درس ۱ · صفحهٔ ۹۹ تا ۱۰۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
جهان در فاصلهٔ دو جنگ بزرگ
در این درس یاد میگیری چگونه صلح ناپایدار، ضعف جامعهٔ ملل، بحران اقتصادی و قدرتگیری حکومتهای خودکامه در شوروی، ایتالیا و آلمان، زمینههای جنگ جهانی دوم را فراهم کردند.
پیش از شروع
چطور ممکن است پس از یک جنگ ویرانگر، قرارداد صلح امضا شود و نهادی برای جلوگیری از جنگ شکل بگیرد، اما جهان دوباره به سوی جنگ برود؟
پایان جنگ بهتنهایی به معنای از بین رفتن علتهای درگیری نبود؛ صلح تحمیلی نارضایتی ایجاد کرد و جامعهٔ ملل هم توان کافی برای جلوگیری از تجاوز نداشت. بحران اقتصادی و قدرتگیری حکومتهای خودکامه و توسعهطلب نیز این وضعیت شکننده را خطرناکتر کرد.
صلحی بدون پشتوانه
صلحی بدون پشتوانه
چرا امضای قرارداد صلح و تشکیل یک نهاد بینالمللی نتوانست جلوی جنگی دیگر را بگیرد؟ برای پاسخ، باید میان پایان جنگ و ساختن صلح پایدار فرق بگذاریم.
پس از جنگ جهانی اول، قرارداد ورسای حاصل توافقی آزادانه میان طرفهای برابر نبود؛ شکستخوردگان برای جلوگیری از نابودی، شرایط پیروزمندان را پذیرفتند. دولتهای پیروز، با اینکه خود نیز در ایجاد جنگ سهم داشتند، همهٔ تقصیرها را به گردن آلمان انداختند. تنبیه آلمان، نارضایتی و زمینهٔ درگیریهای بعدی را تقویت کرد.
از سوی دیگر، جامعهٔ ملل ابزار کافی برای اجرای تصمیمهایش نداشت. آمریکا، با وجود پیشنهاد تأسیس این نهاد، عضو آن نشد. نبود برخی قدرتها و سپس خروج یا اخراج چند کشور نیز اعتبار آن را کاهش داد؛ بنابراین نتوانست در برابر تجاوزهای نظامی، بازدارندگی مؤثری داشته باشد.
تصور کن برای پایان اختلاف دو گروه، مقرراتی تحمیل شود، اما نهادی که باید بر اجرای آن نظارت کند قدرت کافی نداشته باشد. اختلاف ظاهراً پایان یافته، ولی علتهای بازگشت آن باقی است. وضعیت صلح پس از جنگ نیز چنین ضعفی داشت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹
از بحران اقتصادی تا دیکتاتوری
از بحران اقتصادی تا دیکتاتوری
جنگ تمام شده بود، اما بازسازی شهرها و راهاندازی دوبارهٔ تولید آسان نبود. انگلستان با تکیه بر منابع خود و ثروت مستعمراتش تا اندازهای از پس بازسازی برآمد؛ ولی بسیاری از کشورها گرفتار رکود و تورم شدند: فعالیت اقتصادی کم میشد و قیمتها بالا میرفت. آلمان، علاوه بر ویرانیهای جنگ، مستعمراتش را از دست داده بود و باید غرامتهای سنگین هم میپرداخت.
آمریکا که اقتصادش کمتر آسیب دیده بود، به کشورهایی مانند آلمان وام داد؛ اما خودش نیز گرفتار بحران بزرگی شد و این بحران به اقتصاد جهان سرایت کرد. تصور کن خانوادهای درآمدش کم شده و برای گذران زندگی به کمک دیگری وابسته است؛ اگر کمککننده هم دچار مشکل شود، فشار بیشتر میشود.
این فشار اقتصادی، زمینهٔ قدرتگیری دیکتاتورها را تقویت کرد. وقتی بیکاری و گرانی زندگی را دشوار میکرد، وعدهٔ ایجاد شغل و برقراری نظم میتوانست مردم را به پشتیبانی از مدعیان قدرت بکشاند. البته بحران اقتصادی تنها عامل نبود؛ در کنار عوامل دیگر، راه را برای حکومتهای خودکامه هموار کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰
شوروی؛ صنعت و سرکوب
شوروی؛ صنعت و سرکوب
آیا رشد صنعت یک کشور، بهتنهایی نشان میدهد که مردم آن آزادند؟ برای شناخت شورویِ دورهٔ استالین، باید تحول اقتصادی و سرکوب سیاسی را کنار هم ببینیم.
پس از مرگ لنین، استالین قدرت را به دست گرفت و جایگاه خود را با حذف مخالفان محکم کرد. این سرکوب فقط متوجه رقیبان سیاسی نبود؛ اندیشمندان، افسران و حتی مردم عادی نیز اعدام شدند یا به اردوگاههای کار اجباری فرستاده شدند.
در اقتصاد، او اشتراکیکردن مزارع را با زور و خشونت پیش برد؛ یعنی مزارع را در قالب واحدهای جمعی سازمان داد. همزمان، صنعتیسازی سریع را دنبال کرد. تمرکز اصلی بر کالاهای سرمایهای، مانند ماشینآلات مورد استفاده در تولید، و نیز سلاحهای جنگی بود. برای درک تفاوت، ماشینآلات یک کارخانهٔ کفش، ابزار تولیدند؛ اما کفشی که برای استفاده میخریم، کالای مصرفی است.
در نتیجهٔ این برنامهها، تولید ماشینآلات، نفت، برق، فولاد و زغالسنگ افزایش چشمگیری یافت. پس پیشرفت صنعتی را نباید با آزادی سیاسی یکی دانست؛ در شوروی استالینی، رشد تولید با سرکوب گسترده همراه بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱
ایتالیا؛ قدرتگیری فاشیستها
ایتالیا؛ قدرتگیری فاشیستها
اگر حکومتی نتواند بیکاری و گرانی را مهار کند، وعدهٔ «برقراری نظم و اقتدار» چقدر جذاب میشود؟ ایتالیا پس از جنگ جهانی اول با تورم، بیکاری و اعتصاب روبهرو بود و حکومت پادشاهی مشروطه از حل این مشکلات ناتوان مانده بود. موسولینی، رهبر حزب فاشیست، از این وضعیت برای رسیدن به قدرت بهره گرفت.
در سال میلادی، پادشاه با تشویق صاحبان صنایع، زمینداران و نظامیان، او را نخستوزیر کرد. پس موسولینی صرفاً با تکیه بر نارضایتی مردم قدرت نگرفت؛ حمایت گروههای بانفوذ هم تعیینکننده بود.
فاشیستها ملیگرایانی افراطی بودند که قدرت متمرکز و تکحزبی میخواستند. موسولینی احزاب رقیب را حذف کرد و با تبلیغات و سرکوب پلیسی، حکومتش را استوار ساخت. کاهش بیکاری و تورم نیز برای او محبوبیت آورد؛ اما بهبود اقتصادی به معنای آزادی سیاسی نبود.
در سیاست خارجی، او رؤیای احیای امپراتوری روم و تسلط بر مدیترانه و شمال آفریقا را دنبال کرد. حملهٔ ایتالیا به اتیوپی در سال میلادی نمونهٔ عملی این توسعهطلبی بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱
آلمان؛ از وعده تا توسعهطلبی
آلمان؛ از وعده تا توسعهطلبی
چرا وعدههای هیتلر برای بخشی از مردم آلمان جذاب بود؟ بسیاری از آلمانیها، حکومت جمهوری را مسئول پذیرش پیمان تحقیرآمیز ورسای و ناتوان از حل رکود و بیکاری میدانستند. هیتلر، رهبر حزب نازی، وعده میداد این پیمان را لغو کند و اقتدار آلمان را بازگرداند. نازیها ملیگرایانی افراطی و نژادپرست بودند.
پس از موفقیت انتخاباتی نازیها و با حمایت گروههایی مانند صاحبان صنایع و افسران ارتش، هیتلر در سال میلادی صدراعظم شد. سپس احزاب رقیب را منحل کرد و با پلیس مخفی «گشتاپو» و اردوگاههای کار اجباری، مخالفان را سرکوب کرد.
او با طرحهای عمرانی، ساخت راه و گسترش کارخانهها، بهویژه صنایع تسلیحاتی، به رکود و بیکاری پایان داد؛ اما بهبود اقتصاد به معنای آزادی سیاسی یا صلحطلبی نبود. ارتش را گسترش داد و برای آنچه «فضای حیاتی» مینامید، خواهان فتح سرزمینهای اروپایی شد. این تعبیر، توجیه نازیها برای توسعهطلبی بود، نه حقی برای تصرف خاک دیگر کشورها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون در دورهٔ استالین تولید صنعتی افزایش یافت و در دورهٔ موسولینی و هیتلر بیکاری کاهش پیدا کرد، پس عملکرد این حکومتها را باید کاملاً مثبت دانست.» با تکیه بر درس، این داوری را بررسی کن.
ابتدا بخش درست ادعا را مشخص میکنیم: در شوروی تولید صنعتی رشد کرد و در ایتالیا و آلمان نیز اقداماتی برای کاهش مشکلات اقتصادی انجام شد.
سپس معیار داوری را بررسی میکنیم: آیا رشد تولید و کاهش بیکاری، بهتنهایی وضعیت آزادیها و امنیت مردم را نشان میدهند؟
شواهد دیگر را کنار آن میگذاریم: در هر سه حکومت مخالفان سرکوب شدند؛ در شوروی اشتراکیکردن مزارع نیز با اجبار و خشونت همراه بود.
سیاست خارجی را هم میسنجیم: موسولینی به اتیوپی حمله کرد و هیتلر فتح سرزمینهای اروپایی را برای دستیابی به فضای حیاتی دنبال کرد.
نتیجه میگیریم که دستاورد اقتصادی، سرکوب و توسعهطلبی را نفی نمیکند؛ پس داوری کاملاً مثبت، یکجانبه است.
نکات مهم
- تحمیل قرارداد ورسای و ضعف اجرایی جامعهٔ ملل، صلح پس از جنگ جهانی اول را ناپایدار کردند.
- ویرانیهای جنگ و گسترش بحران اقتصادی، نارضایتی را افزایش دادند و زمینهٔ قدرتگیری دیکتاتورها را تقویت کردند.
- حکومتهای استالین، موسولینی و هیتلر با وجود تفاوتهایشان، تمرکز قدرت و سرکوب مخالفان را با برنامههای اقتصادی و سیاستهای گسترش نفوذ یا قلمرو همراه کردند.