۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

حل تمرین صفحه ۹۰ ریاضی دوازدهم تجربی

جواب گام‌به‌گام ۳ تمرین صفحهٔ ۹۰ کتاب ریاضی ۳؛ ۱ بخش دیگر این صفحه هنوز جوابِ بررسی‌شده ندارد.

  • ریاضی ۳
  • فصل ۴: مشتق
  • پایهٔ دوازدهم
  • به‌روزرسانی: ۱۸ آبان ۱۴۰۵

صورت هر تمرین همان متن کتاب است. جواب را هوش مصنوعی گام‌به‌گام نوشته و هوش مصنوعی دیگری از یک شرکت دیگر، بی‌آنکه آن را ببیند، همان تمرین را حل کرده؛ فقط جوابی این‌جا آمده که هر دو به آن رسیده‌اند. اول خودت روی کاغذ حل کن، بعد راهت را با گام‌ها مقایسه کن.

تمرین ۱

دو تابع مختلف مانند ff و gg مثال بزنید که هر دو در x=2x = 2 پیوسته باشند ولی در این نقطه مشتق‌پذیر نباشند.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: تابع‌های قدرمطلقی که عبارت داخل قدرمطلق آن‌ها در x=2x=2 صفر شود، در این نقطه پیوسته‌اند ولی نمودارشان در آن‌جا گوشه دارد. پس f(x)=∣x−2∣f(x)=|x-2| و g(x)=2∣x−2∣g(x)=2|x-2| را انتخاب می‌کنیم. این دو تابع با هم متفاوت‌اند، مثلاً f(3)=1f(3)=1 ولی g(3)=2g(3)=2.

گام ۲: پیوستگی در x=2x=2: توابع ff و gg ترکیب و ضرب توابع پیوسته‌اند، پس پیوسته‌اند. همچنین:

lim⁡x→2∣x−2∣=0=f(2),lim⁡x→22∣x−2∣=0=g(2)\lim_{x\to 2}|x-2|=0=f(2),\qquad \lim_{x\to 2}2|x-2|=0=g(2)

گام ۳: مشتق‌پذیری ff در x=2x=2:

f+′(2)=lim⁡x→2+∣x−2∣−0x−2=lim⁡x→2+x−2x−2=1f'_+(2)=\lim_{x\to 2^+}\frac{|x-2|-0}{x-2}=\lim_{x\to 2^+}\frac{x-2}{x-2}=1
f−′(2)=lim⁡x→2−∣x−2∣−0x−2=lim⁡x→2−−(x−2)x−2=−1f'_-(2)=\lim_{x\to 2^-}\frac{|x-2|-0}{x-2}=\lim_{x\to 2^-}\frac{-(x-2)}{x-2}=-1

چون f+′(2)≠f−′(2)f'_+(2)\neq f'_-(2)، تابع ff در x=2x=2 مشتق‌پذیر نیست.

گام ۴: برای gg به همین ترتیب g+′(2)=2g'_+(2)=2 و g−′(2)=−2g'_-(2)=-2 است. چون این دو برابر نیستند، gg هم در x=2x=2 مشتق‌پذیر نیست. (مثال‌های دیگری هم درست‌اند.)

جواب نهایی

مثلاً f(x)=∣x−2∣f(x)=|x-2| و g(x)=2∣x−2∣g(x)=2|x-2|؛ هر دو در x=2x=2 پیوسته‌اند ولی مشتق راست و چپ‌شان برابر نیست (11 و −1-1 برای ff؛ 22 و −2-2 برای gg)، پس مشتق‌پذیر نیستند.

تمرین ۲

با محاسبه مشتق راست و مشتق چپ توابع داده شده در نقطه AA، نشان دهید که این توابع در نقطه AA مشتق‌پذیر نیستند.

[شکل: (الف)]
[شکل: (ب)]
[شکل: (پ)]

جواب این بخش هنوز بررسی نشده و این‌جا نیامده است. «حل با عکس» آن را گام‌به‌گام حل می‌کند.

تمرین ۳

تابع f(x)={5x−4x<0x20≤x≤3x+6x>3f(x) = \begin{cases} 5x - 4 & x < 0 \\ x^2 & 0 \le x \le 3 \\ x + 6 & x > 3 \end{cases} داده شده است.

الف) نمودار تابع ff را رسم کنید.
ب) با توجه به نمودار تابع ff بگویید که چرا f′(0)f'(0) و f′(3)f'(3) وجود ندارند؟
پ) ضابطه تابع مشتق را بنویسید.
ت) نمودار تابع f′f' را رسم کنید.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱ (الف): نمودار ff از سه قسمت ساخته می‌شود:

  • برای x<0x<0 نیم‌خط y=5x−4y=5x-4 است که از نقطه (0,−4)(0,-4) با دایره توخالی می‌گذرد و مثلاً از (−1,−9)(-1,-9) هم عبور می‌کند.
  • برای 0≤x≤30\le x\le 3 قوس سهمی y=x2y=x^2 از (0,0)(0,0) تا (3,9)(3,9) است و هر دو نقطه انتهایی روی نمودار هستند.
  • برای x>3x>3 نیم‌خط y=x+6y=x+6 است که از (3,9)(3,9) شروع می‌شود و مثلاً از (4,10)(4,10) می‌گذرد. نقطه (3,9)(3,9) همان انتهای سهمی است، پس نمودار در این نقطه پیوسته است.

گام ۲ (ب): در x=0x=0 داریم lim⁡x→0−f(x)=−4\lim_{x\to0^-}f(x)=-4 ولی f(0)=0f(0)=0. در نمودار، یک پرش در x=0x=0 دیده می‌شود، پس ff در 00 پیوسته نیست و در نتیجه مشتق‌پذیر هم نیست. بنابراین f′(0)f'(0) وجود ندارد.

گام ۳ (ب): در x=3x=3 تابع پیوسته است، ولی نمودار در این نقطه شکستگی (گوشه) دارد. شیب مماس از چپ f−′(3)=2×3=6f'_-(3)=2\times3=6 و شیب از راست f+′(3)=1f'_+(3)=1 است. این دو برابر نیستند، پس f′(3)f'(3) وجود ندارد.

گام ۴ (پ): از هر ضابطه در بازه باز خودش مشتق می‌گیریم:

f′(x)={5x<02x0<x<31x>3f'(x)=\begin{cases}5 & x<0\\ 2x & 0<x<3\\ 1 & x>3\end{cases}

در x=0x=0 و x=3x=3 مشتق وجود ندارد.

گام ۵ (ت): نمودار f′f' از سه قسمت ساخته می‌شود:

  • برای x<0x<0 نیم‌خط افقی y=5y=5 است که در x=0x=0 دایره توخالی دارد.
  • برای 0<x<30<x<3 پاره‌خط y=2xy=2x از (0,0)(0,0) تا (3,6)(3,6) است و هر دو سر آن توخالی‌اند.
  • برای x>3x>3 نیم‌خط افقی y=1y=1 است که از (3,1)(3,1) با دایره توخالی شروع می‌شود.

(در بخش‌های رسم نمودار، رسم‌های دیگرِ معادل نیز پذیرفته است.)

جواب نهایی

الف) نیم‌خط y=5x−4y=5x-4 برای x<0x<0 (سر توخالی در (0,−4)(0,-4))، قوس سهمی y=x2y=x^2 از (0,0)(0,0) تا (3,9)(3,9) و نیم‌خط y=x+6y=x+6 برای x>3x>3.
ب) ff در 00 ناپیوسته است (پرش) و در 33 گوشه دارد (f−′(3)=6≠f+′(3)=1f'_-(3)=6\ne f'_+(3)=1)، پس f′(0)f'(0) و f′(3)f'(3) وجود ندارند.
پ) f′(x)=5f'(x)=5 برای x<0x<0؛ f′(x)=2xf'(x)=2x برای 0<x<30<x<3؛ f′(x)=1f'(x)=1 برای x>3x>3.
ت) نیم‌خط افقی y=5y=5 برای x<0x<0، پاره‌خط y=2xy=2x از (0,0)(0,0) تا (3,6)(3,6) و نیم‌خط افقی y=1y=1 برای x>3x>3 (همه سرها توخالی).

تمرین ۴

نمودار تابعی را رسم کنید که مشتق آن
الف) در یک نقطه برابر صفر شود.
ب) در x=2x = 2 برابر ۳ شود.
پ) در تمام نقاط مثبت باشد.
ت) در تمام نقاط یکسان باشد.
ث) در تمام نقاط منفی باشد.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: مشتق در هر نقطه همان شیب خط مماس بر نمودار در آن نقطه است. پس برای هر مورد تابعی را انتخاب می‌کنیم که شیب مماس‌هایش شرط خواسته‌شده را داشته باشد.

گام ۲: الف) f(x)=x2f(x)=x^2 با f′(x)=2xf'(x)=2x. فقط در x=0x=0 داریم f′(0)=0f'(0)=0. نمودار یک سهمی با رأس در مبدأ است و مماس در رأس افقی است.

گام ۳: ب) f(x)=x2−xf(x)=x^2-x با f′(x)=2x−1f'(x)=2x-1. در x=2x=2 داریم f′(2)=4−1=3f'(2)=4-1=3. نمودار سهمی‌ای است که در نقطه (2,2)(2,2) مماسی با شیب ۳ دارد. تابع f(x)=3xf(x)=3x هم پاسخ است.

گام ۴: پ) f(x)=x3+xf(x)=x^3+x با f′(x)=3x2+1f'(x)=3x^2+1. این مقدار همیشه مثبت است، پس نمودار در همه جا صعودی است. خط y=2xy=2x هم پاسخ است.

گام ۵: ت) f(x)=2x+1f(x)=2x+1 با f′(x)=2f'(x)=2. نمودار یک خط با شیب ثابت ۲ است، پس مشتق در همه نقاط یکسان است.

گام ۶: ث) f(x)=−3x+1f(x)=-3x+1 با f′(x)=−3f'(x)=-3. نمودار خطی با شیب منفی است و در همه جا نزولی است. تابع f(x)=−x3−xf(x)=-x^3-x با f′(x)=−3x2−1<0f'(x)=-3x^2-1<0 هم پاسخ است. هر تابع دیگری که شرط را داشته باشد نیز پذیرفتنی است.

جواب نهایی

الف) مثلاً f(x)=x2f(x)=x^2 (سهمی با رأس در مبدأ؛ f′(x)=2xf'(x)=2x فقط در x=0x=0 صفر است)
ب) مثلاً f(x)=x2−xf(x)=x^2-x (f′(2)=3f'(2)=3)
پ) مثلاً f(x)=2xf(x)=2x یا x3+xx^3+x (مشتق همیشه مثبت)
ت) مثلاً f(x)=2x+1f(x)=2x+1 (خط با شیب ثابت و f′(x)=2f'(x)=2)
ث) مثلاً f(x)=−3x+1f(x)=-3x+1 (خط نزولی با f′(x)=−3f'(x)=-3)

از هوش مصنوعی بپرس: حل با عکس

جایی از این جواب‌ها را نفهمیدی یا تمرینت این‌جا نیست؟ از سوال عکس بگیر؛ «حل با عکس» در پنل یادگیری 1xAi آن را گام‌به‌گام و فارسی حل می‌کند، دلیل هر گام را می‌گوید، با یک مدل دیگر چک می‌کند و صفحهٔ کتاب درسی را نشان می‌دهد. با «از این بپرس» هر گام را می‌پرسی. پلن رایگان سهمیهٔ روزانه دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

صفحهٔ ۹۰ ریاضی دوازدهم تجربی