نمونه سوال فصل ۱۰ علوم نهم با جواب

در تعریف کتاب، سیاره علاوه بر گردش به دور خورشید، باید جرم کافی برای کروی‌شدن و جذب اجرام کوچک‌تر اطراف مدار خود داشته باشد. بنابراین، گردش مداری به‌تنهایی کافی نیست و داشتن قمر نیز شرط ضروری محسوب نمی‌شود (صفحهٔ ۱۱۴). دربارهٔ پلوتو، کم‌بودن جرم و ناتوانی در جذب اجرام کوچک‌تر پیرامون مدار، علت تغییر رده‌بندی معرفی شده است. همچنین نداشتن نور مستقل ویژگی سیاره‌ها نیز هست، نه وجه تمایز پلوتو از آنها (صفحهٔ ۱۱۵). پاسخ: گزینهٔ ۲

در روش تعیین جهت در روز، پس از اتصال دو علامت روی دایره، باید وسط پاره‌خط را به محل میله وصل کرد؛ این خط راستای شمال ـ جنوب را مشخص می‌کند، نه خود پاره‌خط اتصال دو علامت (صفحهٔ ۱۱۲). در مشاهدهٔ شبانه نیز، روکردن به ستارهٔ قطبی به معنی روکردن به شمال است. پس طبق دادهٔ سؤال، نیم‌خطی که از میله به سوی وسط پاره‌خط می‌رود، شمال و امتداد مخالف آن جنوب است (صفحهٔ ۱۱۲). برای تعیین قبله در ایران، زاویهٔ میل قبله از جنوب به سمت غرب در نظر گرفته می‌شود (صفحهٔ ۱۱۳). پاسخ: گزینهٔ ۱

در نمودار کتاب، سهم جرمی هیدروژن $73\%$ و سهم جرمی هلیم $25\%$ است (صفحهٔ ۱۱۱). بنابراین اختلاف سهم جرمی آنها برابر است با: $73-25=48$ واحد درصد. در نمونه‌ای با جرم $200\ \text{گرم}$، اختلاف جرم دو عنصر برابر می‌شود با: $\Delta m=\frac{48}{100}\times200=96\ \text{گرم}$. پاسخ: گزینهٔ ۴

کهکشان ساختاری شامل ستاره‌ها، گاز، غبار و فضای بین‌ستاره‌ای است که اجزای آن بر اثر گرانش متقابل کنار هم قرار گرفته‌اند؛ همچنین برخی کهکشان‌ها بدون تلسکوپ دیده می‌شوند (صفحهٔ ۱۱۰). در مقابل، صورت فلکی به الگویی گفته می‌شود که از مشاهدهٔ آرایش ستارگان در آسمان تشخیص می‌دهیم. صورت‌های فلکی در هر زمان و موقعیتی قابل مشاهده نیستند و نور زیاد شهر نیز مانع رصد مناسب آن‌ها می‌شود (صفحه‌های ۱۱۱ و ۱۱۲). بنابراین باید ساختار گرانشی کهکشان را از الگوی ظاهری صورت فلکی متمایز کرد. پاسخ: گزینهٔ ۳

طبق متن، نور مسافت یک واحد نجومی را در هشت دقیقه و بیست ثانیه می‌پیماید؛ بنابراین زمان پیمودن این فاصله برابر است با $8\times60+20=500\ \text{ثانیه}$ (صفحهٔ ۱۱۱). فاصلهٔ کاوشگر تا زمین سه واحد نجومی است؛ پس زمان رسیدن پیام به آن برابر $3\times500=1500\ \text{ثانیه}$ است. چون پاسخ بی‌درنگ فرستاده می‌شود، همین مدت نیز برای بازگشت لازم است. در نتیجه زمان کل برابر $2\times1500=3000\ \text{ثانیه}=50\ \text{دقیقه}$ خواهد بود. پاسخ: گزینهٔ ۲

در مدل توضیحی کتاب، دریافت امواج از نخستین ماهواره فقط نشان می‌دهد که گیرنده در محدودهٔ پوشش آن قرار دارد. ارتباط با ماهوارهٔ دوم، مکان‌های ممکن را به بخش مشترک دو پوشش محدود می‌کند، اما هنوز مکان دقیق معلوم نیست. با برقراری ارتباط با ماهوارهٔ سوم، نقطهٔ مشترک به‌عنوان موقعیت گیرنده تعیین می‌شود (صفحه‌های ۱۱۶ و ۱۱۷). بنابراین دریافت پیام از دو ماهواره، در مرحلهٔ توصیف‌شده برای تعیین موقعیت دقیق کافی نیست. پاسخ: گزینهٔ ۴

برای درستی یک رابطهٔ همیشگی، نباید هیچ مورد نقضی در داده‌ها وجود داشته باشد. سال ناهید با $225\ \text{شبانه‌روز}$ از سال تیر با $88\ \text{شبانه‌روز}$ طولانی‌تر است، اما دمای ناهید، یعنی $+437\ ^\circ\mathrm{C}$، از دمای تیر، یعنی $+427\ ^\circ\mathrm{C}$، بیشتر است. بنابراین طولانی‌تر بودن سال لزوماً با کاهش دما همراه نیست. همچنین تیر و ناهید با وجود تفاوت طول سال، هر دو بدون قمرند؛ سیاره‌های بدون قمر این مجموعه گرم‌تر از زمین و بهرام‌اند؛ و بهرام با طولانی‌ترین سال، کمترین دما را دارد (صفحه‌های ۱۱۴ و ۱۱۵). پاسخ: گزینهٔ ۳

طبق کتاب، تندی متوسط ماه حدود $1\ \text{کیلومتر بر ثانیه}$ و فاصلهٔ متوسط آن از زمین حدود $380000\ \text{کیلومتر}$ است (صفحهٔ ۱۱۶). ابتدا زمان را تبدیل می‌کنیم: $t=3\times3600+10\times60=11400\ \text{ثانیه}$. بنابراین مسافت طی‌شده روی مدار برابر است با $s=vt=1\times11400=11400\ \text{کیلومتر}$. درصد موردنظر از رابطهٔ $\frac{11400}{380000}\times100=3\%$ به دست می‌آید. پاسخ: گزینهٔ ۱

کتاب میان ورود و برخورد سنگ‌های فضایی، محل سقوط آن‌ها و پیدا شدن نمونه‌ها تفاوت می‌گذارد. بیشتر شهاب‌سنگ‌ها در اقیانوس‌ها سقوط می‌کنند و از میان نمونه‌های برخوردکرده با خشکی نیز تنها شمار کمی در مناطق مسکونی یا نزدیک آن قرار می‌گیرند و پیدا می‌شوند. پس تعداد نمونه‌های پیدا‌شده در اطراف محل زندگی انسان، به‌تنهایی معیار شمار کل برخوردها نیست. همچنین شهاب، پدیدهٔ نورانی ناشی از سوختن ذرات در جو است و مشاهدهٔ آن، برخورد با سطح زمین را اثبات نمی‌کند. سنگ‌های فضایی نیز ممکن است با ماهواره‌ها برخورد کنند و به آن‌ها آسیب برسانند (صفحه‌های ۱۱۸ و ۱۱۹). پاسخ: گزینهٔ ۴