۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۸ تاریخ دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«جنگِ جهانی دوم و جهان پس از آن»: ۷ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۳ (ایران و جهان معاصر)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۹۹ تا ۱۱۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۹۹ تا ۱۰۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جهان در فاصلهٔ دو جنگ بزرگ

در این درس یاد می‌گیری چگونه صلح ناپایدار، ضعف جامعهٔ ملل، بحران اقتصادی و قدرت‌گیری حکومت‌های خودکامه در شوروی، ایتالیا و آلمان، زمینه‌های جنگ جهانی دوم را فراهم کردند.

پیش از شروع

چطور ممکن است پس از یک جنگ ویرانگر، قرارداد صلح امضا شود و نهادی برای جلوگیری از جنگ شکل بگیرد، اما جهان دوباره به سوی جنگ برود؟

پایان جنگ به‌تنهایی به معنای از بین رفتن علت‌های درگیری نبود؛ صلح تحمیلی نارضایتی ایجاد کرد و جامعهٔ ملل هم توان کافی برای جلوگیری از تجاوز نداشت. بحران اقتصادی و قدرت‌گیری حکومت‌های خودکامه و توسعه‌طلب نیز این وضعیت شکننده را خطرناک‌تر کرد.

صلحی بدون پشتوانه

صلحی بدون پشتوانه

چرا امضای قرارداد صلح و تشکیل یک نهاد بین‌المللی نتوانست جلوی جنگی دیگر را بگیرد؟ برای پاسخ، باید میان پایان جنگ و ساختن صلح پایدار فرق بگذاریم.

پس از جنگ جهانی اول، قرارداد ورسای حاصل توافقی آزادانه میان طرف‌های برابر نبود؛ شکست‌خوردگان برای جلوگیری از نابودی، شرایط پیروزمندان را پذیرفتند. دولت‌های پیروز، با اینکه خود نیز در ایجاد جنگ سهم داشتند، همهٔ تقصیرها را به گردن آلمان انداختند. تنبیه آلمان، نارضایتی و زمینهٔ درگیری‌های بعدی را تقویت کرد.

از سوی دیگر، جامعهٔ ملل ابزار کافی برای اجرای تصمیم‌هایش نداشت. آمریکا، با وجود پیشنهاد تأسیس این نهاد، عضو آن نشد. نبود برخی قدرت‌ها و سپس خروج یا اخراج چند کشور نیز اعتبار آن را کاهش داد؛ بنابراین نتوانست در برابر تجاوزهای نظامی، بازدارندگی مؤثری داشته باشد.

تصور کن برای پایان اختلاف دو گروه، مقرراتی تحمیل شود، اما نهادی که باید بر اجرای آن نظارت کند قدرت کافی نداشته باشد. اختلاف ظاهراً پایان یافته، ولی علت‌های بازگشت آن باقی است. وضعیت صلح پس از جنگ نیز چنین ضعفی داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹

از بحران اقتصادی تا دیکتاتوری

از بحران اقتصادی تا دیکتاتوری

جنگ تمام شده بود، اما بازسازی شهرها و راه‌اندازی دوبارهٔ تولید آسان نبود. انگلستان با تکیه بر منابع خود و ثروت مستعمراتش تا اندازه‌ای از پس بازسازی برآمد؛ ولی بسیاری از کشورها گرفتار رکود و تورم شدند: فعالیت اقتصادی کم می‌شد و قیمت‌ها بالا می‌رفت. آلمان، علاوه بر ویرانی‌های جنگ، مستعمراتش را از دست داده بود و باید غرامت‌های سنگین هم می‌پرداخت.

آمریکا که اقتصادش کمتر آسیب دیده بود، به کشورهایی مانند آلمان وام داد؛ اما خودش نیز گرفتار بحران بزرگی شد و این بحران به اقتصاد جهان سرایت کرد. تصور کن خانواده‌ای درآمدش کم شده و برای گذران زندگی به کمک دیگری وابسته است؛ اگر کمک‌کننده هم دچار مشکل شود، فشار بیشتر می‌شود.

این فشار اقتصادی، زمینهٔ قدرت‌گیری دیکتاتورها را تقویت کرد. وقتی بیکاری و گرانی زندگی را دشوار می‌کرد، وعدهٔ ایجاد شغل و برقراری نظم می‌توانست مردم را به پشتیبانی از مدعیان قدرت بکشاند. البته بحران اقتصادی تنها عامل نبود؛ در کنار عوامل دیگر، راه را برای حکومت‌های خودکامه هموار کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰

شوروی؛ صنعت و سرکوب

شوروی؛ صنعت و سرکوب

آیا رشد صنعت یک کشور، به‌تنهایی نشان می‌دهد که مردم آن آزادند؟ برای شناخت شورویِ دورهٔ استالین، باید تحول اقتصادی و سرکوب سیاسی را کنار هم ببینیم.

پس از مرگ لنین، استالین قدرت را به دست گرفت و جایگاه خود را با حذف مخالفان محکم کرد. این سرکوب فقط متوجه رقیبان سیاسی نبود؛ اندیشمندان، افسران و حتی مردم عادی نیز اعدام شدند یا به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاده شدند.

در اقتصاد، او اشتراکی‌کردن مزارع را با زور و خشونت پیش برد؛ یعنی مزارع را در قالب واحدهای جمعی سازمان داد. هم‌زمان، صنعتی‌سازی سریع را دنبال کرد. تمرکز اصلی بر کالاهای سرمایه‌ای، مانند ماشین‌آلات مورد استفاده در تولید، و نیز سلاح‌های جنگی بود. برای درک تفاوت، ماشین‌آلات یک کارخانهٔ کفش، ابزار تولیدند؛ اما کفشی که برای استفاده می‌خریم، کالای مصرفی است.

در نتیجهٔ این برنامه‌ها، تولید ماشین‌آلات، نفت، برق، فولاد و زغال‌سنگ افزایش چشمگیری یافت. پس پیشرفت صنعتی را نباید با آزادی سیاسی یکی دانست؛ در شوروی استالینی، رشد تولید با سرکوب گسترده همراه بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱

ایتالیا؛ قدرت‌گیری فاشیست‌ها

ایتالیا؛ قدرت‌گیری فاشیست‌ها

اگر حکومتی نتواند بیکاری و گرانی را مهار کند، وعدهٔ «برقراری نظم و اقتدار» چقدر جذاب می‌شود؟ ایتالیا پس از جنگ جهانی اول با تورم، بیکاری و اعتصاب روبه‌رو بود و حکومت پادشاهی مشروطه از حل این مشکلات ناتوان مانده بود. موسولینی، رهبر حزب فاشیست، از این وضعیت برای رسیدن به قدرت بهره گرفت.

در سال 19221922 میلادی، پادشاه با تشویق صاحبان صنایع، زمین‌داران و نظامیان، او را نخست‌وزیر کرد. پس موسولینی صرفاً با تکیه بر نارضایتی مردم قدرت نگرفت؛ حمایت گروه‌های بانفوذ هم تعیین‌کننده بود.

فاشیست‌ها ملی‌گرایانی افراطی بودند که قدرت متمرکز و تک‌حزبی می‌خواستند. موسولینی احزاب رقیب را حذف کرد و با تبلیغات و سرکوب پلیسی، حکومتش را استوار ساخت. کاهش بیکاری و تورم نیز برای او محبوبیت آورد؛ اما بهبود اقتصادی به معنای آزادی سیاسی نبود.

در سیاست خارجی، او رؤیای احیای امپراتوری روم و تسلط بر مدیترانه و شمال آفریقا را دنبال کرد. حملهٔ ایتالیا به اتیوپی در سال 19351935 میلادی نمونهٔ عملی این توسعه‌طلبی بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱

آلمان؛ از وعده تا توسعه‌طلبی

آلمان؛ از وعده تا توسعه‌طلبی

چرا وعده‌های هیتلر برای بخشی از مردم آلمان جذاب بود؟ بسیاری از آلمانی‌ها، حکومت جمهوری را مسئول پذیرش پیمان تحقیرآمیز ورسای و ناتوان از حل رکود و بیکاری می‌دانستند. هیتلر، رهبر حزب نازی، وعده می‌داد این پیمان را لغو کند و اقتدار آلمان را بازگرداند. نازی‌ها ملی‌گرایانی افراطی و نژادپرست بودند.

پس از موفقیت انتخاباتی نازی‌ها و با حمایت گروه‌هایی مانند صاحبان صنایع و افسران ارتش، هیتلر در سال 19331933 میلادی صدراعظم شد. سپس احزاب رقیب را منحل کرد و با پلیس مخفی «گشتاپو» و اردوگاه‌های کار اجباری، مخالفان را سرکوب کرد.

او با طرح‌های عمرانی، ساخت راه و گسترش کارخانه‌ها، به‌ویژه صنایع تسلیحاتی، به رکود و بیکاری پایان داد؛ اما بهبود اقتصاد به معنای آزادی سیاسی یا صلح‌طلبی نبود. ارتش را گسترش داد و برای آنچه «فضای حیاتی» می‌نامید، خواهان فتح سرزمین‌های اروپایی شد. این تعبیر، توجیه نازی‌ها برای توسعه‌طلبی بود، نه حقی برای تصرف خاک دیگر کشورها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون در دورهٔ استالین تولید صنعتی افزایش یافت و در دورهٔ موسولینی و هیتلر بیکاری کاهش پیدا کرد، پس عملکرد این حکومت‌ها را باید کاملاً مثبت دانست.» با تکیه بر درس، این داوری را بررسی کن.

  1. ابتدا بخش درست ادعا را مشخص می‌کنیم: در شوروی تولید صنعتی رشد کرد و در ایتالیا و آلمان نیز اقداماتی برای کاهش مشکلات اقتصادی انجام شد.

  2. سپس معیار داوری را بررسی می‌کنیم: آیا رشد تولید و کاهش بیکاری، به‌تنهایی وضعیت آزادی‌ها و امنیت مردم را نشان می‌دهند؟

  3. شواهد دیگر را کنار آن می‌گذاریم: در هر سه حکومت مخالفان سرکوب شدند؛ در شوروی اشتراکی‌کردن مزارع نیز با اجبار و خشونت همراه بود.

  4. سیاست خارجی را هم می‌سنجیم: موسولینی به اتیوپی حمله کرد و هیتلر فتح سرزمین‌های اروپایی را برای دستیابی به فضای حیاتی دنبال کرد.

  5. نتیجه می‌گیریم که دستاورد اقتصادی، سرکوب و توسعه‌طلبی را نفی نمی‌کند؛ پس داوری کاملاً مثبت، یک‌جانبه است.

جواب: خیر؛ رشد تولید فقط بخشی از عملکرد یک حکومت را نشان می‌دهد. برای داوری تاریخی باید پیامدهای سیاسی، انسانی و خارجی سیاست‌های آن را نیز بررسی کرد.

نکات مهم

  • تحمیل قرارداد ورسای و ضعف اجرایی جامعهٔ ملل، صلح پس از جنگ جهانی اول را ناپایدار کردند.
  • ویرانی‌های جنگ و گسترش بحران اقتصادی، نارضایتی را افزایش دادند و زمینهٔ قدرت‌گیری دیکتاتورها را تقویت کردند.
  • حکومت‌های استالین، موسولینی و هیتلر با وجود تفاوت‌هایشان، تمرکز قدرت و سرکوب مخالفان را با برنامه‌های اقتصادی و سیاست‌های گسترش نفوذ یا قلمرو همراه کردند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۰۴ تا ۱۰۵ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ توسعه‌طلبی نظامی ژاپن

در این درس یاد می‌گیری چگونه نوسازی و نیازهای صنعتی ژاپن با قدرت‌گیری نظامیان پیوند خورد و به توسعه‌طلبی این کشور پیش از جنگ جهانی دوم و در آغاز آن انجامید.

پیش از شروع

چطور ژاپنی که برای مقابله با خطر سلطهٔ غرب نوسازی را آغاز کرده بود، خودش به کشوری توسعه‌طلب تبدیل شد؟

نوسازی در ژاپن با صنعتی‌شدن و استعمار سرزمین‌های پیرامون همراه شد. صنعت ژاپن به مواد خام وارداتی وابسته بود و این وابستگی، رشد اقتصادی را با قدرت نظامی و دریایی پیوند می‌داد. در فاصلهٔ دو جنگ جهانی، نظامیان هدایت سیاست کشور را به دست گرفتند و توسعه‌طلبی را گسترش دادند.

نوسازی همراه با استعمار

نوسازی همراه با استعمار

کشوری که از سلطهٔ بیگانگان نگران است، آیا ممکن است خودش به استعمار دیگران روی بیاورد؟ مسیر ژاپن نشان می‌دهد که چنین چیزی ممکن است.

در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم، اصلاحاتی با نام «انقلاب میجی» در ژاپن انجام شد و حکومتی کاملاً مرکزی شکل گرفت. هدف اولیه این بود که ژاپن در برابر خطر سلطه‌جویی قدرت‌های غربی ناتوان نماند و عقب‌ماندگی‌های گذشته را جبران کند.

این نوسازی فقط ساختن کارخانه نبود؛ ارتش، آموزش‌وپرورش، مالیات و قانون اساسی نیز دگرگون شدند. اما نکتهٔ مهم اینجاست: صنعتی‌شدن ژاپن و استعمار سرزمین‌های اطراف، هم‌زمان پیش رفتند. پس نباید تصور کنیم ژاپن ابتدا فقط نوسازی کرد و مدت‌ها بعد به فکر استعمار افتاد.

برای فهم این تغییر، میان «توانمندشدن برای دفاع از خود» و «استفاده از قدرت برای سلطه بر دیگران» تفاوت بگذار. نوسازی ژاپن با هدف نخست آغاز شد، اما با رفتار دوم نیز همراه شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

مواد خام و قدرت دریایی

مواد خام و قدرت دریایی

کارخانه داشتن به‌تنهایی برای رشد صنعت کافی نیست؛ کارخانه باید پیوسته مواد خام دریافت کند. ژاپن برای تأمین مواد خام مورد نیاز اقتصادش به واردات وابسته بود. بنابراین، ادامهٔ تولید فقط به فعالیت کارخانه‌ها در داخل کشور بستگی نداشت؛ رسیدن مواد اولیه از بیرون هم اهمیت داشت.

برای روشن‌شدن موضوع، کارگاهی را تصور کن که مواد اولیه‌اش از شهری دیگر می‌رسد. اگر راه ارتباطی بسته شود، حتی با وجود دستگاه‌ها و کارگران، تولید کارگاه مختل می‌شود.

برای ژاپنِ جزیره‌ای، دریانوردی و مسیرهای دریایی در این ارتباط نقش مهمی داشتند. توان دریانوردی به جابه‌جایی مواد خام کمک می‌کرد و قدرت نظامی می‌توانست پشتوانهٔ حفظ مسیرهای تأمین آن‌ها باشد. به این ترتیب، میان رشد صنعت، واردات مواد خام و قدرت نظامی و دریایی پیوندی نزدیک شکل گرفت؛ صنعت از قدرت دریایی جدا نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

نظامیان در رأس سیاست

نظامیان در رأس سیاست

اگر فرماندهان ارتش، علاوه بر امور نظامی، تصمیم‌های اصلی کشور را هم بگیرند، جهت سیاست چه تغییری می‌کند؟ در ژاپنِ فاصلهٔ دو جنگ جهانی، نظامیان هدایت سیاست داخلی و خارجی را به دست گرفتند؛ یعنی نفوذشان فقط به پادگان‌ها محدود نبود و دربارهٔ ادارهٔ کشور و رابطه با دیگر کشورها هم تصمیم می‌گرفتند.

آنان این قدرت را در مسیر توسعه‌طلبی نظامی به کار بردند؛ یعنی گسترش سلطه بر سرزمین‌های دیگر با نیروی نظامی. ژاپن از جامعهٔ ملل خارج شد، به همسایگانی مانند چین لشکر کشید و در کنار آلمان و ایتالیا، کشورهای محور را تشکیل داد.

برای فهم این تغییر، گروهی را تصور کن که مسئولان حفاظت آن، اختیار تعیین همهٔ هدف‌های گروه را هم به دست بگیرند. در ژاپن نیز فقط ارتش قوی‌تر نشد؛ نظامیان تعیین‌کنندهٔ مسیر سیاست شدند. پس نکتهٔ اصلی، پیوند میان قدرت‌گیری سیاسی نظامیان و جهت‌گیری توسعه‌طلبانهٔ کشور است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

گسترش جنگ در آسیا

گسترش جنگ در آسیا

اگر خبرهای آغاز جنگ جهانی دوم را دنبال می‌کردی، فقط با نبردهای اروپا روبه‌رو نمی‌شدی؛ در آسیا هم جنگ و اشغال جریان داشت. ژاپن هم‌زمان با پیشروی آلمان و ایتالیا، عملیات نظامی گسترده‌ای در شرق و جنوب شرقی آسیا انجام داد و سرزمین‌ها و جزایر بسیاری را اشغال کرد.

برای فهم بهتر، نقشه‌ای را تصور کن که در بخش اروپایی آن، پیشروی آلمان و ایتالیا را علامت می‌زنی و در بخش آسیایی، پیشروی ژاپن را. این‌ها جبهه‌های جداگانهٔ جنگ بودند، اما کشورهای پیشروی‌کننده عضو یک ائتلاف، یعنی دولت‌های محور، بودند؛ لازم نبود ارتش‌هایشان در یک منطقه بجنگند.

در حدود دو سال نخست جنگ، برتری با دولت‌های محور بود. پس گسترش اشغالگری ژاپن در آسیا را باید بخشی از موفقیت‌های آغازین این دولت‌ها دانست، نه نشانهٔ پیروزی نهایی آن‌ها؛ در نیمهٔ دوم جنگ، اوضاع به‌تدریج تغییر کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۵

مثال حل‌شده

آیا می‌توان از صنعتی‌شدن ژاپن نتیجه گرفت که سیاست خارجی این کشور صلح‌آمیز شد؟ با توجه به مسیر تحولات ژاپن استدلال کن.

  1. ابتدا هدف نوسازی را مشخص می‌کنیم: ژاپن می‌خواست عقب‌ماندگی‌های خود را جبران کند و در برابر خطر سلطهٔ غرب نیرومند شود.

  2. سپس پیامد عملی را بررسی می‌کنیم: صنعتی‌شدن ژاپن هم‌زمان با استعمار سرزمین‌های پیرامون پیش رفت.

  3. رابطهٔ اقتصادی و نظامی را پیدا می‌کنیم: نیاز به مواد خام وارداتی، اهمیت قدرت نظامی و دریایی را برای رشد صنعتی بیشتر کرد.

  4. سرانجام به رفتار سیاسی نگاه می‌کنیم: نظامیان قدرت گرفتند و ژاپن به همسایگان لشکر کشید؛ پس افزایش توان صنعتی به‌تنهایی نشانهٔ صلح‌آمیزشدن سیاست خارجی نبود.

جواب: خیر؛ نوسازی توان اقتصادی و نظامی ژاپن را افزایش داد، اما این توان در مسیر استعمار و توسعه‌طلبی نیز به کار رفت؛ بنابراین صنعتی‌شدن لزوماً به سیاست خارجی صلح‌آمیز منجر نمی‌شود.

نکات مهم

  • اصلاحات میجی برای تقویت ژاپن و جبران عقب‌ماندگی‌ها آغاز شد، اما صنعتی‌شدن این کشور با استعمار سرزمین‌های پیرامون همراه بود.
  • وابستگی صنایع ژاپن به مواد خام وارداتی، رشد صنعتی را با قدرت نظامی و دریایی پیوند داد و زمینهٔ قدرت‌گیری نظامیان را فراهم کرد.
  • نظامیان ژاپن را به خروج از جامعهٔ ملل، لشکرکشی به همسایگان و اتحاد با آلمان و ایتالیا کشاندند و تصرف‌های آن در آغاز جنگ جهانی دوم گسترش یافت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۰۵ تا ۱۰۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹ ـ ۱۹۴۵م)

در این درس یاد می‌گیری مسیر جنگ جهانی دوم را از پیروزی‌های آغازین دولت‌های محور تا برتری متفقین و پایان جنگ توضیح بدهی و علت‌های اصلی تغییر روند آن را به هم پیوند بزنی.

پیش از شروع

اگر در دو سال نخست جنگ جهانی دوم، دولت‌های محور پی‌درپی پیروز می‌شدند، چه شد که سرانجام خودشان شکست خوردند؟

پیروزی‌های آغاز جنگ به معنای پیروزی نهایی نبود. متوقف شدن پیشروی آلمان در شوروی و ورود رسمی آمریکا به جنگ، توان متفقین را افزایش داد؛ سپس پیشروی آن‌ها از چند جبهه، دولت‌های محور را به شکست کشاند.

آغاز جنگ و پیشروی محور

آغاز جنگ و پیشروی محور

اگر خبرهای دو سال نخست جنگ را دنبال می‌کردی، احتمالاً تصور می‌کردی پیروزی نهایی آلمان نزدیک است؛ اما آیا پیشروی گسترده، حتماً به معنای پیروزی نهایی بود؟

آلمانِ نازی به رهبری هیتلر، برای گسترش قلمرو خود آمادهٔ جنگ شده بود. با حملهٔ آلمان به لهستان در اول سپتامبر 19391939، برابر با شهریور 13181318، فرانسه و انگلستان به آلمان اعلان جنگ کردند.

آلمان، ایتالیا و ژاپن دولت‌های محور را تشکیل می‌دادند. آلمان بخش بزرگی از غرب اروپا را گرفت و مهم‌ترین موفقیتش، شکست و اشغال فرانسه بود. نیروهای محور در شرق اروپا، بالکان و شمال آفریقا نیز جنگ را گسترش دادند؛ ژاپن هم سرزمین‌هایی را در شرق و جنوب شرقی آسیا تصرف کرد.

بااین‌حال، انگلستان تسلیم نشد. این کشور با برخورداری از کمک‌های آمریکا، نبرد هوایی و دریایی را ادامه داد. با وجود خسارت‌های فراوان، آلمان نتوانست وارد خاک انگلستان شود. پس در کنار پیروزی‌های گستردهٔ محور، مقاومتِ شکست‌نخورده‌ای هم وجود داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۵

برگشت ورق در شوروی

برگشت ورق در شوروی

چطور ارتشی که پیشروی می‌کرد، ناچار به عقب‌نشینی شد؟ آلمان در ژوئن ۱۹۴۱، با وجود پیمان عدم تجاوز، به شوروی حمله کرد. نیروهای شوروی ابتدا توان شکست‌دادن مهاجمان را نداشتند؛ بنابراین عقب نشستند و مزارع و آذوقه‌های مسیر را سوزاندند تا به دست ارتش آلمان نیفتد.

برای درک اهمیت این کار، گروهی را تصور کن که راهی طولانی پیش رو دارد، اما در مسیرش امکان تهیهٔ غذا نیست. پیشروی بدون تدارکات کافی، نیرو را فرسوده می‌کند. آلمانی‌ها هم پیش از رسیدن زمستان به پیروزی نرسیدند و گرفتار سرمای شدید و کمبود آذوقه شدند.

در همین شرایط، کمک‌های تسلیحاتی و تدارکاتی انگلستان و آمریکا از مسیر ایران به شوروی رسید. نیروهای شوروی توانستند پیشروی آلمان را متوقف کنند و سپس، با عقب‌نشینی آلمانی‌ها، آنان را به سوی غرب تعقیب کنند.

پس تغییر روند جنگ را فقط به سرما نسبت نده؛ محروم‌شدن مهاجمان از منابع، زمستان سخت و رسیدن کمک به شوروی در کنار هم اثر گذاشتند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶

متفقین در مسیر پیروزی

متفقین در مسیر پیروزی

آیا کمک‌کردن به یک طرف جنگ، همان ورود رسمی به جنگ است؟ آمریکا پیش از ورود رسمی، به انگلستان و فرانسه کمک مالی و تدارکاتی می‌کرد؛ اما پس از حملهٔ ژاپن به ناوگانش در بندر پرل هاربر در دسامبر 19411941، رسماً به متفقین پیوست. حالا علاوه بر کمک‌ها، ارتش آمریکا هم وارد نبرد شد و توان متفقین افزایش یافت.

برای دنبال‌کردن پیروزی‌های متفقین، سه صحنه را در ذهن نگه دار:

  • آسیا و اقیانوس آرام: نیروهای ژاپنی در سال 19421942 در چند عملیات شکست سختی خوردند.
  • شمال آفریقا و ایتالیا: متفقین بر شمال آفریقا مسلط شدند و سپس ایتالیا را شکست دادند.
  • غرب اروپا: متفقین در ژوئن 19441944 از ساحل نرماندی وارد فرانسه شدند. با شکستن خطوط دفاعی آلمان و آزادسازی فرانسه، راه پیشروی به خاک آلمان باز شد.

در پایان این پیشروی‌ها، متفقین از غرب و نیروهای شوروی از شرق وارد آلمان شدند؛ پس فشار بر آلمان تنها از یک جبهه نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶

پایان جنگ در دو مرحله

پایان جنگ در دو مرحله

آیا سقوط پایتخت آلمان به معنای پایان جنگ در همه‌جا بود؟ نه؛ برای فهم پایان جنگ جهانی دوم باید جبههٔ اروپا و جبههٔ ژاپن را از هم جدا کنیم.

مرحلهٔ اول؛ پایان حکومت نازی: با ورود نیروهای متفقین به برلین، هیتلر خودکشی کرد و حکومت نازی فروپاشید. متفقین تعدادی از سران و فرماندهان نازی را دستگیر کردند؛ آنان سپس در دادگاه نورنبرگ به‌عنوان جنایتکار جنگی محاکمه و مجازات شدند. اما جنگ با ژاپن همچنان ادامه داشت.

مرحلهٔ دوم؛ پایان جنگ با ژاپن: در حالی که نشانه‌های شکست و تسلیم ژاپن آشکار شده بود، آمریکا در اوت 19451945 شهرهای هیروشیما و ناگاساکی را با بمب اتمی ویران کرد. پیامدهای مرگبار این بمباران‌ها به لحظهٔ انفجار محدود نبود و جان‌باختن مردم پس از آن نیز ادامه یافت. سرانجام با اعلام تسلیم ژاپن، جنگ جهانی دوم رسماً پایان گرفت.

پس این تمایز را به خاطر بسپار: سقوط برلین پایان حکومت نازی بود، نه پایان هم‌زمان جنگ در تمام جبهه‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون دولت‌های محور در دو سال نخست پیروز بودند، شکست نهایی آن‌ها دور از انتظار و بدون زمینه بود.» با پیوند دادن رویدادهای جنگ، این برداشت را بررسی کن.

  1. نخست میان «برتری در آغاز جنگ» و «پیروزی نهایی» تفاوت می‌گذاریم؛ تصرف سرزمین‌های فراوان به‌تنهایی پایان جنگ را تضمین نمی‌کرد.

  2. آلمان با وجود اشغال فرانسه نتوانست وارد انگلستان شود؛ پس یکی از دشمنان اصلی آن همچنان به جنگ ادامه می‌داد.

  3. در شوروی، نابودی منابع در مسیر عقب‌نشینی، سرمای شدید و کمک‌های تسلیحاتی و تدارکاتی متفقین، زمینهٔ توقف و سپس عقب‌نشینی آلمان را فراهم کرد.

  4. حملهٔ ژاپن به ناوگان آمریکا باعث ورود رسمی آمریکا به جنگ شد و توان متفقین را افزایش داد.

  5. پیشروی متفقین در غرب و شوروی در شرق، آلمان را از دو سو تحت فشار قرار داد؛ بنابراین شکست نهایی محور زمینه‌های مشخصی داشت.

جواب: پیروزی‌های آغازین دولت‌های محور نتیجهٔ نهایی را قطعی نمی‌کرد؛ مقاومت انگلستان، توقف و عقب‌نشینی آلمان در شوروی و افزایش توان متفقین با ورود آمریکا، روند جنگ را تغییر داد.

نکات مهم

  • جنگ با حملهٔ آلمان به لهستان آغاز شد و دولت‌های محور در دو سال نخست پیشروی کردند، اما نتوانستند انگلستان را تسلیم کنند.
  • کمبود آذوقه و سرمای شدید در شوروی، کمک‌های متفقین و ورود رسمی آمریکا، به تغییر روند جنگ به سود متفقین کمک کردند.
  • سقوط برلین پایان حکومت نازی بود، اما پایان رسمی جنگ پس از بمباران اتمی هیروشیما و ناگاساکی و اعلام تسلیم ژاپن فرا رسید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۰۸ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

آثار و نتایج جنگ

در این درس یاد می‌گیری پیامدهای انسانی، فکری و سیاسی جنگ جهانی دوم را توضیح بدهی و علت حملهٔ شوروی و انگلستان به ایرانِ بی‌طرف را تحلیل کنی.

پیش از شروع

اگر کشوری در یک جنگ اعلام بی‌طرفی کند، آیا حتماً از حمله در امان می‌ماند؟ ایران در جنگ جهانی دوم چه تجربه‌ای داشت؟

ایران اعلام بی‌طرفی کرد، اما شوروی و انگلستان به آن حمله کردند. اهمیت منابع نفت و مسیر ایران برای رساندن کمک به شوروی باعث شد بی‌طرفی نتواند کشور را از هجوم حفظ کند.

ویرانی جنگ و پرسش‌های تازه

ویرانی جنگ و پرسش‌های تازه

جنگ تمام می‌شود؛ اما آیا رنج مردم هم همان روز پایان می‌یابد؟ با سقوط برلین و اعلام تسلیم ژاپن، جنگ جهانی دوم رسماً پایان گرفت، ولی پیامدهایش باقی ماند. حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیون نفر کشته شدند و تلفات شوروی و آلمان از دیگر کشورها بیشتر بود.

آسیب جنگ فقط کشته‌شدن انسان‌ها و ویرانی ساختمان‌ها نبود. اقتصاد کشورهای درگیر صدمه دید و مردم با گرسنگی، بیماری‌های مسری، آوارگی و آسیب‌های روحی روبه‌رو شدند. خانواده‌ای را تصور کن که زنده مانده، اما خانه و درآمدش را از دست داده است؛ برای این خانواده، پایان نبرد به معنای بازگشت فوری آرامش نیست.

این ویرانی‌ها یک پرسش فکری هم ایجاد کرد: اگر تمدن غرب مدرن قرار بود زندگی بهتری بسازد، چرا چنین فاجعه‌ای رخ داد؟ بسیاری از متفکران جهان در پایه‌های فکری و توانایی این تمدن برای ساختن دنیایی بهتر بازنگری کردند. پس پیامدهای جنگ هم انسانی و اقتصادی بود و هم فکری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸

نظم تازهٔ پس از جنگ

نظم تازهٔ پس از جنگ

پایان جنگ فقط به معنای خاموش‌شدن سلاح‌ها نبود؛ روابط قدرت میان کشورها هم شکل تازه‌ای پیدا کرد. برای فهم «نظم جهانی»، به مقررات یک مسابقه فکر کن: مهم است چه کسانی مقررات را تعیین می‌کنند و چه نهادهایی بر اجرای آن نظارت دارند. در جهان نیز قواعد و سازمان‌ها در تنظیم روابط کشورها نقش دارند؛ البته روابط جهانی بسیار پیچیده‌تر از یک مسابقه است.

طبق روایت کتاب، آمریکا برای محافظت از نظم تازهٔ پس از جنگ، سازمان‌های بین‌المللی را تأسیس یا تقویت کرد. این نهادها در زمینه‌هایی مانند روابط بین‌الملل، امنیت و اقتصاد فعالیت داشتند؛ سازمان ملل متحد یکی از آن‌ها بود. دقت کن: «تأسیس یا تقویت» یعنی قرار نیست همهٔ این نهادها تازه ساخته شده باشند.

کتاب همچنین انقلاب اسلامی ایران را نخستین ضربهٔ کاری به این نظم آمریکایی معرفی می‌کند. پس نکتهٔ اصلی، پیوند میان قدرت سیاسی، نهادهای بین‌المللی و حفظ نظم پس از جنگ است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸

بی‌طرفی ایران و فشار انگلستان

بی‌طرفی ایران و فشار انگلستان

آیا بی‌طرف بودن یعنی قطع رابطه با همهٔ کشورهای درگیر جنگ؟ نه؛ بی‌طرفی با نداشتن رابطهٔ اقتصادی فرق دارد. ایران هنگام آغاز جنگ جهانی دوم اعلام بی‌طرفی کرد، اما با آلمان دادوستد گسترده‌ای داشت و شمار زیادی از کارشناسان آلمانی در ایران کار می‌کردند. پس نباید رابطهٔ تجاری ایران با آلمان را به‌خودی‌خود به معنای ورود ایران به جنگ بدانیم.

انگلستان می‌کوشید مانع تجارت آلمان با کشورهای بی‌طرف شود. این تلاش، روابط اقتصادی ایران و آلمان را هم تحت فشار قرار می‌داد و اعتراض حکومت رضاشاه را برانگیخت. ایران برای ادامهٔ دادوستد با آلمان، از مسیر شوروی استفاده کرد.

برای فهم ماجرا، کشوری را تصور کن که در اختلاف دو همسایه دخالت نمی‌کند، ولی همچنان از یکی از آن‌ها کالا می‌خرد؛ همسایهٔ دیگر ممکن است برای توقف این خرید فشار بیاورد. اعلام بی‌طرفی، به‌تنهایی مانع فشار کشورهای درگیر جنگ نمی‌شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸

چرا ایران اشغال شد؟

چرا ایران اشغال شد؟

بی‌طرفی ایران نتوانست مانع حمله شود؛ چون با حملهٔ آلمان به شوروی، موقعیت ایران برای شوروی و انگلستان اهمیت بیشتری پیدا کرد. برای فهم علت اشغال، دو موضوع را کنار هم بگذار:

  • نفت: حفاظت از منابع نفت باکو برای شوروی و منابع نفت جنوب ایران برای انگلستان حیاتی بود.
  • راه تدارکاتی: خاک ایران مناسب‌ترین مسیر برای رساندن سلاح و تدارکات متفقین به شوروی بود؛ مانند راهی که برای رساندن وسایل ضروری به یک محل، اهمیت ویژه پیدا می‌کند.

شوروی و انگلستان از حکومت ایران خواستند آلمانی‌ها را اخراج کند و علیه هیتلر اقدام کند. سپس در شهریور 13201320، به بهانهٔ حضور آلمانی‌ها، از شمال و جنوب به ایران حمله کردند. پس باید میان «بهانهٔ اعلام‌شده» و «اهمیت راهبردی ایران» تفاوت بگذاریم.

ارتش ایران مقاومت چندانی نکرد، اما این به معنای نبودِ هرگونه ایستادگی نبود. در درگیری‌های نیروی دریایی با نیروهای انگلیسی در آبادان و خرمشهر، دریادار غلامعلی بایندر و جمعی از هم‌رزمانش به شهادت رسیدند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون ایران از آغاز جنگ بی‌طرف بود، حملهٔ آلمان به شوروی نباید تغییری در امنیت ایران ایجاد می‌کرد.» با استفاده از رویدادهای درس، استدلال او را بررسی کن.

  1. نخست، وضعیت آغاز جنگ را مشخص می‌کنیم: ایران اعلام بی‌طرفی کرده بود و با آلمان روابط تجاری گسترده داشت.

  2. سپس نقطهٔ تغییر را پیدا می‌کنیم: با حملهٔ آلمان به شوروی، شوروی و انگلستان علیه ایران همسو شدند.

  3. منافع راهبردی را بررسی می‌کنیم: حفاظت از نفت باکو و جنوب ایران اهمیت یافت و خاک ایران مسیر مناسبی برای رساندن کمک به شوروی بود.

  4. علت‌های راهبردی را از بهانه جدا می‌کنیم: حضور آلمانی‌ها بهانهٔ اعلام‌شدهٔ حمله بود، اما اهمیت نفت و مسیر تدارکاتی در تصمیم مهاجمان نقش داشت.

  5. نتیجه می‌گیریم که استدلال دانش‌آموز درست نیست؛ بی‌طرفی موضع دولت ایران بود، اما مانع اقدام قدرت‌های درگیر بر پایهٔ منافعشان نشد.

جواب: حملهٔ آلمان به شوروی، موقعیت ایران را برای شوروی و انگلستان مهم‌تر کرد؛ حفاظت از نفت و رساندن کمک به شوروی در تصمیم آنان نقش داشت و حضور آلمانی‌ها بهانهٔ حمله شد، پس اعلام بی‌طرفی به‌تنهایی امنیت ایران را تضمین نکرد.

نکات مهم

  • جنگ جهانی دوم با کشتار و ویرانی گسترده، رنج‌های اجتماعی و روانی فراوانی پدید آورد و زمینهٔ بازاندیشی در توانایی تمدن غرب مدرن برای ساختن جهانی بهتر را فراهم کرد.
  • آمریکا با تأسیس یا تقویت نهادهای بین‌المللی از نظم تازهٔ پس از جنگ محافظت کرد و کتاب، انقلاب اسلامی ایران را نخستین ضربهٔ کاری به این نظم معرفی می‌کند.
  • بی‌طرفی ایران مانع حمله نشد؛ پس از حملهٔ آلمان به شوروی، اهمیت نفت و مسیر تدارکاتی ایران، شوروی و انگلستان را به حمله با بهانهٔ حضور آلمانی‌ها سوق داد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۰۸ تا ۱۰۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ایران در جنگ

در این درس یاد می‌گیری … پیامدهای جنگ جهانی دوم، علت‌ها و نتایج اشغال ایران و چگونگی شکل‌گیری و پایان رقابت دو بلوک در دوران جنگ سرد را توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر کشوری در جنگ اعلام بی‌طرفی کند، آیا حتماً از حمله در امان می‌ماند؟ سرگذشت ایران در جنگ جهانی دوم چه پاسخی به این پرسش می‌دهد؟

ایران اعلام بی‌طرفی کرد، اما شوروی و انگلستان به آن حمله کردند. منابع نفتی و موقعیت ایران برای رساندن کمک به شوروی، برای متفقین اهمیت زیادی داشت؛ بنابراین بی‌طرفی به‌تنهایی نتوانست مانع اشغال کشور شود.

جنگی با پیامدهای گسترده

جنگی با پیامدهای گسترده

وقتی جنگ تمام می‌شود، آیا رنج مردم هم همان روز پایان می‌یابد؟ جنگ جهانی دوم با سقوط برلین و اعلام تسلیم ژاپن پایان یافت؛ اما حدود 4040 تا 5050 میلیون کشته و ویرانی‌های فراوان بر جای گذاشت. تلفات شوروی و آلمان از دیگر کشورها بیشتر بود.

پیامدهای جنگ فقط کشته‌شدن و تخریب ساختمان‌ها نبود. تصور کن خانواده‌ای زنده مانده، اما خانه و کارش را از دست داده است؛ این خانواده همچنان با آوارگی، گرسنگی و نگرانی روبه‌روست. بیماری‌های مسری و آسیب‌های روحی نیز زندگی بسیاری از بازماندگان را دشوار کرد.

این فاجعه پیامد فکری هم داشت: بسیاری از متفکران دوباره پرسیدند آیا تمدن غرب مدرن می‌تواند دنیای بهتری بسازد، وقتی چنین ویرانی‌ای رخ داده است؟

در عرصۀ بین‌المللی نیز آمریکا برای حفظ نظم جدید پس از جنگ، سازمان‌هایی را تأسیس یا تقویت کرد؛ سازمان ملل متحد یکی از آنها بود. پس برای شناخت آثار جنگ، باید هم رنج انسان‌ها را ببینیم، هم تغییر اندیشه‌ها و نظم جهانی را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸

چرا ایران اشغال شد؟

چرا ایران اشغال شد؟

اعلام بی‌طرفی، به‌تنهایی امنیت ایران را تضمین نکرد. ایران در آغاز جنگ بی‌طرف بود، اما با آلمان دادوستد گسترده داشت و کارشناسان آلمانی هم در کشور کار می‌کردند.

با حملۀ آلمان به شوروی در تیر ۱۳۲۰، شرایط تغییر کرد: شوروی و انگلستان برای مقابله با آلمان هم‌جهت شدند و ایران برای هر دو اهمیت بیشتری یافت. چرا؟

  • نفت: شوروی نگران منابع نفت باکو بود و انگلستان حفاظت از منابع نفت جنوب ایران را حیاتی می‌دانست.
  • راه ارتباطی: خاک ایران مناسب‌ترین مسیر رساندن سلاح و تدارکات متفقین به شوروی بود. مانند زمانی که برای رساندن وسایل ضروری، دسترسی به یک مسیر مناسب به‌اندازۀ خود وسایل اهمیت پیدا می‌کند.

شوروی و انگلستان از حکومت ایران خواستند آلمانی‌ها را اخراج کند و علیه هیتلر اقدام کند. سپس حضور آلمانی‌ها را بهانۀ حمله قرار دادند و در شهریور ۱۳۲۰ از شمال و جنوب به ایران هجوم آوردند. پس برای توضیح اشغال، باید «بهانۀ اعلام‌شده» را از «اهمیت نفتی و تدارکاتی ایران» جدا کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸

پیامدهای اشغال ایران

پیامدهای اشغال ایران

اشغال ایران فقط ورود ارتش‌های خارجی نبود؛ هم نقش کشور در جنگ را تغییر داد و هم بر سرنوشت سلطنت رضاشاه اثر گذاشت.

از نظر نظامی، مقاومت ارتش ایران گسترده نبود، اما کاملاً هم بدون مقاومت نماند. در آبادان و خرمشهر، واحدهایی از نیروی دریایی با نیروهای انگلیسی درگیر شدند. دریادار غلامعلی بایندر، فرمانده نیروی دریایی، و جمعی از هم‌رزمانش در این درگیری‌ها به شهادت رسیدند.

پس از اشغال، متفقین از خاک و امکانات ایران برای رساندن سلاح و تدارکات به شوروی استفاده کردند. برای درک اهمیت این نقش، مسیر رساندن آذوقه به یک گروه گرفتار را تصور کن: توان آن گروه فقط به نیروهایش وابسته نیست؛ بازماندن راه پشتیبانی هم حیاتی است. به همین دلیل، ایران را «پلی برای پیروزی متفقین» نامیده‌اند؛ این نقش به معنای پیوستن داوطلبانۀ ایران به جنگ نبود.

از نظر سیاسی، رضاشاه به فرمان انگلیسی‌ها به‌سرعت استعفا داد و به جزیرۀ موریس در جنوب غربی اقیانوس هند تبعید شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹

جهان زیر نفوذ فاتحان

جهان زیر نفوذ فاتحان

پایان جنگ، برای همۀ کشورها به معنای بازگشت استقلال و اختیار نبود. قدرت‌های پیروز می‌توانستند دربارۀ سرنوشت کشورهای شکست‌خورده تصمیم بگیرند؛ یعنی پیروزی نظامی، به نفوذ سیاسی و نظامی پس از جنگ تبدیل شد.

بر پایۀ توافق‌های قبلی سران متفقین، شوروی سلطۀ سیاسی و نظامی خود را بر اروپای شرقی برقرار کرد. آلمان نیز به دو بخش تقسیم شد: بخش شرقی زیر سلطۀ شوروی و بخش غربی زیر سلطۀ دیگر دولت‌های متفق قرار گرفت. دقت کن که اینجا صحبت از تقسیم خودِ آلمان است، نه فقط شهر برلین.

آلمان و ژاپن، به‌عنوان بازندگان جنگ، از داشتن نیروی نظامی قدرتمند و مستقل محروم شدند. نفوذ فاتحان به ارتش محدود نماند و اقتصاد و فرهنگ این کشورها را هم دربر گرفت.

پس برای شناخت جهان پس از جنگ، فقط نپرس «چه کسی پیروز شد؟»؛ بپرس «پیروزها پس از جنگ بر کجا و بر چه بخش‌هایی نفوذ پیدا کردند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹

از اتحاد تا جنگ سرد

از اتحاد تا جنگ سرد

چرا آمریکا و شوروی که در جنگ همکار بودند، بعد از پیروزی رقیب شدند؟ وجود دشمن مشترک، دلیل اصلی همکاری آنها بود، نه یکسان بودن هدف‌هایشان. مثل دو رقیب که برای رفع یک مشکل مشترک همکاری می‌کنند، اما پس از رفع آن دوباره اختلاف‌هایشان آشکار می‌شود.

با شکست متحدین، بی‌اعتمادی و اختلاف دو قدرت شدت گرفت. آمریکا و هم‌پیمانان سرمایه‌دارش «بلوک غرب» و شوروی و کشورهای کمونیستیِ همراهش «بلوک شرق» را تشکیل دادند. پیمان‌های نظامی ناتو و ورشو نیز به استحکام این صف‌بندی کمک کردند.

جنگ سرد یعنی رقابت و تنش شدید، بدون جنگ مستقیم میان آمریکا و شوروی؛ نه نبودن هرگونه جنگ. رقابت آنها از فناوری و تسلیحات تا ورزش گسترش داشت. در جنگ‌های نیابتی، مانند کره و ویتنام، دو قدرت از طرف‌های درگیر پشتیبانی می‌کردند.

سرانجام، مشکلات اقتصادی و سیاسی شوروی و افزایش اعتراض‌ها، با وجود تلاش رهبران برای اصلاحات، به فروپاشی آن در سال 19911991 میلادی انجامید. بلوک شرق نیز از میان رفت؛ فروریختن دیوار برلین نماد فروپاشی این نظم دو‌بلوکی شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون ایران اعلام بی‌طرفی کرده بود، تغییر جبهه‌های جنگ در اروپا نباید بر امنیت آن اثری می‌گذاشت.» با استفاده از رویدادهای درس، استدلال او را بررسی کن.

  1. نخست میان اعلام موضع و تضمین امنیت تفاوت بگذار: بی‌طرفی، موضع رسمی ایران بود، اما لزوماً تصمیم قدرت‌های درگیر جنگ را تعیین نمی‌کرد.

  2. نقطۀ تغییر را پیدا کن: حملۀ آلمان به شوروی، شوروی و انگلستان را در برابر دشمنی مشترک قرار داد.

  3. منافع دو قدرت را مشخص کن: حفاظت از نفت باکو و جنوب ایران و رساندن تجهیزات به شوروی، اهمیت ایران را برای آنان افزایش داد.

  4. بهانه را از منافع جدا کن: حضور کارشناسان آلمانی بهانۀ حمله شد؛ بنابراین تغییر شرایط جنگ در اروپا مستقیماً بر امنیت ایران اثر گذاشت.

جواب: اعلام بی‌طرفی به‌تنهایی امنیت ایران را تضمین نمی‌کرد؛ زیرا پس از حملۀ آلمان به شوروی، نفت و مسیر ارتباطی ایران برای شوروی و انگلستان اهمیت حیاتی یافت و آنان به بهانۀ حضور آلمانی‌ها کشور را اشغال کردند.

نکات مهم

  • جنگ جهانی دوم علاوه بر کشتار و ویرانی، بحران‌های اجتماعی و تردیدهای فکری به همراه داشت و پس از آن نهادهایی برای حفظ نظم جدید جهانی تأسیس یا تقویت شدند.
  • اهمیت نفت و مسیر تدارکاتی ایران برای متفقین باعث شد بی‌طرفی مانع اشغال کشور نشود و اشغال نیز به استعفا و تبعید رضاشاه انجامید.
  • پس از گسترش نفوذ فاتحان جنگ، رقابت آمریکا و شوروی به شکل‌گیری دو بلوک و جنگ سرد انجامید و با فروپاشی شوروی، بلوک شرق از میان رفت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۰۹ تا ۱۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جهان پس از جنگ جهانی دوم

در این درس یاد می‌گیری … چگونه جهان پس از جنگ جهانی دوم با رقابت دو بلوک، بازسازی اروپا، تحولات ژاپن و چین و استقلال کشورهای مستعمره دگرگون شد.

پیش از شروع

چطور ممکن است دو کشور در یک جنگ هم‌پیمان باشند، اما پس از پیروزی به رقیب اصلی یکدیگر تبدیل شوند، بی‌آنکه مستقیم با هم بجنگند؟

آمریکا و شوروی برای مقابله با دشمن مشترک همکاری می‌کردند؛ با شکست آن دشمن، اختلاف‌ها و رقابت‌هایشان پررنگ شد. آن‌ها بدون جنگ مستقیم با یکدیگر، در زمینه‌های گوناگون رقابت کردند و از طرف‌های درگیر در جنگ‌های دیگر پشتیبانی کردند؛ به همین دلیل این دوره را «جنگ سرد» می‌نامند.

از هم‌پیمانی تا جنگ سرد

از هم‌پیمانی تا جنگ سرد

چرا دو هم‌پیمان پس از پیروزی رقیب شدند؟ آمریکا و شوروی برای مقابله با دشمن مشترک، یعنی آلمان و متحدانش، همکاری می‌کردند؛ اما با شکست آن دشمن، دلیل اصلی همکاری از میان رفت و اختلاف‌هایشان برجسته شد.

بلوک غرب شامل آمریکا و هم‌پیمانان سرمایه‌دارش بود. بلوک شرق را شوروی، کشورهای زیر نفوذش در اروپای شرقی و دیگر کشورهای کمونیستی تشکیل می‌دادند. این دو قدرت، الگوهای متفاوتی برای ادارهٔ جامعه داشتند و برای افزایش نفوذ خود رقابت می‌کردند.

این رقابت فقط نظامی نبود؛ از علم و فناوری تا ورزش ادامه داشت. هر طرف نیز برای تقویت جایگاهش پیمان نظامی تشکیل داد: ناتو در غرب و ورشو در شرق.

«سرد» بودن این دوره به معنای آرامش نبود! آمریکا و شوروی مستقیماً با یکدیگر نجنگیدند، اما تنش و جنگ‌های نیابتی، مانند جنگ کره و ویتنام، ادامه داشت؛ یعنی رویارویی با پشتیبانی از طرف‌های درگیر در کشورهای دیگر.

سرانجام، مشکلات اقتصادی و سیاسی و اعتراض‌های داخلی، با وجود تلاش برای اصلاحات، به فروپاشی شوروی انجامید و بلوک شرق از هم پاشید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹

اروپا؛ بازسازی پس از ویرانی

اروپا؛ بازسازی پس از ویرانی

تصور کن جنگ تمام شده، اما کارخانه‌ها آسیب دیده‌اند و اقتصاد از کار افتاده است. آیا پایان جنگ به‌تنهایی برای بازگشت رونق کافی است؟

بخش بزرگی از اروپا پس از جنگ جهانی دوم با چنین وضعی روبه‌رو بود. پایان جنگ فرصت بازسازی را فراهم کرد، اما بازسازی به کار سخت و برنامه‌ریزی نیاز داشت. کشورهای اروپایی با تلاش و برنامه‌های گوناگون، مسیر بازسازی اقتصاد خود را پیش بردند. برخی از آن‌ها بعدها در ادارهٔ امور اقتصادی و دنیوی حتی از کشورهای پیروز جنگ هم جلو افتادند.

برای نزدیک‌تر شدن موضوع، مدرسه‌ای آسیب‌دیده را در نظر بگیر: تمام شدن حادثه، کلاس‌ها را خودبه‌خود آماده نمی‌کند؛ باید نیازها مشخص شود، کارها اولویت‌بندی شود و افراد برای تعمیر آن تلاش کنند. بازسازی اروپا هم صرفاً نتیجهٔ گذشت زمان نبود.

پس شکست یا ویرانی در جنگ، لزوماً به معنای عقب‌ماندگی همیشگی نبود؛ تلاش و برنامه‌ریزی می‌توانست مسیر آینده را تغییر دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰

ژاپن؛ تغییر سیاسی و رشد اقتصادی

ژاپن؛ تغییر سیاسی و رشد اقتصادی

کشوری که در جنگ شکست خورده، چگونه دوباره به یک قدرت اقتصادی تبدیل می‌شود؟ ژاپن پس از جنگ جهانی دوم چنین مسیری را پیمود. این کشور به اشغال آمریکا درآمد، اما تحولات بعدی آن فقط به بازسازی کارخانه‌ها محدود نبود؛ ساختار قدرت سیاسی هم تغییر کرد.

با قانون اساسی جدید، قدرت سیاسی از دست امپراتور و فرماندهان نظامی به نمایندگان منتخب مردم منتقل شد. پس تغییر مهم این بود که چه کسانی اختیار تصمیم‌گیری دربارهٔ ادارهٔ کشور را داشته باشند.

در زمینهٔ اقتصاد نیز، ژاپنی‌ها با سخت‌کوشی و برنامه‌ریزی دقیق پیش رفتند. برای درک نقش این دو عامل، گروهی را تصور کن که باید یک کارگاه آسیب‌دیده را دوباره راه بیندازند: تلاش فراوان لازم است، اما باید بدانند چه چیزی را با چه اولویتی تعمیر کنند. تولید صنعتی ژاپن در سال ۱۹۵۳ میلادی به سطح سال‌های آغازین جنگ جهانی دوم رسید؛ نشانه‌ای روشن از بازسازی اقتصادی آن کشور.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰

چین؛ انقلاب و سیاست مستقل

چین؛ انقلاب و سیاست مستقل

پس از شکست و تسلیم ژاپن، جنگ داخلی چین میان ملی‌گرایان و کمونیست‌ها شدت گرفت. این کشمکش با رقابت قدرت‌های بزرگ هم ارتباط داشت: آمریکا از ملی‌گرایان حمایت می‌کرد و شوروی پشتیبان کمونیست‌ها بود. سرانجام کمونیست‌ها به رهبری مائو پیروز شدند و جمهوری خلق چین را تشکیل دادند.

اما یک نکتهٔ مهم: پشتیبانی و دوستی، لزوماً به معنای دنباله‌روی نیست. حکومت کمونیستی چین با شوروی روابط دوستانه داشت، ولی سیاستی مستقل دنبال می‌کرد. برای روشن‌شدن این تفاوت، دو دوست را تصور کن که در درس به هم کمک می‌کنند، اما هرکدام برای آیندهٔ خود تصمیم می‌گیرد.

پس دربارهٔ چین، دو موضوع را جدا نگه دار: چه کسی در جنگ داخلی پیروز شد و حکومت تازه چه رابطه‌ای با شوروی داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

استعمارزدایی؛ مسیرهای متفاوت استقلال

استعمارزدایی؛ مسیرهای متفاوت استقلال

پایان جنگ برای بسیاری از مردم آسیا و آفریقا، آغاز تلاش برای رهایی از سلطهٔ خارجی بود. استعمارزدایی یعنی پایان یافتن سلطهٔ استعماری و مستقل شدن سرزمین‌های زیر سلطه. دو عامل به این روند کمک کرد: قدرت‌های استعمارگر از جنگ آسیب دیده بودند و مردم مستعمره‌ها برای استقلال مبارزه می‌کردند.

در هندوستان، حزب کنگرهٔ ملی به رهبری گاندی، با همراهی مسلمانان و هندوها خواهان استقلال شد. انگلستان که از دو جنگ جهانی فرسوده شده بود، سرانجام در سال ۱۹۴۷ میلادی استقلال هند را پذیرفت. پس استقلال، فقط نتیجهٔ ضعف انگلستان نبود؛ اتحاد و مبارزهٔ مردم هم اهمیت داشت.

اما مسیر همهٔ کشورها یکسان نبود. بسیاری از جنبش‌های آسیا و آفریقا عمدتاً مسالمت‌آمیز بودند؛ در مقابل، فرانسه در الجزایر به سرکوب نظامی روی آورد. مردم الجزایر پس از سال‌ها مبارزهٔ سخت، در سال ۱۹۶۲ میلادی مستقل شدند.

بنابراین، استقلال‌خواهی هدفی مشترک داشت، اما شیوهٔ مبارزه و واکنش قدرت استعمارگر، مسیر رسیدن به آن را متفاوت می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «ژاپن در جنگ شکست خورد؛ پس حتماً پس از جنگ هم از پیشرفت اقتصادی بازماند.» با شواهد درس، این نتیجه‌گیری را بررسی کن.

  1. ابتدا وضعیت پایان جنگ را مشخص می‌کنیم: ژاپن شکست خورد و به اشغال آمریکا درآمد.

  2. سپس تغییر سیاسی را در نظر می‌گیریم: قانون اساسی جدید، قدرت سیاسی را از امپراتور و فرماندهان نظامی به نمایندگان منتخب مردم منتقل کرد.

  3. برای بررسی مسیر اقتصادی، به نقش سخت‌کوشی و برنامه‌ریزی دقیق ژاپنی‌ها توجه می‌کنیم.

  4. شاهد پیشرفت این است که تولید صنعتی ژاپن در سال ۱۹۵۳ میلادی به میزان تولید سال‌های آغازین جنگ جهانی دوم رسید؛ بنابراین شکست نظامی الزاماً به معنای بازماندن از پیشرفت اقتصادی نبود.

جواب: نه؛ شکست نظامی سرنوشت اقتصادی کشورها را به‌تنهایی تعیین نمی‌کرد: ژاپن با تغییرات سیاسی، سخت‌کوشی و برنامه‌ریزی توانست مسیر پیشرفت اقتصادی را طی کند.

نکات مهم

  • پس از جنگ جهانی دوم، آمریکا و شوروی در رأس دو بلوک رقیب قرار گرفتند و بدون جنگ مستقیم با یکدیگر، دوران جنگ سرد را شکل دادند که با فروپاشی شوروی پایان یافت.
  • اروپا و ژاپن با کار سخت و برنامه‌ریزی به سوی بازسازی اقتصادی رفتند و در چین نیز پیروزی کمونیست‌ها به تشکیل جمهوری خلق چین با سیاستی مستقل از شوروی انجامید.
  • ضعف قدرت‌های استعماری و مبارزهٔ مردم به استقلال بسیاری از کشورهای آسیایی و آفریقایی انجامید، اما مسیر استقلال در همهٔ کشورها مسالمت‌آمیز نبود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۱۱۱ تا ۱۱۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رژیم غاصب اسرائیل؛ چالش جهان معاصر

در این درس یاد می‌گیری ریشه‌های مسئلهٔ فلسطین، نقش انگلستان و طرح تقسیم در تشکیل اسرائیل، و روند مقاومت فلسطینیان و لبنان را به‌صورت یک زنجیرهٔ علت و معلولی توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا پایان قیمومت انگلستان بر فلسطین، به‌جای پایان اختلاف‌ها، با بحرانی تازه همراه شد؟

پایان قیمومت به معنای برطرف‌شدن پیامدهای سیاست‌های انگلستان نبود؛ مهاجرت، واگذاری زمین و تقویت سازمان‌های صهیونیستی، توازن قدرت را تغییر داده بود. سپس طرح تقسیم فلسطین و اعلام تشکیل اسرائیل، مسئله را وارد مرحله‌ای تازه کرد که با جنگ، آوارگی و ادامهٔ مقاومت فلسطینیان همراه شد.

فلسطین؛ محل تلاقی منافع

فلسطین؛ محل تلاقی منافع

چرا سرزمینی نسبتاً کوچک می‌تواند برای قدرت‌های سیاسی بسیار مهم باشد؟ چهارراهی را تصور کن که چند مسیر اصلی شهر از آن می‌گذرد؛ اهمیتش فقط به مساحتش نیست، به راه‌هایی است که به هم وصل می‌کند.

فلسطین هم چنین موقعیتی دارد. برای فهم اهمیت آن، سه جنبه را کنار هم بگذار:

  • ارتباطی: در محل پیوند آسیا، اروپا و آفریقا قرار دارد.
  • اقتصادی: در نزدیکی مسیر دریایی مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند است؛ مسیری مهم برای جابه‌جایی کالا و نفت میان غرب و شرق.
  • دینی: محل زندگی بسیاری از پیامبران و دارای مکان‌های مقدس برای مسلمانان، مسیحیان و یهودیان است.

در روایت کتاب، انگلستان به‌دنبال گسترش نفوذ استعماری خود در این منطقهٔ راهبردی بود. هم‌زمان، صهیونیسم، به‌عنوان جنبشی سیاسی از اواخر قرن نوزدهم، تشکیل حکومتی یهودی در فلسطین را دنبال می‌کرد. بنابراین، هدف‌های متفاوت آن‌ها در یک سرزمین به هم رسید و زمینهٔ همکاری فراهم شد.

نکتهٔ مهم: صهیونیسم را با دین یهود یا همهٔ یهودیان یکی ندان؛ کتاب نیز به وجود یهودیان مخالف صهیونیسم اشاره می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

از وعده تا حمایت عملی

از وعده تا حمایت عملی

اگر بخواهی قدرت‌گیری یک گروه را توضیح بدهی، فقط وعده‌های حامیانش کافی نیست؛ باید ببینی آن حمایت‌ها در عمل چه امکاناتی فراهم کرده‌اند.

در زمان جنگ جهانی اول، بالفور، وزیر خارجهٔ انگلستان، در نامه‌ای حمایت بریتانیا از تشکیل حکومتی یهودی در فلسطین را وعده داد؛ درحالی‌که انگلستان مالک فلسطین نبود. پس از جنگ و فروپاشی عثمانی، فلسطین زیر قیمومت انگلستان قرار گرفت. قیمومت یعنی سرپرستی؛ نه مالکیت یک سرزمین.

طبق توضیح کتاب، انگلستان در این دوره وعده را به حمایت عملی تبدیل کرد:

  • مهاجرت یهودیان به فلسطین را آسان کرد.
  • زمینهٔ خرید زمین و تصرف زمین‌های عمومی را فراهم ساخت.
  • از ایجاد سازمان‌های اجتماعی، اقتصادی و امنیتی صهیونیست‌ها پشتیبانی کرد.
  • گروه‌های نظامی آنان را آموزش داد و مسلح کرد؛ در مقابل، فلسطینیان از حمل سلاح منع شدند و مقاومتشان سرکوب شد.

پس موضوع فقط افزایش مهاجرت نبود؛ زمین، سازمان و توان نظامی نیز در قدرت‌گیری صهیونیست‌ها نقش داشتند. البته حمایت از تملک زمین به معنای مالکیت بیشتر فلسطین نبود: طبق آمار نقل‌شده در کتاب، پس از سی سال، سهم زمین‌های در اختیار یهودیان همچنان کمتر از 6%6\% بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

طرح تقسیم و روز نکبت

طرح تقسیم و روز نکبت

آیا تصویب یک پیشنهاد، یعنی اجرای آن برای همه اجباری است؟ برای فهم طرح تقسیم، این تفاوت مهم است.

انگلستان که پس از دو جنگ جهانی ضعیف شده بود، اعلام کرد قیمومتش بر فلسطین را پایان می‌دهد و حل اختلاف را به سازمان ملل می‌سپارد. در سال 19471947 میلادی، مجمع عمومی سازمان ملل طرح تقسیم فلسطین به دو کشور عربی و یهودی را تصویب کرد. این قطعنامه توصیه‌ای بود، نه حکم الزام‌آور. مثل پیشنهاد یک راه‌حل در جلسه‌ای که صرفِ تصویبش، اختیار اجرای اجباری ایجاد نمی‌کند.

طبق آمار کتاب، با اینکه کمتر از 66 درصد زمین‌ها در اختیار یهودیان بود، طرح تقسیم حدود 56.556.5 درصد سرزمین را به کشور یهودی اختصاص می‌داد. فلسطینیان و کشورهای منطقه مخالفت کردند؛ اما رهبران صهیونیست طرح را پذیرفتند و به آن برای ادعای حاکمیت استناد کردند.

کتاب توضیح می‌دهد که پس از تصویب طرح، حملات گسترده، ویرانی آبادی‌ها و آوارگی حدود نیمی از جمعیت بومی فلسطین رخ داد. در همین شرایط، تشکیل اسرائیل در سال 19481948 میلادی اعلام شد؛ رویدادی که فلسطینیان آن را «روز نکبت» می‌نامند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴

از جنگ و مذاکره تا انتفاضه

از جنگ و مذاکره تا انتفاضه

آیا امضای یک پیمان صلح، به‌تنهایی یعنی مشکلات زندگی مردم پایان یافته است؟ برای پاسخ، باید نتیجهٔ آن را در زندگی روزمره هم دید؛ مثلاً اینکه مردم بتوانند آزادانه رفت‌وآمد کنند و به زمین و محل کارشان دسترسی داشته باشند.

در روایت کتاب، گسترش اشغال، شهرک‌سازی و ایست‌های بازرسی، زندگی فلسطینیان را محدود کرد و آنان از حق تشکیل دولت مستقل محروم ماندند. کشورهای عربی ابتدا با اسرائیل جنگیدند، اما به اهداف خود نرسیدند. سپس برخی دولت‌های عربی، با تمرکز بر بازپس‌گیری سرزمین‌های خود، و گروهی از فلسطینیان به مذاکره روی آوردند؛ بااین‌حال، مسئلهٔ فلسطین حل نشد.

در کنار جنگ و مذاکره، مقاومت مردمی نیز ادامه یافت. «انتفاضه» به معنای خیزش مردمی است؛ پس آن را نباید صرفاً جنگ میان ارتش‌ها دانست. کتاب، پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تعیین روز قدس را نیز از عوامل افزایش توجه به فلسطین و تقویت انگیزهٔ مبارزه معرفی می‌کند.

زنجیرهٔ اصلی این بخش چنین است: تداوم اشغال و محدودیت‌ها ← حل‌نشدن مسئله با جنگ و مذاکره ← ادامهٔ مقاومت و خیزش‌های مردمی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

تجربهٔ مقاومت در لبنان

تجربهٔ مقاومت در لبنان

آیا برتری در تجهیزات نظامی، همیشه نتیجهٔ رویارویی را تعیین می‌کند؟ کتاب برای بررسی این پرسش، تجربهٔ جنوب لبنان را مطرح می‌کند.

بر اساس روایت کتاب، در لبنان جنبش مردمی حزب‌الله با الهام از انقلاب اسلامی ایران شکل گرفت و در سال ۲۰۰۰ میلادی، اسرائیل را به خروج از جنوب لبنان وادار کرد. کتاب این رویداد را نمونه‌ای از اثرگذاری مقاومت مردمی و پایدار در شرایط نابرابری نظامی می‌داند؛ تجربه‌ای که بر دیگر جنبش‌های مقاومت منطقه نیز تأثیر گذاشت.

برای فهم این استدلال، میان «امکانات بیشتر» و «نتیجهٔ نهایی» تفاوت بگذار: همان‌طور که در یک مسابقه، تجهیزات بهتر به‌تنهایی پیروزی را تضمین نمی‌کند، در تحلیل تاریخی نیز نباید فقط به میزان تسلیحات توجه کرد. نتیجهٔ این بخش، امکان اثرگذاری پایداری است، نه تضمین پیروزی در هر شرایطی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶

مثال حل‌شده

با تکیه بر مطالب درس توضیح بده چرا پایان قیمومت انگلستان، به‌خودی‌خود به پایان بحران فلسطین منجر نشد.

  1. ابتدا معنای رویداد را مشخص می‌کنیم: پایان قیمومت یعنی انگلستان دیگر ادارهٔ مستقیم فلسطین را بر عهده نداشت؛ این با حل اختلاف‌ها یکسان نیست.

  2. به زمینه‌های قبلی برمی‌گردیم: طبق کتاب، حمایت‌های مهاجرتی، سازمانی و نظامی انگلستان، موقعیت صهیونیست‌ها را تقویت کرده و میان دو طرف نابرابری ایجاد کرده بود.

  3. راه‌حل پیشنهادی بعدی را بررسی می‌کنیم: طرح تقسیمِ مجمع عمومی سازمان ملل توصیه‌ای بود و فلسطینیان و کشورهای منطقه با آن مخالفت کردند؛ بنابراین توافق مشترکی پدید نیامد.

  4. پیامد را به علت‌ها وصل می‌کنیم: با باقی‌ماندن نابرابری و اختلاف، درگیری‌ها ادامه یافت و با آوارگی گستردهٔ فلسطینیان و اعلام تشکیل اسرائیل همراه شد.

جواب: پایان قیمومت فقط به معنای پایان ادارهٔ مستقیم انگلستان بود، نه برطرف‌شدن عوامل اختلاف؛ نابرابری قدرتِ شکل‌گرفته در دورهٔ قیمومت و اختلاف بر سر طرح تقسیم باقی ماند و بحران ادامه یافت.

نکات مهم

  • اهمیت ارتباطی، اقتصادی و دینی فلسطین، زمینهٔ توجه قدرت‌های استعماری به آن بود و منافع انگلستان با هدف‌های جنبش صهیونیسم هم‌راستا شد.
  • حمایت‌های انگلستان در دورهٔ قیمومت به قدرت‌گیری صهیونیست‌ها کمک کرد و پس از طرح توصیه‌ای تقسیم، درگیری‌ها، آوارگی گسترده و اعلام تشکیل اسرائیل رخ داد.
  • در روایت کتاب، تداوم اشغال و محدودیت‌های زندگی فلسطینیان با ادامهٔ مقاومت و انتفاضه‌ها همراه شد و تجربهٔ جنوب لبنان نیز نمونه‌ای از اثرگذاری مقاومت مردمی معرفی می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۸ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۸ تاریخ دوازدهم · رایگان