نمونه سوال فصل ۱۵ علوم نهم با جواب

تولیدکننده توانایی ساخت مواد آلی از مواد معدنی را دارد؛ مصرف‌کنندگان این توانایی را ندارند و برای تأمین ماده و انرژی به مواد آلی ساخته‌شده به‌وسیلهٔ جانداران دیگر وابسته‌اند (صفحهٔ ۱۶۵). قارچِ تجزیه‌کننده با استفاده از بقایای برگ‌ها انرژی به دست می‌آورد و مواد آلی آنها را به مواد ساده‌تر تبدیل می‌کند. این فعالیت، مواد را به بخش‌های غیرزندهٔ محیط مانند خاک، آب و هوا بازمی‌گرداند؛ بنابراین قارچ، مصرف‌کننده‌ای با نقش تجزیه‌کنندگی است (صفحهٔ ۱۶۶). پاسخ: گزینهٔ ۴

طبق کتاب، حداکثر $2\%$ انرژی نور خورشید در فتوسنتز به انرژی شیمیایی تبدیل می‌شود (صفحهٔ ۱۶۶). پس بیشترین انرژی شیمیایی تولیدکنندگان برابر است با: $500000\times0.02=10000\,\mathrm{kJ}$. در زنجیرهٔ توصیف‌شده، گیاه‌خوار اولین مصرف‌کننده و گوشت‌خوار دومین مصرف‌کننده است؛ بنابراین دو انتقال غذایی داریم. با فرض انتقال $10\%$ انرژی در هر مرحله، انرژی رسیده به دومین مصرف‌کننده برابر است با: $10000\times0.1\times0.1=100\,\mathrm{kJ}$ (صفحهٔ ۱۶۵). پاسخ: گزینهٔ ۱

تعداد گونه‌های گیاهی باغ از بیست به چهارده رسیده است؛ پس با وجود افزایش شمار کل گیاهان، تنوع گونه‌ای گیاهان کاهش یافته است (صفحهٔ ۱۷۱). گیاه بیگانه و گیاهان بومی برای تأمین نیازهای مشابه از آب و مواد معدنی مشترک استفاده می‌کنند؛ بنابراین امکان رقابت میان آنها وجود دارد و مشاهدهٔ درگیری آشکار شرط رقابت نیست (صفحهٔ ۱۷۰). همچنین گونه‌های تازه‌وارد ممکن است با رشد سریع و مصرف بیشتر منابع، رشد گونه‌های دیگر را محدود کنند (صفحهٔ ۱۷۲). ناپدید شدن از یک باغ نیز برای نتیجه‌گیری دربارهٔ انقراض یک گونه در طبیعت کافی نیست. پاسخ: گزینهٔ ۳

در گلسنگ، جلبک با فتوسنتز مواد قندی تولید می‌کند و بخشی از آن در اختیار قارچ قرار می‌گیرد. در مقابل، قارچ مواد معدنی مورد نیاز جلبک را فراهم می‌کند؛ بنابراین هر دو شریک سود می‌برند و رابطه از نوع همیاری است. نسبت دادن فتوسنتز به قارچ یا بی‌فایده دانستن این ارتباط برای جلبک نادرست است. (صفحهٔ ۱۶۶–۱۶۷) پاسخ: گزینهٔ ۲

استفاده از غذای مشترک، زمینهٔ رقابت را فراهم می‌کند و برای شکل‌گیری رقابت، جنگیدن یا برخورد مستقیم لازم نیست. شکار در زمان‌های متفاوت، راهی برای کاهش رقابت است؛ از این مشاهده نمی‌توان حذف کامل رقابت را نتیجه گرفت. (صفحهٔ ۱۷۰–۱۷۱) همچنین استتار تنها برای جلوگیری از شکار شدن نیست و می‌تواند باعث شود طعمه، شکارچی را به‌آسانی تشخیص ندهد. (صفحهٔ ۱۶۹) بنابراین فقط گزینه‌ای درست است که هم کاهش رقابت و هم امکان سودمند بودن استتار برای شکارچی را بیان کند. پاسخ: گزینهٔ ۴

برای شمارش گونه‌های کل هر منطقه، نباید گونه‌های موجود در هر دو بخش را دو بار به حساب آورد. در منطقهٔ الف تعداد گونه‌های متفاوت برابر است با $18+12-5=25$ و در منطقهٔ ب برابر است با $16+15-10=21$. بر اساس معیار سادهٔ کتاب، بیشتر بودن تعداد گونه‌ها نشان‌دهندهٔ تنوع زیستی بیشتر است. (صفحهٔ ۱۷۱–۱۷۲) بنابراین منطقهٔ الف گونه‌های بیشتری دارد و اختلاف برابر است با $25-21=4$. پاسخ: گزینهٔ ۱

رقابت هنگامی شکل می‌گیرد که جانداران نیازهای مشابه خود را از منابع مشترک تأمین کنند؛ بنابراین برای ایجاد آن، درگیری آشکار یا آگاهی جانداران لازم نیست. در بررسی توصیف‌شده، کمتر بودن تعداد باکتری‌های بیماری‌زا در حضور باکتری‌های مفید می‌تواند با رقابت بر سر منابع مشترک توضیح داده شود. بااین‌حال، این مشاهده به‌تنهایی کشته شدن مستقیم باکتری‌های بیماری‌زا را اثبات نمی‌کند و نمی‌توان از آن مصونیت همیشگی در برابر همهٔ بیماری‌های روده‌ای را نتیجه گرفت. (صفحه‌های ۱۷۰ و ۱۷۱) پاسخ: گزینهٔ ۴

مرجان‌ها هم محل زندگی و هم منبع غذای بسیاری از جانوران دریایی‌اند؛ بنابراین مرگ آنها می‌تواند از دو مسیر بر جانداران وابسته اثر بگذارد و حفظ تنوع زیستی را دشوار کند. (صفحهٔ ۱۷۳) از طرف دیگر، ناپدید شدن یک گونه از یک ناحیه، نبودن آن در سراسر طبیعت را ثابت نمی‌کند. همچنین در تعریف سادهٔ تنوع زیستی، تعداد گونه‌ها اهمیت دارد، نه صرفاً تعداد کل افراد؛ پس ثابت ماندن شمار جانوران لزوماً به معنای ثابت ماندن تنوع زیستی نیست. (صفحه‌های ۱۷۱ و ۱۷۲) پاسخ: گزینهٔ ۱

استتار زمانی رخ می‌دهد که تشخیص جانور از زمینه دشوار باشد. این ویژگی ممکن است شکار را از دید شکارچی یا شکارچی را از دید طعمه پنهان کند. در مقابل، نقش‌های چشم‌مانند نوزاد بعضی حشرات با شبیه کردن آنها به مار احتمال شکار شدن را کاهش می‌دهد و لزوماً موجب همرنگی با زمینه نمی‌شود. همچنین شکار کردن به تعقیب طعمه وابسته نیست؛ شقایق دریایی نمونهٔ شکارچی ثابت است. بنابراین فقط عبارت دوم درست است. (صفحه‌های ۱۶۸ و ۱۶۹) پاسخ: گزینهٔ ۲

در وضعیت نخست، جانور کوچک از غذا بهره می‌برد، ولی جانور بزرگ نه سود می‌برد و نه زیان می‌بیند؛ بنابراین رابطه از نوع همسفرگی است. در وضعیت دوم، جانور کوچک روی بدن جانور بزرگ زندگی می‌کند و با تغذیه از آن سود می‌برد، درحالی‌که جانور بزرگ آسیب می‌بیند؛ این ویژگی‌ها نشان‌دهندهٔ رابطهٔ انگلی‌اند. صرف نزدیک بودن یا همراهی دو جاندار برای همیاری دانستن رابطه کافی نیست و همیاری به سود بردن هر دو طرف نیاز دارد. (صفحه‌های ۱۶۶–۱۶۷) پاسخ: گزینهٔ 3

بوم‌سازگان از مجموعهٔ عوامل زنده و غیرزنده و اثرهایی که بر یکدیگر دارند تشکیل می‌شود. طبیعی بودن یا داشتن وسعت زیاد، شرط بوم‌سازگان بودن نیست؛ بنابراین آبزی‌دان دارای جاندار و دریاچه هر دو می‌توانند بوم‌سازگان باشند. همچنین انتقال انرژی و چرخهٔ مواد در بوم‌سازگان‌های کوچک و بزرگ رخ می‌دهند؛ پس نمی‌توان چرخهٔ مواد را به دریاچه محدود کرد یا عوامل غیرزنده را از تعریف حذف کرد. (صفحهٔ ۱۶۴) پاسخ: گزینهٔ 1

در هرم ماده، حدود $10\%$ از مادهٔ هر تراز به تراز بعدی منتقل می‌شود. ترتیب ترازها عبارت است از تولیدکنندگان، نخستین مصرف‌کنندگان، دومین مصرف‌کنندگان و سومین مصرف‌کنندگان. بنابراین مقدار مادهٔ تولیدکنندگان برابر است با $6\div(0.1)^2=600\,\mathrm{kg}$. برای محاسبهٔ مقدار مادهٔ سومین مصرف‌کنندگان نیز فقط یک انتقال رو به بالا داریم؛ پس مقدار آن برابر است با $6\times0.1=0.6\,\mathrm{kg}$. (صفحهٔ ۱۶۵) پاسخ: گزینهٔ 4