نمونه سوال فصل ۴ مطالعات اجتماعی نهم با جواب

داخلی یا خارجی بودن مهاجرت به عبور از مرز کشور بستگی دارد، اما اختیاری یا اجباری بودن آن با علت و شرایط ترک محل زندگی مشخص می‌شود. خانوادهٔ نخست از کشور خود خارج نشده، ولی جنگ آن را به ترک خانه واداشته است؛ پس مهاجرتش داخلی و اجباری است. فرد دوم از مرز کشور گذشته و با تصمیم خود برای کار مهاجرت کرده است؛ بنابراین مهاجرت او خارجی و اختیاری محسوب می‌شود. (صفحهٔ ۴۵) پاسخ: گزینهٔ ۴

برای محاسبهٔ رشد طبیعی، ابتدا افزایش ناشی از تفاوت تولد و مرگ را به دست می‌آوریم: $3600-1400=2200$. سپس مطابق رابطهٔ محاسبهٔ درصد رشد طبیعی، داریم: $\frac{2200}{200000}\times100=1.1\%$. بنابراین جمعیت این ناحیه بر اثر رشد طبیعی، به اندازهٔ این درصد افزایش یافته است؛ مهاجرت در این محاسبه وارد نمی‌شود. (صفحهٔ ۴۳) پاسخ: گزینهٔ ۲

بهره‌برداری یک قدرت بیگانه از منابع کشور دیگر در چارچوب اشغال و سلطه، نمونهٔ عامل خارجی نابرابری است. در مقابل، مدیریت نامناسب و استفاده‌نکردن از توانایی‌های داخلی، در گروه عوامل داخلی قرار می‌گیرد. (صفحهٔ ۴۷) همچنین کتاب با اشاره به پیشرفت اقتصادی شماری از کشورهای آسیایی بر اثر گسترش صنایع و صادرات، نشان می‌دهد که وضعیت اقتصادی کشورها تغییرپذیر است. فقر نیز به همهٔ ساکنان قاره‌های آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین تعمیم داده نشده است. (صفحه‌های ۴۸ و ۴۹) پاسخ: گزینهٔ ۱

در توضیح کتاب، جست‌وجوی درآمد و امکانات بهتر از انگیزه‌های اصلی مهاجرت روستاییان به شهرهاست. همچنین، رشد شتابان شهرها در نبود برنامه‌ریزی مناسب با مشکلاتی مانند ترافیک، آلودگی و زاغه‌نشینی همراه شده است. بنابراین سیاستی که فعالیت‌های اقتصادی و خدمات روستایی را تقویت کند، مستقیماً بخشی از انگیزهٔ مهاجرت را در مبدأ کاهش می‌دهد. سه سیاست دیگر عمدتاً بر شهر تمرکز دارند و کمبودهای روستا را برطرف نمی‌کنند. (صفحهٔ ۴۶) پاسخ: گزینهٔ ۴

طبق برآورد مطرح‌شده در کتاب، $20\%$ از مردم جهان، $80\%$ درآمد را در اختیار دارند؛ بنابراین سهم $80\%$ باقی‌ماندهٔ جمعیت از درآمد، $20\%$ است. اگر کل جمعیت و کل درآمد را هرکدام برابر یک واحد فرض کنیم، درآمد سرانهٔ گروه نخست متناسب با $0.8÷0.2=4$ و درآمد سرانهٔ گروه دوم متناسب با $0.2÷0.8=0.25$ خواهد بود. پس نسبت درآمد سرانهٔ دو گروه برابر است با $4÷0.25=16$. برابر نبودن جمعیت دو گروه سبب می‌شود نسبت درآمد سرانه با نسبت سهم درآمد آنها متفاوت باشد. (صفحهٔ ۴۸–۴۹) پاسخ: گزینهٔ ۲

شاخص توسعهٔ انسانی برای مقایسهٔ کیفیت زندگی، سه حوزهٔ درآمد و رفاه، امید به زندگی و سواد و آموزش را در نظر می‌گیرد. همچنین کتاب تأکید می‌کند که نگاه اقتصادی به‌تنهایی برای شناخت کیفیت زندگی کافی نیست. بنابراین مشابه‌بودن درآمد و رفاه دو کشور، برابری توسعهٔ انسانی آنها را ثابت نمی‌کند و باید دو حوزهٔ دیگر نیز بررسی شوند. هیچ‌یک از مؤلفه‌های آموزش یا طول عمر نیز به‌تنهایی جایگزین بررسی مجموعهٔ عوامل نیست. (صفحهٔ ۴۷–۴۸) پاسخ: گزینهٔ ۱

در تعریف کتاب، گرسنگی به دریافت‌نکردن حداقل انرژی مورد نیاز بدن مربوط است؛ بنابراین با فرض دریافت انرژی کافی، نمی‌توان این فرد را بر همین اساس گرسنه دانست. بااین‌حال، نرسیدن مقدار کافی پروتئین، ویتامین و مواد معدنی با مفهوم سوءتغذیه مطابقت دارد. همچنین، از نامناسب‌بودن ترکیب غذا نمی‌توان نتیجه گرفت که فرد توان تأمین نیازهای اولیه‌ای مانند خوراک، پوشاک و سرپناه را ندارد؛ پس فقر مطلق او اثبات نشده است. (صفحهٔ ۵۲) پاسخ: گزینهٔ ۲

درآمد سرانه از تقسیم تولید ناخالص داخلی بر جمعیت به دست می‌آید. برای کشور «الف» داریم: $\frac{240\times10^9}{30\times10^6}=8000$ واحد پول به ازای هر نفر در سال. برای کشور «ب» نیز داریم: $\frac{160\times10^9}{20\times10^6}=8000$ واحد پول به ازای هر نفر در سال. پس درآمد سرانهٔ دو کشور برابر است. بااین‌حال، این شاخص فقط میانگین را نشان می‌دهد و به معنای درآمد یکسان همهٔ افراد یا توزیع برابر درآمد نیست. (صفحهٔ ۴۹) پاسخ: گزینهٔ ۴

در ناحیهٔ «الف»، آب کافی و زمین حاصلخیز از عوامل طبیعی جذب جمعیت‌اند، اما جنگ از عوامل انسانی دفع جمعیت است. در ناحیهٔ «ب»، خشکی هوا و کمبود آب مانع طبیعی جذب جمعیت‌اند، ولی امکانات آموزشی و درمانی و فرصت‌های شغلی، جاذبه‌های انسانی به شمار می‌آیند. کتاب برای مقایسهٔ قدرت این عوامل، قاعده‌ای عددی ارائه نکرده است؛ بنابراین از این اطلاعات نمی‌توان با قطعیت ناحیهٔ پرجمعیت‌تر را مشخص کرد. (صفحه‌های ۴۴ و ۴۵) پاسخ: گزینهٔ ۴

کشورها بر اساس شاخص توسعهٔ انسانی در چهار سطح قرار می‌گیرند و ایران در سطح «توسعهٔ انسانی بالا» جای دارد؛ عنوان «فاقد اطلاعات آماری» سطح پنجم توسعه نیست. (صفحه‌های ۴۷ و ۴۸) امید به زندگی نیز برآوردی از مدت زندگی کودکی است که در یک کشور متولد می‌شود؛ نه میانگین سن ساکنان کنونی و نه تضمین طول عمر تک‌تک نوزادان. (صفحهٔ ۵۰) پاسخ: گزینهٔ ۱