درس ۱ · صفحهٔ ۹۲ تا ۹۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
انگلستان و تغییر سلطنت در ایران
در این درس یاد میگیری انگیزههای انگلستان، نقش عوامل اصلی و روند کودتای ۱۲۹۹ را توضیح بدهی و پیامد فوری آن را برای قدرتگیری رضاخان تشخیص دهی.
پیش از شروع
چطور ممکن است در یک کودتا، یک نفر نخستوزیر شود، اما کسی دیگر در نهایت قدرت بیشتری به دست بیاورد؟
در کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹، سیدضیاءالدین طباطبایی نقش سیاسی و رضاخان نقش نظامی داشت. سیدضیاء مدت کوتاهی بعد کنار رفت، اما رضاخان با تکیه بر جایگاه نظامی خود، قدرت و نفوذش را افزایش داد.
چرا دخالت غیرمستقیم؟
چرا دخالت غیرمستقیم؟
برای فهمیدن زمینهٔ کودتا، اول بپرسیم: انگلستان در ایران چه منافعی داشت و چه موانعی پیش رویش بود؟
نفت جنوب، بازار فروش کالا و مسیر ارتباطی هندوستان و اروپا برای انگلستان اهمیت داشت. از طرف دیگر، سیاستمداران انگلیسی از گسترش اندیشههای کمونیستی روسیه و پیروزی قیامهای مستقل مردمی نگران بودند. نگهداری نیروهای نظامی در ایران هم هزینهٔ زیادی داشت.
اما چرا به حکومت قاجار تکیه نکردند؟ طبق روایت کتاب، بیکفایتی و فساد قاجار اعتماد و همراهی مردم را از میان برده بود. ناکامی قرارداد نیز نشان میداد که آگاهی و مقاومت مردم، دخالت مستقیم انگلستان را دشوار کرده است.
پس راه مطلوب آنان نفوذ از طریق حاکمی وابسته و مورد اعتماد بود؛ کسی که در ظاهر ادارهٔ کشور را در دست داشته باشد، اما اهداف انگلستان را پیش ببرد. تفاوت مهم همینجاست: برای نفوذ در تصمیمهای یک کشور، همیشه لازم نیست آن را مستقیماً اشغال یا به خاک خود اضافه کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲
انتخاب عامل نظامی کودتا
انتخاب عامل نظامی کودتا
برای اجرای کودتا، داشتن نقشه کافی نبود؛ طراحان به یک عامل نظامی همراه با اهدافشان نیاز داشتند. طبق روایت کتاب، آیرونساید، فرمانده نیروهای انگلیسی در ایران، میان نیروهای قزاق به جستوجوی فرد مناسب پرداخت.
در این انتخاب، سیدضیاءالدین طباطبایی هم نقش داشت. او سیاستمداری وابسته به انگلستان بود و دربارهٔ رضاخان اطلاعات جمعآوری کرده بود. رضاخان نیز یکی از فرماندهان نظامی قزاق بود که برای اجرای بخش نظامی کودتا مناسب تشخیص داده شد.
آیرونساید در قزوین با رضاخان دیدار کرد و با استفاده از اطلاعات سیدضیاء، او را با اهداف خود همراه ساخت. پس انتخاب رضاخان را نباید رویدادی جدا از برنامهریزی کودتا بدانیم؛ این انتخاب بخشی از آمادهسازی آن بود.
برای بهخاطر سپردن نقشها، مثل بررسی مسئولیت افراد در یک کار گروهی بپرس: چه کسی فرمانده انگلیسی بود، چه کسی اطلاعات فراهم کرد و چه کسی برای اجرای نظامی انتخاب شد؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳
ورود قزاقها به تهران
ورود قزاقها به تهران
اگر نیرویی به سوی پایتخت حرکت کند، واکنش شاه میتواند در مسیر رویدادها اثر بگذارد. پس پیش از ورود قزاقها، لازم بود زمینهٔ سیاسی این حرکت هم فراهم شود.
آیرونساید پس از آمادهکردن رضاخان، به تهران رفت. او کوشید احمدشاه را متقاعد کند که حرکت نظامی رضاخان به سوی پایتخت، برای حفظ کشور و تاجوتخت شاه لازم است. این ادعا، توجیهی بود که آیرونساید به شاه ارائه میکرد؛ نه نشانهای از هدف واقعی کودتا.
پس از این زمینهسازی، نیروهای قزاق در بامداد سوم اسفند سال وارد تهران شدند. آنها با مقاومت جدی روبهرو نشدند و نقاط حساس پایتخت را به تصرف درآوردند. تصرف این نقاط، امکان تسلط بر پایتخت را فراهم میکرد.
برای بهخاطر سپردن ترتیب ماجرا، این زنجیره را مرور کن: زمینهسازی نزد شاه ← ورود قزاقها ← تصرف نقاط حساس تهران.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳
دو نقش، دو سرنوشت
دو نقش، دو سرنوشت
حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: آیا کسی که پس از کودتا نخستوزیر شد، همان کسی بود که قدرتش پیوسته بیشتر شد؟ نه؛ مسیر این دو نفر متفاوت بود.
پس از تصرف تهران، احمدشاه زیر فشار انگلیسیها، سیدضیاءالدین طباطبایی را به نخستوزیری منصوب کرد. او چهرهٔ سیاسی کودتا بود. در سوی دیگر، رضاخان که نقش نظامی کودتا را داشت، فرمانده ارتش شد و لقب «سردار سپه» گرفت. پس نخستوزیری و فرماندهی ارتش را نباید با هم اشتباه بگیریم.
مدت کوتاهی بعد، سیدضیاء استعفا کرد و راهی اروپا شد؛ اما رضاخان در مقام وزیر جنگ باقی ماند و قدرت و نفوذش افزایش یافت. بنابراین، پایان کار دولت سیدضیاء، پایان قدرتگیری رضاخان نبود.
برای فهم این تفاوت، به یک گروه فکر کن: ممکن است مسئول رسمی گروه کنار برود، اما فردی که ابزار اجرای تصمیمها را در اختیار دارد، همچنان اثرگذار بماند. در این رویداد نیز عنوان سیاسیِ نخستوزیر، بهتنهایی نشان نمیدهد چه کسی در ادامه قدرتمندتر شد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳
نکات مهم
- انگلستان برای حفظ منافع اقتصادی و سیاسی خود، کاهش هزینهها و عبور از موانع سلطهٔ مستقیم، به دنبال حکومتی وابسته در ایران بود.
- آیرونساید با همکاری سیدضیاء، رضاخان را برای نقش نظامی کودتا برگزید و قزاقها در سوم اسفند نقاط حساس تهران را بدون مقاومت جدی تصرف کردند.
- پس از کودتا، سیدضیاء نخستوزیر و رضاخان فرمانده ارتش شد، اما با خروج سیدضیاء، رضاخان در مقام وزیر جنگ به افزایش قدرت خود ادامه داد.