درس ۱ · صفحهٔ ۱۱۷ تا ۱۱۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۹: نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران
در این درس یاد میگیری … اهمیت راهبردی نفت، مسیر کشف و بهرهبرداری از آن در ایران و تغییرات سیاسی و اجتماعی پس از شهریور ۱۳۲۰ را توضیح بدهی و ارتباط نفت با نفوذ خارجی و اوضاع کشور را تحلیل کنی.
پیش از شروع
چطور کشف نفت در مسجدسلیمان توانست هم اقتصاد ایران را تغییر دهد و هم پای دولت انگلستان را بیشتر به سیاست ایران باز کند؟
نفت با گسترش صنعت و نیاز ارتشها به سوخت، به منبعی راهبردی تبدیل شد. دولت انگلستان با خرید بیشترِ سهام شرکتِ بهرهبردار نفت ایران، امکان نظارت کامل بر آن را به دست آورد؛ بنابراین، فعالیت نفتی به ابزاری برای نفوذ سیاسی هم تبدیل شد.
نفت؛ فراتر از یک سوخت
نفت؛ فراتر از یک سوخت
تصور کن سوخت وسایل حملونقل و انرژی بسیاری از کارخانهها تأمین نشود؛ چه بخشهایی از زندگی روزمره دچار اختلال میشود؟ همین وابستگی کمک میکند بفهمیم چرا نفت فقط یک کالای خریدوفروش نیست.
با گسترش صنعت، نفت به یکی از مهمترین منابع تأمین انرژی تبدیل شد و صنایع گوناگون به آن و فرآوردههایش وابسته شدند. به همین دلیل، نفت اهمیت راهبردی پیدا کرد؛ یعنی دسترسی به آن میتوانست بر توان اقتصادی و قدرت یک کشور اثر بگذارد.
جنگهای جهانی اول و دوم این اهمیت را آشکارتر کردند. برای کشوری درگیر جنگ، داشتن تجهیزات بدون امکان تأمین سوخت کافی نبود؛ پس دسترسی به منابع نفت و تسلط بر آنها برای قدرتهای بزرگ اهمیت بیشتری یافت.
در چنین شرایطی، کشف نفت در غرب آسیا، از جمله ایران، توجه کشورهای استعمارگر و صاحبان صنایع بزرگ را جلب کرد. بنابراین، برای فهم توجه قدرتهای خارجی به ایران باید هم نیاز صنعت و هم نیازهای جنگی را در نظر بگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷
از امتیاز دارسی تا کشف نفت
از امتیاز دارسی تا کشف نفت
اگر کسی اجازهٔ جستوجو و استخراج یک منبع ارزشمند را برای مدتی طولانی بگیرد، چه فرصتی به دست میآورد؟ امتیاز دارسی چنین اجازهای بود، نه فروش سادهٔ مقداری نفت.
در زمان مظفرالدینشاه، در سال شمسی، حق کشف و استخراج نفت و گاز در سراسر ایران برای سال به ویلیام ناکس دارسی، سرمایهدار انگلیسی، واگذار شد. در مقابل، دارسی تعهد کرد به دولت ایران این مبالغ را بپردازد:
- هزار لیره بهصورت نقد؛
- هزار لیره به شکل سهام؛
- درصد از سود خالص سالانه.
دقت کن: سهم سالانهٔ ایران، درصدی از سود خالص بود، نه درصدی از کل فروش نفت.
اما گرفتن امتیاز به معنای پیدا شدن فوری نفت نبود. جستوجوها ادامه یافت تا در سال شمسی، نخستین چاه نفت در مسجدسلیمان فوران کرد. پس دو رویداد را جدا به خاطر بسپار: نخست واگذاری حق جستوجو و استخراج، سپس به نتیجه رسیدن جستوجوها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷
نفوذ انگلیس و قرارداد تازه
نفوذ انگلیس و قرارداد تازه
با کشف نفت، ماجرا دیگر فقط فعالیت یک سرمایهدار نبود. دولت انگلستان که نفت ایران را برای نیروی دریایی خود مهم میدانست، در سال ۱۹۱۴ میلادی، درصد سهام شرکت نفت پارس و انگلیس را خرید و حق نظارت کامل بر آن را به دست آورد. به این ترتیب، شرکت به ابزاری برای قدرت اقتصادی و نفوذ سیاسی انگلستان در ایران تبدیل شد.
اما اختلاف بر سر سهم ایران ادامه داشت. رضاشاه امتیاز دارسی را یکطرفه لغو کرد، ولی خیلی زود، در سال ۱۳۱۲ شمسی، قرارداد دیگری با انگلستان بست.
برای ارزیابی این قرارداد، هر دو سوی آن را ببین:
- سهم ایران اندکی بیشتر و محدودهٔ قرارداد به میدانهای نفتی شناختهشدهٔ جنوب محدود شد.
- در مقابل، مدت قرارداد سال افزایش یافت.
مثل قراردادی که دستمزدت را کمی بیشتر کند، اما تعهدت را برای زمانی بسیار طولانیتر نگه دارد؛ فقط با دیدن افزایش دستمزد نمیتوان دربارهٔ کل قرارداد داوری کرد. اینجا هم بهبود محدود شرایط، همراه با طولانیتر شدن قرارداد بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
اشغال کشور و دشواری زندگی
اشغال کشور و دشواری زندگی
تصور کن برای خرید نان به نانوایی رفتهای، اما نان هم کمیاب شده و هم گران؛ چنین وضعی چگونه زندگی خانوادهها را تغییر میدهد؟
پس از اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ و برکناری رضاشاه، نیروهای متفقین، یعنی شوروی و انگلستان و سپس آمریکا، کنترل راههای اصلی میان خلیج فارس و مرزهای شوروی را به دست گرفتند. حفاظت از چاهها و تأسیسات نفت جنوب نیز در اختیار آنان قرار گرفت؛ این موضوع نشان میدهد نفت و مسیرهای ارتباطی ایران در زمان جنگ چه اهمیتی داشتند.
اما زندگی روزمرهٔ مردم با دشواریهای جدی روبهرو شد. تعهد اشغالگران به تأمین آذوقه، به معنای تأمین واقعی نیاز مردم نبود. کمبود و گرانی مواد غذایی، بهویژه نان، با قحطی، بیماری و نابسامانی اقتصادی همراه شد و مردم در شهرهای مختلف، از جمله تهران، به خیابان آمدند.
پس هنگام بررسی این دوره، باید میان «وعدهٔ دولتهای اشغالگر» و «آنچه مردم تجربه کردند» تفاوت بگذاریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
فضای سیاسی پس از رضاشاه
فضای سیاسی پس از رضاشاه
با برکناری رضاشاه، آیا همهٔ قدرت او به محمدرضاشاه رسید؟ نه؛ برای شناخت این دوره باید ببینیم هر بخش از قدرت در دست چه کسی بود.
محمدرضاشاه در آغاز سلطنت، برای محکمکردن جایگاهش تعهد کرد پادشاهی مشروطه باشد؛ یعنی مطابق قانون اساسی، سلطنت کند نه حکومت. او همچنین املاک تصرفشدهٔ پدرش را برای بازگرداندن به صاحبانشان در اختیار دولت گذاشت و به مراجع تقلید اطمینان داد که حجاب را محدود یا ممنوع نمیکند.
در فاصلهٔ سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، شاه بر ارتش تسلط داشت، اما قدرت اداری و اجرایی در اختیار هیئت دولت و مجلس شورای ملی بود. اعیان و اشراف نیز در مجلس، دولت و مناطق مختلف نفوذ زیادی داشتند؛ پس قدرت فقط در یک مرکز جمع نبود.
مطبوعات و احزاب هم فعالیت گستردهای داشتند و بر تحولات اثر میگذاشتند. همانطور که امروز رسانهها میتوانند موضوعی را به بحث عمومی تبدیل کنند، مطبوعات آن دوره نیز در فضای سیاسی نقش داشتند؛ البته این به معنای دسترسی برابر همهٔ مردم به قدرت نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹
مثال حلشده
آیا کشف یک منبع طبیعی ارزشمند، مانند نفت، بهتنهایی برای افزایش استقلال و بهبود اقتصاد یک کشور کافی است؟ با دو شاهد از تاریخ نفت ایران استدلال کن.
ابتدا میان «داشتن منبع» و «اختیار بهرهبرداری از آن» تفاوت بگذار؛ وجود نفت لزوماً به معنای کنترل کشور بر درآمد و ادارهٔ آن نیست.
شاهد اول را بررسی کن: در امتیاز دارسی، حقوق گستردهٔ کشف و استخراج واگذار شد و سهم ایران از سود خالص سالانه محدود بود.
شاهد دوم را بررسی کن: دولت انگلستان با خرید اکثریت سهام شرکت نفت، حق نظارت کامل بر شرکت را به دست آورد و زمینهٔ نفوذ سیاسی بیشتری یافت.
نتیجه بگیر که برای سنجش سود یک منبع طبیعی، علاوه بر ارزش آن باید شرایط بهرهبرداری، سهم کشور و پیامدهای سیاسی را هم بررسی کرد.
نکات مهم
- نیاز صنعت و جنگ به نفت، منابع ایران را برای قدرتهای خارجی مهم کرد و تسلط بر شرکت نفت به گسترش نفوذ انگلستان انجامید.
- امتیاز دارسی به کشف نفت در مسجدسلیمان انجامید و قرارداد تازهٔ دورهٔ رضاشاه، در کنار افزایش اندک سهم ایران و کاهش محدودهٔ امتیاز، مدت قرارداد را طولانیتر کرد.
- پس از شهریور ۱۳۲۰، اشغال و دشواریهای معیشتی با کاهش تمرکز قدرت در دست شاه و گسترش فعالیت احزاب و مطبوعات همراه شد.