خلاصه درس ۷ عربی هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

اول شخصیت‌ها و جای داستان را بشناسیم. غابَة یعنی جنگل و غِزْلان یعنی آهوها؛ یک آهو می‌شود غَزال. ذِئاب هم یعنی گرگ‌ها و مفردش ذِئْب است. بهتر است هر جمع را کنار مفردش بخوانی، نه جدا از آن.

در میان پرندگان، طائِر یعنی پرنده و حَمامَة یعنی کبوتر. پس «پرنده» نامی کلی است، اما «کبوتر» یک نوع پرنده است. فَرْخ یعنی جوجه و جمع آن فِراخ است.

یک جمع دیگر هم داریم: آباء یعنی پدران و مفردش أَب است. برای مرور، در ذهنت یک جنگل بساز: چند آهو، چند گرگ، یک کبوتر و چند جوجه. تصویرسازی کمک می‌کند واژه‌های شبیه یا مرتبط را با هم اشتباه نگیری.

حالا ببینیم شخصیت‌های داستان چه کار می‌کنند. واژه‌نامه چهار فعل را به‌صورت جفت آورده است؛ بهتر است تو هم آن‌ها را جفت‌جفت یاد بگیری:

• جَلَبَ / يَجْلِبُ: آورد / می‌آورد
• هَجَمَ / يَهْجُمُ: حمله کرد / حمله می‌کند
• ضَحِكَ / يَضْحَكُ: خندید / می‌خندد
• يَئِسَ / يَيْأَسُ: ناامید شد / ناامید می‌شود

برای تمرین، یک بار معنای سمت اول و بار دیگر معنای سمت دوم را بپوشان و از خودت بپرس. مثلاً با شنیدن «خندید» باید به «ضَحِكَ» برسی، نه «يَضْحَكُ». همچنین دقت کن «يَئِسَ» با اینکه با «ي» شروع می‌شود، در این واژه‌نامه معنیِ «ناامید شد» دارد؛ فقط از ظاهر حرف اول حدس نزن.

چند واژهٔ دیگر را با تصویر و موقعیت به حافظه بسپار. حَطَب یعنی هیزم؛ می‌توانی دسته‌ای چوب برای روشن کردن آتش تصور کنی. خَريف یعنی پاییز؛ تصویر برگ‌های زرد به یادت کمک می‌کند.

حَوائِج یعنی نیازها و مفرد آن حاجَة است. نَصْر یعنی یاری و فَرَح یعنی شادی. مثلاً وقتی کسی در انجام کاری به تو یاری می‌رساند، ممکن است احساس شادی کنی؛ این ارتباط ذهنی، «نَصْر» و «فَرَح» را به یادت می‌آورد.

إِضاعَة را «تباه کردن» معنی کن، نه «یاری». در پایان، اَلرّابِع و اَلرّابِعَة هر دو معنیِ «چهارم» دارند. این دو واژه جایگاه را نشان می‌دهند؛ آن‌ها را با معنیِ «چهار» جابه‌جا نکن.

بعضی واژه‌ها نامِ شخص یا چیز نیستند، اما رابطهٔ بخش‌های جمله را روشن می‌کنند. عِندَما یعنی «وقتی‌که»؛ با آن می‌فهمیم کاری در چه موقعیتی رخ داده است. كَما یعنی «همان‌طور که»؛ مثلاً وقتی می‌گویی «همان‌طور که می‌دانی»، به دانستهٔ قبلیِ شنونده اشاره می‌کنی.

مَتىٰ؟ یعنی «کی؟» و برای پرسیدن زمان به کار می‌رود. آن را با «عِندَما» اشتباه نگیر: یکی سؤال می‌پرسد، دیگری معنیِ «وقتی‌که» می‌دهد.

أَلا در واژه‌نامهٔ این درس یعنی «هان، آگاه باش»؛ توجه شنونده را جلب می‌کند. برای مرور این واژه‌ها، فقط ترجمه را حفظ نکن؛ از خودت بپرس هرکدام چه نقشی دارند: پرسیدن زمان، پیوند دادن سخن یا جلب توجه؟

فرض کن می‌خواهی از چند هم‌کلاسی بپرسی چه می‌کنند. در عربی، شکل فعل به این بستگی دارد که مخاطبانت پسر باشند یا دختر. برای چند پسر، «تَفْعَلونَ» یعنی «شما انجام می‌دهید»؛ برای چند دختر، «تَفْعَلْنَ» همین معنی را دارد. هر دو با «تَـ» شروع می‌شوند، اما پایانشان فرق دارد: «ـونَ» و «ـنَ».

در گفت‌وگوی درس، «تَذْهَبونَ» خطاب به مردان است و «تَفْعَلْنَ» خطاب به دختران دانش‌آموز. در ترجمۀ فارسی، معمولاً این تفاوت جنسیت در خود فعل دیده نمی‌شود؛ پس هنگام انتخاب فعل عربی، حتماً به مخاطب نگاه کن.

حالا فقط دو هم‌کلاسی روبه‌روی تو هستند. برای خطاب به آن‌ها از شکل «تَفْعَلانِ» استفاده می‌کنی؛ یعنی «شما دو نفر انجام می‌دهید». نکتۀ جالب این است که این شکل برای دو پسر و دو دختر تفاوتی ندارد. مثلاً «تَذْهَبانِ» یعنی «شما دو نفر می‌روید» و «تَلْعَبانِ» یعنی «شما دو نفر بازی می‌کنید».

پس برای انتخاب میان شکل‌های این درس، اول تعداد مخاطبان را پیدا کن. اگر دو نفرند، پایان «ـانِ» راهنمای توست. اگر جمع‌اند، باید به مذکر یا مؤنث بودن آن‌ها هم توجه کنی. فقط دیدن «تَـ» در ابتدای فعل برای تشخیص کافی نیست.

«مَتىٰ» یعنی «چه وقت؟»؛ پس وقتی آن را می‌شنوی، دنبال زمان انجام کار بگرد، نه جای آن. مثلاً اگر کسی بپرسد چه وقت به مدرسه رسیدی، پاسخ تو می‌تواند «صبح» باشد؛ نام مدرسه پاسخ زمان نیست.

در درس، واژه‌هایی مثل «اَلْيَومَ» به معنی امروز و «أَمْسِ» به معنی دیروز آمده‌اند. عبارت «بَعدَ أُسبوعَينِ» هم یعنی دو هفته بعد. برای پاسخ دادن، لازم نیست همیشه یک جملۀ بلند بسازی؛ یک واژه یا عبارت زمانی مناسب هم کافی است. همچنین «مَتىٰ» هم با فعل گذشته می‌آید و هم با فعل مضارع.

گاهی جملۀ عربی با یک فعل مفرد شروع می‌شود، اما اسم بعد از آن نشان می‌دهد که انجام‌دهندگان دو نفر یا چند نفرند. در این حالت، نباید فعل فارسی را هم مفرد ترجمه کنی. در مثال کتاب، «هاتانِ الْفَلّاحَتانِ» به دو زن کشاورز اشاره دارد؛ بنابراین در فارسی باید از «کار می‌کنند» استفاده کنیم، نه «کار می‌کند».

برای ترجمه، اول بپرس: «چه کسی یا چه کسانی این کار را انجام می‌دهند؟» بعد فعل فارسی را با همان انجام‌دهنده هماهنگ کن. این نکته برای فعل گذشته هم کاربرد دارد؛ مثلاً اگر انجام‌دهندگان «خواهرانم» باشند، در فارسی می‌گوییم «برگشتند»، نه «برگشت».

در تمرین اول، باید درستی جمله‌ها را با شاهدی از داستان بسنجی، نه با حدس. ابتدا مشخص کن هر جمله دربارهٔ چه چیزی ادعا می‌کند: محل دیدن خانه‌ها، واکنش رئیس غزال‌ها، سخن غزال کوچک، ترتیب پرسیدن از جانوران یا تعداد گرگ‌ها.

بعد همان بخش را در متن اصلی پیدا کن و جزئیاتش را با جملهٔ تمرین مقایسه کن. مثلاً اگر جمله‌ای می‌گوید کسی پیشنهادی را پذیرفت، صرفِ شنیدن پیشنهاد برای درست‌بودن آن کافی نیست؛ باید پذیرفتن هم در داستان آمده باشد.

متن اصلی داستان در صفحه‌های فرستاده‌شده نیست؛ بنابراین از روی این صفحه‌ها به‌تنهایی نمی‌توان پاسخ درست و نادرست این پنج مورد را قطعی تعیین کرد. اینجا مهارت مهم، پیداکردن دلیل برای پاسخ است.

در ترجمهٔ آیه‌ها، اول فعل را پیدا کن؛ بعد ببین چه کسی کار را انجام می‌دهد و واژه‌های همراه چه معنایی دارند. لازم نیست ترتیب واژه‌های عربی را عیناً در فارسی نگه داری؛ ترجمه باید روان و دقیق باشد.

معنی چهار عبارت تمرین دوم، به‌ترتیب، چنین است:

• برای شما در آن، میوه‌های فراوانی هست و از آن‌ها می‌خورید.
• بی‌گمان ما آن را قرآنی عربی قرار دادیم.
• و پروردگارت به هیچ‌کس ستم نمی‌کند.
• پس کافران گفتند: این چیزی شگفت‌انگیز است.

در عبارت سوم، «لا» معنی فعل را منفی می‌کند و «أَحَداً» در این جمله «هیچ‌کس» ترجمه می‌شود. در عبارت اول هم پایان «تَأْكُلونَ» کمک می‌کند بفهمی مخاطب چند نفر است؛ پس «می‌خورید» مناسب است، نه «می‌خورم».

برای تمرین‌های سوم و چهارم، دو پرسش راهنما داری: چه کسی؟ چه زمانی؟ ماضی معمولاً کارِ گذشته را می‌رساند؛ مضارع در این جمله‌ها بیشتر با «می‌» ترجمه می‌شود. «لا» آن را منفی می‌کند و «سَـ» یا «سوفَ» معنی آینده می‌سازد.

ترجمهٔ جمله‌های تمرین سوم:

• تو زبان عربی را خوب می‌دانی و خواهرت مانند تو آن را نمی‌داند.
• هم‌کلاسی‌ات لباس‌های پاییزی پوشید؛ پس چرا تو نمی‌پوشی؟
• تو دیروز احساس اندوه کردی و امروز احساس شادی می‌کنی.
• من احساس سردرد می‌کنم؛ به درمانگاه خواهم رفت.

فعل‌های مضارع آن‌ها عبارت‌اند از: «تَعْرِفُ»، «تَعْرِفُها»، «تَلْبَسُ»، «تَشْعُرينَ»، «أَشْعُرُ» و «سَأَذْهَبُ». مورد آخر هم فعل مضارع است، ولی با «سَـ» معنی آینده دارد.

پاسخ خانه‌های خالی جدول، از بالا به پایین: می‌خندم؛ می‌اندازی؛ نمی‌بُرَد؛ پوشیدید؛ نمی‌پذیرید؛ یاری نمی‌کنی؛ نزدیک می‌شود؛ فرمانروایی می‌کنیم؛ خواهید شست؛ خواهد فهمید. برای انتخاب شخص در این جدول، از ترجمهٔ داده‌شده در همان ردیف کمک بگیر.

در «کنز الحکمة»، پس از ترجمه از خودت بپرس: این سخن چه راهی برای بهتر زندگی‌کردن نشان می‌دهد؟ معنی پنج سخن، به‌ترتیب، چنین است:

• بی‌گمان حسادت، نیکی‌ها را می‌خورد؛ همان‌گونه که آتش هیزم را می‌خورد.
• بی‌گمان نیازهای مردم به شما نعمتی از سوی خداست.
• امانت‌داری روزی می‌آورد و خیانت فقر می‌آورد.
• بی‌گمان خدا زیباست و زیبایی را دوست دارد.
• از دست‌دادن فرصت، مایهٔ اندوه است.

در سخن اول، مقایسه با آتش کمک می‌کند اثر ویرانگر حسادت را بهتر بفهمیم. در سخن سوم، «تَجْلِبُ» یعنی «می‌آورد»؛ پس هم امانت‌داری و هم خیانت، نتیجه‌ای دارند، اما نتیجه‌هایشان مخالف یکدیگر است.

مثلاً وقتی وسیلهٔ دوستت را سالم پس می‌دهی، به اعتماد میان خودتان کمک می‌کنی. این یک نمونهٔ روزمره برای فهم ارزش امانت‌داری است.

برای وصل‌کردن جمله‌ها به تصویرهای تمرین خانه، ابتدا تعداد افراد، مخاطب و کار آن‌ها را مشخص کن. مثلاً «وَلَدانِ» و «حَدّادانِ» از دو پسر و دو آهنگر خبر می‌دهند. «أَنتُما» برای خطاب به دو نفر است، اما «أَنتُم» برای چند مرد یا پسر و «أَنتُنَّ» برای چند زن یا دختر به کار می‌رود.

سپس سراغ کار برو: «تَضْحَكانِ» خندیدنِ دو مخاطب، «تَسْمَعْنَ» شنیدنِ چند مخاطب دختر و «صَنَعْتُما» ساختنِ دو مخاطب در گذشته را می‌رساند. در جملهٔ مربوط به دو کشتی، «سَـ» نشان می‌دهد غرق‌شدن به صورت پرسشی دربارهٔ آینده مطرح شده است.

در پایان، جزئیاتی مانند اسب چوبی، طلا و نقره، قهوه، درخت و هیزم را بررسی کن. چون تصویرها در دادهٔ این درس نیستند، نمی‌توانیم جای شماره‌ها را تعیین کنیم؛ اما با این روش برای تطبیق آماده‌ای.