درس ۱ · صفحهٔ ۷۸ تا ۸۰ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
زمینههای جنگ جهانی اول
در این درس یاد میگیری … توضیح بدهی چگونه توان صنعتی و نظامی به گسترش استعمار و رقابت قدرتها انجامید و مردم سرزمینهای زیر سلطه چگونه در برابر آن مقاومت کردند.
پیش از شروع
چطور ممکن است ساخت توپها و کشتیهای جنگی پیشرفته، پیش از آغاز یک جنگ بزرگ، رقابت کشورها را در گوشهوکنار جهان شدیدتر کند؟
این ابزارها به دولتهای صنعتی توان بیشتری برای تسلط بر سرزمینهای دیگر میدادند. تلاش قدرتها برای گسترش قلمرو و نفوذ خود، آنها را به رقابت و درگیری میکشاند؛ رقابتی که از زمینههای جنگ جهانی اول بود.
از صنعت تا رقابت استعماری
از صنعت تا رقابت استعماری
فکر میکنی پیشرفت کارخانهها چگونه میتوانست به تصرف سرزمینهای دوردست کمک کند؟ یکی از پاسخها، ساخت سلاحهای پیشرفتهتر است. انقلاب صنعتی امکان تولید توپها و کشتیهای جنگی پیشرفته را فراهم کرد. این ابزارها توان نظامی دولتهای استعمارگر اروپایی را افزایش دادند و گسترش سلطۀ آنها بر سرزمینهای دیگر را آسانتر کردند.
اما ماجرا فقط رابطۀ استعمارگر و مردم زیر سلطه نبود؛ قدرتهای استعمارگر با یکدیگر هم رقابت میکردند. انگلستان و فرانسه با گسترش مستعمراتشان در آسیا، آفریقا، آمریکا و اقیانوسیه، وارد رقابت و درگیری با هم شدند.
پس زنجیرۀ اصلی را اینطور به خاطر بسپار: پیشرفت صنعتی، توان نظامی بیشتر را ممکن کرد؛ توان نظامی بیشتر به گسترش استعمار کمک کرد؛ و گسترش مستعمرات، رقابت قدرتها را شدت داد. این رقابتها یکی از زمینههای جنگ جهانی اول بودند، نه تنها علت آن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
روسیه در پی آبراهها
روسیه در پی آبراهها
آیا کشوری که از نظر علمی و فرهنگی از برخی رقیبانش عقبتر است، میتواند به قدرتی توسعهطلب تبدیل شود؟ روسیه چنین مسیری را پیمود. این کشور در سدۀ نوزدهم، با وجود عقبماندگی نسبت به اروپای مرکزی و غربی، قدرت نظامی خود را بسیار تقویت کرد و به گسترش قلمرو در سمت همسایگان جنوبی روی آورد.
هدف روسیه، رسیدن به دریاهای گرم و آبراههای مهم بود. برای درک اهمیت آبراه، به راهی فکر کن که دسترسی به چند مسیر دیگر را ممکن میکند؛ کنترل چنین راهی میتواند قدرت و نفوذ بیشتری ایجاد کند.
ارتش روسیه برای رسیدن به این هدف، بارها به قلمرو عثمانی در بالکان و حوزۀ دریای سیاه و نیز سرزمینهای ایرانی در دو سوی دریای خزر حمله کرد و مناطق گستردهای را تصرف کرد.
پس رابطۀ اصلی را به خاطر بسپار: تقویت ارتش ← توسعهطلبی به سوی جنوب ← تلاش برای دستیابی به دریاها و آبراهها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
نفوذ آمریکا در همسایگان جنوبی
نفوذ آمریکا در همسایگان جنوبی
آیا گسترش نفوذ قدرتها فقط به دولتهای اروپایی محدود بود؟ نه؛ در قارۀ آمریکا هم ایالات متحده در سدۀ نوزدهم به کشوری صنعتی و قدرتمند تبدیل شد. این کشور از توان اقتصادی و نظامی خود برای نفوذ و دخالت در امور کشورهای آمریکای لاتین استفاده کرد.
برای فهم این ارتباط، تصور کن کشوری هم امکانات اقتصادی فراوان دارد و هم نیروی نظامی قدرتمند؛ چنین کشوری ابزار بیشتری برای اثرگذاشتن بر تصمیمهای کشورهای دیگر در اختیار دارد. در اینجا، قدرت صنعتی و اقتصادی آمریکا فقط یک تحول داخلی نبود، بلکه پشتوانۀ گسترش نفوذ آن در بیرون از مرزهایش شد.
پس زنجیرۀ اصلی را به خاطر بسپار: صنعتی و قدرتمندشدن ایالات متحده ← استفاده از توان اقتصادی و نظامی ← نفوذ و مداخله در آمریکای لاتین. دقت کن که نفوذ و مداخله را نباید لزوماً به معنای تصرف مستقیم همۀ این سرزمینها دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
مقاومت در برابر استعمار
مقاومت در برابر استعمار
آیا گسترش قدرت استعمارگران به این معنا بود که مردم سرزمینهای زیر سلطه، آن را پذیرفته بودند؟ نه؛ قدرت نظامی استعمارگران نتوانست اعتراض و مقاومت مردم را از میان ببرد. در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین، جنبشهایی علیه سلطۀ بیگانگان شکل گرفت.
برای شناخت این مقاومتها، هر جنبش را با محل، رهبر و هدفش به یاد بسپار:
- سودان: قیام مهدیون به رهبری مهدی سودانی در برابر انگلیس.
- الجزایر: مبارزۀ مردم به فرماندهی امیر عبدالقادر علیه ارتش فرانسه.
- هند: همراهی مسلمانان و هندوها به رهبری مهاتما گاندی در مبارزه با استعمار.
- آمریکای لاتین: جنبش استقلالطلبی مردم به رهبری سیمون بولیوار.
این جنبشها در سرزمینهای متفاوتی رخ دادند، اما وجه مشترکشان مقابله با سلطۀ بیگانگان بود. نمونۀ هند نیز نشان میدهد که گروههایی با دینهای متفاوت میتوانستند برای یک هدف مشترک کنار هم قرار بگیرند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
مثال حلشده
چرا رقابت استعماری انگلستان و فرانسه را نمیتوان فقط رقابتی در محدودۀ اروپا دانست؟
ابتدا میان محل قرارگرفتن دولتهای استعمارگر و محل مستعمرات آنها تفاوت میگذاریم: انگلستان و فرانسه اروپایی بودند، اما مستعمراتشان فقط در اروپا نبود.
سپس به گسترۀ مستعمرات توجه میکنیم: این دولتها در آسیا، آفریقا، آمریکا و اقیانوسیه مستعمره داشتند.
نتیجه میگیریم که تلاش آنها برای گسترش مستعمرات، رقابت و ستیزشان را به مناطق مختلف جهان میکشاند.
نکات مهم
- انقلاب صنعتی با فراهمکردن سلاحهای پیشرفته، گسترش استعمار و رقابت دولتهای اروپایی بر سر مستعمرات را تقویت کرد.
- روسیه برای دستیابی به دریاهای گرم و آبراههای مهم به ایران و عثمانی حمله کرد و ایالات متحده از قدرت اقتصادی و نظامی خود برای نفوذ در آمریکای لاتین بهره گرفت.
- مردم سرزمینهای زیر سلطه، از سودان و الجزایر تا هند و آمریکای لاتین، در برابر استعمار مقاومت کردند و جنبشهای مبارزاتی پدید آوردند.