تمرین ۲
ادامه از صفحهٔ ۳۹
با توجه به تأثیر شیوههای مختلف حمل و نقل بر محیطزیست، میخواهیم در یک کلاس ۲۸ نفره با انتخاب تصادفی ۹ نفر از دانشآموزان، از آنها بپرسیم در هفتهٔ گذشته، بیشتر به کدامیک از شیوههای زیر به مدرسه آمدهاند؟
- ۱ــ پیاده یا با دوچرخه
- ۲ــ با وسایل حملونقل عمومی
- ۳ــ با سرویس مدرسه یا خودروی شخصی.
الف) در این مطالعه، جامعهٔ آماری، نمونهٔ آماری، اندازهٔ جامعه و اندازهٔ نمونه را مشخص کنید.
ب) دادههای این مطالعه را با چه روشی میتوان گردآوری کرد؟ چه مشکلاتی ممکن است در گردآوری این دادهها رخ دهد؟
پ) متغیر تصادفی مورد بررسی این مطالعه چیست؟ نوع متغیر (کمّی/کیفی) و مقیاس اندازهگیری (فاصلهای/نسبتی ــ اسمی/ترتیبی) آن را مشخص کنید.
ت) چه نمودارها و آمارههایی برای گزارش نتایج این مطالعه مناسباند؟
ث) آیا میتوانیم این نتایج را به شیوهٔ رفت و آمد دانشآموزان این کلاس در کل سال تحصیلی تعمیم دهیم (مثلاً به فصلهای مختلف یا زمان برگزاری آزمونهای پایان نیمسال)؟ توضیح دهید.
ج) اگر ۹ نفر دیگر از این کلاس را بهطور تصادفی انتخاب میکردیم، آیا دقیقاً همین نتایج حاصل میشد یا امکان داشت حداقل نتایج کمی تغییر کند؟ توضیح دهید.
جواب گامبهگام
گام ۱ (الف): جامعهٔ آماری، همهٔ دانشآموزان این کلاس است (شیوهٔ آمدن آنها به مدرسه در هفتهٔ گذشته) و اندازهٔ جامعه است. نمونهٔ آماری، همان ۹ دانشآموزی است که بهطور تصادفی انتخاب میشوند و اندازهٔ نمونه است.
گام ۲ (ب): دادهها را با پرسش مستقیم (مصاحبه) یا پرسشنامهٔ کوتاه گردآوری میکنیم. مشکلات احتمالی:
- فراموش کردن شیوهٔ رفتوآمد در هفتهٔ گذشته؛
- پاسخ نادرست یا نادقیق، مثلاً بهخاطر خجالت یا پاسخ دادن بهدلخواه؛
- غیبت دانشآموز انتخابشده؛
- استفادهٔ دانشآموز از چند شیوه در هفته، که تعیین «بیشتر» را سخت میکند؛
- تأثیر شرایط خاص آن هفته (مثل بارندگی یا تعطیلی) بر پاسخها.
گام ۳ (پ): متغیر تصادفی، «شیوهٔ رفتوآمد به مدرسه در هفتهٔ گذشته» است و سه حالت دارد. این متغیر کیفی است. مقیاس آن اسمی است، چون اعداد ۱، ۲ و ۳ فقط برچسباند و ترتیب یا فاصلهٔ معناداری ندارند.
گام ۴ (ت): برای متغیر کیفی اسمی از این موارد استفاده میکنیم:
- نمودار میلهای یا دایرهای؛
- جدول فراوانی با فراوانی، فراوانی نسبی و درصد هر شیوه؛
- نما (پرتکرارترین شیوه).
میانگین، میانه و انحراف معیار برای این دادهها معنا ندارند.
گام ۵ (ث): خیر. دادهها فقط مربوط به یک هفتهٔ مشخصاند. شیوهٔ رفتوآمد با فصلها (سرما، گرما، باران)، تعطیلات و زمان امتحانها تغییر میکند. پس نمونه، نمایندهٔ کل سال تحصیلی نیست و تعمیم درست نیست.
گام ۶ (ج): معمولاً نتایج دقیقاً یکسان نمیشود. هر نمونهٔ تصادفیِ ۹ نفری ممکن است ترکیب متفاوتی از دانشآموزان داشته باشد، پس فراوانیها کمی تغییر میکند. به این تغییر، تغییرپذیری نمونهگیری میگویند. فقط اگر کل ۲۸ نفر بررسی شوند، نتیجه ثابت میماند.
جواب نهایی
الف) جامعه: ۲۸ دانشآموز کلاس ()؛ نمونه: ۹ دانشآموز انتخابشده ()
ب) پرسشگری یا پرسشنامه؛ مشکلات: فراموشی، پاسخ نادقیق، غیبت، استفاده از چند شیوه، شرایط خاص هفته
پ) شیوهٔ رفتوآمد به مدرسه؛ کیفی، اسمی
ت) نمودار میلهای یا دایرهای، جدول فراوانی، فراوانی نسبی یا درصد، نما
ث) خیر؛ دادهها فقط مربوط به یک هفتهاند و شیوهٔ رفتوآمد در فصلها و زمان آزمونها فرق میکند
ج) نه لزوماً؛ با نمونهٔ تصادفی دیگر نتایج کمی تغییر میکند (تغییرپذیری نمونهگیری)