−10e−{}^{A}_{Z}\mathrm{X}\rightarrow{}^{A}_{Z+1}\mathrm{Y}+{}^{0}_{-1}\mathrm{e}^-

  • بتای مثبت، β+\beta^+: یک پروتون به نوترون تبدیل می‌شود و پوزیترون گسیل می‌شود. پوزیترون هم‌جرم الکترون است، اما بار مثبت دارد. بنابراین عدد اتمی یک واحد کمتر می‌شود و عدد جرمی باز هم ثابت می‌ماند:

ZAX→Z−1AY++10e+{}^{A}_{Z}\mathrm{X}\rightarrow{}^{A}_{Z-1}\mathrm{Y}+{}^{0}_{+1}\mathrm{e}^+

این رابطه‌ها مانند کتاب، با صرف‌نظر از نوترینو و پادنوترینو نوشته شده‌اند.

نکتهٔ مهم: الکترون بتای منفی از الکترون‌های مداری اتم نیست؛ هنگام واپاشی در هسته تولید می‌شود. برای تشخیص نوع بتا، ثابت ماندن عدد جرمی و جهت تغییر عدد اتمی را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸

گاما؛ کاهش انرژی بدون تغییر عنصر

گاما؛ کاهش انرژی بدون تغییر عنصر

آیا هسته برای از دست دادن انرژی حتماً باید پروتون یا نوترون از دست بدهد؟ نه! هسته‌ای که پس از واپاشی آلفا یا بتا در حالت برانگیخته مانده است، می‌تواند انرژی اضافی خود را به شکل یک فوتون پرانرژی، یعنی پرتو γ\gamma، گسیل کند و به حالت پایه برسد.

در این فرایند، هیچ پروتون یا نوترونی از هسته خارج نمی‌شود؛ پس عدد اتمی و عدد جرمی هر دو ثابت می‌مانند و عنصر عوض نمی‌شود. فقط حالت انرژی هسته تغییر می‌کند:

ZAX∗→ZAX+γ{}_{Z}^{A}\mathrm{X}^{*}\rightarrow {}_{Z}^{A}\mathrm{X}+\gamma

ستاره کنار نماد هسته، نشانهٔ برانگیخته بودن آن است؛ حذف ستاره یعنی هسته به حالت پایه رسیده است، نه اینکه نوکلئونی کم شده باشد. مانند چراغی که با تابش نور انرژی از دست می‌دهد، اینجا هم تابش راه خروج انرژی است؛ البته فوتون گاما از هسته گسیل می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹

نیمه‌عمر؛ هر بار نصفِ باقی‌مانده

نیمه‌عمر؛ هر بار نصفِ باقی‌مانده

به پرسش آغاز درس برگردیم: اگر پس از هشت روز نیمی از هسته‌های مادر باقی بمانند، هشت روز بعد همهٔ آن‌ها از بین می‌روند؟ نه؛ این بار نصفِ هسته‌های باقی‌مانده واپاشی می‌کنند، نه نصفِ تعداد اولیه.

نیمه‌عمر با نماد T1/2T_{1/2}، مدت لازم برای نصف شدن تعداد هسته‌های مادر در نمونه است. پس در پایان نیمه‌عمر اول، نصفِ تعداد اولیه و در پایان نیمه‌عمر دوم، یک‌چهارمِ تعداد اولیه باقی می‌ماند. این کاهش، مانند کم کردن مقداری ثابت در بازه‌های زمانی مساوی نیست.

برای استفاده از این الگو، ابتدا تعداد نیمه‌عمرهای سپری‌شده را پیدا می‌کنیم:

n=tT1/2n=\frac{t}{T_{1/2}}

سپس تعداد هسته‌های مادر باقی‌مانده از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

N=N∘(12)nN=N_\circ\left(\frac{1}{2}\right)^n

در این رابطه، N∘N_\circ تعداد اولیه و NN تعداد باقی‌مانده است. زمان سپری‌شده و نیمه‌عمر باید با واحد یکسان نوشته شوند. در مسئله‌های این کتاب، nn عددی صحیح است.

مثلاً در کاربرد پزشکی ید پرتوزا، این الگو کمک می‌کند سهم هسته‌های مادر باقی‌مانده را برآورد کنیم؛ «واپاشیده شدن» یعنی تبدیل هستهٔ مادر، نه ناپدید شدن تمام ماده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰

مثال حل‌شده

نیمه‌عمر بیسموتِ پرتوزای مورد بررسی 60 min60\,\mathrm{min} است. پس از 4 h4\,\mathrm{h}، چه کسری از هسته‌های مادر اولیه باقی می‌ماند؟

  1. ابتدا یکای زمان‌ها را یکسان می‌کنیم: t=4×60=240 mint=4\times60=240\,\mathrm{min}.

  2. تعداد نیمه‌عمرهای سپری‌شده را می‌یابیم: n=tT1/2=24060=4n=\frac{t}{T_{1/2}}=\frac{240}{60}=4.

  3. در هر نیمه‌عمر، مقدار باقی‌مانده نصف می‌شود؛ بنابراین کسر هسته‌های مادر باقی‌مانده به‌ترتیب 12\frac{1}{2}، 14\frac{1}{4}، 18\frac{1}{8} و 116\frac{1}{16} است.

  4. با رابطه نیز بررسی می‌کنیم: NN∘=(12)4=116\frac{N}{N_\circ}=(\frac{1}{2})^4=\frac{1}{16}؛ این کسر مربوط به هسته‌های مادر باقی‌مانده است، نه هسته‌هایی که واپاشیده‌اند.

جواب: پس از چهار ساعت، 116\frac{1}{16} از هسته‌های مادر اولیه باقی می‌ماند.

نکات مهم

  • پرتوزایی طبیعی، واپاشی خودبه‌خودی هستهٔ ناپایدار است و در میان پرتوهای آلفا، بتا و گاما، آلفا کمترین و گاما بیشترین نفوذ را دارد.
  • در آلفا، عدد جرمی چهار واحد و عدد اتمی دو واحد کم می‌شود؛ در بتای منفی و مثبت، عدد جرمی ثابت است و عدد اتمی به‌ترتیب یک واحد زیاد و کم می‌شود، اما در گاما هر دو ثابت می‌مانند.
  • در هر نیمه‌عمر، تعداد هسته‌های مادر باقی‌مانده نصف می‌شود و از رابطهٔ N=N∘(12)nN=N_\circ(\frac{1}{2})^n با n=tT1/2n=\frac{t}{T_{1/2}} به دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۱۲۶ تا ۱۳۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جدول دوره‌ای عناصر

در این درس یاد می‌گیری داده‌های موردنیاز را از جدول دوره‌ای و جدول مثلثاتی درست بخوانی و برای یافتن برابر انگلیسی اصطلاح‌ها و منابع مطالعه از پیوست‌های کتاب استفاده کنی.

پیش از شروع

اگر وسط حل یک مسئله، عدد اتمی آهن یا سینوس یک زاویه را فراموش کنی، چطور می‌توانی بدون حفظ‌کردن همهٔ عددها ادامه بدهی؟

صفحه‌های پایانی کتاب مثل جعبه‌ابزار حل مسئله‌اند: جدول عناصر و جدول مثلثاتی، داده‌های لازم را در اختیارت می‌گذارند. واژه‌نامه و فهرست منابع هم برای یافتن برابر انگلیسی اصطلاح‌ها و شناختن منابع کتاب به کارت می‌آیند.

خواندن شناسنامهٔ عنصر

خواندن شناسنامهٔ عنصر

جدول دوره‌ای مثل مجموعه‌ای از شناسنامه‌های کوتاه است؛ لازم نیست همهٔ داده‌هایش را حفظ کنی، کافی است جای هر داده را بشناسی. برای خواندن هر خانه، این سه مورد را از هم جدا کن:

  • نماد شیمیایی: حرف یا حرف‌هایی که عنصر را معرفی می‌کنند؛ مثلاً نماد هیدروژن H\mathrm{H} است.
  • عدد اتمی: تعداد پروتون‌های هستهٔ هر اتم آن عنصر است. در نمایش این جدول، پایینِ سمت چپ نماد نوشته شده است؛ عدد اتمی هیدروژن 11 است.
  • جرم اتمی میانگین: عددی است که زیر نام عنصر آمده؛ برای هیدروژن، مقدار درج‌شده با واحد راهنمای جدول، 1.008 g/mol1.008\,\mathrm{g/mol} است. این عدد را نباید تعداد پروتون‌ها یا نوترون‌های یک اتم دانست.

مثلاً اگر در مسئله‌ای دربارهٔ سیم مسی به اطلاعات عنصر نیاز داشتی، خانهٔ مس با نماد Cu\mathrm{Cu} را پیدا کن: عدد اتمی آن 2929 و مقدار جرم اتمی میانگین درج‌شده 63.55 g/mol63.55\,\mathrm{g/mol} است. پیش از برداشتن هر عدد، مشخص کن مسئله کدام داده را می‌خواهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۶

ردیف زاویه، ستون درست

ردیف زاویه، ستون درست

جدول مثلثاتی مثل یک نشانی دو‌بخشی کار می‌کند: ردیف، زاویه را مشخص می‌کند و ستون، کمیت موردنیاز را. لازم نیست همهٔ مقدارها را حفظ باشی؛ کافی است نشانی را درست پیدا کنی.

برای خواندن جدول صفحهٔ ۱۲۷، اول زاویه را در ستون درجه پیدا کن. سپس در همان ردیف، تا ستون سینوس، کسینوس یا تانژانت پیش برو. دقت کن که جدول دو بخش کنار هم دارد؛ عنوان ستون‌های هر بخش را جداگانه نگاه کن.

مثلاً اگر در مسئله‌ای دربارهٔ یک سطح شیب‌دار به سینوس زاویهٔ 30∘30^\circ نیاز داشته باشی، از ردیف این زاویه و ستون سینوس، مقدار 0.5000.500 را می‌خوانی. عدد 0.5240.524 در همان ردیف، اندازهٔ زاویه بر حسب رادیان است، نه مقدار سینوس!

درجه و رادیان دو شیوهٔ بیان یک زاویه‌اند؛ اما سینوس، کسینوس و تانژانت نسبت‌هایی بدون واحد هستند. پیش از برداشتن هر عدد، از خودت بپرس: «در کدام ردیف و زیر کدام عنوان هستم؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷

پیداکردن برابر انگلیسی

پیداکردن برابر انگلیسی

فرض کن در یک فیلم آموزشی با اصطلاح انگلیسیِ «عدد اتمی» روبه‌رو می‌شوی و می‌خواهی آن را در کتابت پیدا کنی. واژه‌نامهٔ فارسی ــ انگلیسی پلی میان اصطلاح‌های فارسی و انگلیسی است.

برای استفاده از آن، از واژهٔ فارسی شروع کن و به بخش حرف اول آن برو. مثلاً برای «عدد اتمی»، بخش «ع» را در صفحهٔ ۱۳۰ پیدا می‌کنی و برابر انگلیسیِ Atomic number را می‌خوانی. برای «طول موج» هم باید سراغ بخش «ط» بروی، نه بخش «م» به‌خاطر واژهٔ «موج».

اما این واژه‌نامه فقط برابر انگلیسی را نشان می‌دهد؛ توضیح نمی‌دهد عدد اتمی چیست یا در مسئله چگونه به کار می‌رود. پیداکردن نام یک مفهوم با فهمیدن آن فرق دارد. اگر معنای اصطلاح را فراموش کرده‌ای، باید به بخش آموزشی مربوط به آن در کتاب برگردی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۰

منابع برای پیگیری بیشتر

منابع برای پیگیری بیشتر

اگر پس از خواندن مبحث هسته‌ای بخواهی توضیح بیشتری پیدا کنی، از کجا شروع می‌کنی؟ پایان کتاب، یک راهنمای پیگیری دارد: فهرست منابع انگلیسی در صفحهٔ ۱۳۲ و منابع فارسی در صفحهٔ ۱۳۳. این فهرست‌ها آثاری را معرفی می‌کنند که در تدوین کتاب به کار رفته‌اند؛ لازم نیست نام آن‌ها را حفظ کنی.

هر مدخل مثل نشانی یک کتاب است: عنوان، نویسنده، مشخصات انتشار و گاهی ویراست و نام مترجم را در اختیارت می‌گذارد. مثلاً در منابع فارسی، کتاب «آشنایی با فیزیک هسته‌ای» از کنت کرین معرفی شده است؛ نام مترجمانش منیژه رهبر و بهرام معلمی و ناشرش مرکز نشر دانشگاهی است. این اطلاعات کمک می‌کند هنگام جست‌وجو در کتابخانه، اثر موردنظر را دقیق‌تر پیدا کنی.

البته معرفی یک منبع به این معنی نیست که همهٔ بخش‌هایش برای مطالعهٔ مستقل تو ساده‌اند. برای شروع، بخش مرتبط با پرسشت را انتخاب کن و اگر دشوار بود، از معلم راهنمایی بگیر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳

مثال حل‌شده

نیرویی به بزرگی 20 N20\,\mathrm{N} با راستای افقی زاویهٔ 37∘37^\circ می‌سازد؛ با استفاده از جدول مثلثاتی صفحهٔ ۱۲۷، مؤلفهٔ افقی آن را بیاب.

  1. مؤلفهٔ افقی، ضلع مجاور زاویه است؛ بنابراین از رابطهٔ Fx=Fcos⁡θF_x=F\cos\theta استفاده می‌کنیم.

  2. در جدول، ردیف زاویهٔ 37∘37^\circ را پیدا می‌کنیم.

  3. از ستون کسینوس می‌خوانیم: cos⁡37∘≈0.799\cos37^\circ\approx0.799؛ مقدار 0.6020.602 در همین ردیف مربوط به سینوس است.

  4. داده‌ها را جای‌گذاری می‌کنیم: Fx≈20×0.799=15.98 NF_x\approx20\times0.799=15.98\,\mathrm{N}.

  5. با گردکردن نتیجه، مؤلفهٔ افقی نیرو تقریباً 16.0 N16.0\,\mathrm{N} به دست می‌آید.

جواب: مؤلفهٔ افقی نیرو تقریباً 16.0 N16.0\,\mathrm{N} است.

نکات مهم

  • در جدول دوره‌ای، نماد شیمیایی، عدد اتمی و جرم اتمی میانگین را با کمک راهنمای جدول از هم تشخیص می‌دهیم.
  • در جدول مثلثاتی، عدد موردنیاز از تقاطع ردیف زاویه و ستون کمیت به دست می‌آید و باید به تفاوت درجه و رادیان توجه کنیم.
  • واژه‌نامه برای یافتن برابر انگلیسی اصطلاح‌ها و فهرست منابع برای یافتن مشخصات آثار و پیگیری مطالعه به کار می‌آیند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۴ فیزیک دوازدهم · رایگان