۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

حل تمرین صفحه ۹۱ ریاضی دوازدهم تجربی

جواب گام‌به‌گام ۵ تمرین صفحهٔ ۹۱ کتاب ریاضی ۳؛ ۱ بخش دیگر این صفحه هنوز جوابِ بررسی‌شده ندارد.

  • ریاضی ۳
  • فصل ۴: مشتق
  • پایهٔ دوازدهم
  • به‌روزرسانی: ۱۸ آبان ۱۴۰۵

صورت هر تمرین همان متن کتاب است. جواب را هوش مصنوعی گام‌به‌گام نوشته و هوش مصنوعی دیگری از یک شرکت دیگر، بی‌آنکه آن را ببیند، همان تمرین را حل کرده؛ فقط جوابی این‌جا آمده که هر دو به آن رسیده‌اند. اول خودت روی کاغذ حل کن، بعد راهت را با گام‌ها مقایسه کن.

تمرین ۵

ادامه از صفحهٔ ۹۰

الف) با استفاده از نمودار تابع f(x)=x2+2x+3f(x) = x^2 + 2x + 3 (شکل مقابل) مقادیر زیر را به‌ترتیب صعودی مرتب کنید.

f′(3) و f′(0) و f′(−1) و f′(2)f'(3) \text{ و } f'(0) \text{ و } f'(-1) \text{ و } f'(2)

ب) صحت ادعای خود در (الف) را با محاسبه مشتق تابع f(x)=x2+2x+3f(x) = x^2 + 2x + 3 بررسی کنید.
پ) تابع مشتق را رسم کنید.

[شکل]

جواب گام‌به‌گام

گام ۱ (الف): نمودار f(x)=x2+2x+3f(x)=x^2+2x+3 سهمی‌ای با رأس در x=−1x=-1 است. شیب خط مماس همان f′f' است. در سمت چپ رأس، تابع نزولی است و شیب مماس منفی است. در رأس، مماس افقی است و شیب برابر صفر است. در سمت راست رأس، تابع صعودی است و هرچه از رأس دورتر شویم، مماس تندتر می‌شود و شیب بیشتر می‌شود.

بنابراین x=−1x=-1 کمترین شیب را دارد و پس از آن به‌ترتیب x=0x=0 و x=2x=2 و x=3x=3 قرار می‌گیرند:

f′(−1)<f′(0)<f′(2)<f′(3)f'(-1)<f'(0)<f'(2)<f'(3)

گام ۲ (ب): مشتق را حساب می‌کنیم:

f′(x)=2x+2f'(x)=2x+2

گام ۳ (ب): مقدارها را جای‌گذاری می‌کنیم:

f′(−1)=0,f′(0)=2,f′(2)=6,f′(3)=8f'(-1)=0,\quad f'(0)=2,\quad f'(2)=6,\quad f'(3)=8

ترتیب 0<2<6<80<2<6<8 ادعای قسمت (الف) را تأیید می‌کند.

گام ۴ (پ): نمودار f′(x)=2x+2f'(x)=2x+2 یک خط راست با شیب ۲ است. این خط محور xxها را در (−1,0)(-1,0) و محور yyها را در (0,2)(0,2) قطع می‌کند و از نقطه (2,6)(2,6) هم می‌گذرد. این سه نقطه را رسم و به هم وصل می‌کنیم.

جواب نهایی

الف) f′(−1)<f′(0)<f′(2)<f′(3)f'(-1)<f'(0)<f'(2)<f'(3)
ب) f′(x)=2x+2f'(x)=2x+2 و مقدارها به‌ترتیب 00 و 22 و 66 و 88 هستند؛ ترتیب (الف) تأیید می‌شود.
پ) نمودار f′f' خط y=2x+2y=2x+2 است که از نقاط (−1,0)(-1,0) و (0,2)(0,2) می‌گذرد.

تمرین ۶

ادامه از صفحهٔ ۹۰

مشتق‌پذیری تابع f(x)={x2+3x≥12xx<1f(x) = \begin{cases} x^2 + 3 & x \ge 1 \\ 2x & x < 1 \end{cases} را در نقطه x=1x = 1 بررسی کنید.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: مقدار تابع در x=1x=1 برابر f(1)=12+3=4f(1)=1^2+3=4 است. برای بررسی پیوستگی، حد چپ را حساب می‌کنیم:

lim⁡x→1−f(x)=lim⁡x→1−2x=2≠4=f(1)\lim_{x\to 1^-}f(x)=\lim_{x\to 1^-}2x=2\neq 4=f(1)

گام ۲: حد چپ با مقدار تابع برابر نیست، پس ff در x=1x=1 پیوسته نیست. هر تابع مشتق‌پذیر در یک نقطه در آن نقطه پیوسته است، پس ff نمی‌تواند در x=1x=1 مشتق‌پذیر باشد.

گام ۳: برای تأیید، مشتق راست را حساب می‌کنیم:

f+′(1)=lim⁡x→1+x2+3−4x−1=lim⁡x→1+(x−1)(x+1)x−1=2f'_+(1)=\lim_{x\to 1^+}\frac{x^2+3-4}{x-1}=\lim_{x\to 1^+}\frac{(x-1)(x+1)}{x-1}=2

گام ۴: مشتق چپ را حساب می‌کنیم:

f−′(1)=lim⁡x→1−2x−4x−1f'_-(1)=\lim_{x\to 1^-}\frac{2x-4}{x-1}

وقتی x→1−x\to 1^-، صورت به −2-2 و مخرج از سمت منفی به 00 میل می‌کند، پس حاصل +∞+\infty است و مشتق چپ وجود ندارد. بنابراین f′(1)f'(1) وجود ندارد.

جواب نهایی

تابع در x=1x=1 مشتق‌پذیر نیست: چون پیوسته نیست (lim⁡x→1−f=2≠f(1)=4\lim_{x\to1^-}f=2\neq f(1)=4). مشتق راست برابر ۲ است ولی مشتق چپ وجود ندارد.

تمرین ۷

ادامه از صفحهٔ ۹۰

سه تابع مختلف مثال بزنید که مشتق آنها با هم برابر باشند.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: اگر دو تابع در هر نقطه مشتق یکسان داشته باشند، با افزودن یک عدد ثابت به یکدیگر تبدیل می‌شوند؛ زیرا مشتق عدد ثابت صفر است.

گام ۲: تابعی مانند f(x)=x2f(x) = x^2 را در نظر می‌گیریم و دو تابع دیگر را با افزودن عدد ثابت می‌سازیم:

f(x)=x2,g(x)=x2+5,h(x)=x2−3f(x) = x^2 \quad , \quad g(x) = x^2 + 5 \quad , \quad h(x) = x^2 - 3

گام ۳: مشتق هر سه تابع را حساب می‌کنیم:

f′(x)=2x,g′(x)=2x+0=2x,h′(x)=2x−0=2xf'(x) = 2x \quad , \quad g'(x) = 2x + 0 = 2x \quad , \quad h'(x) = 2x - 0 = 2x

گام ۴: سه تابع ff و gg و hh مختلف‌اند ولی مشتق هر سه برابر 2x2x است. (پاسخ‌های دیگر نیز ممکن است، مثلاً x3x^3 و x3+1x^3+1 و x3−7x^3-7.)

جواب نهایی

f(x)=x2f(x)=x^2 و g(x)=x2+5g(x)=x^2+5 و h(x)=x2−3h(x)=x^2-3 که مشتق هر سه برابر 2x2x است (پاسخ‌های دیگر هم ممکن است).

تمرین ۸

ادامه از صفحهٔ ۹۰

اگر f(x)=∣x2−4∣f(x) = |x^2 - 4|. به کمک تعریف مشتق، مشتق‌پذیری ff را در نقاط به طول‌های ۲ و ۲- بررسی کنید.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: مقدار تابع در هر دو نقطه صفر است: f(2)=f(−2)=∣4−4∣=0f(2)=f(-2)=|4-4|=0. بنابراین مشتق از تعریف f′(a)=lim⁡x→af(x)−f(a)x−af'(a)=\lim_{x\to a}\dfrac{f(x)-f(a)}{x-a} به‌دست می‌آید و باید مشتق راست و چپ را جداگانه حساب کنیم.

گام ۲ (ضابطه تابع): عبارت x2−4x^2-4 برای ∣x∣>2|x|>2 مثبت و برای −2<x<2-2<x<2 منفی است، پس

f(x)={x2−4∣x∣≥24−x2−2<x<2f(x)=\begin{cases}x^2-4 & |x|\ge 2\\ 4-x^2 & -2<x<2\end{cases}

گام ۳ (در x=2x=2): برای x>2x>2 داریم f(x)=x2−4f(x)=x^2-4:

f+′(2)=lim⁡x→2+x2−4x−2=lim⁡x→2+(x+2)=4f'_+(2)=\lim_{x\to2^+}\frac{x^2-4}{x-2}=\lim_{x\to2^+}(x+2)=4

برای x<2x<2 (نزدیک ۲) داریم f(x)=4−x2f(x)=4-x^2:

f−′(2)=lim⁡x→2−4−x2x−2=lim⁡x→2−−(x+2)=−4f'_-(2)=\lim_{x\to2^-}\frac{4-x^2}{x-2}=\lim_{x\to2^-}-(x+2)=-4

چون f+′(2)≠f−′(2)f'_+(2)\ne f'_-(2)، تابع در x=2x=2 مشتق‌پذیر نیست.

گام ۴ (در x=−2x=-2): برای x>−2x>-2 (نزدیک −2-2) داریم f(x)=4−x2f(x)=4-x^2:

f+′(−2)=lim⁡x→−2+4−x2x+2=lim⁡x→−2+(2−x)=4f'_+(-2)=\lim_{x\to-2^+}\frac{4-x^2}{x+2}=\lim_{x\to-2^+}(2-x)=4

برای x<−2x<-2 داریم f(x)=x2−4f(x)=x^2-4:

f−′(−2)=lim⁡x→−2−x2−4x+2=lim⁡x→−2−(x−2)=−4f'_-(-2)=\lim_{x\to-2^-}\frac{x^2-4}{x+2}=\lim_{x\to-2^-}(x-2)=-4

چون مشتق راست و چپ برابر نیستند، تابع در x=−2x=-2 هم مشتق‌پذیر نیست.

جواب نهایی

در x=2x=2: f+′(2)=4f'_+(2)=4 و f−′(2)=−4f'_-(2)=-4 است، پس ff مشتق‌پذیر نیست. در x=−2x=-2: f+′(−2)=4f'_+(-2)=4 و f−′(−2)=−4f'_-(-2)=-4 است، پس ff مشتق‌پذیر نیست.

تمرین ۹

ادامه از صفحهٔ ۹۰

مشتق تابع f(x)=x23f(x) = \sqrt[3]{x^2} را به‌دست آورده و مشخص کنید در چه نقطه‌ای مماس قائم دارد؟

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: تابع را به صورت توانی می‌نویسیم: f(x)=x23=x23f(x)=\sqrt[3]{x^2}=x^{\frac{2}{3}}.

گام ۲: با قاعده مشتق توان:

f′(x)=23x23−1=23x−13=23x3(x≠0)f'(x)=\frac{2}{3}x^{\frac{2}{3}-1}=\frac{2}{3}x^{-\frac{1}{3}}=\frac{2}{3\sqrt[3]{x}}\qquad (x\neq 0)

گام ۳: در x=0x=0 مشتق وجود ندارد، چون مخرج صفر می‌شود. تابع در x=0x=0 پیوسته است و f(0)=0f(0)=0. حد مشتق را بررسی می‌کنیم:

lim⁡x→0+23x3=+∞,lim⁡x→0−23x3=−∞\lim_{x\to0^+}\frac{2}{3\sqrt[3]{x}}=+\infty,\qquad \lim_{x\to0^-}\frac{2}{3\sqrt[3]{x}}=-\infty

همچنین با تعریف مشتق:

f(h)−f(0)h=h2/3h=1h3\frac{f(h)-f(0)}{h}=\frac{h^{2/3}}{h}=\frac{1}{\sqrt[3]{h}}

که وقتی h→0+h\to0^+ به +∞+\infty و وقتی h→0−h\to0^- به −∞-\infty میل می‌کند.

گام ۴: تابع در x=0x=0 پیوسته است، ولی شیب خط مماس بی‌نهایت می‌شود (مشتق راست +∞+\infty و مشتق چپ −∞-\infty). پس مماس بر نمودار در مبدأ، خط قائم x=0x=0 است. نمودار در مبدأ یک نقطه بازگشتی (دَنده) دارد.

جواب نهایی

f′(x)=23x3f'(x)=\dfrac{2}{3\sqrt[3]{x}} برای x≠0x\neq0؛ تابع در نقطه x=0x=0 (مبدأ مختصات) مماس قائم دارد (خط x=0x=0).

تمرین ۱۰

ادامه از صفحهٔ ۹۰

نمودار توابع ff و gg و hh و tt را به نمودار مشتق آنها، نظیر کنید.

[شکل]

جواب این بخش هنوز بررسی نشده و این‌جا نیامده است؛ به شکل کتاب نیاز دارد، پس از خود صفحهٔ کتاب عکس بگیر. «حل با عکس» آن را گام‌به‌گام حل می‌کند.

از هوش مصنوعی بپرس: حل با عکس

جایی از این جواب‌ها را نفهمیدی یا تمرینت این‌جا نیست؟ از سوال عکس بگیر؛ «حل با عکس» در پنل یادگیری 1xAi آن را گام‌به‌گام و فارسی حل می‌کند، دلیل هر گام را می‌گوید، با یک مدل دیگر چک می‌کند و صفحهٔ کتاب درسی را نشان می‌دهد. با «از این بپرس» هر گام را می‌پرسی. پلن رایگان سهمیهٔ روزانه دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

صفحهٔ ۹۱ ریاضی دوازدهم تجربی