خلاصه درس ۶ عربی نهم؛ درسنامه و نکات مهم

پیش از خواندن داستان، چند واژه را مثل ابزارهای فهم متن کنار هم بگذار. مُزدَحِم یعنی شلوغ و مِلَفّ یعنی پرونده؛ این دو واژه به فضای مدرسه مربوط‌اند. راسِب یعنی مردود، امّا رَسَبَ یعنی مردود شد؛ یکی وضعیت فرد را می‌گوید و دیگری یک اتفاق را. راقِد یعنی بستری و با «راسِب» فرق دارد. برای ادامهٔ داستان هم این‌ها مهم‌اند: رائِحَة یعنی بو، زُجاجَةُ عِطْر یعنی شیشهٔ عطر و مِثالِيّ یعنی نمونه. فعل‌های غَیَّرَ و اِسْتَلَمَ هم به‌ترتیب «تغییر داد» و «دریافت کرد» معنی می‌دهند. لازم نیست همه را یک‌باره حفظ کنی؛ هنگام خواندن، ببین هر واژه چه کمکی به فهم ماجرا می‌کند.

داستان با شروع سال تحصیلی در مدرسهٔ روستا آغاز می‌شود. معلّم در کلاس با ساره روبه‌رو می‌شود؛ دانش‌آموزی که سال قبل نزد خودش مردود شده بود. برای فهمیدن وضعیت او، سراغ پرونده‌اش می‌رود. این پرونده یک تغییر تدریجی را نشان می‌دهد: ساره ابتدا دانش‌آموزی خوب و بانشاط بوده، سپس با بستری شدن مادرش غمگین شده و پس از مرگ او، علاقه‌اش به مدرسه را از دست داده است. پس مشکل ساره را نمی‌توان فقط با نتیجهٔ درسی او شناخت. معلّم با دیدن این گذشته، خودش را سرزنش می‌کند و روش آموزش را تغییر می‌دهد. مثل وقتی که دوستت ناگهان کم‌حرف می‌شود: پیش از قضاوت، باید بفهمی چه اتفاقی برایش افتاده است.

ساره برای تولد معلّم، شیشهٔ عطر مادرش را در کاغذ روزنامه می‌پیچد و هدیه می‌دهد. بعضی دانش‌آموزان می‌خندند، امّا معلّم جلوی خنده را می‌گیرد و از عطر استفاده می‌کند. ارزش این هدیه در قیمتش نیست؛ به خاطرهٔ مادر ساره پیوند دارد. معلّم با تشویق ساره به او کمک می‌کند تا دانش‌آموزی نمونه شود. سال‌ها بعد، نامهٔ ساره خبر می‌دهد که پزشک شده است. او سپس معلّم را به عروسی دعوت می‌کند تا در جای مادر عروس بنشیند. عنوان درس، یعنی «تغییر زندگی»، به هر دو نفر مربوط است: ساره مسیر تازه‌ای پیدا می‌کند و معلّم هم شیوهٔ بهتر آموزش دادن را می‌آموزد.

در داستان، معلّم از بچه‌ها می‌خواهد نخندند. وقتی می‌خواهیم کسی کاری را انجام ندهد، از فعل نهی استفاده می‌کنیم. در نمونه‌های این درس، «لا» پیش از فعل می‌آید، امّا شکل فعل به مخاطب بستگی دارد. برای جمع پسران می‌گوییم لا تَفْعَلوا و برای جمع دختران لا تَفْعَلْنَ؛ هر دو در فارسی «انجام ندهید» معنی می‌دهند. اگر مخاطب دقیقاً دو نفر باشد، چه پسر و چه دختر، صورت لا تَفْعَلا را به کار می‌بریم. بنابراین هنگام ترجمه از فارسی به عربی، تنها «نکنید» کافی نیست؛ باید بدانیم با چه کسانی حرف می‌زنیم. در مثال‌های صفحهٔ پایانی، نهیِ پایین آمدن در کنار دستورِ بالا رفتن آمده است؛ این دو درخواست معنای مخالف دارند.

فرض کن می‌خواهی از چند هم‌کلاسی بخواهی از پله‌ها پایین نیایند. اگر مخاطبان پسر باشند، می‌گویی «لا تَنْزِلوا»؛ اگر دختر باشند، می‌گویی «لا تَنْزِلْنَ». هر دو در فارسی یعنی «پایین نیایید» و هر دو درخواستِ انجام ندادنِ کارند؛ پس فعل نهی‌اند.

برای ساختن نهیِ جمع مذکّر، «تَفْعَلونَ» به «لا تَفْعَلوا» تبدیل می‌شود؛ یعنی «ونَ» در پایان جای خود را به «وا» می‌دهد. اما در جمع مؤنّث، شکلِ «تَفْعَلْنَ» حفظ می‌شود و «لا» پیش از آن می‌آید. پس نباید نونِ پایانِ جمع مؤنّث را حذف کنیم.

حالا به‌جای چند هم‌کلاسی، فقط با دو نفر حرف می‌زنی. در عربی برای دو نفر، شکلِ «مثنّی» داریم. فعلِ «تَفْعَلانِ» یعنی شما دو نفر انجام می‌دهید؛ برای نهی، «نِ» پایانی حذف می‌شود و «لا» پیش از فعل می‌آید: «لا تَفْعَلا»، یعنی انجام ندهید.

نکتهٔ راحت‌کننده این است که در اینجا برای دو پسر و دو دختر، فعل یکسان است. مثلاً به دو دوست، چه پسر باشند و چه دختر، می‌توان گفت «لا تَنْزِلا»: پایین نیایید. برای شناختن مخاطب، به واژهٔ خطاب هم نگاه کن؛ «وَلَدانِ» دو پسر و «بِنتانِ» دو دختر را نشان می‌دهد.

دیدنِ «لا» به‌تنهایی کافی نیست تا بگوییم فعل نهی است. گاهی فقط خبر می‌دهیم که کاری انجام نمی‌شود: «لا تَذْهَبونَ» یعنی «نمی‌روید». اما وقتی می‌خواهیم کسی کاری را انجام ندهد، می‌گوییم «لا تَذْهَبوا»، یعنی «نروید». تفاوتِ «نمی‌روید» و «نروید» همان تفاوتِ خبر دادن و نهی کردن است.

در جمع مؤنّث باید دقیق‌تر باشیم: «لا تَفْعَلْنَ» می‌تواند هر دو معنا را داشته باشد. اگر کسی با «رَجاءً» خواهش کند، معمولاً منظورش «انجام ندهید» است. اگر بپرسد «لِماذا لا تَفْعَلْنَ شَيئاً؟»، می‌پرسد چرا کاری انجام نمی‌دهید. پس اول کل جمله را بخوان، بعد ترجمه کن.

برای پیداکردن واژه از روی توضیح عربی، لازم نیست از همان ابتدا همهٔ کلمه‌ها را ترجمه کنی. نخست سرنخ اصلی را پیدا کن: توضیح دربارهٔ یک شخص است، یک مکان است یا یک کار؟ در تعریف روزه، «الطَّعامِ وَ الشَّرابِ» یعنی خوردنی و نوشیدنی و «فَريضَةٍ دينيَّةٍ» یعنی واجب دینی؛ این سرنخ‌ها تو را به «صَوم» می‌رسانند.

در تعریف شخص تلاشگر، دوست‌داشتن کار و کوشش زیاد مهم است. در تعریف مکان شلوغ، پُربودن از آدم‌ها و چیزها سرنخ است. دانش‌آموزی که در امتحان‌ها موفق نمی‌شود، «راسِب» است. جمع‌شدن مردم برای شادی بزرگ هم به جشن اشاره دارد. مثل بازی حدس واژه، اول ویژگی تعیین‌کننده را پیدا کن، بعد سراغ نام برو.

وقتی از کسی می‌خواهیم کاری را انجام ندهد، از نهی استفاده می‌کنیم. «لا تَذْهَبْ» یعنی «نرو» و «لا تَشْرَبي» یعنی «ننوش». در این جمله‌ها، «لا» همراه فعل مخاطب، پیام انجام‌ندادن کار را می‌سازد. برای ترجمهٔ روان فارسی معمولاً از «نـ» در آغاز فعل استفاده می‌کنیم.

مخاطب را هم از یاد نبر: «لا تَذْهَبْ» خطاب به یک پسر یا مرد و «لا تَشْرَبي» خطاب به یک دختر یا زن است. «لا تَكْشِفوا عُيوبَ أَصدِقائِكُم» یعنی «عیب‌های دوستانتان را آشکار نکنید». در جملهٔ مربوط به نشستن نیز «آنجا ننشینید؛ اینجا بنشینید» داریم. کنار هم آمدن نهی و امر نشان می‌دهد گوینده هم کار نامناسب را مشخص می‌کند و هم کار جایگزین را.

در تمرین سوم، ترجمه به تشخیص نوع فعل کمک می‌کند. ماضی از کاری در گذشته خبر می‌دهد؛ مثل «قالَ»: گفت. مضارع مانند «يَقولونَ» یعنی «می‌گویند». امر درخواست انجام کار است؛ مثل «اِصْبِرْ»: صبر کن و «اُشْكُروا»: شکر کنید. نهی درخواست انجام‌ندادن است؛ مثل «لا تَعْبُدوا»: نپرستید.

حالا پیام عبارت‌ها را دنبال کن: منتظر گشایش باشید و از رحمت خدا ناامید نشوید؛ پروردگارا، ما را با ستمکاران قرار نده؛ به این درخت نزدیک نشوید؛ شیطان را نپرستید؛ بر آنچه می‌گویند صبر کن؛ نعمت خدا را شکر کنید. در «لا تَجْعَلْنا»، معنای «ما را قرار نده» درخواست از خداست، ولی شکل فعل، نهی است. پس فقط از روی موضوع جمله داوری نکن؛ معنای فعل و ساختمان آن را کنار هم ببین.

در «گنج حکمت»، ترجمهٔ درست ما را به پیام اخلاقی می‌رساند. سخن نخست می‌گوید در شناخت افراد، فقط به فراوانی عبادت‌هایشان نگاه نکنیم؛ راست‌گویی و امانت‌داری آنان را هم ببینیم. سخن دوم توجه ما را از گوینده به خودِ گفته می‌برد: ببین چه گفته است، نه اینکه چه کسی گفته است. مثلاً پیشنهاد خوب یک هم‌کلاسی را فقط به‌خاطر اختلاف سلیقه رد نکنیم.

سخن سوم، نادانی را به فقر و ادب را به میراث تشبیه می‌کند. دقت کن: در «لا فَقْرَ»، بعد از «لا» اسم آمده، نه فعل؛ پس اینجا نهی نداریم. سخن چهارم نیز می‌گوید هرکس خشمش را دور کند، خدا عذابش را از او دور می‌کند. برای فعالیت تحقیق، سخنی پیدا کن که با یکی از همین پیام‌ها، مانند مهار خشم یا امانت‌داری، هماهنگ باشد.

در جدول‌های پایانی، معنی اصلی فعل ثابت می‌ماند، اما مخاطب عوض می‌شود. «لا تَلْعَبوا» خطاب به جمع مذکّر و «لا تَلْعَبْنَ» خطاب به جمع مؤنّث است؛ هر دو را در فارسی «بازی نکنید» می‌گوییم. «لا تَلْعَبا» خطاب به دو نفر است و برای دو پسر یا دو دختر شکل یکسانی دارد. به همین دلیل این صورت در جدول تکرار شده است.

همین الگو را برای نوشتن و نشستن به کار ببر: «لا تَکْتُبوا»، «لا تَکْتُبْنَ» و «لا تَکْتُبا» یعنی «ننویسید»؛ «لا تَجْلِسوا»، «لا تَجْلِسْنَ» و «لا تَجْلِسا» یعنی «ننشینید». برای دقیق‌بودن می‌توانی در ترجمه اضافه کنی: «شما دو نفر» یا «شما دختران». یکسان‌شدن ترجمهٔ فارسی به معنی یکسان‌بودن مخاطب در عربی نیست.