نمونه سوال فصل ۵ مطالعات اجتماعی نهم با جواب

در اقتصاد صفوی، نوع خدمت یا فعالیت اهمیت داشت: بازرگانان برای اقامت در کاروان‌سراها هزینه‌ای نمی‌پرداختند، ولی از کاروان‌های تجاری عوارض گرفته می‌شد. همچنین شرکت‌های اروپایی اجازۀ فعالیت داشتند، اما صادرات ابریشم در انحصار شاه عباس بود؛ بنابراین آزادی فعالیت تجاری به معنای نبود هرگونه انحصار نبود. (صفحهٔ ۶۲–۶۳) مالکیت شاه و خاندان او بر بیشتر کارگاه‌های بافندگی نیز دلالتی بر انجام همۀ دادوستدها توسط آنان ندارد. (صفحهٔ ۶۱) پاسخ: گزینهٔ ۴

در گزارش چالدران، با وجود دلاوری شاه اسماعیل و نیروهایش، برخورداری عثمانیان از توپ و تفنگ و محروم بودن سپاه ایران از این تجهیزات در نتیجۀ نبرد نقش داشت. (صفحهٔ ۵۵–۵۶) در رویارویی با پرتغالی‌ها نیز شاه اسماعیل کشتی جنگی در اختیار نداشت، اما شاه عباس از رقابت انگلستان و پرتغال بهره گرفت و با کمک کشتی‌های انگلیسی، پرتغالی‌ها را بیرون راند. (صفحهٔ ۵۸–۵۹) از سوی دیگر، پیشرفت صنعتگران ایرانی در تولید شمشیر و کمان مربوط به جنگ‌افزارهای سنتی است و نمی‌توان از آن، برخورداری سپاه از همۀ تجهیزات مورد نیاز را نتیجه گرفت. (صفحهٔ ۶۱–۶۲) پس باید میان مهارت در ساخت سلاح سنتی و دسترسی به تجهیزات متناسب با نوع رویارویی تفاوت گذاشت. پاسخ: گزینهٔ ۱

جمعیت ایران در عصر صفوی حدود $10$ میلیون نفر و سهم شهرنشینان بین $10$ تا $15$ درصد برآورد شده است. کمترین جمعیت غیرشهرنشین زمانی به دست می‌آید که سهم شهرنشینان بیشترین مقدار، یعنی $15\%$، باشد. بنابراین سهم غیرشهرنشینان برابر است با $100\%-15\%=85\%$ و جمعیت آنان برابر می‌شود با $10\times0.85=8.5$ میلیون نفر. این نتیجه نیز مانند داده‌های اولیه تقریبی است. (صفحهٔ ۶۰–۶۱) پاسخ: گزینهٔ ۲

اسماعیل با پشتیبانی نظامی قزلباش‌ها، ابتدا بر شماری از حکومت‌های محلی شمال غربی پیروز شد و تبریز را به دست آورد. او در این شهر به پادشاهی رسید و پس از تاج‌گذاری، تشیع را مذهب رسمی کشور قرار داد. سپس با کنارزدن حاکمان مناطق دیگر و شکست ازبک‌ها در خراسان، تسلط خود را بر ایران گسترش داد. بنابراین ترتیب درست، تسلط بر تبریز، اعلام مذهب رسمی و سپس شکست ازبک‌هاست. (صفحه‌های ۵۴ و ۵۵) پاسخ: گزینهٔ ۳

شاه عباس حکومت ولایت‌ها را از سران قزلباش گرفت و به افرادی بیرون از این گروه سپرد. همچنین بدون حذف سپاه قزلباش، نیروی تازه‌ای از افراد غیرقزلباش ایجاد کرد و آن را به توپ و تفنگ مجهز ساخت. این دو اقدام، تکیۀ حکومت بر سران قزلباش را کاهش می‌داد و ابزار بیشتری برای جلوگیری از نافرمانی آنان در اختیار شاه می‌گذاشت. این اصلاحات نه موجب استقلال وزیر بزرگ شد و نه به معنای برچیدن کامل سپاه قزلباش بود. (صفحه‌های ۵۷ و ۵۸) پاسخ: گزینهٔ ۴

در ساختار حکومت صفوی، شاه بالاترین قدرت را داشت و مقام‌های کشوری و لشکری موظف به اطاعت از او بودند. بااین‌حال، کارهای اجرایی میان مقام‌ها تقسیم می‌شد: وزیر بزرگ مسئول امور اداری و مالی بود و فرماندهان سپاه نیز معمولاً ادارهٔ ولایت‌های مهم را بر عهده داشتند. بنابراین، تقسیم مسئولیت‌ها به معنای استقلال مقام‌ها از شاه نبود. گزینه‌های دیگر یا برای مقام‌ها اختیار مخالفت با شاه قائل شده‌اند یا نقش حکومتی فرماندهان را نادیده گرفته‌اند. (صفحهٔ ۵۷–۵۸) پاسخ: گزینهٔ ۲

کنار هم قرار گرفتن خوش‌نویسی، تذهیب، تصویرگری و جلدآرایی، به هنر «کتاب‌آرایی» مربوط است. نمایش مذهبی با محوریت رویداد کربلا و مصیبت‌های اهل بیت نیز «تعزیه» نام دارد. قزلباش اصطلاحی برای ایل‌های ترکِ پشتیبان خاندان شیخ صفی است و در هیچ‌یک از دو جایگاه مورد پرسش قرار نمی‌گیرد. (صفحهٔ ۶۵–۶۶) پاسخ: گزینهٔ ۱

بر اساس خط زمانی، شاه تهماسب یکم از $930$ تا $984$ هجری قمری و شاه عباس یکم از $996$ تا $1038$ هجری قمری حکومت کردند. طول بازهٔ مورد پرسش برابر با $1038-930=108$ سال است. مدت حکومت این دو شاه به‌ترتیب $984-930=54$ سال و $1038-996=42$ سال است. پس مدت باقی‌مانده برابر است با $108-(54+42)=12$ سال. این نتیجه با فاصلهٔ پایان حکومت تهماسب تا آغاز حکومت عباس، یعنی $996-984=12$ سال، نیز تطبیق دارد. (صفحهٔ ۵۶–۵۷) پاسخ: گزینهٔ ۴

در عصر صفوی، حکومت و مقام‌ها با دعوت عالمان، ساخت مدرسه و کتابخانه و وقف دارایی از آموزش پشتیبانی می‌کردند. گرچه علوم دینی جایگاه برجسته‌ای داشتند، رشته‌هایی مانند طبیعیات، ریاضیات، ادبیات، فلسفه، طب و نجوم نیز آموزش داده می‌شدند. پس توجه ویژه به معارف دینی به معنای حذف دیگر رشته‌ها نبود. همچنین تأکید بر پایتخت‌ها، انحصار فعالیت علمی در آنها را ثابت نمی‌کند. (صفحه‌های ۶۳ و ۶۴) پاسخ: گزینهٔ ۴

کتاب، سیاست کشتن و کورکردن شاهزادگان و نیز جلوگیری از ادارهٔ ولایت‌ها به دست آنان را از عوامل محروم‌ماندنشان از یادگیری کشورداری می‌داند. پیامد این وضعیت، کمبود پادشاهان شایسته پس از شاه عباس اوّل بود. ضعف شاهان نیز به اختلاف مقام‌های کشوری و لشکری، انجام‌نشدن مسئولیت‌ها و آشفتگی حکومت انجامید. بنابراین، جهت رابطه از محرومیت شاهزادگان از تجربه، به ضعف فرمانروایان و سپس اختلال دستگاه حکومت است؛ شورش افغان‌ها در ادامهٔ این نابسامانی رخ داد، نه پیش از آن. (صفحه‌های ۵۶ و ۵۷) پاسخ: گزینهٔ ۲

شاه تهماسب پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل کرد؛ زیرا تبریز پیوسته در معرض حملات عثمانیان قرار داشت. انتقال بعدی، یعنی جابه‌جایی پایتخت از قزوین به اصفهان، به شاه عباس اوّل مربوط است. بنابراین، تنها ترکیب شاه تهماسب، مسیر تبریز به قزوین و تهدید عثمانیان درست است. (صفحه‌های ۵۶ و ۵۷) پاسخ: گزینهٔ ۱

کتاب، سفرنامه‌های اروپاییان را از منابع ارزشمند شناخت زندگی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ایران صفوی معرفی می‌کند، اما هم‌زمان دربارۀ خطاها و داوری‌های جهت‌دارانۀ برخی از آنان هشدار می‌دهد. (صفحهٔ ۵۹) گزارش شاردن از کارگاه‌ها و فعالیت‌های تولیدی کاشان نیز اطلاعاتی محلی دربارۀ اقتصاد آن ناحیه فراهم می‌کند. (صفحهٔ ۶۱) بنابراین می‌توان از این گزارش بهره برد، بدون آنکه همۀ مطالب سفرنامه را بی‌خطا دانست یا وضعیت کاشان را به سراسر ایران تعمیم داد. پاسخ: گزینهٔ ۱