خلاصه درس ۵ عربی نهم؛ درسنامه و نکات مهم

عنوان درس، «اَلرَّجاءُ»، یعنی امید و «حَیَواناتُ الْغابَةِ» یعنی حیوانات جنگل. برای شروع داستان، چند واژه را مثل شخصیت‌های یک نمایش بشناس: «أَسَد» شیر، «ثَعْلَب» روباه و «کَلْب» سگ است. شکارچیان گودالی عمیق می‌کنند و روی آن را می‌پوشانند تا حیوانات را بگیرند و به «حَدیقَةُ الْحَیَواناتِ»، یعنی باغ‌وحش، بفروشند. روباه و آهو ناگهان در گودال می‌افتند. آن‌ها کمک می‌خواهند، اما حیوانات دیگر با شنیدن صدای شکارچیان فرار می‌کنند. اینجا «حاوَلَ» به معنی تلاش کرد، کلید فهم ماجراست: دو حیوان گرفتار، برای نجات خود می‌کوشند. هنگام خواندن، اول ببین چه کسی چه کاری انجام می‌دهد؛ لازم نیست از همان ابتدا همۀ واژه‌ها را جداگانه ترجمه کنی.

کبوتر و سگ به‌جای کمک، به حیوانات گرفتار می‌گویند که توان بیرون‌آمدن ندارند. آهو ناامید می‌شود، ولی روباه همچنان تلاش می‌کند و بیرون می‌آید. راز ماجرا چیست؟ روباه «ثَقیلُ السَّمْعِ»، یعنی کم‌شنواست؛ او «ظَنَّ»، یعنی گمان کرد، که کبوتر تشویقش می‌کند! حیوانات متوجه اشتباهشان می‌شوند و این بار آهو را تشویق می‌کنند؛ آهو هم با تلاش دوباره نجات پیدا می‌کند. مثل وقتی که در حل تمرینی گیر کرده‌ای، نوع حرف دیگران می‌تواند بر ادامۀ تلاشت اثر بگذارد. پیام پایانی درس هم بر کوشش و پافشاری تأکید دارد: «جَدَّ» یعنی کوشید، «قَرَعَ» یعنی کوبید، «لَجَّ» یعنی پافشاری کرد و «وَلَجَ» یعنی داخل شد.

حالا به زبان گفت‌وگوی شخصیت‌ها دقت کن. گاهی از کسی می‌خواهیم کاری را انجام ندهد؛ مثلاً به دوستمان می‌گوییم «روی میز ننویس». در عربی برای این درخواست از فعل نهی استفاده می‌کنیم. برای ساختن نهیِ مفرد مذکّر مخاطب، یعنی خطاب به یک پسر، در فعل‌های این درس «لا» را پیش از مضارع می‌آوریم و حرکت آخر فعل را به سکون تبدیل می‌کنیم: «تَكْتُبُ» یعنی می‌نویسی، اما «لا تَكْتُبْ» یعنی ننویس. پس نهی، گزارشی از رفتار کسی نیست؛ از مخاطب می‌خواهد کاری نکند. هنگام ترجمه، به‌جای «نمی‌نویسی»، باید از «ننویس» استفاده کنی.

اگر مخاطب یک دختر باشد، شکل نهی فرق می‌کند. «تَكْتُبينَ» یعنی می‌نویسی؛ برای ساختن نهی، «لا» را می‌آوریم و نون پایانی را حذف می‌کنیم: «لا تَكْتُبي» یعنی ننویس. حالا یک تفاوت مهم: هر فعلی که پیش از آن «لا» باشد، نهی نیست! «لا تَكْتُبينَ» یعنی نمی‌نویسی، چون نون هنوز باقی است؛ اما «لا تَكْتُبي» یعنی ننویس. در خطاب به پسر هم «لا تَكْتُبُ» یعنی نمی‌نویسی و «لا تَكْتُبْ» یعنی ننویس. برای تشخیص، هم به پایان فعل نگاه کن و هم بپرس: جمله خبری می‌دهد یا از کسی می‌خواهد کاری نکند؟

در تمرین واژه‌ها، لازم نیست از همان ابتدا تک‌تک کلماتِ تعریف را ترجمه کنی. اول دنبال سرنخ اصلی بگرد: تعریف دربارۀ مکان است، انسان است یا حیوان؟ سپس ویژگی آن را پیدا کن.

مثلاً «مَكانٌ» همراه با دیدن حیوانات گوناگون، تو را به «حَديقَةُ الْحَيَواناتِ»، یعنی باغ‌وحش، می‌رساند. کسی که برای راهنمایی مردم جلوتر حرکت می‌کند «رائِد»، یعنی پیشاهنگ، است. حیوان نگهبان دارایی مردم «كَلْب»، یعنی سگ، است. «عاقبت زندگی» به «مَصير»، یعنی سرنوشت، اشاره دارد و کسی که خوب نمی‌شنود «أَصَمّ»، یعنی ناشنوا، است. این روش شبیه حل معماست: از نشانه‌ها به واژه برس.

حالا به دو جملۀ مربوط به کیف نگاه کن. در هر دو، گوینده می‌خواهد مخاطب کیفش را اینجا نگذارد؛ اما مخاطب یکسان نیست. «يا حَبيبي» خطاب به پسر است: «عزیزم، کیفت را اینجا نگذار.» در «يا حَبيبَتي» همین پیام خطاب به دختر بیان می‌شود.

در عربی، این تفاوت در شکل کلمات هم دیده می‌شود: برای پسر «لا تَجْعَلْ» و «حَقيبَتَكَ» آمده و برای دختر «لا تَجْعَلي» و «حَقيبَتَكِ». پس پایان فعل و حرکتِ ضمیر به شناخت مخاطب کمک می‌کنند. در فارسی، «نگذار» برای هر دو یکسان است؛ بنابراین ممکن است تفاوت عربی را در ترجمه نبینی، اما باید آن را تشخیص بدهی.

برای تشخیص فعل، از خودت بپرس: جمله درخواست می‌کند یا خبر می‌دهد؟ «اِعْمَلْ» یعنی «کار کن» و امر است. «لا تَحْزَنْ» یعنی «غمگین نباش» و نهی است. اما «تَعيشُ» یعنی «زندگی می‌کنی» و مضارع است؛ «غَضِبْتَ» یعنی «خشمگین شدی» و ماضی است.

در جملۀ «اگر خشمگین شدی، سکوت کن»، بخش اول وضعیت را بیان می‌کند و بخش دوم دستور می‌دهد؛ پس یک جمله می‌تواند دو نوع فعل داشته باشد. در تمرین بعد هم «اِزْرَعْ» یعنی «بکار» و «لا تَزْرَعْ» یعنی «نکار». هنگام ترجمه، معنای واژه‌های همراه را هم در نظر بگیر: «أَبَداً» در جملۀ مثبت «همیشه» و در جملۀ منفی «هرگز» است.

در تمرین واژۀ ناهماهنگ، اول برای بیشتر واژه‌ها یک عنوان مشترک پیدا کن. مثلاً «حَدّاد» آهنگر، «حَلْوانيّ» شیرینی‌فروش و «شُرطيّ» پلیس، نام شغل‌اند؛ اما «مِصباح» چراغ است. پس چراغ عضو این گروه نیست. به همین روش، «شُهور، أَيّام، لَيالي» به زمان مربوط‌اند، ولی «غابَة» جنگل است.

در تمرین تصویرها نیز معنای کل جمله راهنماست: «طَويلٌ» با زرافه، «مَكّارٌ» با روباه و «طائِرٌ صَغيرٌ» با گنجشک جور درمی‌آید. ماهی «سَمَكَة»، کبوتر «حَمامَة»، فیل «فيل»، شیر «أَسَد»، گرگ «ذِئْب» و اسب «فَرَس» است. پس تصویر را ببین و سپس انتخابت را با ویژگی داخل جمله بررسی کن.

در «گنج حکمت»، جمله‌ها را به بخش‌های کوتاه تقسیم کن تا پیامشان روشن شود. «قَوْلُ لا أَعْلَمُ» یعنی «گفتنِ نمی‌دانم»؛ پس سخن نخست می‌گوید پذیرفتن ندانستن، نیمی از دانش است. سخن بعدی می‌گوید کسی که در کودکی پرسیده باشد، در بزرگ‌سالی پاسخ می‌دهد؛ یعنی پرسیدن راه یادگیری است.

سخن سوم می‌گوید هر چیزی با خرج کردن کم می‌شود، جز دانش: وقتی مطلبی را به دوستت یاد می‌دهی، دانسته‌ات از بین نمی‌رود. سپس زیبایی دانش، گسترش دادن آن و ثمرۀ آن، عمل کردن به آن دانسته شده است. در سخن پایانی، «اِعْلَموا» یعنی «بدانید» و امرِ جمع است؛ پیام جمله این است که کمال دین در دانش‌جویی و عمل به دانش است.

دو سخن نخست دربارهٔ آغاز یادگیری‌اند. در جملهٔ اول، «قَوْلُ لا أَعْلَمُ» را یک‌جا معنا کن: «گفتنِ نمی‌دانم». پس ترجمه چنین است: «گفتنِ نمی‌دانم، نیمی از دانش است.» منظور این نیست که با ندانستن، دانا می‌شویم؛ پذیرفتن ندانستن، راه یادگیری را باز می‌کند.

در سخن دوم، «مَنْ» یعنی «هرکس»، «سَأَلَ» یعنی «پرسید» و «أَجابَ» یعنی «پاسخ داد». ترجمهٔ روان جمله این است: «هرکس در کودکی‌اش بپرسد، در بزرگ‌سالی‌اش پاسخ می‌دهد.» مثلاً پرسشی که امروز دربارهٔ معنای یک واژه می‌پرسی، می‌تواند فردا به دانشی تبدیل شود که به دیگری کمک می‌کند.

سه سخن بعدی از ارزش دانش و مسئولیت ما در برابر آن می‌گویند. سخن سوم یعنی: «هر چیزی با بخشیدن کم می‌شود، به‌جز دانش.» اینجا «إِلَّا» یعنی «به‌جز». وقتی نکته‌ای را به دوستت یاد می‌دهی، آن را از دست نمی‌دهی؛ او هم یاد می‌گیرد.

سخن چهارم چنین ترجمه می‌شود: «زیبایی دانش، گسترش آن و میوه‌اش، عمل‌کردن به آن است.» در «نَشْرُهُ» و «بِهِ»، ضمیر به دانش برمی‌گردد.

سخن پنجم یعنی: «ای مردم، بدانید که کمال دین، دانش‌جویی و عمل‌کردن به آن است.» «اِعْلَموا» را «بدانید» ترجمه کن، نه «یاد بگیرید». پیام مشترک این سخنان این است که دانش باید هم منتقل شود و هم در رفتارمان دیده شود.

فعالیت تحقیق از تو می‌خواهد دو کتاب معرفی کنی که حیوانات در آن‌ها سخن می‌گویند. برای پاسخ، فقط نام دو حیوان یا دو داستان پراکنده کافی نیست؛ باید نام کتاب را بنویسی. دو نمونهٔ شناخته‌شده، کلیله و دمنه و مرزبان‌نامه هستند. در بسیاری از حکایت‌های این کتاب‌ها، حیوانات گفت‌وگو می‌کنند و رفتارشان نکته‌ای دربارهٔ زندگی انسان‌ها به ما می‌آموزد.

برای کامل‌ترشدن تحقیق می‌توانی کنار نام هر کتاب، یک توضیح کوتاه دربارهٔ حکایت‌های آن بنویسی. اگر اطلاعات بیشتری پیدا کردی، نام منبع را هم یادداشت کن تا بتوانی دوباره به آن مراجعه کنی.

اکنون به ترجمهٔ عبارت‌های کوتاه می‌رسیم. در این تمرین، «لا» پیش از فعل برای بازداشتن مخاطب از کاری آمده است؛ پس ترجمهٔ فارسی را با «نـ» می‌سازیم، مانند «ننویس». این ساخت را نهی می‌نامیم.

ترجمه‌های صفحهٔ نخست چنین‌اند:

• «لا تَکْتُبْ»: ننویس؛ خطاب به یک پسر.
• «لا تَکْتُبي»: ننویس؛ خطاب به یک دختر.
• «لا تَرْقُدْ»: نخواب؛ خطاب به یک پسر.
• «لا تَرْقُدي»: نخواب؛ خطاب به یک دختر.
• «لا تَقْطَعْ»: نَبُر؛ خطاب به یک پسر.
• «لا تَقْطَعي»: نَبُر؛ خطاب به یک دختر.

در فارسی، ترجمهٔ هر جفت یکسان است؛ اما عربی تفاوت مخاطب را نشان می‌دهد. مثلاً هنگام هشدار دربارهٔ بریدن شاخه، معنای اصلی در هر دو صورت «نَبُر» است.

در صفحهٔ بعد، همان الگو با سه کار دیگر تکرار می‌شود. اول معنای کار را پیدا کن، بعد آن را به صورت نهی فارسی بنویس و در پایان، مخاطب را تشخیص بده:

• «لا تَجْلِسْ»: ننشین؛ خطاب به یک پسر.
• «لا تَجْلِسي»: ننشین؛ خطاب به یک دختر.
• «لا تَصْعَدْ»: بالا نرو؛ خطاب به یک پسر.
• «لا تَصْعَدي»: بالا نرو؛ خطاب به یک دختر.
• «لا تَصْرُخْ»: فریاد نزن؛ خطاب به یک پسر.
• «لا تَصْرُخي»: فریاد نزن؛ خطاب به یک دختر.

ترجمه همیشه یک واژه نیست؛ مثلاً برای نهی از بالارفتن، «بالا نرو» طبیعی است. در این جفت‌ها، «ي» پایانی نشان می‌دهد که مخاطب یک دختر است، نه اینکه چند نفر مخاطب باشند.