خلاصه درس ۴ عربی نهم؛ درسنامه و نکات مهم

برای خواندن داستان، لازم نیست واژه‌ها را جدا از هم حفظ کنی؛ آن‌ها را در چند دسته کنار هم بگذار.

• سفر و پژوهش: «جامِعَة» یعنی دانشگاه، «أَبْحاث» یعنی پژوهش‌ها و «أَفْرِقَة» یعنی گروه‌ها.
• طبیعت: «مِياه» آب‌ها، «رِياح» بادها، «مَطَر» باران و «نَباتات» گیاهان است. مفرد «مِياه»، «ماء» و مفرد «رِياح»، «ريح» است.
• کوشش و امید: «مُحاوَلَة» تلاش‌کردن، «مُواصَلَة» ادامه دادن و «فَرَج» رهایی از سختی است.

در جملهٔ آغاز سفر، «لِتَهيِئَةِ أَبْحاثٍ» هدف سفر را می‌رساند: برای آماده‌کردن پژوهش‌هایی. درست مثل وقتی که برای یک تحقیق مدرسه‌ای به بازدید علمی می‌روی، اینجا هم سفر هدف آموزشی دارد. «عَنِ الْأَسْماكِ» مشخص می‌کند که موضوع پژوهش ماهی‌هاست.

داستان دربارهٔ دوازده دانشجو و استادشان است. ابتدا آب دریا آرام است؛ سپس ابر ظاهر می‌شود، بادهای شدید می‌وزند و دریا موج‌دار می‌شود. «عَصَفَ» یعنی وزید و «أَصابَ» یعنی برخورد کرد. کشتی به صخره برخورد می‌کند و کمی می‌شکند، اما غرق نمی‌شود.

اینجا یک نکتهٔ مهم در ترجمه داریم: «ما» پیش از فعل گذشته، آن را منفی می‌کند. پس «ما غَرِقَتْ» یعنی «غرق نشد»، نه «غرق شد». دانشجویان به جزیره‌ای ناشناخته می‌رسند؛ دو روز می‌گذرد و کسی را آنجا پیدا نمی‌کنند.

برای دنبال کردن رویدادها، به واژه‌هایی مثل «ثُمَّ» به معنی «سپس» و «عِندَما» به معنی «هنگامی که» توجه کن. این واژه‌ها مثل تابلوهای مسیر، ترتیب داستان را نشان می‌دهند.

استاد از دانشجویان می‌خواهد تلاش کنند و پژوهش‌هایشان را ادامه دهند. او فقط نمی‌گوید امیدوار باشید؛ کارها را هم تقسیم می‌کند. گروه اول باید دنبال شکار برود و هیزم جمع کند. دو دانشجوی گروه دوم وسایل ضروری را از کشتی می‌آورند. گروه سوم غذا می‌پزد و دو دانشجوی گروه چهارم دنبال مواد غذایی می‌گردند.

«شَباب» در خطاب استاد یعنی جوانان؛ این واژه می‌تواند معنی دورهٔ جوانی هم داشته باشد. «أَفْرِقَة» جمع «فَريق» است؛ پس با شنیدن آن باید به چند گروه فکر کنی.

پیام این بخش روشن است: صبر با بی‌کاری فرق دارد. مثل وقتی که انجام یک کار گروهی سخت می‌شود و به‌جای کنار کشیدن، وظیفه‌ها را تقسیم می‌کنید و کار را پیش می‌برید.

یک هفته می‌گذرد. باران شدیدی می‌بارد و صاعقه به کشتی برخورد می‌کند؛ کشتی آتش می‌گیرد. «اِحْتَرَقَ» یعنی آتش گرفت و «فَقَدَ» یعنی از دست داد؛ بنابراین «فَقَدْنا سَفينَتَنا» یعنی کشتی‌مان را از دست دادیم. دانشجویان ناراحت می‌شوند، اما استاد دوباره آن‌ها را به شکیبایی دعوت می‌کند.

پس از نماز و دعا، یکی از آن‌ها ناگهان فریاد می‌زند. «بَغْتَةً» یعنی ناگهان و «صَرَخَ» یعنی فریاد زد. کشتی جنگی به آن‌ها نزدیک می‌شود؛ «تَقتَرِبُ مِنّا» همین معنی را دارد.

سربازان توضیح می‌دهند که از دور دود دیده‌اند. پس دود، نشانهٔ حضور دانشجویان شده است. برای فهم پایان داستان، زنجیرهٔ رویدادها را به هم وصل کن: آتش‌سوزی، دود، دیده‌شدن و آمدن سربازان.

در داستان، استاد به افراد مختلف دستور می‌دهد. فعل امر برای درخواست انجام کار از مخاطب است؛ مثل «بگردید» یا «بپزید». در این صفحه، پایان فعل به ما کمک می‌کند مخاطب را بشناسیم:

• برای جمع پسران: «اِفْعَلوا»؛ مانند «اِنْزِلوا»، یعنی پیاده شوید.
• برای جمع دختران: «اِفْعَلْنَ»؛ مانند «اِنْزِلْنَ»، یعنی پیاده شوید.
• برای دو پسر یا دو دختر: «اِفْعَلا»؛ مانند «اِبْحَثا»، یعنی بگردید.

در فارسی ممکن است همهٔ این‌ها را با «شما» ترجمه کنیم، ولی در عربی شکل فعل فرق می‌کند. اول به خطاب نگاه کن: «يا أولادُ»، «يا بَناتُ»، «يا وَلَدانِ» یا «يا بِنْتانِ». سپس پایان فعل را با مخاطب هماهنگ کن. یادت باشد صورت امر برای دو پسر و دو دختر در این الگو یکسان است.

وقتی از کسی می‌خواهیم کاری انجام دهد، از فعل امر استفاده می‌کنیم؛ مثل «پایین بیایید». در عربی، شکل این فعل به مخاطب بستگی دارد. برای خطاب به چند پسر، «اِنْزِلوا» و برای خطاب به چند دختر، «اِنْزِلْنَ» به کار می‌رود. هر دو در فارسی «پایین بیایید» یا در موقعیت اتوبوس «پیاده شوید» معنی می‌شوند، امّا پایان عربی آن‌ها فرق دارد. در الگوی «اِفْعَلوا» پایانِ «وا» و در الگوی «اِفْعَلْنَ» پایانِ «نَ» را ببین. بنابراین ترجمهٔ فارسی به‌تنهایی همیشه جنسیت مخاطبان را نشان نمی‌دهد؛ در جملهٔ عربی به نشانه‌های خطاب هم دقّت کن.

حالا فرض کن فقط دو نفر باید پاسخ را در کتاب پیدا کنند. به آن‌ها می‌گوییم «اِبْحَثا»؛ یعنی «جست‌وجو کنید». این شکلِ فعل برای دو مخاطب است و در عربی به آن «مثنّی» می‌گوییم. نکتهٔ مهم این است که برای دو پسر و دو دختر، همین شکل را به کار می‌بریم. مثلاً «يا وَلَدانِ، اِبْحَثا» و «يا بِنْتانِ، اِبْحَثا» هر دو درست‌اند. در الگوی «اِفْعَلا»، پایانِ «ا» نشانهٔ خطاب به دو نفر است. پس ابتدا بپرس «مخاطب دو نفر است یا یک گروه؟»؛ اگر دو نفر بود، لازم نیست میان دختر و پسر شکل متفاوتی انتخاب کنی.

فرقِ مضارع و امر را از معنایشان شروع کن: «تَشْكُرونَ» می‌گوید «تشکّر می‌کنید»، امّا «اُشْكُروا» از شما می‌خواهد «تشکّر کنید». برای دیدن تفاوتِ شکل‌ها، نمونه‌های کتاب را کنار هم بگذار: «تَفْعَلونَ ← اِفْعَلوا»، «تَفْعَلْنَ ← اِفْعَلْنَ» و «تَفْعَلانِ ← اِفْعَلا». در این نمونه‌ها، «تَـ»ی ابتدای مضارع در امر نیست و فعل با «اِ» یا «اُ» آغاز می‌شود. در جمع مذکّر و مثنّی، «ن» پایانیِ مضارع هم حذف شده است؛ امّا نونِ جمع مؤنّث باقی می‌ماند. حرکت آغاز فعل را از نمونهٔ درست یاد بگیر؛ همهٔ فعل‌های امر با یک حرکت آغاز نمی‌شوند.

برای ترجمهٔ یک جملهٔ امری، سه کار کوچک انجام بده: مخاطب را پیدا کن، فعل را به صورت درخواست ترجمه کن، سپس بقیهٔ جمله را اضافه کن. در «يا أَصدِقائي، رَجاءً، اُخْرُجوا مِنَ الصَّفِّ»، گوینده دوستان پسرش را صدا می‌زند و از آن‌ها می‌خواهد از کلاس بیرون بروند. ترجمهٔ روان می‌شود: «ای دوستان من، لطفاً از کلاس خارج شوید.» در جملهٔ مربوط به دوستان دختر، «اُخْرُجْنَ» می‌آید، امّا باز هم در فارسی «خارج شوید» می‌گوییم. یادت باشد «رَجاءً» یعنی «لطفاً»؛ این واژه درخواست را مؤدّبانه می‌کند، ولی فعل همچنان امر است، نه مضارع.

فرض کن معلم از دانش‌آموزان می‌خواهد به باران نگاه کنند. اگر مخاطبان چند پسر باشند، در عربی «اُنْظُروا» می‌آید؛ اگر چند دختر باشند، «اُنْظُرْنَ» می‌آید. امّا در فارسی برای هر دو گروه می‌گوییم: «ای دانش‌آموزان، به باریدن باران نگاه کنید.»

در درخواست پوشیدن لباس مناسب هم «يا طالِبانِ» دو دانش‌آموز پسر را صدا می‌زند و «يا طالِبَتانِ» دو دانش‌آموز دختر را. فعل هر دو جمله «اِلْبَسا» است و ترجمهٔ هر دو می‌شود: «ای دو دانش‌آموز، لباس‌های مناسب بپوشید.»

پس برای پاسخ به پرسش تمرین چهارم بگو: فعل فارسی برای مخاطب مذکر و مؤنث شکل جداگانه ندارد و برای مخاطب دو نفره هم در اینجا از «بپوشید» استفاده می‌کنیم. یکسان‌بودن ترجمه به معنی یکسان‌بودن مخاطبان عربی نیست.

در تمرین پنجم، به‌جای حدس‌زدن از روی ظاهر کلمه، نشانهٔ اصلی هر توضیح را پیدا کن. «لِلتَّعليمِ الْعالـي بَعْدَ الْمَدرَسَةِ» از آموزش عالی پس از مدرسه می‌گوید؛ پس به «اَلْجامِعَةُ»، یعنی دانشگاه، مربوط است.

توضیح کسی که به دیدار خویشاوندانش نمی‌رود، برای «قاطِعُ الرَّحِمِ» است؛ یعنی کسی که رابطه با خویشاوندان را قطع می‌کند. چیزی که از آتش بالا می‌رود «اَلدُّخانُ»، یعنی دود، است. چوب‌های مناسب سوختن هم «اَلْحَطَبُ»، یعنی هیزم، هستند. حل‌شدن سختی‌ها و مشکلات به «اَلْفَرَجُ»، یعنی گشایش، اشاره دارد.

مثلاً در یک اردو، چوبی که برای آتش جمع می‌کنند هیزم است، نه دودِ بالای آتش! با وصل‌کردن این پنج توضیح، دو واژه باقی می‌ماند: «اَلْمُواصَلَةُ» به معنای ادامه‌دادن و «اَلْحَرب» به معنای جنگ.

در «کنز الحکمة»، معنی واژه‌ها را کنار هم بگذار و بعد جمله را روان کن. سخن نخست می‌گوید هیچ کاری مانند تحقیق نیست؛ «كَـ» در اینجا معنی «مانند» دارد. سخن دوم دانش را ریشهٔ هر خوبی و نادانی را ریشهٔ هر بدی معرفی می‌کند؛ پس «أَصْل» را اینجا «ریشه» یا «سرچشمه» ترجمه کن.

در سخن سوم، «اُطْلُبُوا» یعنی «بجویید» و «وَلَوْ بِالصّينِ» یعنی «هرچند در چین باشد». ترجمهٔ روان آن چنین است: دانش را بجویید، هرچند در چین باشد؛ زیرا دانش‌جویی واجب است. پیامش ارزش کوشش برای یادگیری، حتی با وجود دوری راه است.

سخن چهارم می‌گوید خوبی دنیا و آخرت با دانش، و بدی دنیا و آخرت با نادانی همراه است. در سخن پنجم، عاقل فقط کسی نیست که خوب را از بد تشخیص دهد؛ او بهترِ دو بد را هم می‌شناسد. «بهترِ دو بد» یعنی گزینهٔ کم‌زیان‌تر؛ مثلاً وقتی هیچ انتخاب بی‌نقصی نداری، پیامدهای هر دو را می‌سنجی.

حالا برای ترجمهٔ فعل‌های صفحهٔ ۶۰، اول معنی کار را بشناس و بعد مخاطب را بررسی کن. هر سه شکل «اِلْعَبوا»، «اِلْعَبْنَ» و «اِلْعَبا» در فارسی «بازی کنید» هستند. سه شکل «اُكْتُبوا»، «اُكْتُبْنَ» و «اُكْتُبا» هم «بنویسید» ترجمه می‌شوند. «اِنْزِلوا»، «اِنْزِلْنَ» و «اِنْزِلا» نیز یعنی «پایین بیایید».

تفاوت در مخاطب است: در این فعل‌ها، پایان «ـوا» برای جمع مذکر، «ـنَ» برای جمع مؤنث و «ـا» برای دو مخاطب می‌آید. برای دو پسر و دو دختر، شکل فعل امر یکسان است؛ به همین دلیل فعل‌های دو نفره در صفحه دو بار تکرار شده‌اند.

ترجمهٔ یکسان را با ساخت یکسان اشتباه نگیر. مثلاً مربی به دو بازیکن و به چند بازیکن می‌گوید «بازی کنید»، ولی در عربی برای مشخص‌کردن مخاطب، شکل مناسب را انتخاب می‌کند.