۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۶ تاریخ دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«جنگ جهانی اول و ایران»: ۷ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۳ (ایران و جهان معاصر)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۷۸ تا ۹۱

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۷۸ تا ۸۰ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

زمینه‌های جنگ جهانی اول

در این درس یاد می‌گیری … توضیح بدهی چگونه توان صنعتی و نظامی به گسترش استعمار و رقابت قدرت‌ها انجامید و مردم سرزمین‌های زیر سلطه چگونه در برابر آن مقاومت کردند.

پیش از شروع

چطور ممکن است ساخت توپ‌ها و کشتی‌های جنگی پیشرفته، پیش از آغاز یک جنگ بزرگ، رقابت کشورها را در گوشه‌وکنار جهان شدیدتر کند؟

این ابزارها به دولت‌های صنعتی توان بیشتری برای تسلط بر سرزمین‌های دیگر می‌دادند. تلاش قدرت‌ها برای گسترش قلمرو و نفوذ خود، آن‌ها را به رقابت و درگیری می‌کشاند؛ رقابتی که از زمینه‌های جنگ جهانی اول بود.

از صنعت تا رقابت استعماری

از صنعت تا رقابت استعماری

فکر می‌کنی پیشرفت کارخانه‌ها چگونه می‌توانست به تصرف سرزمین‌های دوردست کمک کند؟ یکی از پاسخ‌ها، ساخت سلاح‌های پیشرفته‌تر است. انقلاب صنعتی امکان تولید توپ‌ها و کشتی‌های جنگی پیشرفته را فراهم کرد. این ابزارها توان نظامی دولت‌های استعمارگر اروپایی را افزایش دادند و گسترش سلطۀ آن‌ها بر سرزمین‌های دیگر را آسان‌تر کردند.

اما ماجرا فقط رابطۀ استعمارگر و مردم زیر سلطه نبود؛ قدرت‌های استعمارگر با یکدیگر هم رقابت می‌کردند. انگلستان و فرانسه با گسترش مستعمراتشان در آسیا، آفریقا، آمریکا و اقیانوسیه، وارد رقابت و درگیری با هم شدند.

پس زنجیرۀ اصلی را این‌طور به خاطر بسپار: پیشرفت صنعتی، توان نظامی بیشتر را ممکن کرد؛ توان نظامی بیشتر به گسترش استعمار کمک کرد؛ و گسترش مستعمرات، رقابت قدرت‌ها را شدت داد. این رقابت‌ها یکی از زمینه‌های جنگ جهانی اول بودند، نه تنها علت آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

روسیه در پی آبراه‌ها

روسیه در پی آبراه‌ها

آیا کشوری که از نظر علمی و فرهنگی از برخی رقیبانش عقب‌تر است، می‌تواند به قدرتی توسعه‌طلب تبدیل شود؟ روسیه چنین مسیری را پیمود. این کشور در سدۀ نوزدهم، با وجود عقب‌ماندگی نسبت به اروپای مرکزی و غربی، قدرت نظامی خود را بسیار تقویت کرد و به گسترش قلمرو در سمت همسایگان جنوبی روی آورد.

هدف روسیه، رسیدن به دریاهای گرم و آبراه‌های مهم بود. برای درک اهمیت آبراه، به راهی فکر کن که دسترسی به چند مسیر دیگر را ممکن می‌کند؛ کنترل چنین راهی می‌تواند قدرت و نفوذ بیشتری ایجاد کند.

ارتش روسیه برای رسیدن به این هدف، بارها به قلمرو عثمانی در بالکان و حوزۀ دریای سیاه و نیز سرزمین‌های ایرانی در دو سوی دریای خزر حمله کرد و مناطق گسترده‌ای را تصرف کرد.

پس رابطۀ اصلی را به خاطر بسپار: تقویت ارتش ← توسعه‌طلبی به سوی جنوب ← تلاش برای دستیابی به دریاها و آبراه‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

نفوذ آمریکا در همسایگان جنوبی

نفوذ آمریکا در همسایگان جنوبی

آیا گسترش نفوذ قدرت‌ها فقط به دولت‌های اروپایی محدود بود؟ نه؛ در قارۀ آمریکا هم ایالات متحده در سدۀ نوزدهم به کشوری صنعتی و قدرتمند تبدیل شد. این کشور از توان اقتصادی و نظامی خود برای نفوذ و دخالت در امور کشورهای آمریکای لاتین استفاده کرد.

برای فهم این ارتباط، تصور کن کشوری هم امکانات اقتصادی فراوان دارد و هم نیروی نظامی قدرتمند؛ چنین کشوری ابزار بیشتری برای اثرگذاشتن بر تصمیم‌های کشورهای دیگر در اختیار دارد. در اینجا، قدرت صنعتی و اقتصادی آمریکا فقط یک تحول داخلی نبود، بلکه پشتوانۀ گسترش نفوذ آن در بیرون از مرزهایش شد.

پس زنجیرۀ اصلی را به خاطر بسپار: صنعتی و قدرتمندشدن ایالات متحده ← استفاده از توان اقتصادی و نظامی ← نفوذ و مداخله در آمریکای لاتین. دقت کن که نفوذ و مداخله را نباید لزوماً به معنای تصرف مستقیم همۀ این سرزمین‌ها دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

مقاومت در برابر استعمار

مقاومت در برابر استعمار

آیا گسترش قدرت استعمارگران به این معنا بود که مردم سرزمین‌های زیر سلطه، آن را پذیرفته بودند؟ نه؛ قدرت نظامی استعمارگران نتوانست اعتراض و مقاومت مردم را از میان ببرد. در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین، جنبش‌هایی علیه سلطۀ بیگانگان شکل گرفت.

برای شناخت این مقاومت‌ها، هر جنبش را با محل، رهبر و هدفش به یاد بسپار:

  • سودان: قیام مهدیون به رهبری مهدی سودانی در برابر انگلیس.
  • الجزایر: مبارزۀ مردم به فرماندهی امیر عبدالقادر علیه ارتش فرانسه.
  • هند: همراهی مسلمانان و هندوها به رهبری مهاتما گاندی در مبارزه با استعمار.
  • آمریکای لاتین: جنبش استقلال‌طلبی مردم به رهبری سیمون بولیوار.

این جنبش‌ها در سرزمین‌های متفاوتی رخ دادند، اما وجه مشترکشان مقابله با سلطۀ بیگانگان بود. نمونۀ هند نیز نشان می‌دهد که گروه‌هایی با دین‌های متفاوت می‌توانستند برای یک هدف مشترک کنار هم قرار بگیرند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

مثال حل‌شده

چرا رقابت استعماری انگلستان و فرانسه را نمی‌توان فقط رقابتی در محدودۀ اروپا دانست؟

  1. ابتدا میان محل قرارگرفتن دولت‌های استعمارگر و محل مستعمرات آن‌ها تفاوت می‌گذاریم: انگلستان و فرانسه اروپایی بودند، اما مستعمراتشان فقط در اروپا نبود.

  2. سپس به گسترۀ مستعمرات توجه می‌کنیم: این دولت‌ها در آسیا، آفریقا، آمریکا و اقیانوسیه مستعمره داشتند.

  3. نتیجه می‌گیریم که تلاش آن‌ها برای گسترش مستعمرات، رقابت و ستیزشان را به مناطق مختلف جهان می‌کشاند.

جواب: رقابت استعماری به اروپا محدود نمی‌ماند، چون قدرت‌های اروپایی برای گسترش مستعمرات خود در قاره‌های دیگر نیز با یکدیگر رقابت و ستیز می‌کردند.

نکات مهم

  • انقلاب صنعتی با فراهم‌کردن سلاح‌های پیشرفته، گسترش استعمار و رقابت دولت‌های اروپایی بر سر مستعمرات را تقویت کرد.
  • روسیه برای دستیابی به دریاهای گرم و آبراه‌های مهم به ایران و عثمانی حمله کرد و ایالات متحده از قدرت اقتصادی و نظامی خود برای نفوذ در آمریکای لاتین بهره گرفت.
  • مردم سرزمین‌های زیر سلطه، از سودان و الجزایر تا هند و آمریکای لاتین، در برابر استعمار مقاومت کردند و جنبش‌های مبارزاتی پدید آوردند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۸۰ تا ۸۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ب) رشد اندیشۀ ملی‌گرایی و ظهور قدرت‌های جدید

در این درس یاد می‌گیری چگونه ملی‌گرایی به وحدت ایتالیا و آلمان و استقلال‌خواهی اقوام زیر سلطۀ امپراتوری‌ها کمک کرد و آلمانِ متحد چگونه به قدرتی تازه تبدیل شد.

پیش از شروع

چطور یک اندیشه می‌توانست در ایتالیا و آلمان به یکی‌شدن سرزمین‌ها کمک کند، اما در امپراتوری‌های بزرگ، گروه‌هایی را به فکر جدایی بیندازد؟

ملی‌گرایی بر پیوند مردمانی با تاریخ، فرهنگ و زبان مشترک تکیه داشت. این اندیشه، مردمِ سرزمین‌های پراکنده را به تشکیل کشوری یکپارچه تشویق می‌کرد؛ اما برای اقوام زیر سلطۀ امپراتوری‌ها، می‌توانست انگیزۀ استقلال‌خواهی باشد.

از هویت مشترک تا حکومت ملی

از هویت مشترک تا حکومت ملی

چه چیزهایی باعث می‌شود گروهی از مردم احساس کنند به یکدیگر تعلق دارند؟ زبان، خاطره‌های تاریخی و رسم‌های مشترک می‌توانند چنین پیوندی بسازند؛ حتی اگر آن مردم زیر فرمان حکومت‌های جداگانه زندگی کنند.

در سدۀ نوزدهم میلادی، اندیشۀ ملی‌گرایی در اروپا گسترش یافت. این اندیشه، مردمانی با تاریخ، فرهنگ و زبان مشترک را تشویق می‌کرد که پیوندشان را به اتحاد سیاسی تبدیل کنند؛ یعنی برای تشکیل حکومتی یکپارچه و مستقل بکوشند.

در اینجا «یکپارچه» یعنی به‌جای چند حکومت جدا، حکومتی واحد داشته باشند و «مستقل» یعنی زیر فرمان قدرتی دیگر نباشند. پس ملی‌گرایی فقط احساس علاقه به فرهنگ مشترک نبود؛ می‌توانست مردم را به تلاش برای تشکیل حکومت ملی برانگیزد. ایتالیایی‌ها، آلمانی‌ها و لهستانی‌ها از جمله مردمانی بودند که تحت تأثیر این اندیشه قرار گرفتند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

ایتالیا؛ فرصتِ اتحاد

ایتالیا؛ فرصتِ اتحاد

تصور کن بخش‌های مختلف یک سرزمین، هرکدام فرمانروای جداگانه‌ای داشته باشند؛ رسیدن به یک حکومت مشترک چقدر دشوار می‌شود؟ ایتالیا تا حدود میانۀ قرن نوزدهم چنین وضعی داشت. بخش‌های آن زیر فرمان خاندان‌های گوناگون، پاپ‌ها یا کشورهای همسایه، یعنی اتریش و فرانسه، بود.

در نیمۀ دوم این قرن، ملی‌گرایان ایتالیایی قیام کردند تا این چندپارگی را پایان دهند. اما فقط خواستِ اتحاد کافی نبود؛ آنان از رقابت اتریش و فرانسه هم بهره گرفتند. برای درک این فرصت، به دو رقیب فکر کن که چون با یکدیگر اختلاف دارند، هماهنگ‌شدنشان برای جلوگیری از کارِ گروهی دیگر دشوارتر می‌شود.

پس در وحدت ایتالیا، دو عامل را کنار هم ببین: تلاش ملی‌گرایان در داخل و بهره‌گیری از رقابت قدرت‌های خارجی. نتیجۀ این حرکت، یکپارچه‌شدن ایتالیا و شکل‌گیری حکومتی ملی و مستقل بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

پروس؛ پیشگام وحدت آلمان

پروس؛ پیشگام وحدت آلمان

آلمانی‌ها در آغاز قرن نوزدهم در ۳۹ ایالت زندگی می‌کردند. این ایالت‌ها در اتحادیه‌ای ضعیف کنار هم بودند، اما حکومت یکپارچه‌ای نداشتند. پس داشتن هویت مشترک، به‌تنهایی برای تشکیل کشوری واحد کافی نبود.

ملی‌گرایان آلمانی خواهان وحدت بودند، ولی اتریش ــ مجارستان با آن مخالفت می‌کرد؛ چون آلمانِ متحد و نیرومند را تهدیدی برای خود می‌دید و نمی‌خواست نفوذش را بر ایالت‌های آلمانی از دست بدهد.

در این میان، پروس، یکی از بزرگ‌ترین و قدرتمندترین ایالت‌های آلمانی، پیشگام شد. ویلهلم یکم، فرمانروای پروس، با کمک صدراعظمش بیسمارک، معروف به «مرد آهنین»، وحدت را عملی کرد. پروس در این مسیر با دانمارک، اتریش ــ مجارستان و فرانسه جنگید و آن‌ها را شکست داد. سرانجام در سال ۱۸۷۱ میلادی، امپراتوری آلمان تأسیس شد.

رشتۀ رویدادها را این‌طور به خاطر بسپار: خواستِ وحدت میان ملی‌گرایان ← پیشگامی پروس ← شکست قدرت‌های رقیب ← تشکیل امپراتوری آلمان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱

آلمان؛ قدرت تازه در اروپا

آلمان؛ قدرت تازه در اروپا

آلمان متحد چگونه به قدرتی تازه تبدیل شد؟ اتحاد سیاسی آغاز راه بود؛ پس از آن، آلمانی‌ها مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها را گسترش دادند، صنایع جدید برپا کردند و شبکۀ حمل‌ونقل و ارتباطات را توسعه دادند. این پیشرفت‌ها کمک کرد آلمان خیلی زود در شمار کشورهای پیشرو صنعتی اروپا قرار بگیرد.

برای فهم ارتباط این عوامل، یک کارخانه را تصور کن: به نیروی آموزش‌دیده نیاز دارد، اما باید بتواند مواد اولیه را هم دریافت کند و محصولاتش را به بازار برساند. پس آموزش، صنعت و حمل‌ونقل جدا از هم عمل نمی‌کنند؛ به یکدیگر کمک می‌کنند.

قدرت اقتصادی و صنعتی آلمان با افزایش توان نظامی آن همراه شد. آلمان به ساخت جنگ‌افزارهای پیشرفته، از توپ و هواپیما تا کشتی جنگی و زیردریایی، روی آورد. گسترش توان دریایی آن، زمینه‌ساز رقابت با انگلستان شد؛ کشوری که در آن زمان نیرومندترین نیروی دریایی را داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

ملی‌گرایی و استقلال‌خواهی

ملی‌گرایی و استقلال‌خواهی

ملی‌گرایی همیشه به معنای پیوستن سرزمین‌های جدا از هم نبود. اقوامی که زیر سلطۀ امپراتوری‌ها زندگی می‌کردند، می‌توانستند با تکیه بر هویت مشترک خود، خواهان رهایی از آن سلطه شوند. پس همان اندیشه‌ای که به اتحاد ایتالیا و آلمان کمک کرد، در امپراتوری‌های چندقومیتی زمینه‌ساز جنبش‌های جدایی‌خواهانه شد.

نتیجۀ این جنبش‌ها یکسان نبود: یونان از امپراتوری عثمانی استقلال یافت؛ مصر، عربستان، رومانی و صربستان به خودمختاری رسیدند. خودمختاری را با استقلال یکی ندان: خودمختاری یعنی داشتن اختیار ادارۀ بخشی از امور خود، نه لزوماً تشکیل کشوری کاملاً مستقل. همچنین پس از شورش اقوام اسلاو و دخالت روسیه در جنگ با عثمانی، کشور بلغارستان شکل گرفت.

اما گروه‌هایی مانند مجارها و چک‌ها در قلمرو اتریش ـ مجارستان و اوکراینی‌ها در قلمرو روسیه، با وجود خواست استقلال، سرکوب شدند. بنابراین، خواستِ تشکیل دولت ملی، به‌تنهایی موفقیت جنبش را تضمین نمی‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

مثال حل‌شده

چرا وحدت‌خواهی آلمانی‌ها و استقلال‌خواهی اقوام زیر سلطۀ امپراتوری‌ها، با وجود تفاوت ظاهری، هر دو می‌توانستند از ملی‌گرایی سرچشمه بگیرند؟

  1. نخست هدف مشترک را پیدا می‌کنیم: ملی‌گرایان می‌خواستند مردمان دارای هویت مشترک، حکومت ملی خود را داشته باشند.

  2. وضعیت آلمانی‌ها را بررسی می‌کنیم: آنان در ایالت‌های متعدد و بدون حکومتی یکپارچه زندگی می‌کردند؛ پس راه رسیدن به هدف، متحدکردن سرزمین‌ها بود.

  3. وضعیت اقوام زیر سلطۀ امپراتوری‌ها را بررسی می‌کنیم: آنان زیر فرمان حکومتی بزرگ‌تر بودند؛ پس برای تشکیل دولت ملی، خواهان رهایی از سلطۀ آن می‌شدند.

  4. نتیجه می‌گیریم که تفاوتِ شرایط سیاسی، از یک اندیشه دو خواست متفاوتِ وحدت و استقلال پدید می‌آورد.

جواب: ملی‌گرایی هدفی مشترک، یعنی داشتن حکومت ملی، ایجاد می‌کرد؛ اما رسیدن به این هدف در سرزمین‌های پراکنده می‌توانست به وحدت و در میان اقوام زیر سلطۀ امپراتوری‌ها به جدایی و استقلال‌خواهی بینجامد.

نکات مهم

  • ملی‌گرایی، مردمان دارای تاریخ، فرهنگ و زبان مشترک را به تلاش برای تشکیل حکومت ملی تشویق می‌کرد و در قلمرو امپراتوری‌ها نیز به استقلال‌خواهی انجامید، هرچند همۀ جنبش‌ها موفق نشدند.
  • ایتالیا با قیام ملی‌گرایان و بهره‌گیری از رقابت اتریش و فرانسه متحد شد و وحدت آلمان با پیشگامی پروس، رهبری ویلهلم یکم و کمک بیسمارک تحقق یافت.
  • آلمانِ متحد با توسعۀ آموزش، صنعت و ارتباطات قدرت گرفت و با افزایش توان نظامی و دریایی به رقابت با انگلستان برخاست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۸۲ تا ۸۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جنگ جهانی اول (۱۹۱۴ــ۱۹۱۸م)

در این درس یاد می‌گیری علت‌های اصلی جنگ جهانی اول را توضیح دهی و نشان دهی چرا قتل ولیعهد اتریش و همسرش بهانۀ آغاز جنگ بود، نه علت اصلی آن.

پیش از شروع

چطور کشته‌شدن دو نفر در سارایوو توانست جنگی به راه بیندازد که چندین کشور را درگیر کند؟

اروپا پیش از این حادثه هم گرفتار رقابت بر سر قدرت، سرزمین و تسلیحات بود و کشورها با یکدیگر پیمان‌های سیاسی و نظامی بسته بودند. قتل ولیعهد اتریش و همسرش بهانۀ آغاز جنگ شد؛ حمایت کشورها از هم‌پیمانانشان، درگیری اتریش و صربستان را به جنگی گسترده تبدیل کرد.

قدرت‌طلبی آلمان و افزایش دشمنی‌ها

قدرت‌طلبی آلمان و افزایش دشمنی‌ها

چرا پیشرفت یک کشور ممکن است با افزایش دشمنی‌ها همراه شود؟ آلمان با گسترش آموزش، صنعت و توان نظامی نیرومند شده بود و می‌خواست به قدرتی جهانی تبدیل شود. اما محدودیت سرزمین و منابع طبیعی را مانعی در برابر این خواسته می‌دید؛ بنابراین دو راه در پیش گرفت:

  • گسترش نفوذ در اروپا: این سیاست، تنش با همسایگان را بیشتر کرد؛ از جمله دشمنی با فرانسه بر سر دو ایالت مرزی آلزاس و لورن و کشمکش با روسیه بر سر بالکان.
  • افزایش مستعمرات: آلمان در این مسیر با قدرت‌های استعمارگر دیگر، به‌ویژه انگلستان، روبه‌رو شد؛ چون آنها هم به دنبال گسترش قلمرو و منافع خود بودند.

برای فهم این رقابت، بازاری را تصور کن که چند فروشنده برای به‌دست‌آوردن مشتری‌های بیشتر تلاش می‌کنند؛ گسترش سهم یکی می‌تواند منافع دیگری را تهدید کند. در رقابت قدرت‌ها نیز مسئله فقط پیشرفت آلمان نبود؛ تلاش برای گسترش نفوذ و مستعمرات، منافع دیگر کشورها را به چالش می‌کشید و دشمنی می‌آفرید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

صلح مسلح و صف‌بندی قدرت‌ها

صلح مسلح و صف‌بندی قدرت‌ها

ممکن است جنگی در کار نباشد، اما کشورها پیوسته خود را برای جنگ آماده کنند! پیش از جنگ جهانی اول، اروپا چنین وضعی داشت؛ به همین دلیل این دوره را صلح مسلح می‌نامند. «صلح» یعنی هنوز جنگی میان این قدرت‌ها آغاز نشده بود و «مسلح» یعنی کشورها از ترس یکدیگر سلاح‌های پیشرفته می‌ساختند و انبار می‌کردند؛ به‌ویژه آلمان و انگلستان.

آمادگی فقط به سلاح محدود نبود. کشورها با پیمان‌های سیاسی و نظامی برای خود هم‌پیمان پیدا می‌کردند. دو صف اصلی شکل گرفت:

  • اتحاد مثلث: آلمان، اتریش و ایتالیا.
  • اتفاق مثلث: انگلستان، روسیه و فرانسه.

فرض کن دو گروه هنوز با هم درگیر نشده‌اند، اما هرکدام وسایل دفاعی جمع می‌کند و از دوستانش قول پشتیبانی می‌گیرد؛ نبودِ درگیری لزوماً نشانۀ اعتماد و آرامش نیست.

این فهرست، صف‌بندی نخستین کشورهاست؛ ایتالیا بعداً در سال 19151915 از اتحاد مثلث جدا شد و به اتفاق مثلث پیوست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

بالکان؛ محل رقابت قدرت‌ها

بالکان؛ محل رقابت قدرت‌ها

چرا ضعیف‌شدن یک امپراتوری می‌تواند رقابت کشورهای دیگر را بیشتر کند؟ بالکان، شبه‌جزیره‌ای در جنوب شرقی اروپا، نمونه‌ای از این وضعیت بود. این منطقه زیر سلطۀ عثمانی قرار داشت و گروه‌های قومی مانند صرب‌ها و اسلاوها و گروه‌های مذهبی مانند مسیحیان در آن زندگی می‌کردند.

با کاهش قدرت عثمانی، کشورهای اروپایی به بهانۀ حمایت از این اقلیت‌ها، دخالت خود را در بالکان افزایش دادند. این دخالت‌ها به «مسئلۀ شرق» معروف شد و به‌تدریج به جدایی بالکان از عثمانی انجامید؛ اما جدایی به معنای پایان رقابت نبود: اتریش ادارۀ بوسنی و هرزگوین را به دست گرفت و صربستان و رومانی، با وجود استقلال، زیر نفوذ روسیه بودند.

مثل وقتی که با کناررفتن مسئول یک گروه، چند نفر برای هدایت آن رقابت می‌کنند، عقب‌نشینی عثمانی هم میدان رقابت قدرت‌ها را باز کرد. پس نکتۀ اصلی این است: سلطۀ عثمانی کاهش یافت، اما کشمکش بر سر نفوذ در بالکان ادامه پیدا کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

از حادثۀ سارایوو تا جنگ جهانی

از حادثۀ سارایوو تا جنگ جهانی

چطور یک ترور در بالکان، کشورهای دیگر را هم وارد جنگ کرد؟ در 2828 ژوئن 19141914، ولیعهد اتریش و همسرش هنگام سفر به سارایوو، پایتخت بوسنی، به دست یک ملی‌گرای صرب کشته شدند. دولت اتریش تصمیم به واکنش شدید گرفت و سرانجام به صربستان اعلان جنگ داد.

اما درگیری به همین دو کشور محدود نماند. پیمان‌های سیاسی و نظامی، کشورها را به یکدیگر پیوند داده بودند؛ قدرت‌های عضو اتحاد و اتفاق مثلث به حمایت از هم‌پیمانان خود برخاستند و در برابر یکدیگر قرار گرفتند. مثل درگیری میان دو نفر که با ورود دوستان دو طرف، گسترده‌تر می‌شود؛ البته اینجا پای دولت‌ها و ارتش‌ها در میان بود.

پس باید علت‌های زمینه‌ساز را از بهانۀ آغاز جنگ جدا کنیم: رقابت‌ها، دشمنی‌ها و مسابقۀ تسلیحاتی از قبل وجود داشت؛ قتل سارایوو جرقه‌ای بود که این وضعیت پرتنش را به جنگ تبدیل کرد. برخلاف انتظار طرف‌ها برای پیروزی سریع، جنگ تا سال 19181918، به مدت 44 سال، ادامه یافت و از اروپا به غرب آسیا و برخی مستعمرات نیز گسترش پیدا کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «وقتی صربستان و رومانی مستقل شدند، دیگر دلیلی برای ادامۀ بحران بالکان وجود نداشت.» با استفاده از شرایط منطقه توضیح بده چرا این نتیجه‌گیری درست نیست.

  1. ابتدا استقلال یک کشور را از پایان نفوذ خارجی جدا می‌کنیم؛ ممکن است کشوری مستقل باشد، اما همچنان زیر نفوذ قدرتی دیگر قرار بگیرد.

  2. صربستان و رومانی پس از استقلال نیز تحت نفوذ روسیه بودند؛ بنابراین رقابت قدرت‌های خارجی از منطقه حذف نشده بود.

  3. اتریش ادارۀ بوسنی و هرزگوین را در دست داشت و سیاست‌هایش مانع اهداف ملی‌گرایان صرب می‌شد.

  4. پس استقلال برخی سرزمین‌ها فقط بخشی از وضعیت را تغییر داده بود؛ رقابت خارجی و تعارض خواسته‌های ملی‌گرایان همچنان بحران را زنده نگه می‌داشت.

جواب: خیر؛ استقلال بعضی سرزمین‌های بالکان به معنای پایان بحران نبود، زیرا نفوذ و رقابت قدرت‌های اروپایی ادامه داشت و خواسته‌های ملی‌گرایان نیز با منافع این قدرت‌ها برخورد می‌کرد.

نکات مهم

  • تلاش آلمان برای گسترش نفوذ و مستعمرات، همراه با اختلافات مرزی، دشمنی آن را با قدرت‌های دیگر افزایش داد.
  • مسابقۀ تسلیحاتی و پیمان‌های سیاسی و نظامی در دورۀ صلح مسلح، اروپا را به دو صف رقیب تقسیم کرد.
  • بحران بالکان زمینۀ تنش را فراهم کرده بود و حادثۀ سارایوو با فعال‌شدن پشتیبانی هم‌پیمانان، به آغاز جنگی گسترده انجامید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۸۵ تا ۸۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

انقلاب روسیه

در این درس یاد می‌گیری چگونه نارضایتی داخلی و جنگ جهانی اول به انقلاب روسیه کمک کردند، حکومت بلشویکی چه تغییراتی ایجاد کرد و پایان جنگ چگونه بر آلمان و نقشهٔ سیاسی غرب آسیا اثر گذاشت.

پیش از شروع

اگر حکومتی با وعدهٔ «صلح» به قدرت برسد و کشورش را از جنگ جهانی بیرون بکشد، آیا مردمش حتماً به آرامش می‌رسند؟

در روسیه چنین نشد؛ لنین با متحدین صلح کرد و سربازان روسی را از جبهه‌ها بیرون کشید، اما پس از آن جنگ داخلی آغاز شد. برای فهمیدن این اتفاق، باید ببینیم چرا مردم از تزار ناراضی بودند و بلشویک‌ها چگونه قدرت گرفتند.

ریشه‌های نارضایتی از تزار

ریشه‌های نارضایتی از تزار

تصور کن هزینه و زحمت کاری بر دوش تو باشد، اما سودش به گروه کوچکی برسد؛ چه احساسی پیدا می‌کنی؟ بسیاری از مردم روسیه با وضعیتی شبیه این روبه‌رو بودند.

تزارها، یعنی فرمانروایان روسیه، برای گسترش قدرت و به‌دست‌آوردن مستعمرات وارد جنگ‌های متعدد شدند. بار جنگ‌ها بر دوش مردم بود، اما ثروت حاصل از توسعه‌طلبی، فاصلهٔ طبقاتی را بیشتر می‌کرد. این نابرابری، مخالفت با حکومت را گسترش داد و سرانجام حکومت را به پذیرش اصلاحات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در سال 19051905 میلادی واداشت.

اما همهٔ مخالفان به اصلاحات قانع نبودند. مخالفان مارکسیست خواهان حذف سرمایه‌داری خصوصی و ادارهٔ کارخانه‌ها و زمین‌های کشاورزی به‌دست کارگران و کشاورزان بودند. در میان آنان، بلشویک‌ها می‌گفتند روش‌های مسالمت‌آمیز کافی نیست؛ باید انقلابی بنیادین رخ دهد و اشراف از قدرت کنار بروند.

پس اختلاف فقط بر سر «مخالفت با تزار» نبود؛ مخالفان دربارهٔ راه تغییر حکومت و جامعه نیز هم‌نظر نبودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

جنگ؛ فرصتی برای انقلاب

جنگ؛ فرصتی برای انقلاب

اگر شمار زیادی از کشاورزان و کارگران به جبهه بروند، چه کسی باید غذا و کالاهای مورد نیاز مردم را تولید کند؟ جنگ جهانی اول حکومت تزار را با همین مشکل روبه‌رو کرد.

در سال 19171917 میلادی، تزار پانزده میلیون نفر را به جبهه فراخواند که بیشترشان کارگر و کشاورز بودند. دور شدن آنان از مزرعه و کارخانه، تولید کالاهای مورد نیاز را دچار مشکل کرد. مثل وقتی که بیشتر کارکنان یک نانوایی نباشند و نان کافی به دست مشتریان نرسد؛ با این تفاوت که اینجا مشکل در مقیاس یک کشور بود. فشار زندگی، خشم عمومی و شورش علیه حکومت را افزایش داد.

آلمان هم از این ناآرامی سود می‌برد: روسیه دشمنش در جنگ بود و درگیری داخلی، توان روسیه را در جبهه کاهش می‌داد. بنابراین، آلمان مخالفان را تقویت کرد و به رهبران تبعیدی بلشویک کمک کرد به روسیه بازگردند. پس جنگ، هم نارضایتی داخلی را تشدید کرد و هم برای فعالیت انقلابی فرصت فراهم آورد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

از پیروزی بلشویک‌ها تا تشکیل شوروی

از پیروزی بلشویک‌ها تا تشکیل شوروی

آیا خروج از جنگ با کشورهای دیگر، پایان همهٔ درگیری‌هاست؟ سرگذشت روسیه نشان می‌دهد که لزوماً این‌طور نیست.

بلشویک‌ها به رهبری لنین با شعارهایی مانند «صلح، زمین، نان» توانستند شورشیان را همراه کنند و قدرت را به دست بگیرند. این شعارها به خواسته‌های مردمی اشاره داشت که از جنگ، کمبود کالا و نابرابری خسته بودند.

حکومت جدید، شیوهٔ ادارهٔ کشور را کمونیستی اعلام کرد. هدفش این بود که ادارهٔ زمین‌های کشاورزی را از مالکان به شوراهای کشاورزان و مالکیت کارخانه‌ها و معادن را از سرمایه‌داران به شوراهای کارگران منتقل کند.

لنین برای عملی‌کردن وعدهٔ صلح، در برابر واگذاری سرزمین‌های وسیع به متحدین، با آنان صلح کرد و سربازان روسی را از جبهه‌ها بیرون کشید. اما پایان جنگ خارجی، به معنای آرامش داخلی نبود: روسیه گرفتار جنگ داخلی شد. دولت کمونیستی پس از سرکوب مخالفان و برقراری اتحاد، تشکیل «اتحاد جماهیر شوروی» را از روسیه و مناطق متعلق به امپراتوری پیشین اعلام کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

پایان جنگ و پیمان ورسای

پایان جنگ و پیمان ورسای

آمریکا از آغاز جنگ جهانی اول مستقیماً در نبردها شرکت نداشت؛ اما پس از گذشت حدود سه سال، به آلمان اعلان جنگ داد. ورود نیروهای تازه‌نفس آمریکایی، توان متفقین را افزایش داد و ابتکار عمل را به دست آنان سپرد. دولت‌های متحد یکی پس از دیگری تسلیم شدند و جنگ در نوامبر 19181918 میلادی، برابر با پاییز 12971297 شمسی، پایان یافت.

اما پایان نبردها، پایان تصمیم‌گیری دربارهٔ شکست‌خوردگان نبود. نمایندگان کشورها در کاخ ورسای نزدیک پاریس گرد آمدند تا دربارهٔ صلح مذاکره کنند. توافق‌های حاصل شامل چند قرارداد بود که پیمان با آلمان اهمیت ویژه‌ای داشت.

برای به‌خاطر سپردن پیامدهای این پیمان برای آلمان، سه دسته را جدا کن:

  • سرزمینی: مستعمراتش میان متفقین تقسیم شد و بخش‌هایی از خاکش به فرانسه و لهستان رسید.
  • مالی: موظف شد به دولت‌های متفق غرامت، یعنی خسارت جنگ، بپردازد.
  • نظامی: ناچار شد توان نظامی خود را محدود نگه دارد.

پس ورسای فقط اعلام پایان جنگ نبود؛ دربارهٔ سرزمین، هزینه‌ها و قدرت نظامی آلمان نیز تعیین تکلیف می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

نقشهٔ تازهٔ غرب آسیا

نقشهٔ تازهٔ غرب آسیا

نقشه‌های سیاسی ثابت نیستند؛ جنگ و توافق دولت‌ها می‌تواند مرزها و قلمرو نفوذ آن‌ها را تغییر دهد. سرنوشت عثمانی در جنگ جهانی اول نمونه‌ای از این دگرگونی است.

عثمانی به متحدین پیوست، اما سرانجام نیروهای متفقین آن را اشغال کردند. خروج روسیه از جنگ نیز فرصت مناسبی برای انگلستان و فرانسه فراهم کرد تا سرزمین‌های عثمانی را میان خود تقسیم کنند. این دو دولت پیش از پایان جنگ، توافقی محرمانه به نام سایکس‌پیکو بسته بودند و بعداً آن را در مذاکرات ورسای آشکار کردند و در توافقات نهایی گنجاندند.

با فروپاشی عثمانی، نقشهٔ منطقه تغییر کرد و کشورهای کنونی ترکیه، عراق، سوریه، اردن، فلسطین و لبنان شکل گرفتند. عراق، اردن و فلسطین زیر نفوذ انگلستان قرار گرفتند؛ سوریه و لبنان زیر کنترل فرانسه رفتند.

پس اگر امروز روی نقشه، عراق و سوریه را جدا می‌بینی، برای فهم پیشینهٔ این جدایی باید به فروپاشی عثمانی و توافق قدرت‌های پیروز هم توجه کنی. شکل‌گیری کشورهای جداگانه لزوماً به معنای رهایی از نفوذ خارجی نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون لنین روسیه را از جنگ جهانی اول خارج کرد، پس مردم روسیه بلافاصله به صلح و آرامش رسیدند.» چگونه با شواهد درس این نتیجه‌گیری را بررسی می‌کنی؟

  1. ابتدا دو موضوع را جدا می‌کنیم: جنگ با کشورهای دیگر و درگیری گروه‌ها در داخل کشور.

  2. لنین با واگذاری سرزمین‌های وسیع به متحدین و بستن قرارداد صلح، سربازان روسی را از جبهه‌های جنگ جهانی خارج کرد.

  3. با این حال، درگیری داخلی ادامه یافت؛ پس خروج از جنگ جهانی به‌تنهایی برای برقراری آرامش کافی نبود.

  4. دولت کمونیستی پس از سرکوب مخالفان داخلی و برقراری اتحاد، تشکیل اتحاد جماهیر شوروی را اعلام کرد؛ بنابراین نتیجه‌گیری دانش‌آموز درست نیست.

جواب: پایان جنگ خارجی لزوماً به معنای آرامش داخلی نبود؛ روسیه از جنگ جهانی خارج شد، اما درگیری با مخالفان داخلی ادامه یافت.

نکات مهم

  • جنگ‌های توسعه‌طلبانه و نابرابری طبقاتی نارضایتی از تزار را پدید آوردند و جنگ جهانی اول با بحران تولید و کمک آلمان به مخالفان، فرصت انقلاب را گسترش داد.
  • بلشویک‌ها به رهبری لنین تغییر مالکیت و خروج از جنگ را دنبال کردند، اما روسیه پیش از تشکیل اتحاد جماهیر شوروی گرفتار جنگ داخلی شد.
  • ورود آمریکا به برتری متفقین کمک کرد و پس از جنگ، پیمان ورسای آلمان را محدود ساخت و فروپاشی عثمانی همراه با توافق انگلستان و فرانسه نقشهٔ غرب آسیا را تغییر داد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۸۶ تا ۸۷ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پایان جنگ

در این درس یاد می‌گیری … پیامدهای سیاسی، انسانی و اقتصادی جنگ جهانی اول را توضیح بدهی و ارتباط پیمان ورسای، فروپاشی عثمانی و تشکیل جامعۀ ملل را با نظم پس از جنگ بشناسی.

پیش از شروع

وقتی جنگ جهانی اول تمام شد، آیا برای مردم و کشورهای درگیر واقعاً همه‌چیز تمام شده بود؟

پایان نبردها به معنای پایان پیامدهای جنگ نبود؛ سرزمین‌ها تقسیم شدند، مرزها تغییر کردند و مردم با خسارت‌های گسترده تنها ماندند. حتی تشکیل نهادی بین‌المللی هم نتوانست از وقوع جنگ جهانی دیگری جلوگیری کند.

ورسای؛ صلح با شروط پیروزمندان

ورسای؛ صلح با شروط پیروزمندان

ممکن است جنگ تمام شود، اما تصمیم‌های پس از آن برای سال‌ها سرنوشت کشورها را تغییر دهد. پس از جنگ جهانی اول، نمایندگان کشورها در کاخ ورسای پاریس گرد آمدند تا قراردادهای صلح را تنظیم کنند. پیمان صلح شامل چند قرارداد بود؛ در میان آن‌ها، قرارداد با آلمان اهمیت بیشتری داشت.

آلمان چه چیزهایی را از دست داد و چه تعهدهایی پذیرفت؟

  • مستعمراتش میان متفقین تقسیم شد.
  • بخش‌هایی از خاکش به فرانسه و لهستان واگذار شد.
  • موظف شد به دولت‌های متفق غرامت، یعنی پولی برای جبران خسارت، بپردازد.
  • باید توان نظامی خود را محدود نگه می‌داشت.

برای فهم تفاوت این شروط، بودجۀ یک خانواده را تصور کن: پرداخت بدهی، پولِ در دسترس آن را کم می‌کند. غرامت هم تعهدی مالی بود؛ اما محدودیت نظامی مستقیماً قدرت ارتش آلمان را کاهش می‌داد. پس ورسای فقط اعلام پایان نبرد نبود؛ شرایط صلح را به سود پیروزمندان تنظیم می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

نقشۀ تازۀ غرب آسیا

نقشۀ تازۀ غرب آسیا

جنگ فقط سرنوشت آلمان را تغییر نداد؛ در همسایگی ایران هم نقشۀ سیاسی دگرگون شد. امپراتوری عثمانی در جنگ به متحدین پیوست، اما سرانجام نیروهای متفقین سرزمین‌های آن را اشغال کردند. خروج روسیه از جنگ پس از انقلاب نیز فرصت بیشتری به انگلستان و فرانسه داد تا برای تقسیم سرزمین‌های عثمانی برنامه‌ریزی کنند.

این دو کشور پیش از پایان جنگ توافقی محرمانه به نام «سایکس‌پیکو» بستند. پس تغییرات پس از جنگ، بدون نقشۀ قبلی نبود! آنان این توافق را در مذاکرات ورسای آشکار کردند و در توافق‌های نهایی گنجاندند.

با فروپاشی عثمانی، نقشۀ منطقه تغییر کرد و کشورهای امروزی ترکیه، عراق، سوریه، اردن، فلسطین و لبنان شکل گرفتند. عراق، اردن و فلسطین در حوزۀ نفوذ انگلستان قرار گرفتند؛ سوریه و لبنان زیر کنترل فرانسه رفتند.

برای فهم این تغییر، دو نقشه را در ذهن کنار هم بگذار: در نقشۀ پیش از جنگ، قلمرو پهناور عثمانی را می‌بینی؛ در نقشۀ پس از جنگ، مرزهای تازه و حوزه‌های نفوذ قدرت‌های پیروز را. شکل‌گیری کشورها لزوماً به معنای استقلال کامل آن‌ها نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

جامعۀ ملل؛ نهادی ناکام

جامعۀ ملل؛ نهادی ناکام

اگر پس از یک درگیری، شورایی برای جلوگیری از تکرار آن تشکیل شود، آیا وجود شورا به‌تنهایی کافی است؟ برای شناخت جامعۀ ملل هم باید میان «تشکیل یک نهاد» و «موفقیت آن» فرق بگذاریم.

پس از جنگ جهانی اول، فاتحان جنگ این نهاد را با عضویت چهل کشور در ژنو سوئیس تأسیس کردند. جامعۀ ملل شکل اولیۀ سازمان ملل بود؛ پس این دو را یک سازمان با نام‌های متفاوت ندان.

عنوان «صلح و امنیت جهانی» برای این نهاد مطرح بود، اما کتاب تأکید می‌کند که قدرت‌های پیروز می‌خواستند برتری خود را حفظ کنند و نگذارند رقیبانشان قدرت بگیرند. بنابراین، برای فهم نقش آن باید به منافع بنیان‌گذارانش هم توجه کنیم.

نتیجۀ عملی چه بود؟ جامعۀ ملل نتوانست جلوی درگیری و زیاده‌خواهی قدرت‌ها را بگیرد و از وقوع جنگ جهانی دوم جلوگیری کند. پس تأسیس نهادی بین‌المللی، به‌خودی‌خود تضمین‌کنندۀ صلح نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

هزینۀ جنگ برای مردم

هزینۀ جنگ برای مردم

وقتی جنگ تمام می‌شود، آیا آسیب‌هایش هم همان روز پایان می‌یابد؟ برای فهم هزینۀ جنگ جهانی اول، نباید فقط به میدان نبرد نگاه کنیم. طبق آمار رسمی، بیش از 99 میلیون نظامی کشته شدند و ده‌ها میلیون نظامی نیز مجروح، اسیر یا مفقود شدند؛ اما رنج جنگ به سربازان محدود نماند.

ویرانی اقتصاد، زندگی مردم عادی را هم تهدید می‌کرد. تصور کن مزرعه‌ای دیگر محصول ندهد یا کارخانه‌ای از کار بیفتد؛ در این صورت، تأمین غذا و درآمد خانواده‌ها دشوار می‌شود. جنگ با تخریب منابع و مراکز تولیدی و مالی، چنین مشکلاتی را در اروپا و مناطق دیگر جهان گسترش داد.

میلیون‌ها غیرنظامی نیز بر اثر حملات یا پیامدهای جنگ، مانند کمبود غذا و شیوع بیماری‌های همه‌گیر، کشته، زخمی، بیمار یا آواره شدند. آسیب‌های روحی هم بخشی از این رنج بود. بنابراین، تعداد کشته‌های نظامی به‌تنهایی نشان‌دهندۀ تمام هزینۀ انسانی جنگ نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

مثال حل‌شده

کسی می‌گوید: «وقتی جنگ جهانی اول تمام شد و جامعۀ ملل تشکیل شد، هم صلح پایدار برقرار شد و هم زندگی مردم به حالت عادی برگشت.» با شواهد درس، این نظر را بررسی کن.

  1. ادعا را به دو بخش تقسیم می‌کنیم: برقرار شدن صلح پایدار و عادی شدن زندگی مردم.

  2. برای بخش اول، نتیجۀ کار جامعۀ ملل را می‌سنجیم؛ این نهاد نتوانست مانع درگیری قدرت‌ها و وقوع جنگ جهانی دوم شود.

  3. برای بخش دوم، به ویرانی مراکز اقتصادی، کمبود غذا، بیماری و آوارگی توجه می‌کنیم؛ توقف نبردها به‌تنهایی این آسیب‌ها را برطرف نمی‌کرد.

  4. نتیجه می‌گیریم که پایان جنگ و تأسیس یک نهاد بین‌المللی، به‌تنهایی برای تضمین صلح و بهبود فوری زندگی مردم کافی نبود.

جواب: نه؛ پایان درگیری نظامی الزاماً به معنای صلح پایدار و بازگشت زندگی عادی نبود، چون رقابت قدرت‌ها ادامه داشت و آسیب‌های انسانی و اقتصادی با توقف نبردها فوراً برطرف نمی‌شد.

نکات مهم

  • پیمان ورسای با تحمیل غرامت، محدودیت نظامی و واگذاری سرزمین‌ها و مستعمرات آلمان، شرایط صلح را به سود پیروزمندان شکل داد.
  • فروپاشی عثمانی نقشۀ سیاسی غرب آسیا را تغییر داد و جامعۀ مللِ تشکیل‌شده به ابتکار فاتحان نیز نتوانست از جنگ جهانی دوم جلوگیری کند.
  • هزینۀ جنگ، علاوه بر تلفات نظامیان، شامل آسیب به غیرنظامیان، ویرانی اقتصادی، کمبود غذا، بیماری و آوارگی بود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۸۷ تا ۹۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ایران در جنگ جهانی اول

در این درس یاد می‌گیری چگونه بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول نقض شد، ایرانیان چگونه در برابر اشغالگران مقاومت کردند و جنگ چه پیامدهای انسانی، اقتصادی و سیاسی برای کشور داشت.

پیش از شروع

چطور ممکن است کشوری در جنگ اعلام بی‌طرفی کند، اما هم اشغال شود و هم مردمش گرفتار قحطی و مرگ شوند؟

ایران در جنگ جهانی اول اعلام بی‌طرفی کرد، اما قدرت‌های درگیر این تصمیم را نادیده گرفتند و بخش‌هایی از کشور را اشغال کردند. ضعف حکومت مرکزی، دخالت بیگانگان و اقداماتی مانند جمع‌آوری غله برای نیروهای جنگی، باعث شد جنگی که ایران آغاز نکرده بود، زندگی ایرانیان را ویران کند.

بی‌طرفیِ نقض‌شده

بی‌طرفیِ نقض‌شده

اگر کشوری بگوید «من در جنگ شما شرکت نمی‌کنم»، آیا حتماً از آسیب جنگ در امان می‌ماند؟ وضعیت ایران نشان می‌دهد که اعلام بی‌طرفی با توان حفظ آن یکسان نیست.

هنگام آغاز جنگ جهانی اول، حکومت مشروطه گرفتار اختلاف‌های سیاسی، ضعف دستگاه اداری و نظامی و مشکلات اقتصادی بود. دخالت روزافزون قدرت‌های خارجی هم توان حکومت را برای برقراری نظم و امنیت کمتر می‌کرد.

دولت ایران اعلام بی‌طرفی کرد؛ یعنی نمی‌خواست وارد جنگِ طرف‌های درگیر شود. اما انگلستان و روسیه این تصمیم را رعایت نکردند. در اوایل جنگ، مأموران آلمانی در ایران علیه دولت‌های اتفاق مثلث فعالیت می‌کردند. انگلستان و روسیه این فعالیت‌ها را بهانهٔ لشکرکشی قرار دادند.

پس دو نکته را جدا نگه دار: فعالیت مأموران آلمانی، بهانهٔ اعلام‌شده برای لشکرکشی بود؛ ضعف حکومت ایران نیز دفاع از بی‌طرفی کشور را دشوار می‌کرد. فعالیت این مأموران به معنای ورود رسمی دولت ایران به جنگ نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

اشغال کشور و مهاجرت ملیون

اشغال کشور و مهاجرت ملیون

برای دنبال‌کردن ماجرا، نقشۀ ایران را در ذهنت مجسم کن: جنوب، شمال و غرب هرکدام با حضور نیروهای خارجی روبه‌رو شدند.

  • جنوب: انگلستان با افسران انگلیسی و نیروهای هندی، «پلیس جنوب» را تشکیل داد.
  • شمال: ارتش روسیه بخش بزرگی از نیمۀ شمالی ایران را اشغال کرد.
  • غرب: ارتش عثمانی وارد شد و با نیروهای اتفاق مثلث جنگید.

روسیه و انگلستان در قرارداد 19151915 نیز ایران را میان خود تقسیم کردند؛ شمال را سهم روسیه و جنوب را سهم انگلستان دانستند. این توافق میان اشغالگران بود، نه نشانۀ رضایت ایران.

وقتی ارتش روسیه به تهران نزدیک شد، شماری از ملیون، از جمله نمایندگان مجلس، وزیران و شخصیت‌های مذهبی، به کرمانشاه رفتند و دولت موقت ملی تشکیل دادند. دقت کن: این به معنای انتقال کامل حکومت ایران به کرمانشاه نبود؛ گروهی از چهره‌های سیاسی و مذهبی چنین دولتی تشکیل دادند.

این دولت دوام نیاورد: پس از شکست سپاه عثمانی از نیروهای اتفاق مثلث، فروپاشید و اعضایش پراکنده شدند. پس زنجیرۀ رویدادها را این‌طور به خاطر بسپار: نزدیک‌شدن روس‌ها به تهران ← مهاجرت ملیون ← تشکیل دولت موقت ملی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

مقاومت از دل مردم

مقاومت از دل مردم

آیا ناتوانی حکومت در مقابله با اشغالگران به معنای تسلیم‌شدن همۀ مردم بود؟ در ایرانِ دوران جنگ جهانی اول، چنین نشد. حکومت قاجار نه توان کافی برای مقابله داشت و نه ارادۀ محکمی؛ اما مردم و به‌ویژه عشایر، خود به میدان آمدند. فتوای مراجع تقلید نیز در شکل‌گیری این مقاومت‌ها اثر داشت.

برای شناخت این ایستادگی، سه نمونه را به خاطر بسپار:

  • رئیس‌علی دلواری فرماندهی مبارزان تنگستانی، دشتستانی و دشتی را در نبرد با انگلیسی‌ها بر عهده داشت.
  • ناصر دیوان کازرونی رهبری مردم کازرون را در مبارزه با نیروهای انگلیسی به دست گرفت.
  • عشایر عرب خوزستان در رویدادی معروف به «نبرد جهاد» با نیروهای بیگانه جنگیدند.

وجه مشترک این حرکت‌ها، دفاع از استقلال کشور با تکیه بر نیروهای مردمی و رهبری محلی بود. پس هنگام بررسی واکنش ایران به اشغال، عملکرد حکومت را با واکنش مردم یکی ندانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

از کمبود غله تا فاجعهٔ انسانی

از کمبود غله تا فاجعهٔ انسانی

تصور کن نانوایی‌های یک شهر هنوز باز باشند، اما آرد کافی به آن‌ها نرسد؛ داشتن پول هم لزوماً به معنای پیدا کردن نان نیست. در ایرانِ دوران جنگ، کمبود غله زندگی مردم را به‌شدت تهدید کرد.

طبق گزارش‌هایی که کتاب به آن‌ها اشاره می‌کند، نیروهای متفقین برای تأمین غذای خود، مقدار زیادی از غلهٔ ایران را خریدند، جمع‌آوری و انبار کردند. این کار از عوامل اصلی کمبود غله بود، نه تنها عامل آن. سیاست‌ها و اقدامات انگلستان و روسیه نیز در فراهم‌شدن زمینهٔ قحطی نقش داشت.

زنجیرهٔ پیامدها را دنبال کن: کمبود غذا ← گرسنگی و سوءتغذیه ← بیماری و مرگ‌ومیر گسترده. بنابراین، آسیب جنگ فقط کشته‌شدن در میدان نبرد نبود؛ مردمی که در آغاز جنگ نقشی نداشتند، از پیامدهای آن جان باختند.

اما چند نفر؟ به دلیل ضعف آمارگیری، شمار دقیق قربانیان روشن نیست. نامعلوم‌بودن عدد دقیق، به معنای ناچیزبودن فاجعه نیست؛ گزارش‌ها از کاهش شدید جمعیت خبر می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

آسیب به دولت و مشروطه

آسیب به دولت و مشروطه

اگر در یک مدرسه، مدیریت نتواند تصمیم‌هایش را اجرا کند و شورای مدرسه هم تشکیل نشود، رسیدگی به مشکلات دشوارتر می‌شود. در مقیاسی بزرگ‌تر، جنگ و اشغال چنین آسیبی به ادارهٔ ایران زد.

حکومت مرکزی پیش از جنگ هم ضعیف بود؛ اشغال کشور و آشفتگی‌های ناشی از جنگ، توان ادارهٔ کشور و اجرای تصمیم‌های دولت را کمتر کرد. پس جنگ ضعف حکومت را از صفر به وجود نیاورد، بلکه آن را شدیدتر کرد.

از سوی دیگر، مجلس شورای ملی تعطیل شد. مجلس یکی از پایه‌های نظام مشروطه بود؛ نمایندگان در آن قانون تصویب می‌کردند و بر کار دولت نظارت داشتند. با تعطیلی مجلس، این راه قانون‌گذاری و نظارت نیز از کار افتاد و مشروطه ضعیف‌تر شد.

بنابراین، برای شناخت پیامدهای جنگ فقط به گرسنگی، بیماری و ویرانی نگاه نکن؛ آسیب به نهادهای اداره‌کنندهٔ کشور هم بخشی از این فاجعه بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

مثال حل‌شده

در گزارش یحیی دولت‌آبادی از مسیر تبریز تا زنجان، روستاهای خالی از سکنه، لاشهٔ حیوانات بارکش و گورستان‌های تازه دیده می‌شود. این نشانه‌ها چگونه به شناخت پیامدهای جنگ کمک می‌کنند و آیا برای تعیین شمار دقیق قربانیان ایران کافی‌اند؟

  1. ابتدا شواهد را جدا می‌کنیم: خالی‌شدن روستاها، تلف‌شدن حیوانات بارکش و پدیدآمدن گورستان‌های تازه.

  2. گورستان‌های تازه و روستاهای خالی با مرگ‌ومیر و ازهم‌گسیختگی زندگی مردم سازگارند؛ البته خالی‌بودن روستا به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همهٔ ساکنان آن جان باخته‌اند.

  3. تلف‌شدن حیوانات بارکش نیز نشانه‌ای از آسیب به امکانات حمل‌ونقل و معیشت روستاییان است.

  4. این مشاهدات را کنار مطالب درس می‌گذاریم: قحطی، سوءتغذیه و بیماری، هم به جان مردم و هم به زندگی اقتصادی آنان آسیب زدند.

  5. در پایان، محدودیت سند را در نظر می‌گیریم: گزارش یک مسیر، آمار سراسری نیست و با توجه به ضعف آمارگیری، نمی‌توان از آن شمار دقیق قربانیان کشور را به دست آورد.

جواب: این گزارش شاهدی بر پیامدهای انسانی و اقتصادی جنگ و قحطی است، اما به‌تنهایی برای تعیین شمار دقیق قربانیان در سراسر ایران کافی نیست.

نکات مهم

  • بی‌طرفی ایران مانع اشغال نشد و حضور نیروهای انگلیسی، روسی و عثمانی، همراه با پیشروی روس‌ها به سوی تهران، زمینهٔ مهاجرت ملیون و تشکیل دولت موقت ملی را فراهم کرد.
  • با وجود ناتوانی حکومت قاجار، مردم و عشایر با تأثیرپذیری از فتوای مراجع و به رهبری چهره‌های محلی در برابر اشغالگران ایستادند.
  • جنگ با کمبود غله، قحطی و بیماری به جان و معیشت مردم آسیب زد و با بی‌ثباتی دولت و تعطیلی مجلس، نظام مشروطه را ضعیف‌تر کرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۹۰ تا ۹۱ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

قرارداد ۱۹۱۹

در این درس یاد می‌گیری زمینه‌ها و مفاد قرارداد 19191919 را توضیح بدهی و با تکیه بر آن‌ها، مخالفت‌ها و دیدگاه‌های متفاوت دربارهٔ قرارداد را بررسی کنی.

پیش از شروع

اگر دولت کشوری برای پرداخت هزینه‌های روزمره‌اش به کمک خارجی نیاز داشته باشد، آیا گرفتن وام و کمک نظامی همیشه به سود آن کشور است؟

همه‌چیز به شرط‌های کمک بستگی دارد: باید دید اختیار تصمیم‌گیری در دست چه کسی می‌ماند. در قرارداد 19191919، وعدهٔ وام و سامان‌دهی ارتش با سپردن اختیار بخش‌هایی از امور مالی و نظامی ایران به انگلیسی‌ها همراه بود؛ همین موضوع بحث استقلال کشور را به میان آورد.

زمینه‌های قرارداد

زمینه‌های قرارداد

چرا انگلستان در این زمان فرصت بیشتری برای نفوذ در ایران پیدا کرد؟ برای پاسخ، دو اتفاق را کنار هم بگذاریم:

  • خروج نیروهای روسیه: پس از انقلاب روسیه در پاییز 12961296، دولت بلشویکی نیروهایش را از ایران فراخواند. روس‌ها سرگرم جنگ داخلی شدند و انگلستان با تقویت نیروهای خود، علاوه بر جنوب، بخش‌هایی از نیمهٔ شمالی ایران را هم اشغال کرد.
  • ضعف حکومت ایران: دولت مرکزی در بسیاری از مناطق نمی‌توانست فرمان خود را اجرا کند؛ بعضی حاکمان محلی نافرمانی می‌کردند و شورش‌هایی شکل می‌گرفت. از سوی دیگر، دولت حتی برای بخش بزرگی از هزینه‌های روزمره‌اش به پول انگلستان وابسته بود.

مثل زمانی که کسی برای پرداخت خرج‌های ضروری‌اش به دیگری وابسته می‌شود، این نیاز مالی می‌توانست قدرت چانه‌زنی دولت ایران را کاهش دهد.

پس خروج روس‌ها به‌تنهایی علت نبود؛ ضعف سیاسی و اقتصادی ایران هم اهمیت داشت. انگلستان از کنار هم قرار گرفتن این شرایط برای گسترش سلطهٔ پایدار خود استفاده کرد و قرارداد 19191919 را با دولت وثوق‌الدوله بست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

وام در برابر اختیار

وام در برابر اختیار

فرض کن کسی به تو پول قرض بدهد، اما شرط کند که خودش بر خرج‌کردن آن نظارت داشته باشد و بخشی از کارهایت را هم اداره کند. در این حالت، فقط پول دریافت نکرده‌ای؛ بخشی از اختیار تصمیم‌گیری‌ات را هم واگذار کرده‌ای.

در قرارداد 19191919 نیز وعدهٔ وام با واگذاری اختیار همراه بود:

  • امور مالی و اداری: ادارهٔ امور دارایی و برخی دیگر از اداره‌ها و وزارتخانه‌های ایران در اختیار انگلستان قرار می‌گرفت.
  • ارتش: تجدید سازمان و ایجاد ارتش یکپارچهٔ ایران، همراه با تأمین اسلحه و تدارکات آن، به افسران انگلیسی سپرده می‌شد.
  • وام: انگلستان تعهد می‌کرد وامی بدهد، اما هزینه‌کرد آن زیر نظر کارشناسان انگلیسی باشد.

پس موضوع قرارداد فقط دریافت کمک مالی نبود؛ اختیار ادارهٔ بخش‌های مهم کشور نیز مطرح بود. نکتهٔ مهم دیگر اینکه برخی مفاد قرارداد، پیش از تصویب مجلس شورای ملی، به اجرا گذاشته شد؛ بنابراین نباید اجرای بخشی از قرارداد را به معنای تصویب آن در مجلس دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

اعتراض و سرکوب

اعتراض و سرکوب

آیا زندانی‌کردن مخالفان، همیشه اعتراض را متوقف می‌کند؟ ماجرای قرارداد 19191919 نشان می‌دهد که چنین نیست.

مخالفت با این قرارداد به یک فرد یا گروه محدود نبود؛ شخصیت‌های ملی، سیاسی و مذهبی و گروه‌ها و احزاب گوناگون در سراسر کشور به آن اعتراض کردند. آیت‌الله سید حسن مدرس از مخالفان جدی قرارداد بود. مخالفان با برگزاری نشست، سخنرانی و انتشار اعلامیه و شب‌نامه، اعتراض خود را به گوش دیگران می‌رساندند؛ یعنی مخالفتشان را به یک گفت‌وگوی عمومی تبدیل می‌کردند.

دولت وثوق‌الدوله دو شیوه را هم‌زمان پیش گرفت: از یک سو در محافل سیاسی و نشریات از قرارداد دفاع می‌کرد و از سوی دیگر، مخالفان را سرکوب و برخی را زندانی یا تبعید می‌کرد. بااین‌حال، اعتراض‌ها ادامه یافت.

نکتهٔ مهم تاریخی: ادامهٔ مخالفت با قرارداد، یکی از علت‌های مهم سقوط دولت وثوق‌الدوله بود؛ نه لزوماً تنها علت آن. هنگام توضیح یک رویداد تاریخی، باید این تفاوت را به یاد داشته باشیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

نجات کشور یا وابستگی؟

نجات کشور یا وابستگی؟

چطور می‌توان دربارهٔ دو برداشت متفاوت از یک قرارداد قضاوت کرد؟ باید ادعاها را با مفاد قرارداد سنجید.

موافقان قرارداد 19191919 می‌گفتند همکاری نزدیک با انگلستان تنها راه نجات کشور است و تمامیت ارضی ایران را حفظ می‌کند. مخالفان نگران بودند که واگذاری اختیارها، استقلال کشور را از بین ببرد و ایران را تحت‌الحمایهٔ انگلستان کند.

برای بررسی این اختلاف، میان تمامیت ارضی و استقلال در تصمیم‌گیری فرق بگذار: اولی به حفظ سرزمین مربوط است؛ دومی به اینکه چه کسی دربارهٔ امور کشور تصمیم می‌گیرد. ممکن است مرزهای کشوری حفظ شود، اما اختیار ادارهٔ امورش محدود شود.

حالا مفاد قرارداد را به یاد بیاور: ادارهٔ امور دارایی و برخی دستگاه‌های دولتی به انگلستان سپرده می‌شد و سامان‌دهی ارتش نیز به افسران انگلیسی واگذار می‌شد. بنابراین، وعدهٔ وام به‌تنهایی برای قضاوت کافی نیست؛ باید پرسید ایران در برابر آن، چه اختیارهایی را واگذار می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

مثال حل‌شده

کسی می‌گوید: «چون دولت ایران برای هزینه‌های روزمره به پول نیاز داشت، قرارداد 19191919 حتماً به سود کشور بود.» با تکیه بر مفاد قرارداد، این استدلال را بررسی کن.

  1. نخست بخش درست گفته را مشخص می‌کنیم: دولت ایران در تنگنای مالی بود و برای تأمین بخش بزرگی از هزینه‌های روزمره به پول انگلستان نیاز داشت.

  2. سپس وعدهٔ قرارداد را بررسی می‌کنیم: انگلستان متعهد می‌شد وامی به دولت ایران بدهد.

  3. در برابر این وعده، ادارهٔ امور دارایی و برخی دستگاه‌های دولتی و مسئولیت سامان‌دهی ارتش به انگلیسی‌ها سپرده می‌شد؛ هزینه‌کرد وام نیز زیر نظر کارشناسان انگلیسی بود.

  4. نتیجه می‌گیریم که نیاز فوری به پول، به‌تنهایی معیار کافی نیست؛ پیامد قرارداد برای اختیار تصمیم‌گیری کشور هم باید بررسی شود.

جواب: نیاز مالی ایران، پذیرش قرارداد را توضیح می‌دهد، اما به‌تنهایی سودمندبودن آن را ثابت نمی‌کند؛ برای داوری باید کمک مالی را در کنار محدودشدن اختیار ایران در امور مالی و نظامی سنجید.

نکات مهم

  • خروج نیروهای روسیه و ضعف سیاسی و مالی دولت ایران، زمینهٔ گسترش نفوذ انگلستان و انعقاد قرارداد 19191919 را فراهم کرد.
  • قرارداد در برابر وعدهٔ وام، اختیار امور دارایی و برخی دستگاه‌های دولتی و سامان‌دهی ارتش ایران را به انگلیسی‌ها می‌سپرد و نگرانی دربارهٔ استقلال را برمی‌انگیخت.
  • مخالفت گسترده با قرارداد، با وجود سرکوب، ادامه یافت و یکی از علت‌های مهم سقوط دولت وثوق‌الدوله شد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۶ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۶ تاریخ دوازدهم · رایگان