۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۹ تاریخ دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۳ (ایران و جهان معاصر)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۱۷ تا ۱۲۷

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۱۷ تا ۱۱۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۹: نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران

در این درس یاد می‌گیری … اهمیت راهبردی نفت، مسیر کشف و بهره‌برداری از آن در ایران و تغییرات سیاسی و اجتماعی پس از شهریور ۱۳۲۰ را توضیح بدهی و ارتباط نفت با نفوذ خارجی و اوضاع کشور را تحلیل کنی.

پیش از شروع

چطور کشف نفت در مسجدسلیمان توانست هم اقتصاد ایران را تغییر دهد و هم پای دولت انگلستان را بیشتر به سیاست ایران باز کند؟

نفت با گسترش صنعت و نیاز ارتش‌ها به سوخت، به منبعی راهبردی تبدیل شد. دولت انگلستان با خرید بیشترِ سهام شرکتِ بهره‌بردار نفت ایران، امکان نظارت کامل بر آن را به دست آورد؛ بنابراین، فعالیت نفتی به ابزاری برای نفوذ سیاسی هم تبدیل شد.

نفت؛ فراتر از یک سوخت

نفت؛ فراتر از یک سوخت

تصور کن سوخت وسایل حمل‌ونقل و انرژی بسیاری از کارخانه‌ها تأمین نشود؛ چه بخش‌هایی از زندگی روزمره دچار اختلال می‌شود؟ همین وابستگی کمک می‌کند بفهمیم چرا نفت فقط یک کالای خریدوفروش نیست.

با گسترش صنعت، نفت به یکی از مهم‌ترین منابع تأمین انرژی تبدیل شد و صنایع گوناگون به آن و فرآورده‌هایش وابسته شدند. به همین دلیل، نفت اهمیت راهبردی پیدا کرد؛ یعنی دسترسی به آن می‌توانست بر توان اقتصادی و قدرت یک کشور اثر بگذارد.

جنگ‌های جهانی اول و دوم این اهمیت را آشکارتر کردند. برای کشوری درگیر جنگ، داشتن تجهیزات بدون امکان تأمین سوخت کافی نبود؛ پس دسترسی به منابع نفت و تسلط بر آن‌ها برای قدرت‌های بزرگ اهمیت بیشتری یافت.

در چنین شرایطی، کشف نفت در غرب آسیا، از جمله ایران، توجه کشورهای استعمارگر و صاحبان صنایع بزرگ را جلب کرد. بنابراین، برای فهم توجه قدرت‌های خارجی به ایران باید هم نیاز صنعت و هم نیازهای جنگی را در نظر بگیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

از امتیاز دارسی تا کشف نفت

از امتیاز دارسی تا کشف نفت

اگر کسی اجازهٔ جست‌وجو و استخراج یک منبع ارزشمند را برای مدتی طولانی بگیرد، چه فرصتی به دست می‌آورد؟ امتیاز دارسی چنین اجازه‌ای بود، نه فروش سادهٔ مقداری نفت.

در زمان مظفرالدین‌شاه، در سال 12801280 شمسی، حق کشف و استخراج نفت و گاز در سراسر ایران برای 6060 سال به ویلیام ناکس دارسی، سرمایه‌دار انگلیسی، واگذار شد. در مقابل، دارسی تعهد کرد به دولت ایران این مبالغ را بپردازد:

  • 2020 هزار لیره به‌صورت نقد؛
  • 2020 هزار لیره به شکل سهام؛
  • 1616 درصد از سود خالص سالانه.

دقت کن: سهم سالانهٔ ایران، درصدی از سود خالص بود، نه درصدی از کل فروش نفت.

اما گرفتن امتیاز به معنای پیدا شدن فوری نفت نبود. جست‌وجوها ادامه یافت تا در سال 12871287 شمسی، نخستین چاه نفت در مسجدسلیمان فوران کرد. پس دو رویداد را جدا به خاطر بسپار: نخست واگذاری حق جست‌وجو و استخراج، سپس به نتیجه رسیدن جست‌وجوها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

نفوذ انگلیس و قرارداد تازه

نفوذ انگلیس و قرارداد تازه

با کشف نفت، ماجرا دیگر فقط فعالیت یک سرمایه‌دار نبود. دولت انگلستان که نفت ایران را برای نیروی دریایی خود مهم می‌دانست، در سال ۱۹۱۴ میلادی، 5151 درصد سهام شرکت نفت پارس و انگلیس را خرید و حق نظارت کامل بر آن را به دست آورد. به این ترتیب، شرکت به ابزاری برای قدرت اقتصادی و نفوذ سیاسی انگلستان در ایران تبدیل شد.

اما اختلاف بر سر سهم ایران ادامه داشت. رضاشاه امتیاز دارسی را یک‌طرفه لغو کرد، ولی خیلی زود، در سال ۱۳۱۲ شمسی، قرارداد دیگری با انگلستان بست.

برای ارزیابی این قرارداد، هر دو سوی آن را ببین:

  • سهم ایران اندکی بیشتر و محدودهٔ قرارداد به میدان‌های نفتی شناخته‌شدهٔ جنوب محدود شد.
  • در مقابل، مدت قرارداد 3030 سال افزایش یافت.

مثل قراردادی که دستمزدت را کمی بیشتر کند، اما تعهدت را برای زمانی بسیار طولانی‌تر نگه دارد؛ فقط با دیدن افزایش دستمزد نمی‌توان دربارهٔ کل قرارداد داوری کرد. اینجا هم بهبود محدود شرایط، همراه با طولانی‌تر شدن قرارداد بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸

اشغال کشور و دشواری زندگی

اشغال کشور و دشواری زندگی

تصور کن برای خرید نان به نانوایی رفته‌ای، اما نان هم کمیاب شده و هم گران؛ چنین وضعی چگونه زندگی خانواده‌ها را تغییر می‌دهد؟

پس از اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ و برکناری رضاشاه، نیروهای متفقین، یعنی شوروی و انگلستان و سپس آمریکا، کنترل راه‌های اصلی میان خلیج فارس و مرزهای شوروی را به دست گرفتند. حفاظت از چاه‌ها و تأسیسات نفت جنوب نیز در اختیار آنان قرار گرفت؛ این موضوع نشان می‌دهد نفت و مسیرهای ارتباطی ایران در زمان جنگ چه اهمیتی داشتند.

اما زندگی روزمرهٔ مردم با دشواری‌های جدی روبه‌رو شد. تعهد اشغالگران به تأمین آذوقه، به معنای تأمین واقعی نیاز مردم نبود. کمبود و گرانی مواد غذایی، به‌ویژه نان، با قحطی، بیماری و نابسامانی اقتصادی همراه شد و مردم در شهرهای مختلف، از جمله تهران، به خیابان آمدند.

پس هنگام بررسی این دوره، باید میان «وعدهٔ دولت‌های اشغالگر» و «آنچه مردم تجربه کردند» تفاوت بگذاریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸

فضای سیاسی پس از رضاشاه

فضای سیاسی پس از رضاشاه

با برکناری رضاشاه، آیا همهٔ قدرت او به محمدرضاشاه رسید؟ نه؛ برای شناخت این دوره باید ببینیم هر بخش از قدرت در دست چه کسی بود.

محمدرضاشاه در آغاز سلطنت، برای محکم‌کردن جایگاهش تعهد کرد پادشاهی مشروطه باشد؛ یعنی مطابق قانون اساسی، سلطنت کند نه حکومت. او همچنین املاک تصرف‌شدهٔ پدرش را برای بازگرداندن به صاحبانشان در اختیار دولت گذاشت و به مراجع تقلید اطمینان داد که حجاب را محدود یا ممنوع نمی‌کند.

در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، شاه بر ارتش تسلط داشت، اما قدرت اداری و اجرایی در اختیار هیئت دولت و مجلس شورای ملی بود. اعیان و اشراف نیز در مجلس، دولت و مناطق مختلف نفوذ زیادی داشتند؛ پس قدرت فقط در یک مرکز جمع نبود.

مطبوعات و احزاب هم فعالیت گسترده‌ای داشتند و بر تحولات اثر می‌گذاشتند. همان‌طور که امروز رسانه‌ها می‌توانند موضوعی را به بحث عمومی تبدیل کنند، مطبوعات آن دوره نیز در فضای سیاسی نقش داشتند؛ البته این به معنای دسترسی برابر همهٔ مردم به قدرت نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹

مثال حل‌شده

آیا کشف یک منبع طبیعی ارزشمند، مانند نفت، به‌تنهایی برای افزایش استقلال و بهبود اقتصاد یک کشور کافی است؟ با دو شاهد از تاریخ نفت ایران استدلال کن.

  1. ابتدا میان «داشتن منبع» و «اختیار بهره‌برداری از آن» تفاوت بگذار؛ وجود نفت لزوماً به معنای کنترل کشور بر درآمد و ادارهٔ آن نیست.

  2. شاهد اول را بررسی کن: در امتیاز دارسی، حقوق گستردهٔ کشف و استخراج واگذار شد و سهم ایران از سود خالص سالانه محدود بود.

  3. شاهد دوم را بررسی کن: دولت انگلستان با خرید اکثریت سهام شرکت نفت، حق نظارت کامل بر شرکت را به دست آورد و زمینهٔ نفوذ سیاسی بیشتری یافت.

  4. نتیجه بگیر که برای سنجش سود یک منبع طبیعی، علاوه بر ارزش آن باید شرایط بهره‌برداری، سهم کشور و پیامدهای سیاسی را هم بررسی کرد.

جواب: خیر؛ نفت ظرفیت ایجاد درآمد و قدرت اقتصادی داشت، اما بهره‌مندی ایران از آن به شرایط قراردادها و میزان اختیار کشور بستگی داشت؛ تسلط انگلستان بر شرکت نفت نیز زمینهٔ نفوذ بیشتر آن را فراهم کرد.

نکات مهم

  • نیاز صنعت و جنگ به نفت، منابع ایران را برای قدرت‌های خارجی مهم کرد و تسلط بر شرکت نفت به گسترش نفوذ انگلستان انجامید.
  • امتیاز دارسی به کشف نفت در مسجدسلیمان انجامید و قرارداد تازهٔ دورهٔ رضاشاه، در کنار افزایش اندک سهم ایران و کاهش محدودهٔ امتیاز، مدت قرارداد را طولانی‌تر کرد.
  • پس از شهریور ۱۳۲۰، اشغال و دشواری‌های معیشتی با کاهش تمرکز قدرت در دست شاه و گسترش فعالیت احزاب و مطبوعات همراه شد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۱۹ تا ۱۲۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

زمینه‌های نهضت ملی شدن نفت

در این درس یاد می‌گیری چگونه سیاست موازنهٔ منفی، اعتراض به قرارداد نفت جنوب و جلوگیری از تصویب قرارداد الحاقی، زمینه‌های نهضت ملی شدن نفت را فراهم کردند.

پیش از شروع

اگر قراردادی درآمد نفتی ایران را کمی بیشتر می‌کرد، چرا باز هم عده‌ای از نمایندگان مجلس با آن مخالفت می‌کردند؟

برای مخالفان، مسئله فقط بیشتر شدن درآمد نبود؛ اختیار ایران بر منابع نفتی و استقلال کشور هم اهمیت داشت. قرارداد الحاقی تغییراتی محدود ایجاد می‌کرد، اما همچنان حقوق و منافع ایران را تأمین نمی‌کرد و به تسلط بیگانگان بر نفت مشروعیت می‌بخشید.

موازنهٔ منفی؛ نه به امتیازخواهی

موازنهٔ منفی؛ نه به امتیازخواهی

اگر یک قدرت خارجی امتیازی بگیرد، آیا برای حفظ تعادل باید به رقیبش هم امتیاز بدهیم؟ سیاست موازنهٔ منفی پاسخ دیگری داشت: در برابر امتیازخواهی قدرت‌های خارجی بایستیم، نه اینکه با امتیاز دادن به همه، تعادل برقرار کنیم. راه دوم، منطق «موازنهٔ مثبت» بود.

هنگام اشغال ایران، آمریکا و شوروی برای گرفتن امتیاز نفت در مناطق خارج از محدودهٔ قرارداد ایران و انگلیس رقابت می‌کردند. در مجلس چهاردهم، به پیشنهاد دکتر مصدق، قانونی تصویب شد که دولت را از مذاکره و بستن قرارداد نفتی با خارجی‌ها بدون تأیید و تصویب مجلس منع می‌کرد. پس دولت نمی‌توانست به‌تنهایی دربارهٔ این امتیازها تصمیم بگیرد.

پس از جنگ جهانی دوم، شوروی خروج نیروهایش را به گرفتن امتیاز گره زد. قوام، نخست‌وزیر، با واگذاری امتیاز نفت شمال موافقت کرد؛ اما این موافقت هنوز به تصویب مجلس نیاز داشت. مجلس آن را رد کرد و واگذاری هرگونه امتیاز استخراج نفت و مشتقات آن به خارجی‌ها را ممنوع ساخت.

پس «منفی» یعنی نپذیرفتن امتیازخواهی، نه امتیاز دادن به یک قدرت برای مقابله با قدرت دیگر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹

اعتراض به قرارداد نفت جنوب

اعتراض به قرارداد نفت جنوب

مجلس با امتیاز نفت شمال به شوروی مخالفت کرد؛ اما تکلیف امتیاز نفت جنوب که در اختیار انگلستان بود چه می‌شد؟ نمایندگان فقط به رد امتیاز شمال بسنده نکردند. آنان در مهر ۱۳۲۶ دولت را موظف کردند برای گرفتن تمامی حقوق ملی ایران در موضوع نفت جنوب مذاکره و اقدام کند.

این تصمیم، اعلام رسمی نارضایتی از قرارداد نفت جنوب و تلاشی برای بازنگری در آن بود؛ نه اینکه همان موقع قرارداد لغو شده باشد. مثل وقتی که به شرایط یک توافق اعتراض می‌کنی و خواهان تغییرش می‌شوی، اما هنوز توافق تازه‌ای شکل نگرفته است.

پس از این اقدام مجلس، انتقاد از قرارداد در میان گروه‌های سیاسی و در مطبوعات گسترش یافت. بنابراین، موضوع نفت جنوب از پیگیری در مجلس فراتر رفت و بیشتر در فضای سیاسی و مطبوعاتی مطرح شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰

چرا قرارداد الحاقی تصویب نشد؟

چرا قرارداد الحاقی تصویب نشد؟

آیا کمی بهتر شدن شرایط یک قرارداد، برای پذیرفتن آن کافی است؟ نمایندگان دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس پس از مذاکره، قرارداد الحاقی را به‌عنوان ضمیمهٔ قرارداد نفت جنوب امضا کردند. این قرارداد تغییرات محدودی ایجاد می‌کرد، اما حقوق و منافع ایران را تأمین نمی‌کرد.

مخالفت نمایندگان دو دلیل مهم داشت: هم حقوق مادی مردم ایران نادیده گرفته می‌شد، هم حاکمیت ملی و استقلال کشور آسیب می‌دید؛ زیرا قرارداد به تسلط بیگانگان بر منابع و صنعت نفت اعتبار قانونی می‌داد. مثل این است که در قراردادی، سهم درآمد صاحب یک کارگاه کمی بهتر شود، اما اختیار ادارهٔ کارگاه همچنان در دست دیگری بماند.

در مجلس پانزدهم، حسین مکی با حمایت عبدالله معظمی، نطق خود را آن‌قدر ادامه داد که دورهٔ مجلس پایان یافت و فرصت تصویب قرارداد از دست رفت. در مجلس شانزدهم نیز اقلیت نمایندگان جبههٔ ملی به رهبری مصدق، از تصویب آن جلوگیری کردند. پس مسئله فقط درآمد نفت نبود؛ اختیار ایران بر منابع خودش هم اهمیت داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «مجلس ابتدا از دولت خواست دربارهٔ نفت جنوب مذاکره کند؛ پس مخالفت بعدی نمایندگان با قرارداد الحاقی، برخلاف خواستهٔ قبلی مجلس بود.» با تکیه بر هدف مذاکره، این برداشت را بررسی کن.

  1. ابتدا هدف درخواست مجلس را مشخص می‌کنیم: دولت باید برای گرفتن حقوق ملی ایران در نفت جنوب مذاکره می‌کرد.

  2. سپس نتیجهٔ مذاکره را می‌سنجیم: قرارداد الحاقی فقط تغییراتی محدود در قرارداد پیشین ایجاد کرد و منافع ایران را تأمین نکرد.

  3. معیار مخالفان را بررسی می‌کنیم: افزون بر حقوق مادی، حفظ حاکمیت ملی و جلوگیری از مشروعیت یافتن تسلط بیگانگان نیز اهمیت داشت.

  4. نتیجه می‌گیریم که درخواست مذاکره به معنای پذیرش هر نتیجه‌ای نبود؛ مخالفت با قرارداد ناکافی می‌توانست در راستای همان هدف اولیه باشد.

جواب: این برداشت درست نیست؛ مخالفت با قرارداد الحاقی ادامهٔ تلاش برای تأمین حقوق ایران بود، نه مخالفت با اصل مذاکره، زیرا نتیجهٔ مذاکره هنوز حقوق مادی و حاکمیت ملی کشور را تأمین نمی‌کرد.

نکات مهم

  • سیاست موازنهٔ منفی بر ایستادگی در برابر امتیازخواهی قدرت‌های خارجی تکیه داشت و در نظارت مجلس بر قراردادهای نفتی و رد امتیاز نفت شمال نمود یافت.
  • مجلس با موظف کردن دولت به پیگیری حقوق ایران در نفت جنوب، نارضایتی رسمی از قرارداد با انگلستان را آشکار کرد و زمینهٔ گسترش اعتراض‌ها را فراهم ساخت.
  • مخالفان در مجلس‌های پانزدهم و شانزدهم مانع تصویب قرارداد الحاقی شدند، زیرا تغییرات محدود آن نه حقوق مادی ایران را تأمین می‌کرد و نه حاکمیت ملی را پاس می‌داشت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۲۱ تا ۱۲۲ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مبارزه برای ملی کردن نفت

در این درس یاد می‌گیری چگونه شکل‌گیری جبههٔ ملی، پشتیبانی نیروهای گوناگون و تحولات داخلی و جهانی، زمینهٔ تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت را فراهم کردند.

پیش از شروع

چطور مخالفت با یک قرارداد نفتی به جنبشی گسترده تبدیل شد که توانست قانون ملی شدن صنعت نفت را به تصویب برساند؟

ماجرا فقط به بحث نمایندگان در مجلس محدود نماند؛ گروه‌های سیاسی، نیروهای مذهبی، مطبوعات و مردم نیز از ملی شدن نفت پشتیبانی کردند. در کنار این همراهی، کنار رفتن رزم‌آرا از صحنهٔ سیاسی راه تصویب طرح را هموار کرد.

شکل‌گیری جبههٔ ملی

شکل‌گیری جبههٔ ملی

اگر چند گروه با دیدگاه‌های متفاوت، خواسته‌ای مشترک داشته باشند، چطور می‌توانند صدای خود را رساتر کنند؟ یکی از راه‌ها ائتلاف است؛ یعنی برای رسیدن به هدف مشترک، با هم همکاری کنند.

دخالت عبدالحسین هژیر، وزیر دربار، در انتخابات مجلس شانزدهم با اعتراض گروه‌ها و چهره‌های سیاسی روبه‌رو شد. جمعی از سیاستمداران و روزنامه‌نگاران به رهبری محمد مصدق، در اعتراض به دخالت دولت در انتخابات، در کاخ مرمر تحصن کردند؛ یعنی برای نشان دادن اعتراضشان در آنجا ماندند.

پس از پایان تحصن، معترضان در خانهٔ مصدق گرد آمدند. سیدحسین فاطمی پیشنهاد تشکیل یک ائتلاف را مطرح کرد و جبههٔ ملی ایران به رهبری مصدق در آبان 13281328 شکل گرفت. سپس احزاب و گروه‌های دیگری نیز به آن پیوستند.

پس جبههٔ ملی یک حزب تنها نبود؛ ائتلافی از نیروهای گوناگون بود که برای مقابله با نفوذ انگلستان، دفاع از منافع ملی و اجرای کامل قانون اساسی همکاری می‌کردند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

از پیشنهاد تا جنبش

از پیشنهاد تا جنبش

اگر گروهی پیشنهادی بدهند، چه چیزی آن را از خواستهٔ همان گروه به مطالبه‌ای عمومی تبدیل می‌کند؟ پشتیبانی دیگران و همراهی آن‌ها. ماجرای ملی شدن نفت هم چنین مسیری داشت.

نمایندگان مخالف قرارداد الحاقی در مجلس شانزدهم، طرح ملی شدن صنعت نفت را پیشنهاد کردند. منظورشان این بود که در سراسر ایران، بدون استثنا، عملیات اکتشاف، استخراج و بهره‌برداری نفت در اختیار دولت قرار بگیرد؛ پس خواسته فقط تغییر شرایط یک قرارداد نبود.

این پیشنهاد در مجلس نماند. شخصیت‌ها و گروه‌های سیاسی، ملی و مذهبی از آن استقبال کردند و بسیاری از روزنامه‌ها پشتیبانش شدند. مردم نیز با تظاهرات و اعتصاب، مخالفت با قرارداد الحاقی و حمایت از ملی شدن نفت را نشان دادند. آیت‌الله کاشانی این مبارزه را وظیفه‌ای دینی و میهنی دانست و شماری از علما نظر او را تأیید کردند.

مثل پیشنهادی برای بهبود مدرسه که با همراهی دانش‌آموزان، خانواده‌ها و معلمان به خواسته‌ای مشترک تبدیل می‌شود، همراهی نیروهای گوناگون، مطالبهٔ ملی شدن نفت را به جنبشی فراگیر تبدیل کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

مخالفان ملی شدن نفت

مخالفان ملی شدن نفت

تا اینجا دیدیم که پیشنهاد ملی شدن نفت پشتیبانان فراوانی پیدا کرد؛ اما چرا با وجود این حمایت‌ها، پیشبرد آن آسان نبود؟ چون ملی شدن نفت، منافع انگلستان را تهدید می‌کرد. قرار گرفتن عملیات نفتی در اختیار دولت ایران به معنای پایان یافتن تسلط انگلستان بر این بخش بود؛ بنابراین، آن کشور برای حفظ منافع خود در برابر جنبش ایستاد.

این مخالفت فقط از بیرون ایران نبود. سپهبد حاج‌علی رزم‌آرا، نخست‌وزیر ایران از تیر تا اسفند 13291329، از سیاست انگلستان پشتیبانی می‌کرد و به‌شدت مخالف ملی شدن صنعت نفت بود. پس جنبش، علاوه بر مخالفت یک قدرت خارجی، با مخالفت نخست‌وزیر در داخل کشور نیز روبه‌رو بود.

برای فهم موضع افراد در یک رویداد تاریخی، فقط به عنوان و مقامشان نگاه نکن؛ بپرس: از چه سیاستی حمایت می‌کردند؟ در این ماجرا، نخست‌وزیر بودن رزم‌آرا به معنای همراهی او با خواستهٔ ملی شدن نفت نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

رسیدن به تصویب قانون

رسیدن به تصویب قانون

حالا ببینیم مخالفت‌ها چگونه به تصویب یک قانون رسید. رزم‌آرا، نخست‌وزیر مخالف ملی شدن نفت، در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ کشته شد. با مرگ او، یکی از مهم‌ترین موانع سیاسیِ تصویب طرح کنار رفت. کتاب این اقدام را به خلیل طهماسبی، عضو جمعیت فداییان اسلام، نسبت می‌دهد؛ البته در پاورقی یادآوری می‌کند که دربارهٔ هویت ضارب اختلاف نظر وجود دارد.

پس از این رویداد، مسیر تصویب طرح با سرعت پیش رفت:

  • ۲۴ اسفند ۱۳۲۹: مجلس شورای ملی طرح ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرد.
  • ۲۹ اسفند ۱۳۲۹: مجلس سنا نیز به آن رأی مثبت داد.

نکتهٔ مهم، تفاوت میان پشتیبانی از یک خواسته و قانونی شدن آن است. تظاهرات و حمایت گروه‌های مختلف، پشتوانهٔ جنبش بود؛ تصویب دو مجلس، این خواسته را به قانون تبدیل کرد. بنابراین، تصویب قانون نخستین پیروزی جنبش بود، نه پایان همهٔ مراحل مبارزه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

الهام از مبارزات دیگر ملت‌ها

الهام از مبارزات دیگر ملت‌ها

آیا موفقیت دیگران می‌تواند ما را برای پیگیری خواسته‌هایمان مصمم‌تر کند؟ مبارزهٔ ایرانیان برای ملی کردن نفت نیز جدا از رویدادهای جهان نبود. مردم ایران می‌دیدند که ملت‌های دیگر برای پایان دادن به سلطهٔ خارجی و به دست آوردن استقلال تلاش می‌کنند و به موفقیت می‌رسند.

پیروزی مبارزات مردم هند در برابر انگلستان و موفقیت حرکت‌های استقلال‌طلبانه در برخی کشورهای آسیایی و آفریقایی، به ایرانیان نشان می‌داد که مقابله با قدرت‌های استعماری می‌تواند نتیجه داشته باشد. این تجربه‌ها به خیزش مردم ایران برای دستیابی به حقوق ملی خود نیرو می‌بخشید.

مثل وقتی که موفقیت یکی از هم‌کلاسی‌ها در حل مسئله‌ای دشوار، امید و انگیزهٔ تو را برای تلاش بیشتر می‌کند؛ او مسئلهٔ تو را حل نکرده، اما نشان داده که رسیدن به نتیجه ممکن است. پس این پیروزی‌های جهانی را باید عامل الهام‌بخش و تقویت‌کنندهٔ مبارزهٔ ایرانیان دانست، نه جایگزین تلاش نیروهای داخل کشور.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

مثال حل‌شده

چرا نمی‌توان پیروزی نخست جنبش ملی شدن نفت را فقط نتیجهٔ رأی نمایندگان مجلس دانست؟

  1. از زمینهٔ سیاسی شروع می‌کنیم: تشکیل جبههٔ ملی، نیروهای مختلف را برای دفاع از حقوق و منافع ملی گرد هم آورد.

  2. پشتوانهٔ اجتماعی را بررسی می‌کنیم: حمایت مطبوعات، تظاهرات و اعتصاب‌ها، مطالبهٔ ملی شدن نفت را از فضای مجلس فراتر برد؛ کاشانی و شماری از علما نیز از آن پشتیبانی کردند.

  3. موانع و تغییر شرایط را می‌سنجیم: انگلستان و رزم‌آرا مخالف ملی شدن نفت بودند و کشته شدن رزم‌آرا یکی از مهم‌ترین موانع داخلی را کنار زد.

  4. فضای جهانی را در نظر می‌گیریم: موفقیت مبارزات ضداستعماری هند و برخی کشورهای آسیایی و آفریقایی به مطالبهٔ حقوق ملی در ایران نیرو داد.

  5. نتیجه می‌گیریم: رأی مجلس شورای ملی و مجلس سنا، گام قانونیِ پیروزی بود، اما بر زمینه‌ای از مبارزه، پشتیبانی و تحولات داخلی و جهانی تکیه داشت.

جواب: تصویب قانون نتیجهٔ پیوند سازمان‌یابی سیاسی، حمایت اجتماعی و مذهبی و تغییر شرایط سیاسی داخلی بود؛ پیروزی مبارزات ضداستعماری دیگر ملت‌ها نیز به جنبش نیرو می‌بخشید.

نکات مهم

  • جبههٔ ملی به رهبری مصدق از دل اعتراض به دخالت در انتخابات شکل گرفت و زمینهٔ همکاری نیروهای گوناگون را فراهم کرد.
  • پیشنهاد ملی شدن نفت با حمایت نیروهای سیاسی، مذهبی، مطبوعات و مردم گسترش یافت، در حالی که انگلستان و رزم‌آرا با آن مخالف بودند.
  • در فضایی الهام‌گرفته از مبارزات ضداستعماری دیگر ملت‌ها، پس از کشته شدن رزم‌آرا، تصویب طرح در دو مجلس به نخستین پیروزی قانونی جنبش انجامید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۲۲ تا ۱۲۳ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت

در این درس یاد می‌گیری چگونه قانون ملی شدن صنعت نفت تصویب و اجرا شد، انگلستان چه موانعی ایجاد کرد و دولت مصدق چگونه به آن‌ها پاسخ داد.

پیش از شروع

اگر قانونی برای بازپس‌گرفتن اختیار نفت تصویب شود، آیا از فردای آن روز همه‌چیز در اختیار کشور قرار می‌گیرد؟

تصویب قانون، آغاز راه بود؛ برای اجرای آن باید اختیار تأسیسات نفتی هم از شرکت نفت ایران و انگلیس گرفته می‌شد. دولت مصدق علاوه بر این کار، با فشارهای اقتصادی، سیاسی و نظامی انگلستان روبه‌رو شد.

نخستین پیروزی: تصویب قانون

نخستین پیروزی: تصویب قانون

فکر کن تصمیمی مهم گرفته شده، اما هنوز باید از دو مرحلهٔ قانونی بگذرد تا تصویب شود. طرح ملی شدن صنعت نفت هم باید در دو مجلس تصویب می‌شد.

با کشته‌شدن رزم‌آرا در 1616 اسفند 13291329، مهم‌ترین مانع بر سر راه ملی شدن نفت کنار رفت. پس از آن، مسیر تصویب طرح سریع‌تر پیش رفت:

  • مجلس شورای ملی در 2424 اسفند 13291329 طرح را تصویب کرد.
  • مجلس سنا در 2929 اسفند همان سال آن را تصویب کرد.

برای به‌خاطرسپردن ترتیب، این زنجیره را مرور کن: کناررفتن مانع ← تصویب در مجلس شورای ملی ← تصویب در مجلس سنا.

این رویداد، نخستین پیروزی جنبش ضداستعماری مردم ایران بود؛ نه پایان کار. درست مثل تصویب برنامهٔ ساخت یک مدرسه که با ساخته‌شدن آن فرق دارد، تصویب قانون ملی شدن نفت هم با اجرای آن یکی نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

الهام از مبارزهٔ ملت‌های دیگر

الهام از مبارزهٔ ملت‌های دیگر

آیا موفقیت دیگران می‌تواند به ما جرئت تلاش بدهد؟ وقتی می‌بینی هم‌کلاسی‌ات توانسته مسئله‌ای دشوار را حل کند، احتمالاً تو هم با امید بیشتری سراغ آن می‌روی. پیروزی ملت‌ها هم می‌تواند چنین اثری بر ملت‌های دیگر بگذارد.

مردم هندوستان در مبارزه با استعمار انگلستان پیروز شده بودند. در برخی کشورهای آسیایی و آفریقایی نیز حرکت‌های استقلال‌طلبانه به موفقیت رسیده بود. این تجربه‌ها برای ایرانیان الهام‌بخش بود: نشان می‌داد که مبارزه برای رهایی از سلطهٔ بیگانه می‌تواند نتیجه بدهد.

پس نهضت ملی شدن نفت فقط از رویدادهای داخل ایران تأثیر نمی‌گرفت؛ فضای ضداستعماری بیرون از ایران نیز به مردم برای مطالبهٔ حقوق ملی خود امید و انگیزه می‌داد. البته الهام‌گرفتن از پیروزی دیگران به معنای آن نبود که آن ملت‌ها به‌جای ایرانیان مبارزه کرده‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

از تصویب تا اجرای قانون

از تصویب تا اجرای قانون

تصویب قانون با اجرای آن فرق دارد. مثلاً اگر مدیریت کتابخانهٔ مدرسه به گروه تازه‌ای سپرده شود، نوشتن این تصمیم کافی نیست؛ گروه تازه باید ادارهٔ کتابخانه را هم تحویل بگیرد. دربارهٔ نفت نیز باید اختیار تأسیسات در عمل از شرکت نفت ایران و انگلیس گرفته می‌شد.

در اردیبهشت ۱۳۳۰، دکتر مصدق با حمایت گستردهٔ مردم، همکاری نیروهای ملی و مذهبی و پشتیبانی آیت‌الله کاشانی نخست‌وزیر شد. یکی از مأموریت‌های اصلی او اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت بود.

دولت مصدق هیئتی به ریاست مهندس مهدی بازرگان به خوزستان فرستاد تا اختیار مراکز و تأسیسات نفتی را از شرکت نفت ایران و انگلیس بگیرد. به این کار خلع ید می‌گویند؛ یعنی خارج‌کردن اداره و اختیار این مراکز از دست آن شرکت، نه صرفاً اعلام ملی شدن نفت.

پس حلقهٔ اتصالِ «قانون روی کاغذ» به «تغییر در عمل»، اقدام دولت برای تحویل‌گرفتن اختیار تأسیسات نفتی بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

فشارهای چندجانبهٔ انگلستان

فشارهای چندجانبهٔ انگلستان

تصویب قانون به معنای پایان مقاومت انگلستان نبود. انگلستان می‌خواست هم جلوی تصویب قانون ملی شدن نفت را بگیرد و هم مانع اجرای آن شود؛ بنابراین از چند مسیر فشار آورد:

  • اخلال در صنعت نفت: شرکت نفت ایران و انگلیس را از پرداخت فوق‌العادهٔ دستمزد کارگران منع کرد تا کارگران به اعتصاب گسترده تحریک شوند.
  • تهدید نظامی: کشتی‌های جنگی به خلیج فارس و بنادر ایران فرستاد.
  • فشار سیاسی و حقوقی: از ایران در مجامع بین‌المللی شکایت کرد.
  • فشار اقتصادی: شعب بانک انگلیس را تعطیل کرد، سرمایه‌های شرکت نفت را خارج ساخت و خرید نفت ایران را تحریم کرد.

برای فهم تفاوت این روش‌ها، به تفاوت «تهدید با زور»، «شکایت‌کردن» و «بستن راه درآمد» فکر کن. این‌ها ابزارهای متفاوتی‌اند، اما اینجا هدف مشترکی داشتند: متوقف‌کردن ملی شدن نفت و اجرای آن. پس واکنش انگلستان فقط مخالفت لفظی یا فقط تحریم اقتصادی نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

پاسخ اقتصادی، حقوقی و سیاسی ایران

پاسخ اقتصادی، حقوقی و سیاسی ایران

دولت مصدق در برابر فشارهای انگلستان، فقط به یک راه تکیه نکرد؛ در سه زمینه پاسخ داد:

  • اقتصادی: برنامهٔ «اقتصاد بدون نفت» را اجرا کرد تا در برابر تهدید و تحریم اقتصادی مقاومت کند. هدف این بود که ادارهٔ اقتصاد کشور به درآمد نفت وابسته نماند.
  • حقوقی: مصدق که حقوق‌دان بود، در مجامع بین‌المللی از حقوق ملت ایران دفاع کرد. استدلال‌های او و وکلای ایران باعث شد شورای امنیت سازمان ملل و سپس دیوان بین‌المللی لاهه به سود ایران رأی دهند.
  • سیاسی: پس از پیروزی در دادگاه لاهه، ایران از انگلستان خواست بدهی‌های شرکت نفت و خسارت‌های ناشی از تأخیر و موارد دیگر را بپردازد. انگلستان نپذیرفت و دولت ایران رابطهٔ سیاسی با لندن را قطع کرد.

نکتهٔ مهم: پیروزی حقوقی، خودبه‌خود به معنای دریافت مطالبات نبود؛ ایران پس از آن نیز باید خواسته‌هایش را پیگیری می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «با تصویب قانون ملی شدن نفت، مبارزه برای دراختیارگرفتن صنعت نفت تمام شد.» با استفاده از رویدادهای پس از تصویب قانون، این برداشت را بررسی کن.

  1. ابتدا میان تصویب و اجرا فرق می‌گذاریم: تصویب قانون، تصمیم رسمی برای ملی شدن صنعت نفت بود، نه نشانهٔ پایان همهٔ موانع.

  2. به اقدام اجرایی نگاه می‌کنیم: دولت مصدق هیئتی به ریاست مهندس بازرگان به خوزستان فرستاد تا تأسیسات نفتی را از اختیار شرکت نفت ایران و انگلیس خارج کند.

  3. واکنش انگلستان را بررسی می‌کنیم: تهدید نظامی، تحریم خرید نفت و شکایت در مجامع بین‌المللی نشان می‌دهد که مقاومت در برابر اجرای قانون ادامه داشت.

  4. نتیجه می‌گیریم که تصویب قانون، آغاز مرحلهٔ اجرای آن بود؛ اقتصاد بدون نفت و دفاع حقوقی نیز بخشی از تلاش دولت برای ادامهٔ این مسیر بود.

جواب: ملی شدن نفت فقط تصویب یک قانون نبود؛ برای عملی‌شدن آن باید اختیار تأسیسات نفتی از شرکت گرفته می‌شد و دولت ایران نیز با فشارهای اقتصادی، نظامی و حقوقی انگلستان مقابله می‌کرد.

نکات مهم

  • پس از کشته‌شدن رزم‌آرا، تصویب طرح ملی شدن نفت در مجلس شورای ملی و سپس مجلس سنا نخستین پیروزی نهضتی بود که از مبارزات ضداستعماری ملت‌های دیگر نیز تأثیر می‌گرفت.
  • مصدق با پشتوانهٔ مردمی و همکاری نیروهای ملی و مذهبی نخست‌وزیر شد و هیئت بازرگان را برای خارج‌کردن تأسیسات نفتی از اختیار شرکت نفت ایران و انگلیس به خوزستان فرستاد.
  • دولت مصدق در برابر فشارهای انگلستان از اقتصاد بدون نفت و دفاع حقوقی بهره گرفت و پس از پیروزی در لاهه و نپذیرفتن مطالبات ایران از سوی انگلستان، رابطهٔ سیاسی با لندن را قطع کرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۲۳ تا ۱۲۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

نخست‌وزیری مصدق و اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت

در این درس یاد می‌گیری … روند اجرای قانون ملی شدن نفت، فشارهای انگلستان و پاسخ دولت مصدق، علت و نتیجهٔ قیام سی تیر و نقش اختلاف‌های داخلی در تضعیف نهضت را توضیح بدهی.

پیش از شروع

آیا پیروزی در برابر فشار یک قدرت خارجی، برای موفقیت یک نهضت کافی است؟ نهضت ملی شدن نفت پس از پیروزی‌هایش با چه خطری از درون روبه‌رو شد؟

نهضت ملی شدن نفت با همکاری نیروهای ملی و مذهبی توانست از موانع مهمی عبور کند. اما پس از قیام سی تیر، اختلاف میان رهبران و گروه‌ها گسترش یافت و توجه به هدف مشترک کم‌رنگ شد؛ پس فشار خارجی تنها چالش نهضت نبود.

از تصویب قانون تا اجرای آن

از تصویب قانون تا اجرای آن

اگر قانونی تصویب شود، اما ادارهٔ امور همچنان به روش قبل ادامه پیدا کند، آیا آن قانون واقعاً اجرا شده است؟ دربارهٔ ملی شدن نفت هم تصویب قانون کافی نبود؛ باید اختیار مراکز و تأسیسات نفتی از شرکت نفت ایران و انگلیس گرفته می‌شد.

مصدق در اردیبهشت ۱۳۳۰ با پشتیبانی افکار عمومی و همکاری نیروهای ملی و مذهبی نخست‌وزیر شد. مأموریت اصلی او اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت بود. به همین دلیل، هیئتی به ریاست مهندس مهدی بازرگان به خوزستان فرستاد تا تأسیسات نفتی را از اختیار آن شرکت خارج کند. به این کار خلع ید می‌گویند؛ یعنی پایان دادن به اختیار و تسلط شرکت بر آن مراکز.

برای مقایسه، تحویل گرفتن یک خانه فقط با امضای قرارداد تمام نمی‌شود؛ کلید و اختیار ادارهٔ آن هم باید تحویل داده شود. اعزام این هیئت نیز گامی برای تبدیل قانون ملی شدن نفت به تغییری عملی بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

فشار انگلستان و پاسخ ایران

فشار انگلستان و پاسخ ایران

تصویب قانون ملی شدن نفت، پایان کشمکش نبود؛ انگلستان می‌کوشید جلوی اجرای آن را بگیرد. برای فهم اقداماتش، آن‌ها را در سه دسته ببین:

  • فشار اقتصادی: تحریم خرید نفت ایران، خارج کردن سرمایه‌های شرکت نفت و تعطیلی شعب بانک انگلیس. همچنین با جلوگیری از پرداخت فوق‌العادهٔ دستمزد کارگران، آنان را به اعتصاب تحریک می‌کرد.
  • تهدید نظامی: فرستادن کشتی‌های جنگی به خلیج فارس و بنادر ایران.
  • فشار سیاسی و حقوقی: شکایت از ایران در مجامع بین‌المللی.

دولت مصدق نیز در چند جبهه پاسخ داد. برای مقابله با فشار اقتصادی، برنامهٔ اقتصاد بدون نفت را اجرا کرد؛ یعنی ادارهٔ اقتصاد کشور بدون تکیه بر درآمد نفت. مثل خانواده‌ای که با قطع یکی از منابع درآمدش، می‌کوشد زندگی را بدون اتکا به آن منبع اداره کند.

در جبههٔ حقوقی، مصدق و وکلای ایران از حق کشور دفاع کردند و نتیجهٔ رسیدگی در شورای امنیت و سپس دیوان لاهه به سود ایران بود. پس از پیروزی در لاهه و نپذیرفتن درخواست ایران برای پرداخت بدهی‌ها و خسارت‌ها از سوی انگلستان، دولت ایران رابطهٔ سیاسی با لندن را قطع کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

اختلاف بر سر اختیار ارتش

اختلاف بر سر اختیار ارتش

اگر مسئول ادارهٔ کاری باشی، اما اختیار تصمیم‌گیری دربارهٔ بخش مهمی از آن را نداشته باشی، چه مشکلی پیش می‌آید؟ برای فهم اختلاف مصدق و شاه، به همین رابطهٔ مسئولیت و اختیار توجه کن.

در تیر 13311331، مصدق می‌خواست نفوذ دربار را کاهش دهد و با کارشکنی‌هایی که در ادارهٔ کشور صورت می‌گرفت مقابله کند. به همین دلیل، از محمدرضاشاه خواست اختیار وزارت جنگ و فرماندهی ارتش را به او واگذار کند. پس اختلاف فقط بر سر نام یک وزارتخانه نبود؛ موضوع این بود که اختیار ادارهٔ نیروهای نظامی در دست چه کسی باشد.

شاه درخواست مصدق را نپذیرفت و مصدق از نخست‌وزیری استعفا کرد. پس از آن، شاه بی‌درنگ احمد قوام را مأمور تشکیل دولت کرد.

رشتهٔ رویدادها را به خاطر بسپار: درخواست اختیار ارتش ← مخالفت شاه ← استعفای مصدق ← مأمور شدن قوام برای تشکیل دولت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۴

قیام سی تیر و بازگشت مصدق

قیام سی تیر و بازگشت مصدق

با نخست‌وزیری قوام، ماجرا تمام نشد. آیت‌الله کاشانی با روی کار آمدن او مخالفت کرد و مردم را به مبارزه فراخواند؛ حتی اعلام کرد که اگر قوام کنار نرود، خودش نیز در کنار مردم در پیکار شرکت خواهد کرد.

در روز سی تیر سال 13311331، مردم به خیابان‌ها آمدند. نیروهای نظامی و انتظامی به سرکوب تظاهرکنندگان پرداختند و شماری از مردم کشته شدند؛ اما اعتراض‌ها ادامه یافت. هم‌زمان، نمایندگان طرفدار نهضت ملی نیز در مجلس شورای ملی اعتراض کردند. پایداری مردم و اعتراض نمایندگان شاه را که موقعیت خود را در خطر می‌دید، به عقب‌نشینی واداشت: قوام کنار رفت و مصدق دوباره نخست‌وزیر شد.

نکتهٔ مهم این است که مصدق فقط به مقام قبلی بازنگشت؛ این بار وزارت جنگ و فرماندهی نیروهای مسلح را هم در اختیار گرفت؛ همان اختیاراتی که مخالفت شاه با واگذاری آن‌ها، علت استعفایش شده بود. او همچنین شاه را از ارتباط مستقیم با سفیران خارجی منع کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۴

از اتحاد تا تفرقه

از اتحاد تا تفرقه

نهضت ملی شدن نفت از ابتدا به همکاری گروه‌هایی متکی بود که دیدگاه‌های یکسانی نداشتند، اما برای هدفی مشترک، یعنی مبارزه با سلطهٔ انگلیس، کنار هم ایستاده بودند. همکاری مصدق و آیت‌الله کاشانی هم در عبور از موانع نقش مهمی داشت.

اما پس از پیروزی قیام سی تیر، این همراهی رو به ضعف رفت. طبق روایت کتاب، لجاجت، خودمحوری، قدرت‌طلبی و ترجیح منفعت‌های فردی و گروهی، همکاری بسیاری از نیروهای نهضت را به دشمنی تبدیل کرد. مسئله فقط متفاوت بودن نظرها نبود؛ مشکل این بود که رقابت و نزاع، جای هدف مشترک را گرفت.

یک گروه دانش‌آموزی را تصور کن که برای انجام کاری مشترک تشکیل شده است. اگر اعضا به‌جای پیش‌بردن کار، بیشتر درگیر این شوند که چه کسی اختیار یا سهم بیشتری داشته باشد، هدف گروه به حاشیه می‌رود. در نهضت نیز گسترش نزاع‌های سیاسی باعث شد منافع کشور و هدف ملی شدن نفت کمتر مورد توجه قرار گیرد و اتحاد نیروها آسیب ببیند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۵

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «با پیروزی ایران در دادگاه لاهه، موفقیت نهضت ملی شدن نفت دیگر تضمین شده بود.» با توجه به رویدادهای این درس، آیا این نتیجه‌گیری درست است؟

  1. ابتدا محدودهٔ پیروزی را مشخص می‌کنیم: رأی دادگاه لاهه به سود ایران، موفقیتی در مقابلهٔ حقوقی با انگلستان بود.

  2. سپس به چالش‌های داخلی توجه می‌کنیم: اختلاف بر سر اختیار ارتش نشان داد که دولت در داخل کشور نیز با مانع روبه‌رو بود.

  3. نقش همکاری را بررسی می‌کنیم: در قیام سی تیر، همراهی نیروهای نهضت و پایداری مردم به بازگشت مصدق کمک کرد.

  4. وضعیت پس از قیام را مقایسه می‌کنیم: گسترش اختلاف‌ها و منفعت‌جویی‌ها، همان همکاری را تضعیف کرد؛ بنابراین پیروزی خارجی به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ موفقیت نبود.

جواب: نه؛ پیروزی حقوقی یکی از موانع خارجی را کنار می‌زد، اما برای موفقیت نهضت کافی نبود، زیرا ادامهٔ همکاری نیروهای داخلی و حفظ هدف مشترک نیز اهمیت داشت.

نکات مهم

  • دولت مصدق اجرای ملی شدن نفت را با خارج کردن تأسیسات از اختیار شرکت نفت ایران و انگلیس آغاز کرد و در برابر فشارهای انگلستان، اقتصاد بدون نفت و دفاع حقوقی را به کار گرفت.
  • مخالفت شاه با واگذاری اختیار ارتش به مصدق به استعفای او انجامید، اما فراخوان کاشانی، پایداری مردم و اعتراض نمایندگان در قیام سی تیر، بازگشت او را با اختیار وزارت جنگ و فرماندهی نیروهای مسلح ممکن کرد.
  • پس از قیام سی تیر، خودمحوری و منفعت‌جویی‌های فردی و گروهی به اتحاد نیروهای نهضت آسیب زد و اهداف مشترک را به حاشیه برد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۲۵ تا ۱۲۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

کودتای ۲۸ مرداد

در این درس یاد می‌گیری … مبارزه پس از کودتا چگونه در قالب نهضت مقاومت ملی، مخالفت با قرارداد جدید نفتی و اعتراض دانشجویان در ۱۶ آذر ادامه یافت.

پیش از شروع

آیا سرنگونی دولت مصدق و سرکوب مخالفان به این معنا بود که مبارزه هم تمام شده است؟

نه؛ پس از کودتا هم گروهی از شخصیت‌های ملی و مذهبی مبارزه را ادامه دادند و به قرارداد جدید نفتی اعتراض کردند. دانشجویان نیز در برابر تحولات سیاسی پس از کودتا اعتراض کردند؛ رویداد ۱۶ آذر یکی از نمودهای این مبارزه بود.

مقاومت در فضای سرکوب

مقاومت در فضای سرکوب

آیا سرکوب می‌تواند هر مخالفتی را متوقف کند؟ پس از کودتا، حکومت نظامی برقرار شد و فعالیت احزاب و روزنامه‌های مخالف ممنوع شد؛ اما این فشارها به معنای پایان مبارزه نبود.

گروهی از شخصیت‌های ملی و مذهبی، از جمله تعدادی از استادان دانشگاه، نهضت مقاومت ملی را تشکیل دادند. یکی از موضوع‌های مخالفت آنان، قرارداد جدید نفتی بود؛ قراردادی که تولید و فروش نفت ایران را به مجموعه‌ای از شرکت‌های خارجی واگذار می‌کرد.

این اعتراض بی‌هزینه نبود: شماری از استادان معترض از دانشگاه اخراج شدند. آیت‌الله کاشانی نیز به قرارداد اعتراض کرد. توجه کن که متن، اعتراض او را جداگانه بیان می‌کند؛ پس نباید صرفِ این مخالفت را نشانهٔ عضویت او در نهضت مقاومت ملی بدانیم.

نکتهٔ اصلی این است: با وجود بسته‌شدن راه‌های فعالیت سیاسی، مخالفت با قرارداد نفتی در قالب یک تشکل و نیز اعتراض شخصیت‌ها ادامه یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷

۱۶ آذر و اعتراض دانشجویان

۱۶ آذر و اعتراض دانشجویان

سرکوب پس از کودتا نتوانست اعتراض‌ها را کاملاً متوقف کند؛ دانشگاه تهران هم یکی از محل‌های ادامهٔ مبارزه شد. در ۱۶ آذر ۱۳۳۲، گروهی از دانشجویان این دانشگاه تظاهرات کردند. اعتراض آنان به دو موضوع بود: برقراری دوبارهٔ روابط سیاسی با انگلستان و سفر ریچارد نیکسون، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به ایران. دقت کن که نیکسون در آن زمان معاون رئیس‌جمهور بود، نه رئیس‌جمهور.

در جریان این اعتراض، سه دانشجو به نام‌های مصطفی بزرگ‌نیا، احمد قندچی و مهدی شریعت‌رضوی به شهادت رسیدند. برای گرامی‌داشت ایستادگی دانشجویان در مبارزه با استکبار، این روز «روز دانشجو» نام گرفت.

پس وقتی نام روز دانشجو را می‌شنوی، آن را فقط یک مناسبت دانشگاهی ندان؛ این نام یادآور اعتراض دانشجویان و ادامهٔ مبارزه در فضای سرکوب پس از کودتاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷

نکات مهم

  • پس از کودتا، گروهی از شخصیت‌های ملی و مذهبی، از جمله تعدادی از استادان دانشگاه، نهضت مقاومت ملی را تشکیل دادند و با قرارداد جدید نفتی مخالفت کردند.
  • آیت‌الله کاشانی نیز به قرارداد جدید نفتی اعتراض کرد و مخالفت شماری از استادان با این قرارداد به اخراج آنان از دانشگاه انجامید.
  • اعتراض دانشجویان دانشگاه تهران در ۱۶ آذر ۱۳۳۲ به ازسرگیری روابط سیاسی با انگلستان و سفر نیکسون، با شهادت سه دانشجو همراه شد و این روز «روز دانشجو» نام گرفت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۹ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۹ تاریخ دوازدهم · رایگان