نمونه سوال فصل ۱ فارسی دوازدهم با جواب

سعدی از یک‌سو رحمت و روزی خداوند را فراگیر معرفی می‌کند و خطای بندگان را موجب قطع روزی آنان نمی‌داند؛ از سوی دیگر، هماهنگی پدیده‌های جهان برای فراهم‌شدن معاش انسان را یادآور می‌شود تا او را از غفلت و نافرمانی بازدارد. پس متن میان بخشندگی خداوند و مسئولیت اخلاقی انسان جمع می‌کند. همچنین، ناتوانی از سپاسگزاری کامل به معنای برداشته‌شدن وظیفۀ سپاس نیست، بلکه زمینه‌ساز اعتراف به کوتاهی است. (صفحهٔ ۱۲–۱۳) پاسخ: گزینهٔ ۴

در آغاز حکایت، مرغابی بازتاب ستاره را ماهی می‌پندارد و کوشش‌هایش بی‌نتیجه می‌ماند. روز بعد، خطای او صورتی تازه پیدا می‌کند: این بار ماهی واقعی را همان پدیدۀ فریبندۀ پیشین تصور می‌کند و برای گرفتنش اقدامی نمی‌کند. بنابراین، علت محروم‌ماندن او تعمیم نابجای تجربۀ گذشته به موقعیتی متفاوت است، نه نبودن شکار یا ناتوانی در گرفتن آن. (صفحهٔ ۱۶–۱۸) پاسخ: گزینهٔ ۲

در حکایت سعدی، صاحب‌دل قصد دارد از تجربۀ خود بهره‌ای برای یاران بیاورد، اما غلبۀ آن تجربۀ شهودی، امکان انجام مقصود و گزارش‌کردن آن را از او می‌گیرد؛ بنابراین، ناتوانی در بیان لزوماً نشانۀ بی‌بهرگی از معرفت نیست. (صفحهٔ ۱۳–۱۴) حافظ نیز در آغاز شعر، رسیدن به آگاهی و شایستگی راهبری را نیازمند کوشش و راه‌پیمودن می‌داند. (صفحهٔ ۲۲–۲۳) با تفکیک کسب معرفت از انتقال کامل آن، روشن می‌شود که این دو دیدگاه سازگارند: سلوک راه دستیابی به معرفت است، اما بیان نمی‌تواند الزاماً تمام تجربۀ حاصل از آن را منتقل کند. پاسخ: گزینهٔ ۱

مست در برابر درخواست پنهانی پول، حکم شرعی را چیزی نمی‌داند که بتوان آن را با پرداخت پول تغییر داد؛ این پاسخ، منفعت‌طلبی و رشوه‌خواهی محتسب را آشکار می‌کند. در پایان نیز با به‌پرسش‌گرفتن وجود فرد هشیار، صلاحیت کسانی را نقد می‌کند که مدعی اجرای مجازات‌اند. بنابراین، نقد او متوجه سوءاستفاده از قانون و ناشایستگی مجریان است، نه نفی اصل قانون یا تأیید خریدن آزادی با پول. (صفحه‌های ۱۹ و ۲۰) پاسخ: گزینهٔ ۴

محتسب پیشنهاد می‌کند که همراه مست به محل اقامت والی بروند؛ بنابراین، «شویم» در این بافت به معنای «برویم» است و فعل اسنادی نیست. در سرودۀ مربوط به ریشه‌ها و شاخه‌ها، «می‌شویم» تغییر حالت نهاد را بیان می‌کند و «سبز» مسند است؛ پس این کاربرد، اسنادی است. یکسان‌بودن مصدر ظاهری، به معنای یکسان‌بودن کاربرد دستوری نیست. (صفحه‌های ۱۹ و ۲۰) پاسخ: گزینهٔ ۲

سعدی در آغاز درس، برخورداری انسان از نعمت را با ضرورت سپاسگزاری پیوند می‌دهد؛ سپس یادآور می‌شود که انسان نمی‌تواند سپاسی کاملاً درخور خداوند به جا آورد. در ادامۀ درس نیز حتی اهل عبادت به کوتاهی خود در بندگی اقرار می‌کنند. حاصل کنار هم گذاشتن این بخش‌ها آن است که وظیفۀ شکر از میان نمی‌رود، اما انجام آن نباید انسان را به تصور ادای کامل حق خداوند برساند. اعتراف به ناتوانی، همراهِ بندگی است، نه جایگزین آن. (صفحه‌های ۱۲ تا ۱۴) پاسخ: گزینهٔ ۱

در این حکایت، بنده با وجود پذیرفته‌نشدن درخواست‌های آغازین، از دعا و بازگشت دست نمی‌کشد و سرانجام مشمول بخشایش می‌شود. سعدی با نسبت‌دادن شرمساری به خداوند، وضعیتی شگفت می‌آفریند: گناه از بنده است، اما لطف پروردگار چنان گسترده وصف می‌شود که زاری بنده را بی‌پاسخ نمی‌گذارد. بنابراین مقصود، برجسته‌کردن کرم الهی است؛ نه انتقال مسئولیت گناه به خداوند، نفی امکان توبه یا بی‌اهمیت‌شمردن خطا (صفحهٔ ۱۳–۱۴). پاسخ: گزینهٔ 2

در حکایت صاحب‌دل، ضمیر متصل در «گُلم» به کسی اشاره دارد که بوی گل او را مست کرده است؛ بنابراین می‌توان آن را به صورت «مرا» بازنویسی کرد و نقش آن مفعول است. در «دامنم»، ضمیر بیانگر صاحب دامن است و بازنویسی آن به صورت «دامنِ من» نشان می‌دهد که نقش مضاف‌الیه دارد. پس یکسان‌بودن صورت دو ضمیر و اتصال هر دو به اسم، دلیل یکسان‌بودن نقش آنها نیست. این کاربرد در حکایت آمده و بررسی آن در قلمرو زبانی خواسته شده است (صفحهٔ ۱۳–۱۴ و صفحهٔ ۱۵–۱۶). پاسخ: گزینهٔ 1

«مُمِدّ» در توصیف نقش دم، به معنای یاری‌رسان و مددکننده است و نباید آن را با «مُفَرّح»، به معنای شادی‌بخش، اشتباه گرفت. «باسق» نیز که برای نخل آمده، به معنای بلند و بالیده است (صفحهٔ ۱۲–۱۳). «انابت» در ماجرای بندۀ خطاکار، بازگشت و روی‌آوردن به خداوند را می‌رساند، نه صرفاً پشیمانی یا درخواست‌کردن (صفحهٔ ۱۳–۱۴). پاسخ: گزینهٔ ۲

سعدی باد صبا را در نقش فرّاش و ابر بهاری را در نقش دایه تصویر می‌کند. نسبت‌دادن این نقش‌های انسانی به پدیده‌های طبیعی، تشخیص است. در تصویر باران برای رحمت نیز رحمت الهی به باران مانند شده است؛ بنابراین رابطۀ اصلی، تشبیه میان مفهومی معنوی و پدیده‌ای طبیعی است، نه نسبت‌دادن رفتار انسانی به رحمت. غیرواقعی‌بودن یک تصویر نیز به‌تنهایی آن را طنزآمیز نمی‌کند (صفحهٔ ۱۲–۱۳). پاسخ: گزینهٔ ۴

مست در پاسخ به تذکر محتسب دربارۀ افتادن کلاه، برخورداری از عقل را اصل می‌داند و نداشتن کلاه را به‌خودی‌خود مایۀ ننگ نمی‌شمارد؛ پس نشان بیرونی را جانشین ارزش درونی نمی‌کند (صفحهٔ ۱۹–۲۰). حافظ نیز با تصویر تبدیل مس به زر در پرتو عشق، از دگرگونی و تعالی وجود انسان سخن می‌گوید، نه افزایش دارایی او (صفحهٔ ۲۲–۲۳). وجه مشترک این دو بخش، اهمیت کیفیت درونی انسان در برابر اکتفا به ظاهر است. پاسخ: گزینهٔ ۱