کار در کلاس
نوع متغیر دادههای زیر را مشخص کنید:
الف) محسن، محمود، محمد و میثم همگی اسامی مذکر هستند.
ب) در یک دبیرستان، ۳۱۹ دانشآموز فارغالتحصیل وجود دارد. احمد رتبهٔ بیست و پنجم، رضا رتبهٔ نوزدهم، صادق رتبهٔ دهم و جواد رتبهٔ چهارم را کسب کرده است و میدانیم که رتبهٔ یک، بهترین است.
پ) دمای بدن ماهیهای قزلآلای رودخانهٔ هراز (برحسب درجهٔ سلسیوس).
ت) طول ماهیهای قزلآلا در رودخانهٔ هراز.
جواب گامبهگام
گام ۱: ابتدا نوع متغیر را (کمّی یا کیفی) تعیین میکنیم. بعد با توجه به نمودار درختی کتاب، مقیاس اندازهگیری را مشخص میکنیم. متغیر کمّی مقیاس نسبتی یا فاصلهای دارد و متغیر کیفی مقیاس ترتیبی یا اسمی.
گام ۲ (الف): نامها فقط برای برچسبگذاری و تفکیک افراداند و نمیتوان آنها را از کوچک به بزرگ مرتب کرد. پس متغیر کیفی و با مقیاس اسمی است.
گام ۳ (ب): رتبهها (۴، ۱۰، ۱۹، ۲۵) ترتیب و ارجحیت را نشان میدهند، اما اختلاف رتبهها معنای دقیقی ندارد. مثلاً معلوم نیست فاصلهٔ نمرهٔ رتبهٔ ۴ و ۱۰ با فاصلهٔ نمرهٔ رتبهٔ ۱۹ و ۲۵ برابر باشد. پس متغیر کیفی و با مقیاس ترتیبی است.
گام ۴ (پ): دما با دماسنج اندازهگیری میشود و عددی است، پس متغیر کمّی است. اختلاف دماها معنا دارد، ولی نسبتشان معنا ندارد، چون صفر درجهٔ سلسیوس قراردادی است. مثلاً ۲۰ درجه دو برابر ۱۰ درجه گرمتر نیست. پس مقیاس فاصلهای است.
گام ۵ (ت): طول یک متغیر فیزیکی و عددی است، پس کمّی است. صفر در آن به معنای نبود ویژگی است و هم اختلاف و هم نسبت طولها معنا دارد، مثلاً طول یک ماهی دو برابر ماهی دیگر باشد. پس مقیاس نسبتی است.
جواب نهایی
الف) کیفی، مقیاس اسمی
ب) کیفی، مقیاس ترتیبی
پ) کمّی، مقیاس فاصلهای
ت) کمّی، مقیاس نسبتی