درس ۱ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
زمینههای نهضت مشروطه
در این درس یاد میگیری … چگونه از دست رفتن سرزمینها، نفوذ استعمار، استبداد، مبارزهٔ مردم و علما و ورود اندیشههای جدید، در کنار هم زمینههای نهضت مشروطهٔ ایران را فراهم کردند.
پیش از شروع
چطور نارضایتی از مالیات و از دست رفتن سرزمین، در کنار خواندن روزنامهها و تجربهٔ نهضت تنباکو، به خواستِ محدود کردن قدرت شاه رسید؟
این عوامل از راههای متفاوت به هم پیوند خوردند: بعضی مردم را از حکومت ناراضی کردند، بعضی توانِ اعتراض جمعی را نشان دادند و بعضی راههای تازهٔ ادارهٔ کشور را مطرح کردند. کنار هم قرار گرفتن آنها زمینهٔ نهضتی را فراهم کرد که آزادی، عدالت و استقلال میخواست.
سرزمینهای ازدسترفته
سرزمینهای ازدسترفته
اگر بخش مهمی از زمینهای کشاورزی و مراکز پررونق یک کشور از آن جدا شود، مردم فقط بخشی از نقشه را از دست میدهند یا بخشی از امکانات زندگیشان را هم؟
در دورهٔ قاجار، دولتهای استعمارگر روسیه و انگلیس بخشهای بزرگی از ایران را جدا کردند. این مناطق، حاصلخیز و پررونق بودند؛ بنابراین، جدایی آنها فقط تغییر مرز نبود، بلکه به معنای از دست رفتن بخشی از منابع تولید و درآمد کشور هم بود. برای تصور بهتر، روستایی را در نظر بگیر که زمینهای پربارش را از دست بدهد؛ توان اقتصادی آن دیگر مثل گذشته نخواهد بود.
این شکستها پیامد سیاسی هم داشت: مردم از حکومتی که نتوانسته بود سرزمین کشور را حفظ کند، ناراضی میشدند. پس برای فهم زمینههای مشروطه، این پیوند را به یاد بسپار: جدایی سرزمینهای ارزشمند، آسیب به کشور و افزایش نارضایتی از حکومت قاجار. البته این فقط یکی از زمینههای نهضت بود، نه تنها علت آن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱
نفوذ بیگانگان
نفوذ بیگانگان
تصور کن کسی برای هزینههای تفریحش پیدرپی قرض بگیرد و در مقابل، بخشی از اختیار کارش را به طلبکار بدهد؛ آیا فقط بدهکار شده یا استقلال تصمیمگیریاش هم کمتر شده است؟
در دورهٔ قاجار، ضعف حکومت و فساد مالی درباریان راه نفوذ دولتهای استعمارگر را باز کرد. یکی از نشانههای این نفوذ، واگذاری امتیازها بود؛ یعنی خارجیان اجازه مییافتند از برخی فعالیتهای اقتصادی کشور بهرهبرداری کنند.
وامهای خارجی هم وابستگی را بیشتر میکردند. ناصرالدینشاه و مظفرالدینشاه از روس و انگلیس قرض میگرفتند، اما بهجای صرف آن برای کارهای اساسی کشور، آن را خرج سفرهای اروپایی خود میکردند. پس این قرضها فقط مسئلهای مالی نبودند؛ زمینهٔ نفوذ بیشتر وامدهندگان را نیز فراهم میکردند.
واگذاری امتیازها، وامگرفتن و دخالت بیگانگان در امور داخلی، احساسات ملی مردم را جریحهدار میکرد. بنابراین، نارضایتی از حکومت با نگرانی دربارهٔ استقلال کشور پیوند میخورد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱
قدرتِ بیمهار شاه
قدرتِ بیمهار شاه
فرض کن در جایی زندگی میکنی که حاکم بتواند بدون پاسخگویی، دربارهٔ دارایی و حتی جان مردم تصمیم بگیرد. در چنین وضعی، آیا میتوانی با خیال آسوده برای آیندهات برنامهریزی کنی؟
در حکومت قاجار، قدرت در دست شاه متمرکز بود و تشکیلات اداری منسجم و کارآمدی وجود نداشت. استبداد یعنی فرمانروا بر پایهٔ خواست خود حکومت کند و قدرتش محدود و پاسخگو نباشد. مردم نیز در برابر تصمیمها و رفتارهای خودسرانهٔ شاه و بستگانش، تضمینی برای حفظ جان و مال خود نداشتند.
این خودکامگی در ایالتها حتی شدیدتر بود. مالیاتهای سنگین هم فشار زندگی را بیشتر میکرد: مثلاً کشاورزی را تصور کن که باید از درآمد محدود محصولش، مالیات سنگینی بپردازد؛ در نتیجه، پول کمتری برای نیازهای خانوادهاش باقی میماند.
پس نارضایتی فقط از دشواریِ گذران زندگی نبود؛ فشار اقتصادی و ناامنی در برابر قدرتِ بیمهار در کنار هم، مخالفت با حکومت را گسترش میدادند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲
از عدالتخواهی تا اعتراض جمعی
از عدالتخواهی تا اعتراض جمعی
اگر هر کس جداگانه از بیعدالتی ناراضی باشد، چه چیزی این نارضایتیها را به حرکتی جمعی تبدیل میکند؟ در ایرانِ عصر قاجار، آموزههای دینی و ارتباط مردم با علما در این مسیر نقش مهمی داشتند.
عدالتخواهی، امربهمعروف و نهیازمنکر و مقابله با ظلم، برای مردم مسلمان مسئولیت ایجاد میکرد. در نگاه شیعه که کتاب توضیح میدهد، قدرت شاه مطلق و بیقید نبود؛ پذیرش نسبی حکومت به پاسداری از باورهای دینی مردم و تمامیت ارضی کشور وابسته بود.
برای فهم نقش این پیوند، به یک مشکل مشترک در محله فکر کن: وقتی افراد با هم ارتباط دارند و برای پیگیری خواستهشان هماهنگ میشوند، اعتراضشان از شکایتهای پراکنده فراتر میرود. ارتباط منظم علما و مردم نیز به مبارزه با استبداد و استعمار انسجام میداد.
پیروزی نهضت تنباکو تجربهای تعیینکننده بود: لغو امتیاز نشان داد که همراهی مردم و رهبری علما میتواند در برابر تصمیم شاه و منافع بیگانگان بایستد. این تجربه، زمینهٔ اعتراض جمعی و مطالبهٔ محدود شدن قدرت حاکمان را تقویت کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲
راههای ورود اندیشههای جدید
راههای ورود اندیشههای جدید
اگر کسی از سفر برگردد و از شیوهٔ متفاوت ادارهٔ یک کشور بگوید، ممکن است شنوندهها وضع کشور خودشان را با آن مقایسه کنند. در دورهٔ قاجار هم سفر، تحصیل و مهاجرت به خارج راه آشنایی برخی ایرانیان با حکومت مشروطه و اندیشههای تازهٔ سیاسی بود؛ آن هم زمانی که قدرت در ایران در دست شاه متمرکز بود.
اما این آشنایی چگونه از جمع مسافران فراتر میرفت؟ روزنامهها، کتابها، نامهها و گفتوگوها تجربههای آنان را به دیگران میرساندند. روزنامههای فارسیزبان هم در ایران و هم در خارج منتشر میشدند. سفرنامهٔ میرزاصالح شیرازی از حکومت مشروطهٔ انگلیس تمجید میکرد و سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ نابسامانیهای ایران را با زبانی ساده نشان میداد.
در کنار معرفی این راههای انتقال، کتاب به آثار برخی روشنفکران، مانند ملکمخان و آخوندزاده، نگاه انتقادی دارد: از دید کتاب، آنان شیفتهٔ فرهنگ غرب بودند و اندیشههای وارداتی خود را با خواست عدالت و مبارزه با استبداد و استعمار درآمیختند. پس شناخت راه انتقال اندیشهها را باید از ارزیابی محتوای آنها جدا کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳
مثال حلشده
چگونه نارضایتیهای گوناگون مردم در دورهٔ قاجار به خواستِ محدود کردن قدرت شاه پیوند خورد؟
ابتدا سرچشمههای نارضایتی را پیدا میکنیم: جدایی سرزمینها، نفوذ بیگانگان، مالیاتهای سنگین و خودکامگی حاکمان.
سپس به امکان مبارزهٔ جمعی توجه میکنیم: آموزههای عدالتخواهانهٔ دینی و ارتباط مردم و علما به اعتراضها نیرو میداد.
تجربهٔ پیروزی نهضت تنباکو نشان داد که همراهی مردم میتواند در برابر قدرت شاه و نفوذ خارجی اثرگذار باشد.
در کنار این تجربه، آشنایی با اندیشههای جدید از راه سفرها، روزنامهها و کتابها، تصور شیوهای متفاوت از حکومت را گسترش داد.
پس اعتراض فقط به یک تصمیم یا یک حاکم محدود نماند و به خواستِ ایجاد عدالتخانه و دارالشورا برای مهار قدرت پیوند خورد.
نکات مهم
- از دست رفتن سرزمینهای پررونق، نفوذ بیگانگان و خودکامگی حکومت، نارضایتی مردم از قاجار را افزایش داد.
- آموزههای دینی و پیوند علما با مردم، عدالتخواهی و مبارزهٔ جمعی با استبداد و استعمار را تقویت کرد.
- سفرها و آثار چاپی به گسترش اندیشههای جدید کمک کردند؛ کتاب در کنار بیان این نقش، شیفتگی بیچونوچرای شماری از نویسندگان به غرب را نقد میکند.