خلاصه درس ۸ عربی هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

برای ورود به داستان، چند واژه را مثل تصویرهای یک صحنه کنار هم بگذار: عُشّ یعنی لانه و قَمْح یعنی گندم؛ پس ماجرای ما در مزرعه‌ای با یک لانۀ پرنده می‌گذرد. تَسأَلُ فِراخَها یعنی «از جوجه‌هایش می‌پرسد»؛ در این عبارت، ها به پرندۀ مادر برمی‌گردد و معنی «ـَش» می‌دهد. حَدَثَ یعنی «اتّفاق افتاد» و يَحْدُثُ یعنی «اتّفاق می‌افتد». هنگام خواندن داستان، همین واژه‌ها کمک می‌کنند بفهمی چه کسی از چه کسی خبر می‌گیرد. لازم نیست هر واژه را جدا حفظ کنی؛ آن را به تصویر و رویداد داستان وصل کن.

مادر از جوجه‌ها می‌خواهد رفتار صاحب مزرعه را زیر نظر بگیرند. جوجه‌ها رفت‌وآمد همسایه‌ها، آوردن غذا و جمع‌کردن هیزم را می‌بینند؛ مائِدَة یعنی سفرۀ غذا. سپس خبر می‌دهند که کشاورز برای جمع‌کردن گندم از همسایه‌ها کمک خواسته است. آن‌ها نگران می‌شوند، ولی مادر هنوز لانه را امن می‌داند. روز بعد هم درخواست کمک از أَقْرِباء، یعنی خویشاوندان، نظر مادر را عوض نمی‌کند. تا اینجا میان «کمک خواستن» و «شروع‌شدن کار» تفاوت هست؛ مثل وقتی برای مرتب‌کردن اتاقت کمک می‌خواهی، اما هنوز کسی دست به کار نشده است.

در روز سوم، خبر تازه‌ای می‌رسد: کشاورز می‌خواهد فردا خودش برداشت گندم را آغاز کند. این بار مادر می‌ترسد و رفتن را لازم می‌داند. واژۀ بِنَفْسي یعنی «خودم» و يَعْتَمِدُ یعنی «تکیه می‌کند». عنوان درس، اَلِاعْتِمادُ عَلَى النَّفْسِ، هم یعنی «تکیه به خود». پیام داستان این است که برای پیش‌بردن کار، مسئولیت اقدام خودمان را بپذیریم. مثلاً اگر برای یادگیری منتظر بمانی کسی همیشه کنارت باشد، تمرینت عقب می‌افتد. کمک گرفتن مفید است؛ اما تکیه به خود یعنی شروع و تلاش خودت را وابسته به آمدن دیگران نکنی.

حالا به شکل فعل‌ها دقت کن. برای گفتن کاری که چند مرد انجام می‌دهند، در نمونه‌های این درس فعل با يَـ شروع می‌شود و به ـونَ پایان می‌یابد: يَجلِسونَ یعنی «می‌نشینند» و با هُمْ می‌آید. برای چند زن، شکل فعل متفاوت است: يَجلِسْنَ یعنی «می‌نشینند» و با هُنَّ می‌آید. هر دو در فارسی یک ترجمه دارند، اما در عربی یکسان نیستند. مثلاً هنگام توصیف دو گروه از ورزشکاران، اول ببین گروه مردان است یا زنان؛ سپس شکل فعل را انتخاب کن. فقط به معنی فارسی «می‌نشینند» تکیه نکن.

اگر انجام‌دهندگان کار دقیقاً دو نفر باشند، در نمونه‌های این درس پایان فعل ـانِ است. برای دو مرد می‌گوییم هُما يَذهَبانِ؛ یعنی «آن دو می‌روند». برای دو زن می‌گوییم هُما تَذهَبانِ؛ باز هم یعنی «آن دو می‌روند». پس هُما برای هر دو گروه می‌آید، اما آغاز فعل فرق می‌کند. در داستان، صاحب مزرعه و مرد همسایه با «يَذهَبانِ» توصیف شده‌اند و همسر کشاورز و زن همسایه با «تَذهَبانِ». برای ترجمه یا انتخاب فعل، دو پرسش از خودت بپرس: چند نفرند؟ مرد هستند یا زن؟ این دو پرسش جلوی بسیاری از اشتباه‌ها را می‌گیرد.

فرض کن دربارهٔ چند پسر یا چند دختر حرف می‌زنی، نه اینکه آن‌ها را صدا بزنی. در عربی برای این دو گروه، ضمیر و شکل فعل فرق دارد. برای جمع مذکّر، ضمیر «هُمْ» می‌آید و فعل مضارع در الگوی این درس با «يَـ» شروع می‌شود و به «ـونَ» پایان می‌یابد؛ مثل «هُمْ يَكْتُبونَ»، یعنی آن‌ها می‌نویسند. برای جمع مؤنّث، ضمیر «هُنَّ» می‌آید و پایان فعل «ـنَ» است؛ مثل «هُنَّ يَكْتُبْنَ»، یعنی آن‌ها می‌نویسند.

در فارسی ترجمهٔ هر دو یکسان است، ولی در عربی باید به تفاوتشان دقّت کنی. پس هنگام خواندن، هم ضمیر را ببین و هم پایان فعل را. همچنین مضارع را با ماضی اشتباه نگیر: «نوشتند» گذشته است، امّا «می‌نویسند» مضارع است.

حالا به‌جای چند نفر، فقط دربارهٔ دو نفر حرف می‌زنیم. در عربی به حالت دوتایی «مثنّی» می‌گوییم. ضمیر «هُما» هم برای دو مذکّر و هم برای دو مؤنّث به کار می‌رود، امّا فعل مضارع آن‌ها در الگوی این درس فرق دارد: برای دو مذکّر «هُما يَفْعَلانِ» و برای دو مؤنّث «هُما تَفْعَلانِ» داریم. مثلاً دو پسر «يَكْتُبانِ» و دو دختر «تَكْتُبانِ»؛ هر دو یعنی «می‌نویسند».

پایان «ـانِ» در این شکل‌ها نشانهٔ دوتایی بودن است. در فارسی، برای دو نفر هم مانند چند نفر از «می‌نویسند» استفاده می‌کنیم؛ اگر لازم باشد، با «آن دو» تعداد را روشن می‌کنیم. به همین دلیل، شکل‌های جمع و مثنّیِ این درس در فارسی می‌توانند یک ترجمه داشته باشند، هرچند در عربی یکسان نیستند.

یک نکتهٔ مهم برای ترجمه: «تَفْعَلانِ» فقط مخصوص دو مؤنّث غایب نیست؛ این شکل را برای دو مخاطب هم دیده‌ای. پس اگر «تَكْتُبانِ» را تنها ببینی، برای انتخاب ترجمه به نشانه‌های بیشتری نیاز داری. با «أَنتُما» معنی آن «شما می‌نویسید» است؛ چون رو به دو نفر صحبت می‌کنیم. با «هُما»، وقتی دربارهٔ دو مؤنّث صحبت می‌کنیم، معنی آن «آن‌ها می‌نویسند» می‌شود.

برای ترجمه، اول ضمیر یا اسمِ مربوط به فعل را پیدا کن. بعد بپرس: «دارم با این دو نفر حرف می‌زنم یا درباره‌شان؟» مثلاً در جمله‌ای که از دو دختر نام برده شده، همان اسم‌ها می‌توانند راهنمای تو باشند. لازم نیست شکل فعل تغییر کند تا ترجمه عوض شود؛ گاهی تغییر ضمیر کافی است.

وقتی جمله دربارهٔ دو نفر است، با مثنّی سروکار داریم. «هاتانِ» به دو مؤنث نزدیک اشاره می‌کند و «هٰذانِ» به دو مذکّر نزدیک. «هُما» یعنی «آن دو» و «أَنتُما» یعنی «شما دو نفر». در ترجمهٔ فارسی معمولاً فعل را جمع می‌آوریم: «آن دو می‌نویسند» یا «شما دو نفر می‌نویسید».

پس برای فهمیدن «تَكتُبانِ»، اول بپرس: دربارهٔ دو دختر حرف می‌زنیم یا با دو نفر صحبت می‌کنیم؟ این نگاه در سؤال‌های متن هم کمک می‌کند. «لِماذا» دلیل می‌خواهد، «مَتىٰ» زمان، «كَم» تعداد و «هَل» پاسخ بله یا نه. قبل از جست‌وجوی پاسخ، نوع سؤال را بشناس.

برای ترجمه، اول فعل را پیدا کن و بپرس: چه کاری انجام می‌شود و چه کسی آن را انجام می‌دهد؟ فعل مضارع معمولاً با یکی از حرف‌های «أ، ت، ي، ن» آغاز می‌شود؛ اما تنها دیدن این حرف‌ها کافی نیست و باید معنی واژه را هم بررسی کنی.

در تمرین این صفحه، پایان فعل‌ها سرنخ مهمی است: «يَزرَعانِ» کار دو مذکّر، «يَرجِعْنَ» کار چند مؤنث و «تَلعَبانِ» در کنار نام دو دختر، کار همان دو دختر را بیان می‌کند. «لا» پیش از مضارع هم می‌تواند آن را منفی کند؛ مثلاً «لا يَكتُبونَ» یعنی «نمی‌نویسند». در پایان، عبارت مکان یا زمان را به ترجمه اضافه کن تا جمله کامل شود.

در سؤال‌های این صفحه، «ماذا» یعنی چه چیزی؟ برای ترجمهٔ سؤال، هم معنی کار را پیدا کن و هم تعداد انجام‌دهندگان را. مثلاً تفاوت «يَجمَعونَ» با «يَجمَعانِ» این است که اولی برای چند نفر مذکّر و دومی برای دو نفر مذکّر است. در فارسی هر دو ممکن است «جمع می‌کنند» شوند؛ افزودن «آن‌ها» یا «آن دو» تفاوت را روشن می‌کند.

به جای فعل هم توجه کن. گاهی فعل پیش از اسم می‌آید و ظاهر آن مفرد است، ولی اسمِ پس از آن جمع است؛ مانند «يَكتُبُ الطُّلّابُ». ترجمهٔ طبیعی آن «دانش‌آموزان می‌نویسند» است، نه «دانش‌آموزان می‌نویسد». پس جمله را یک‌جا ببین، نه واژه‌واژه و جدا از هم.

برای انتخاب فعل مناسب، دو چراغ راهنما داری: فاعل و زمان. نام دو دختر، فعل مناسب دو مؤنث می‌خواهد و نام چند دختر، فعل جمع مؤنث. واژهٔ «أَمْسِ» یعنی دیروز و معمولاً راهنمای فعل گذشته است؛ «غَداً» یعنی فردا و به آینده اشاره می‌کند.

«سَـ» و «سَوفَ» پیش از فعل مضارع، معنی آینده می‌سازند. همچنین در این تمرین‌ها «ما» پیش از فعل گذشته، معنی منفیِ گذشته می‌دهد؛ اما «لا» پیش از مضارع، معنی «نمی‌…» می‌سازد. برای تمرین مکالمه هم می‌توانی نقش هر دو نفر را بازی کنی: با «أَينَ» مکان بپرس و با «في الْبَيتِ» پاسخ بده؛ با «مَتىٰ» زمان بپرس و زمان برگشتنت را بگو.

جدول پایانی را مثل نقشهٔ فعل بخوان: نخست ضمیر را پیدا کن و بعد به آغاز و پایان فعل نگاه کن. برای گوینده «أَنا أَسمَعُ» و «نَحنُ نَسمَعُ» داریم. برای دو مخاطب «أَنتُما تَسمَعانِ» و برای دو نفر غایب، با توجه به مذکّر یا مؤنث بودن، «هُما يَسمَعانِ» یا «هُما تَسمَعانِ» می‌آید. با پوشاندن ستون فارسی، خودت را امتحان کن.

در بخش آیات هم ابتدا معنی کلی جمله را پیدا کن. همهٔ جمله‌ها فعل ندارند؛ مثلاً عبارت مربوط به برادری مؤمنان، با «هستند» به فارسی روان می‌شود. همچنین «لا يَعلَمونَ» یعنی «نمی‌دانند»، نه «ندانستند». همان مهارت شناخت فعل و منفی‌ساز اینجا هم به کارت می‌آید.

برای ترجمهٔ فعل مضارع، اول بپرس: «چه کسی این کار را انجام می‌دهد؟» در جدول، أَنَا أَسمَعُ یعنی «من می‌شنوم» و نَحنُ نَسمَعُ یعنی «ما می‌شنویم». برای «تو» هم شکل فعل مهم است: أنتَ تَسمَعُ برای مخاطب مذکر و أنتِ تَسمَعينَ برای مخاطب مؤنث است. در فارسی هر دو را «تو می‌شنوی» ترجمه می‌کنیم. مثل وقتی با دو هم‌کلاسی صحبت می‌کنی: ترجمهٔ فارسی یکسان است، اما صورت عربی می‌تواند فرق کند. پس فقط به اول فعل نگاه نکن؛ ضمیر و پایان فعل را هم بررسی کن.

در آیهٔ نخست، حضرت یوسف آنچه را در خواب دیده است بیان می‌کند. برای ترجمه، جمله را به چند تکهٔ کوتاه تقسیم کن: إِنّي یعنی «من» با تأکید، رَأَيْتُ یعنی «دیدم» و أَحَدَ عَشَرَ كَوكَباً یعنی «یازده ستاره». الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ هم «خورشید و ماه» است. در پایان، رَأَيْتُهُم لي ساجِدينَ یعنی «آن‌ها را دیدم که برای من سجده می‌کردند». ترجمهٔ روان آیه چنین است: «من یازده ستاره و خورشید و ماه را دیدم؛ آن‌ها را دیدم که برای من سجده می‌کردند.» دقت کن که دیدن در گذشته اتفاق افتاده است.

در آیهٔ دوم، عِزَّة به معنی «عزّت و سربلندی» است. عبارت لِلّٰهِ یعنی «از آنِ خداست» و لِرَسولِهِ یعنی «از آنِ پیامبر اوست». با کنار هم گذاشتن بخش‌ها می‌خوانیم: «عزّت از آنِ خدا و پیامبر او و مؤمنان است، ولی منافقان نمی‌دانند.» واژهٔ وَلٰكِنَّ یعنی «ولی» و نشان می‌دهد بخش دوم با بخش اول تفاوت دارد. نکتهٔ مهم دیگر لا يَعلَمونَ است: «نمی‌دانند». «لا» در اینجا معنی فعل مضارع را منفی می‌کند؛ همان‌طور که در فارسی «می‌دانند» را به «نمی‌دانند» تبدیل می‌کنیم.

در دو آیهٔ بعدی، به واژه‌هایی دقت کن که معنی را محدود می‌کنند. لا ... إِلَّا در آیهٔ سوم یعنی «... نمی‌داند، جز ...». پس ترجمه می‌کنیم: «هیچ‌کس در آسمان‌ها و زمین، غیب را جز خدا نمی‌داند.» غَيب به امور نهان گفته می‌شود. حذف «إِلَّا اللهُ» ترجمه را ناقص می‌کند، چون خدا از این نفی جدا شده است. در آیهٔ چهارم نیز إِنَّمَا یعنی «فقط» و إِخوَةٌ یعنی «برادران». ترجمهٔ روان آن می‌شود: «مؤمنان فقط برادر یکدیگرند.» هنگام ترجمه، واژه‌های کوتاهی مثل «إِلَّا» و «إِنَّمَا» را نادیده نگیر.

برای تمرین صفحهٔ بعد، پیش از انتخاب تصویر، از جمله یک صحنه در ذهنت بساز: چه کسانی، چه کاری و در چه زمانی؟ هُما يَخدِمانِ في الْمَطعَمِ یعنی «آن دو در رستوران خدمت می‌کنند»؛ «هُما» و پایان «انِ» به دو نفر اشاره دارند. اَلْفَلّاحونَ يَحصُدونَ الْقَمحَ یعنی «کشاورزان گندم درو می‌کنند». زمان را هم بررسی کن: صَنَعوا یعنی «ساختند»، اما سَيَقذِفونَ یعنی «پرتاب خواهند کرد»؛ «سَـ» نشانهٔ آینده است. در جملهٔ اَلبَناتُ يَعبُرنَ الشّارِعَ نیز دختران از خیابان عبور می‌کنند. این سرنخ‌ها کمک می‌کنند حتی پیش از دیدن تصویر، صحنهٔ مناسب را بشناسی.