۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۵ تاریخ دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«نهضت مشروطۀ ایران»: ۸ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۳ (ایران و جهان معاصر)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۶۱ تا ۷۷

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

زمینه‌های نهضت مشروطه

در این درس یاد می‌گیری … چگونه از دست رفتن سرزمین‌ها، نفوذ استعمار، استبداد، مبارزهٔ مردم و علما و ورود اندیشه‌های جدید، در کنار هم زمینه‌های نهضت مشروطهٔ ایران را فراهم کردند.

پیش از شروع

چطور نارضایتی از مالیات و از دست رفتن سرزمین، در کنار خواندن روزنامه‌ها و تجربهٔ نهضت تنباکو، به خواستِ محدود کردن قدرت شاه رسید؟

این عوامل از راه‌های متفاوت به هم پیوند خوردند: بعضی مردم را از حکومت ناراضی کردند، بعضی توانِ اعتراض جمعی را نشان دادند و بعضی راه‌های تازهٔ ادارهٔ کشور را مطرح کردند. کنار هم قرار گرفتن آن‌ها زمینهٔ نهضتی را فراهم کرد که آزادی، عدالت و استقلال می‌خواست.

سرزمین‌های ازدست‌رفته

سرزمین‌های ازدست‌رفته

اگر بخش مهمی از زمین‌های کشاورزی و مراکز پررونق یک کشور از آن جدا شود، مردم فقط بخشی از نقشه را از دست می‌دهند یا بخشی از امکانات زندگی‌شان را هم؟

در دورهٔ قاجار، دولت‌های استعمارگر روسیه و انگلیس بخش‌های بزرگی از ایران را جدا کردند. این مناطق، حاصلخیز و پررونق بودند؛ بنابراین، جدایی آن‌ها فقط تغییر مرز نبود، بلکه به معنای از دست رفتن بخشی از منابع تولید و درآمد کشور هم بود. برای تصور بهتر، روستایی را در نظر بگیر که زمین‌های پربارش را از دست بدهد؛ توان اقتصادی آن دیگر مثل گذشته نخواهد بود.

این شکست‌ها پیامد سیاسی هم داشت: مردم از حکومتی که نتوانسته بود سرزمین کشور را حفظ کند، ناراضی می‌شدند. پس برای فهم زمینه‌های مشروطه، این پیوند را به یاد بسپار: جدایی سرزمین‌های ارزشمند، آسیب به کشور و افزایش نارضایتی از حکومت قاجار. البته این فقط یکی از زمینه‌های نهضت بود، نه تنها علت آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

نفوذ بیگانگان

نفوذ بیگانگان

تصور کن کسی برای هزینه‌های تفریحش پی‌درپی قرض بگیرد و در مقابل، بخشی از اختیار کارش را به طلبکار بدهد؛ آیا فقط بدهکار شده یا استقلال تصمیم‌گیری‌اش هم کمتر شده است؟

در دورهٔ قاجار، ضعف حکومت و فساد مالی درباریان راه نفوذ دولت‌های استعمارگر را باز کرد. یکی از نشانه‌های این نفوذ، واگذاری امتیازها بود؛ یعنی خارجیان اجازه می‌یافتند از برخی فعالیت‌های اقتصادی کشور بهره‌برداری کنند.

وام‌های خارجی هم وابستگی را بیشتر می‌کردند. ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه از روس و انگلیس قرض می‌گرفتند، اما به‌جای صرف آن برای کارهای اساسی کشور، آن را خرج سفرهای اروپایی خود می‌کردند. پس این قرض‌ها فقط مسئله‌ای مالی نبودند؛ زمینهٔ نفوذ بیشتر وام‌دهندگان را نیز فراهم می‌کردند.

واگذاری امتیازها، وام‌گرفتن و دخالت بیگانگان در امور داخلی، احساسات ملی مردم را جریحه‌دار می‌کرد. بنابراین، نارضایتی از حکومت با نگرانی دربارهٔ استقلال کشور پیوند می‌خورد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

قدرتِ بی‌مهار شاه

قدرتِ بی‌مهار شاه

فرض کن در جایی زندگی می‌کنی که حاکم بتواند بدون پاسخ‌گویی، دربارهٔ دارایی و حتی جان مردم تصمیم بگیرد. در چنین وضعی، آیا می‌توانی با خیال آسوده برای آینده‌ات برنامه‌ریزی کنی؟

در حکومت قاجار، قدرت در دست شاه متمرکز بود و تشکیلات اداری منسجم و کارآمدی وجود نداشت. استبداد یعنی فرمانروا بر پایهٔ خواست خود حکومت کند و قدرتش محدود و پاسخ‌گو نباشد. مردم نیز در برابر تصمیم‌ها و رفتارهای خودسرانهٔ شاه و بستگانش، تضمینی برای حفظ جان و مال خود نداشتند.

این خودکامگی در ایالت‌ها حتی شدیدتر بود. مالیات‌های سنگین هم فشار زندگی را بیشتر می‌کرد: مثلاً کشاورزی را تصور کن که باید از درآمد محدود محصولش، مالیات سنگینی بپردازد؛ در نتیجه، پول کمتری برای نیازهای خانواده‌اش باقی می‌ماند.

پس نارضایتی فقط از دشواریِ گذران زندگی نبود؛ فشار اقتصادی و ناامنی در برابر قدرتِ بی‌مهار در کنار هم، مخالفت با حکومت را گسترش می‌دادند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

از عدالت‌خواهی تا اعتراض جمعی

از عدالت‌خواهی تا اعتراض جمعی

اگر هر کس جداگانه از بی‌عدالتی ناراضی باشد، چه چیزی این نارضایتی‌ها را به حرکتی جمعی تبدیل می‌کند؟ در ایرانِ عصر قاجار، آموزه‌های دینی و ارتباط مردم با علما در این مسیر نقش مهمی داشتند.

عدالت‌خواهی، امر‌به‌معروف و نهی‌ازمنکر و مقابله با ظلم، برای مردم مسلمان مسئولیت ایجاد می‌کرد. در نگاه شیعه که کتاب توضیح می‌دهد، قدرت شاه مطلق و بی‌قید نبود؛ پذیرش نسبی حکومت به پاسداری از باورهای دینی مردم و تمامیت ارضی کشور وابسته بود.

برای فهم نقش این پیوند، به یک مشکل مشترک در محله فکر کن: وقتی افراد با هم ارتباط دارند و برای پیگیری خواسته‌شان هماهنگ می‌شوند، اعتراضشان از شکایت‌های پراکنده فراتر می‌رود. ارتباط منظم علما و مردم نیز به مبارزه با استبداد و استعمار انسجام می‌داد.

پیروزی نهضت تنباکو تجربه‌ای تعیین‌کننده بود: لغو امتیاز نشان داد که همراهی مردم و رهبری علما می‌تواند در برابر تصمیم شاه و منافع بیگانگان بایستد. این تجربه، زمینهٔ اعتراض جمعی و مطالبهٔ محدود شدن قدرت حاکمان را تقویت کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

راه‌های ورود اندیشه‌های جدید

راه‌های ورود اندیشه‌های جدید

اگر کسی از سفر برگردد و از شیوهٔ متفاوت ادارهٔ یک کشور بگوید، ممکن است شنونده‌ها وضع کشور خودشان را با آن مقایسه کنند. در دورهٔ قاجار هم سفر، تحصیل و مهاجرت به خارج راه آشنایی برخی ایرانیان با حکومت مشروطه و اندیشه‌های تازهٔ سیاسی بود؛ آن هم زمانی که قدرت در ایران در دست شاه متمرکز بود.

اما این آشنایی چگونه از جمع مسافران فراتر می‌رفت؟ روزنامه‌ها، کتاب‌ها، نامه‌ها و گفت‌وگوها تجربه‌های آنان را به دیگران می‌رساندند. روزنامه‌های فارسی‌زبان هم در ایران و هم در خارج منتشر می‌شدند. سفرنامهٔ میرزاصالح شیرازی از حکومت مشروطهٔ انگلیس تمجید می‌کرد و سیاحت‌نامهٔ ابراهیم‌بیگ نابسامانی‌های ایران را با زبانی ساده نشان می‌داد.

در کنار معرفی این راه‌های انتقال، کتاب به آثار برخی روشنفکران، مانند ملکم‌خان و آخوندزاده، نگاه انتقادی دارد: از دید کتاب، آنان شیفتهٔ فرهنگ غرب بودند و اندیشه‌های وارداتی خود را با خواست عدالت و مبارزه با استبداد و استعمار درآمیختند. پس شناخت راه انتقال اندیشه‌ها را باید از ارزیابی محتوای آن‌ها جدا کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

مثال حل‌شده

چگونه نارضایتی‌های گوناگون مردم در دورهٔ قاجار به خواستِ محدود کردن قدرت شاه پیوند خورد؟

  1. ابتدا سرچشمه‌های نارضایتی را پیدا می‌کنیم: جدایی سرزمین‌ها، نفوذ بیگانگان، مالیات‌های سنگین و خودکامگی حاکمان.

  2. سپس به امکان مبارزهٔ جمعی توجه می‌کنیم: آموزه‌های عدالت‌خواهانهٔ دینی و ارتباط مردم و علما به اعتراض‌ها نیرو می‌داد.

  3. تجربهٔ پیروزی نهضت تنباکو نشان داد که همراهی مردم می‌تواند در برابر قدرت شاه و نفوذ خارجی اثرگذار باشد.

  4. در کنار این تجربه، آشنایی با اندیشه‌های جدید از راه سفرها، روزنامه‌ها و کتاب‌ها، تصور شیوه‌ای متفاوت از حکومت را گسترش داد.

  5. پس اعتراض فقط به یک تصمیم یا یک حاکم محدود نماند و به خواستِ ایجاد عدالت‌خانه و دارالشورا برای مهار قدرت پیوند خورد.

جواب: نارضایتی از حکومت، انگیزهٔ اعتراض را فراهم کرد؛ پیوند مردم و علما توان مبارزهٔ جمعی را تقویت کرد و گسترش آگاهی، خواستِ محدود کردن قدرت شاه را روشن‌تر ساخت.

نکات مهم

  • از دست رفتن سرزمین‌های پررونق، نفوذ بیگانگان و خودکامگی حکومت، نارضایتی مردم از قاجار را افزایش داد.
  • آموزه‌های دینی و پیوند علما با مردم، عدالت‌خواهی و مبارزهٔ جمعی با استبداد و استعمار را تقویت کرد.
  • سفرها و آثار چاپی به گسترش اندیشه‌های جدید کمک کردند؛ کتاب در کنار بیان این نقش، شیفتگی بی‌چون‌وچرای شماری از نویسندگان به غرب را نقد می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶۵ تا ۶۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

آغاز حرکت مردم علیه استبداد و پیروزی نهضت مشروطه

در این درس یاد می‌گیری چگونه نارضایتی‌های دوران مظفرالدین‌شاه، از ماجرای نوز تا گرانی قند، به اتحاد معترضان در مهاجرت صغریٰ و طرح خواستهٔ عدالت‌خانه انجامید.

پیش از شروع

چطور یک عکس، گرانی قند و اعتراض به ساختن یک بانک، به حرکت مشترک مردم علیه استبداد پیوند خوردند؟

این رویدادها در جامعه‌ای رخ دادند که از فقر، دخالت بیگانگان و ستم حکومت ناراضی بود؛ بنابراین هرکدام فرصتی برای آشکار شدن اعتراض‌ها شدند. همراهی مردم و روحانیون، اعتراض‌های پراکنده را به حرکتی مشترک برای عدالت‌خواهی تبدیل کرد.

زمینه‌های نارضایتی مردم

زمینه‌های نارضایتی مردم

چرا در دورهٔ مظفرالدین‌شاه، اعتراض مردم گسترده‌تر شد؟ برای پاسخ، باید چند عامل را کنار هم ببینیم.

نارضایتی از حکومت، از اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه آشکار شده بود. جانشین او، مظفرالدین‌شاه، توانایی سامان‌دادن به امور کشور را نداشت و ادارهٔ کشور را به عین‌الدوله سپرد؛ صدراعظمی که با شیوه‌های استبدادی رفتار می‌کرد.

از طرف دیگر، سفرهای شاه به اروپا هزینهٔ سنگینی داشت و دولت برای تأمین آن از بیگانگان وام می‌گرفت. انتشار خبرهای این سفرها در روزنامه‌ها، خشم مردم را بیشتر می‌کرد؛ مردمی که خود با فقر و رکود اقتصادی روبه‌رو بودند. مثل خانواده‌ای که برای نیازهای ضروری پول کافی ندارد، اما می‌بیند مسئول خرج‌کردن پول، برای سفرهای پرهزینه قرض می‌گیرد.

خشونت عین‌الدوله و حاکمان ایالت‌ها هم بر این فشارها می‌افزود. پس زمینهٔ اعتراض‌ها فقط یک اتفاق نبود؛ ناتوانی حکومت، هزینه‌های سنگین، مشکلات اقتصادی و ستم کارگزاران، در کنار هم نارضایتی را گسترش دادند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

عکس نوز؛ جرقهٔ اعتراض

عکس نوز؛ جرقهٔ اعتراض

آیا یک عکس به‌تنهایی می‌تواند مردم را به اعتراض بکشاند؟ در ماجرای نوز، مهم است ببینیم پیش از انتشار عکس چه نارضایتی‌ای وجود داشت.

مأموران بلژیکی ادارهٔ گمرک‌های ایران را در دست داشتند و بدرفتاری آنان مردم را ناراضی کرده بود. نوز بلژیکی نیز در امور گمرک ایران کارگزار روس‌ها بود. او در یک جشن بالماسکه، با لباس روحانیان و قلیان در دست عکس گرفت. پخش این عکس در محرم، میان مردم عزادار، توهین به مقدسات تلقی شد و اعتراض عمومی را برانگیخت.

پس عکس، جرقه بود، نه تنها علت اعتراض؛ مثل اتفاقی که ناراحتی‌های انباشته‌شده را آشکار می‌کند.

آیت‌الله سیّد عبدالله بهبهانی رهبری این اعتراض را بر عهده گرفت. برای ادامه یافتن حرکت، او با آیت‌الله سیّد محمّد طباطبایی متحد شد. همکاری این دو، به آزادی‌خواهانِ حاضر در انجمن‌های مخفی امید داد تا برای قیام آماده شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

از ایالت‌ها تا بانک روس

از ایالت‌ها تا بانک روس

آیا اعتراض‌ها فقط به تهران محدود بود؟ نه؛ در ایالت‌های دیگر هم رفتار حاکمان مردم را ناراضی کرده بود. در کرمان، سه تن از علما که در برابر فرقهٔ شیخیه برخاسته بودند، به فلک بسته و از شهر اخراج شدند. خبر این برخورد، موضوع سخنرانی واعظان تهران شد. در فارس و خراسان نیز ستم حاکمان، نارضایتی مردم را برانگیخته بود. پس با چند اعتراض جدا و بی‌ارتباط روبه‌رو نیستیم؛ نارضایتی از حکومت در مناطق مختلف گسترش یافته بود.

در تهران، ماجرای بانک استقراضی روس بُعد دیگری از اعتراض‌ها را نشان داد. روس‌ها در محل یک قبرستان متروک، با وجود مخالفت عمومی، ساختمان بانک می‌ساختند. آیت‌الله طباطبایی با این کار مخالفت کرد، اما روس‌ها اعتنایی نکردند. موضوع به مراجع نجف رسید و سرانجام مردم تهران با هدایت روحانیون مبارز، ساختمان را ویران کردند.

برای پیوند دادن این رویدادها، دو پرسش بپرس: «مردم از چه کسی ناراضی بودند؟ چرا؟» پاسخ نشان می‌دهد که اعتراض‌ها هم متوجه ستم کارگزاران حکومت بود و هم بی‌اعتنایی بیگانگان به مخالفت مردم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

از گرانی قند تا تحصن

از گرانی قند تا تحصن

چطور جنگی بیرون از ایران می‌توانست زندگی مردم ایران را سخت‌تر کند؟ در دورهٔ قاجار، برخی کالاهای مصرفی، از جمله قند، از روسیه وارد می‌شد. جنگ روس و ژاپن باعث افزایش قیمت قند شد؛ بنابراین، پیامد یک جنگ خارجی به بازار و زندگی روزمرهٔ مردم ایران رسید و نارضایتی را بیشتر کرد.

اما گرانی، آغاز این ماجرا بود، نه تمام آن. در پی اعتراض به گرانی‌ها، مردم در مسجد شاه گرد آمدند. امام‌جمعهٔ درباری و عواملش که حامی حکومت استبدادی بودند، اجتماع را به تشنج کشاندند و مأموران با چوب و چماق به مردم حمله کردند.

پس از این سرکوب، اجتماع‌های بزرگی در خانه‌های علما شکل گرفت. به پیشنهاد آیت‌الله سید محمد طباطبایی، روحانیون و مردم برای اعتراض، تهران را ترک کردند و در حرم حضرت عبدالعظیم تحصن کردند؛ یعنی در آن مکان ماندند تا اعتراضشان را پیگیری کنند.

روند رویدادها را به خاطر بسپار: گرانی قند ← اجتماع در مسجد شاه ← سرکوب مردم ← ترک تهران و تحصن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

مهاجرت صغریٰ و خواسته‌های مردم

مهاجرت صغریٰ؛ اتحاد برای عدالت

اعتراض‌ها حالا به یک حرکت مشترک رسیده بود: روحانیون و مردم، تهران را ترک کردند و در حرم حضرت عبدالعظیم در شهر ری تحصن کردند. این حرکت به مهاجرت صغریٰ معروف شد و نخستین مرحلهٔ اتحاد نیروهای ضد استبداد بود. هر روز هم افراد بیشتری به مهاجران می‌پیوستند.

اما خواستهٔ مشترکشان چه بود؟ دو مطالبهٔ مهم داشتند:

  • ایجاد عدالت‌خانه در همهٔ شهرها برای رسیدگی به شکایت‌های مردم و برقراری عدالت؛
  • اجرای دقیق قانون اسلامی، بدون دخالت ملاحظه‌های شخصی.

برای فهم خواستهٔ دوم، تصور کن رسیدگی به یک شکایت به آشنایی شاکی با صاحب‌منصبان بستگی نداشته باشد؛ ملاک، قانون باشد، نه رابطه.

تلاش عین‌الدوله برای بازگرداندن مهاجران نتیجه نداد. چون درباریان مانع رسیدن خبرهای درست به شاه می‌شدند، مهاجران سفیر عثمانی را واسطه کردند تا خواسته‌هایشان را به شاه برساند. سرانجام، با اعلام موافقت مظفرالدین‌شاه و عین‌الدوله، تحصن پس از یک ماه پایان یافت. دقت کن: اعلام موافقت با خواسته‌ها، به‌تنهایی به معنای اجرای آن‌ها نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «مهاجرت صغریٰ فقط واکنشی به گرانی قند بود.» با توجه به روند رویدادها، چگونه این برداشت را اصلاح می‌کنی؟

  1. زمینه را از جرقه جدا می‌کنیم: پیش از گرانی قند، فقر، رکود اقتصادی، هزینه‌های سفر شاه و ستم حاکمان نارضایتی ایجاد کرده بود.

  2. اعتراض‌های پیشین را در نظر می‌گیریم: ماجرای نوز، حوادث ایالت‌ها و ماجرای بانک روس نشان می‌دهند که حرکت مردم پیشینه داشت.

  3. نقش گرانی قند را مشخص می‌کنیم: گرانی موجب اجتماع مردم شد، اما سرکوب اجتماع مسجد شاه، حرکت به‌سوی تحصن را در پی داشت.

  4. به خواسته‌های مهاجران نگاه می‌کنیم: آنان عدالت‌خانه و اجرای دقیق قانون اسلامی می‌خواستند؛ بنابراین هدفشان فقط رفع گرانی نبود.

جواب: مهاجرت صغریٰ حاصل پیوند چند نارضایتی و همکاری نیروهای معترض بود؛ خواسته‌های مشترک آن نیز از یک مشکل اقتصادی فراتر می‌رفت و بر عدالت‌خواهی تمرکز داشت.

نکات مهم

  • ناتوانی مظفرالدین‌شاه، هزینه‌های سفرهای خارجی، فقر و ستم کارگزاران، زمینهٔ نارضایتی عمومی را فراهم کرد و ماجرای نوز به آن شتاب داد.
  • اعتراض‌های ایالت‌ها، ماجرای بانک استقراضی روس و حوادث گرانی قند نشان دادند که نارضایتی‌ها گسترده و متوجه رفتار حکومت و بیگانگان بود.
  • مهاجرت صغریٰ نخستین مرحلهٔ اتحاد نیروهای ضد استبداد با خواستهٔ عدالت‌خانه و اجرای دقیق قانون اسلامی بود و با اعلام موافقت شاه و عین‌الدوله پایان یافت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۶۷ تا ۶۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۶ــ مهاجرت کبریٰ

در این درس یاد می‌گیری … علت مهاجرت کبریٰ، نقش تحصن در سفارت انگلیس و مسیر پیروزی نهضت تا تشکیل مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی را توضیح دهی.

پیش از شروع

اگر شاه خواسته‌های معترضان را پذیرفته بود، چرا آنان دوباره اعتراض کردند و این بار راهی قم شدند؟

پذیرفتن خواسته‌ها فقط در حد وعده ماند و عین‌الدوله به‌جای اجرای آنها، به سرکوب مخالفان پرداخت. با شدت گرفتن درگیری‌ها، رهبران اعتراض تصمیم گرفتند به قم مهاجرت کنند؛ حرکتی که به گسترش نهضت و عقب‌نشینی حکومت انجامید.

از وعده‌های بی‌عمل تا مهاجرت کبریٰ

از وعده‌های بی‌عمل تا مهاجرت کبریٰ

اگر حکومت خواسته‌های معترضان را پذیرفته بود، چرا اعتراض دوباره آغاز شد؟ نکته این است که پذیرفتن یک خواسته با اجرای آن فرق دارد.

پس از بازگشت مهاجران از شهر ری، روشن شد که عین‌الدوله به وعده‌هایش عمل نمی‌کند. او می‌کوشید با ایجاد اختلاف و دستگیری، تبعید و زندانی‌کردن رهبران قیام، حرکت اعتراضی را متوقف کند. نامه‌های آیت‌الله طباطبایی به شاه نیز نتیجه‌ای نداشت؛ یا به شاه نمی‌رسید یا مورد توجه قرار نمی‌گرفت.

با ادامهٔ بی‌اعتنایی حکومت، اعتراض‌ها دوباره شعله‌ور شد. در درگیری مردم و سربازان، چند نفر زخمی شدند و طلبه‌ای به شهادت رسید. این حادثه خشم مردم را بیشتر کرد، اما عین‌الدوله سخت‌گیری را افزایش داد و تهران حالتی شبیه حکومت نظامی پیدا کرد.

رهبران نهضت این بار تصمیم گرفتند برای اعتراض به اقدامات دولت به قم مهاجرت کنند. چون این حرکت گسترده‌تر از مهاجرت پیشین بود، «مهاجرت کبریٰ» نام گرفت.

پس زنجیرهٔ رویدادها را این‌طور به خاطر بسپار: وعده‌های اجرا‌نشده ← اعتراض دوباره و تشدید سرکوب ← مهاجرت به قم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

تحصن در سفارت؛ حمایت با چه هدفی؟

تحصن در سفارت؛ حمایت با چه هدفی؟

هم‌زمان با مهاجرت رهبران نهضت به قم، گروهی از معترضان در باغ سفارت انگلیس بست نشستند. بست‌نشینی یعنی پناه گرفتن در مکانی برای در امان ماندن و پیگیری خواسته‌ها؛ این کار در ایران بیشتر در مسجدها و زیارتگاه‌ها انجام می‌شد.

اما چرا سفارت انگلیس؟ طبق روایت کتاب، روسیه از دربار پشتیبانی می‌کرد، در حالی که انگلیس خود را حامی نهضت نشان می‌داد. این حمایت ظاهری را نباید با همراهی بی‌چشمداشت اشتباه گرفت. انگلیس به دنبال منافع استعماری خود و کنار زدن طرفداران روسیه از دربار بود؛ به همین دلیل، عاملانش مردم را به تحصن در سفارت تشویق می‌کردند.

برای فهم تفاوت «ظاهر رفتار» و «هدف»، به تبلیغی فکر کن که هدیه‌ای پیشنهاد می‌دهد، اما هدفش جذب مشتری است. در بررسی رفتار انگلیس هم باید بپرسیم: از این حمایت چه سودی می‌برد؟ کتاب تأکید می‌کند که رسیدن به خواسته‌های مشروطه‌خواهان، وابسته به پناه بردن به سفارت نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

گسترش نهضت و خواسته‌های معترضان

گسترش نهضت و خواسته‌های معترضان

چطور اعتراض‌ها حکومت را به شنیدن خواسته‌های مردم واداشت؟ با مهاجرت علمای تهران به قم، علمای شهرها و ایالت‌های دیگر هم به نهضت پیوستند. حضور شیخ فضل‌الله نوری در کنار آیت‌الله بهبهانی و آیت‌الله طباطبایی نیز اتحاد رهبران را محکم‌تر کرد. در نتیجه، اعتراض‌ها گسترده‌تر شد و حکومت برای شنیدن مطالبات معترضان اعلام آمادگی کرد؛ البته آمادگی برای شنیدن، هنوز به معنای اجرای خواسته‌ها نبود.

معترضان چهار خواستهٔ مهم داشتند:

  • برکناری عین‌الدوله از مقام صدارت؛
  • فراهم شدن شرایط بازگشت مهاجران به تهران؛
  • ایجاد عدالت‌خانه برای رسیدگی به شکایت‌ها؛
  • تشکیل دارالشّورا یا مجلس نمایندگان.

به تفاوت دو خواستهٔ آخر دقت کن: عدالت‌خانه برای دادخواهی بود، اما مجلس به حضور نمایندگان در امور کشور مربوط می‌شد. مثلاً رسیدگی به شکایت از ستم یک مأمور، با مشارکت نمایندگان در تصمیم‌گیری‌های کشور یک کار نیست. پس خواسته‌های نهضت فقط تغییر یک مقام نبود؛ ایجاد نهادهای تازه را هم دربرمی‌گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

پیروزی نهضت و آغاز حکومت قانون

پیروزی نهضت و آغاز حکومت قانون

اعتراض‌ها سرانجام نتیجه داد: مظفرالدین‌شاه عین‌الدوله را برکنار کرد و در 1414 مرداد 12851285 فرمان تشکیل مجلس شورای ملی را صادر کرد. هفت روز بعد، مهاجران از قم بازگشتند و مردم با جشن و چراغانی از آنان استقبال کردند.

اما صدور فرمان مجلس، پایان کار نبود؛ برای تغییر شیوهٔ ادارهٔ کشور، باید مجلس شکل می‌گرفت و قانون اساسی نوشته می‌شد. با تشکیل مجلس، عده‌ای از سیاستمداران مشروطه‌خواه تدوین قانون اساسی را پیش بردند و آن را به امضای شاه رساندند. مظفرالدین‌شاه ده روز پس از امضای آن درگذشت.

اهمیت این دستاوردها چه بود؟ در استبداد، ارادهٔ فرمانروا تعیین‌کننده بود؛ اما حالا قرار بود ادارهٔ کشور بر پایهٔ قانون باشد. مثل تفاوت میان جمعی که یک نفر هر لحظه قواعدش را عوض می‌کند و جمعی که تصمیم‌هایش باید تابع مقررات مشخص باشد. پس تغییر اصلی فقط کنار رفتن یک صدراعظم نبود؛ قرار بود شیوهٔ حکومت تغییر کند. البته این پیروزی به معنای برطرف شدن همهٔ موانع اجرای قانون نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

مثال حل‌شده

چرا مشروطه‌خواهان برای نوشتن قانون اساسی و گرفتن امضای مظفرالدین‌شاه شتاب داشتند؟ از شواهد درس کمک بگیر.

  1. هدف نهضت فقط تغییر صدراعظم نبود؛ تشکیل مجلس و ادارهٔ کشور براساس قانون نیز از دستاوردهای مورد انتظار بود.

  2. برای تثبیت این دستاورد، لازم بود قانون اساسی نوشته شود و به امضای شاه برسد.

  3. متن می‌گوید مظفرالدین‌شاه تنها ده روز پس از امضای قانون اساسی درگذشت؛ پس فرصت تثبیت دستاوردها در دوران او کوتاه بود.

  4. از کنار هم گذاشتن این شواهد می‌توان نتیجه گرفت که نگرانی از تغییر شرایط و از دست رفتن فرصت، دلیل محتمل شتاب مشروطه‌خواهان بود.

جواب: می‌توان استدلال کرد که مشروطه‌خواهان می‌خواستند پیش از درگذشت شاه یا تغییر شرایط سیاسی، دستاورد نهضت را با تدوین و گرفتن امضای قانون اساسی تثبیت کنند؛ این توضیح، استنباطی از رویدادهای متن است.

نکات مهم

  • عملی نشدن وعده‌های حکومت و تشدید سرکوب، رهبران نهضت را به مهاجرت اعتراضی به قم، مشهور به مهاجرت کبریٰ، واداشت.
  • هم‌زمان با مهاجرت به قم، گروهی در سفارت انگلیس تحصن کردند؛ کتاب حمایت ظاهری انگلیس را در راستای منافع استعماری آن می‌داند.
  • گسترش نهضت به برکناری عین‌الدوله، صدور فرمان تشکیل مجلس و تدوین قانون اساسی انجامید و زمینهٔ حکومت مبتنی بر قانون را فراهم کرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۶۹ تا ۷۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مشروطه در دورهٔ محمّدعلی‌شاه

در این درس یاد می‌گیری چطور مخالفت محمّدعلی‌شاه، اختلاف بر سر متمم قانون اساسی و منافع روسیه و انگلستان، مشروطه را با بحران روبه‌رو کرد و مردم و مجلس در برابر این فشارها چه واکنشی نشان دادند.

پیش از شروع

چطور شد روسیه و انگلستان که در ایران رقیب بودند، سرانجام برای سرکوب مجلس با هم کنار آمدند؟

رقابت این دو قدرت تا جایی ادامه داشت که منافع استعماری‌شان اجازه می‌داد؛ ظهور آلمان، همکاری را برایشان سودمندتر کرد. از سوی دیگر، تصمیم‌های استقلال‌خواهانهٔ مجلس با هدف‌های هر دو دولت در تضاد بود و زمینهٔ همراهی آنان علیه مجلس را فراهم کرد.

شاهِ مخالف، قانونِ ناتمام

شاهِ مخالف، قانونِ ناتمام

تصور کن برای ادارهٔ مدرسه شورایی تشکیل شده، اما مدیر حاضر نیست جایگاه آن را بپذیرد؛ تازه، مقررات هم فقط روش کار شورا را توضیح می‌دهد، نه حقوق و وظایف مدیر و دانش‌آموزان را. مشروطه در آغاز سلطنت محمّدعلی‌شاه با دو مشکل شبیه این روبه‌رو بود.

مشکل نخست، نپذیرفتن محدودیت قدرت شاه بود. محمّدعلی‌شاه پس از مظفرالدین‌شاه به سلطنت رسید، اما نمی‌خواست تابع قانون اساسی و مجلس باشد. در جشن تاج‌گذاری، اشراف و نمایندگان دولت‌های خارجی را دعوت کرد، ولی نمایندگان مجلس را دعوت نکرد؛ رفتاری که بی‌اعتنایی او به جایگاه مجلس را نشان می‌داد.

مشکل دوم، کامل‌نبودن قانون اساسی بود. قانونِ نوشته‌شده در دورهٔ مظفرالدین‌شاه، پنجاه‌ویک اصل داشت و بیشتر دربارهٔ چگونگی ادارهٔ مجلس و حدود اختیارات آن بود. حقوق و وظایف متقابل دولت و ملت در آن مشخص نشده بود. برای برطرف‌کردن این کمبود، گروهی شش‌نفره از نمایندگان مأمور نوشتن «متمم قانون اساسی» شدند؛ یعنی بخشی تکمیلی برای قانون موجود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

متمم؛ نظارت، اختلاف و امضا

متمم؛ نظارت، اختلاف و امضا

اگر برای کاری قانون بنویسیم، آیا تصویب آن کافی است یا باید اجرا هم بشود؟ اصل دوم متمم قانون اساسی با پیگیری شیخ فضل‌الله نوری تصویب شد: قرار بود در هر دوره، پنج مجتهد و فقیه آشنا با نیازهای زمان، عضو مجلس باشند و نظارت کنند که قوانین با احکام اسلامی ناسازگار نباشد. اما طبق کتاب، این اصل در هیچ دوره‌ای اجرا نشد؛ پس تصویب قانون با اجرای آن فرق دارد.

هم‌زمان، میان مشروطه‌خواهان اختلاف شدت گرفت. در روایت کتاب، شیخ فضل‌الله به‌دلیل نفوذ غرب‌گرایان و دورشدن نهضت از مسیر اسلامی و ملی اولیه، از صف طرفداران مشروطه جدا شد و خواهان «مشروطهٔ مشروعه» شد.

از سوی دیگر، محمّدعلی‌شاه از امضای متمم خودداری کرد. بازارها تعطیل شد، جمعیت به سوی مجلس رفت و مردم چند شهر با تهران همراه شدند. مراجع نجف نیز با تلگراف شاه را نصیحت کردند. سرانجام این فشارها شاه را واداشت در شهریور سال 12861286 متمم را امضا کند. بنابراین، امضای او به معنای همراهی داوطلبانه با مشروطه نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

دو موضع، منافع استعماری

دو موضع، منافع استعماری

اگر دو کشور دربارهٔ مشروطه موضع مخالف داشته باشند، آیا حتماً یکی از آن‌ها به فکر آزادی مردم ایران است؟ برای پاسخ، باید هدف پشت هر موضع را بشناسیم.

روسیه با مشروطه مخالفت می‌کرد، چون می‌خواست جلوی گسترش نفوذ انگلستان را بگیرد و از محمّدعلی‌شاهِ طرفدار روسیه حمایت کند. همچنین نگران بود پیروزی مشروطه‌خواهان ایران، مردم منطقهٔ قفقاز را به مبارزه برای آزادی تشویق کند.

در مقابل، انگلستان از مشروطه حمایت می‌کرد تا اعتبار و نفوذش در ایران افزایش یابد و در برابر روسیه موقعیت بهتری پیدا کند. به قدرت رسیدن افراد وابسته به انگلستان در حکومت و مجلس، و محافظت از مرزهای هندوستان و دیگر مستعمراتش نیز برایش اهمیت داشت.

پس تفاوتِ موضع را با تفاوتِ انگیزه اشتباه نگیر: طبق روایت کتاب، هر دو کشور منافع استعماری خود را دنبال می‌کردند، اما در آن مقطع راه‌های متفاوتی برای رسیدن به آن برگزیده بودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

قرارداد ۱۹۰۷؛ توافق دو رقیب

قرارداد 19071907؛ توافق دو رقیب

چه چیزی می‌توانست روسیه و انگلستانِ رقیب را به همکاری بکشاند؟ نگرانی از قدرت‌گرفتن آلمان. این قدرت تازه، منافع و مستعمره‌های آن دو را تهدید می‌کرد؛ بنابراین، کنارگذاشتن اختلاف‌ها برایشان سودمندتر از ادامهٔ رقابت شد. فرانسه هم از افزایش قدرت آلمان نگران بود و میان آن‌ها میانجیگری کرد.

نتیجه، قرارداد 19071907 بود. روسیه و انگلستان در این قرارداد، ایران را به سه منطقه تقسیم کردند:

  • منطقهٔ نفوذ روسیه در شمال؛
  • منطقهٔ نفوذ انگلستان در جنوب؛
  • منطقهٔ بی‌طرف میان این دو منطقه.

برای فهم علت این چرخش، دو رقیب را تصور کن که با پیدا‌شدن رقیبی تازه و قدرتمند، موقتاً اختلافشان را کنار می‌گذارند تا موقعیت خود را حفظ کنند. در اینجا هم تغییر رفتار روسیه و انگلستان، به معنای کنارگذاشتن هدف‌های استعماری نبود؛ آن‌ها برای حفظ منافع خود توافق کردند، اما موضوع توافقشان، تقسیم ایران به مناطق نفوذ بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

ایستادگی مجلس و واکنش قدرت‌ها

ایستادگی مجلس و واکنش قدرت‌ها

اگر دو نفر بدون اجازه دربارهٔ دارایی تو تصمیم بگیرند، پذیرفتن تصمیمشان چه معنایی دارد؟ مردم و مجلس نیز در برابر قرارداد روسیه و انگلستان ساکت نماندند. وقتی خبر قرارداد به ایران رسید، مردم اعتراض کردند و نمایندگان مجلس به اتفاق آرا قرارداد را رد کردند.

این تنها اقدام استقلال‌خواهانهٔ مجلس نبود. مجلس پیش‌تر دریافت وام از دولت‌های خارجی را رد کرده و برای تأمین منابع مالی، به تأسیس بانک ملّی اقدام کرده بود. همچنین نوز بلژیکی را که مسئولیت مهم مالی در ایران داشت، اخراج کرده بود. وجه مشترک این تصمیم‌ها، کاهش دخالت خارجی در امور کشور بود.

حالا می‌توانیم به پرسش آغاز درس پاسخ بدهیم: روسیه و انگلستان با وجود رقابتشان، ایستادگی مجلس را مانعی در برابر منافع استعماری خود می‌دیدند؛ بنابراین برای سرکوب آن به توافق رسیدند. هنگامی که محمّدعلی‌شاه مجلس را به توپ بست، روسیه حمایت کرد و انگلستان با سکوت خود رضایت نشان داد. پس سکوت انگلستان در این ماجرا به معنای مخالفت با سرکوب مجلس نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون قرارداد 19071907 برای جلوگیری از برخورد روسیه و انگلستان بود، پس استقلال ایران را هم حفظ می‌کرد.» با استناد به مفاد قرارداد و واکنش مجلس، استدلال او را بررسی کن.

  1. ابتدا هدف توافق را مشخص می‌کنیم: روسیه و انگلستان در برابر قدرت‌گیری آلمان اختلاف‌های خود را کنار گذاشتند و خواستند از برخورد با یکدیگر جلوگیری کنند.

  2. سپس مفاد مربوط به ایران را بررسی می‌کنیم: کشور به منطقهٔ نفوذ روسیه، منطقهٔ نفوذ انگلستان و منطقهٔ بی‌طرف تقسیم شد.

  3. میان منفعت دو قدرت و استقلال ایران تفاوت می‌گذاریم: کاهش رقابت آن‌ها به معنای حق تصمیم‌گیری آزادانهٔ ایران نبود.

  4. واکنش مجلس را شاهد می‌آوریم: نمایندگان به اتفاق آرا قرارداد را رد کردند؛ بنابراین نتیجه می‌گیریم که آرام‌شدن رقابت دو قدرت، لزوماً به سود استقلال ایران نبود.

جواب: خیر؛ توافق دو قدرت برای کاهش برخورد میان خودشان بود، نه حفظ استقلال ایران؛ زیرا بدون تصمیم‌گیری مردم و مجلس ایران، کشور را به مناطق نفوذ تقسیم می‌کرد.

نکات مهم

  • مشروطه با مخالفت محمّدعلی‌شاه و کاستی‌های قانون اساسی روبه‌رو بود و تدوین متمم نیز با اختلاف‌های داخلی و مقاومت شاه همراه شد.
  • روسیه و انگلستان با وجود مواضع متفاوت دربارهٔ مشروطه، منافع استعماری خود را دنبال می‌کردند و نگرانی از آلمان زمینهٔ توافق آن‌ها در قرارداد 19071907 شد.
  • ایستادگی مجلس در برابر نفوذ خارجی، از رد قرارداد تا اقدام برای تأسیس بانک ملّی، منافع قدرت‌های استعماری را تهدید کرد و آن‌ها را به همراهی در سرکوب مجلس سوق داد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۷۲ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

به توپ بستن مجلس و استبداد صغیر

در این درس یاد می‌گیری چگونه کشمکش محمدعلی‌شاه با مشروطه‌خواهان به حمله به مجلس و استبداد صغیر انجامید و مقاومت تبریز با حمایت مراجع نجف ادامه یافت.

پیش از شروع

اگر شاه ساختمان مجلس را با توپ ویران کند و مشروطه‌خواهان را سرکوب کند، آیا کار مشروطه تمام می‌شود؟

محمدعلی‌شاه با حمله به مجلس توانست برای مدتی حکومت استبدادی را بازگرداند، اما نتوانست مقاومت مشروطه‌خواهان را پایان دهد. تبریز آغازگر مقاومت شد و ستارخان و باقرخان، با پشتوانۀ حمایت مراجع نجف، بیش از نُه ماه ایستادگی کردند.

از کشمکش تا تصمیم به تعطیلی مجلس

از کشمکش تا تصمیم به تعطیلی مجلس

آیا امضای متمّم قانون اساسی به معنای پایان مخالفت شاه با مشروطه بود؟ نه؛ محمدعلی‌شاه همچنان می‌خواست حکومت استبدادی را بازگرداند؛ یعنی قدرت دوباره در دست شاه متمرکز شود و مجلس نتواند آن را محدود کند.

او برای رسیدن به این هدف، امین‌السلطان، از مخالفان جدی مشروطه، را از اروپا فراخواند و به نخست‌وزیری منصوب کرد. امین‌السلطان با حمایت روس‌ها وارد ایران شد، اما پس از در پیش گرفتن سیاستی دوگانه، به دست یکی از طرفداران مشروطه ترور شد.

چندی بعد، خود شاه نیز در تهران هدف سوءقصد قرار گرفت، ولی آسیبی ندید. او این اقدام را به مشروطه‌خواهان نسبت داد و آن را بهانۀ تعطیلی همیشگی مجلس کرد.

اینجا میان «هدف» و «بهانه» فرق بگذار: هدف شاه از پیش، بازگرداندن استبداد بود؛ سوءقصد فرصتی برای عملی‌کردن آن فراهم کرد. همچنین، نسبت‌دادن سوءقصد به مشروطه‌خواهان از سوی شاه، به معنای اثبات مسئولیت آنان نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

به توپ بستن مجلس و استبداد صغیر

به توپ بستن مجلس و استبداد صغیر

تصمیم شاه به تعطیلی مجلس، به حملۀ نظامی انجامید. در تیر 12871287، محمدعلی‌شاه با تشویق سفارت روسیه فرمان حمله به مجلس شورای ملی را صادر کرد. لیاخوف روسی، فرماندۀ نیروهای قزاق، مجری این فرمان بود و نیروهایش بخشی از ساختمان مجلس را با گلوله‌های توپ ویران کردند.

اما ماجرا فقط تخریب یک ساختمان نبود؛ مشروطه‌خواهان نیز سرکوب شدند. خانه‌های آنان غارت شد و مأموران به دستگیری‌شان پرداختند. طباطبایی و بهبهانی دستگیر، شکنجه و تبعید شدند. به دستور شاه، افرادی مانند میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل و ملک‌المتکلمین اعدام شدند و بعضی از نمایندگان به سفارت انگلیس پناه بردند.

پس برای فهم این رویداد، میان حملۀ نظامی و پیامد سیاسی آن ارتباط برقرار کن: با سرکوب مجلس و مشروطه‌خواهان، استبداد دوباره جای مشروطیت را گرفت. این دورۀ بازگشت استبداد حدود یک سال طول کشید و «استبداد صغیر» نامیده شد؛ بنابراین، «صغیر» به کوتاهی دوره اشاره دارد، نه کم‌اهمیت بودن سرکوب.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

تبریز؛ آغازگر مقاومت

تبریز؛ آغازگر مقاومت

آیا با به توپ بستن مجلس، مقاومت مشروطه‌خواهان هم پایان یافت؟ نه؛ سرکوب در تهران نتوانست همۀ گروه‌های مردم، علما و روشنفکران را از ادامۀ مبارزه بازدارد.

تبریز آغازگر مقاومت در دورۀ استبداد صغیر بود. ستارخان و باقرخان، دو مجاهد نام‌آور این شهر، بیش از نُه ماه در برابر دشمنان مشروطه ایستادگی کردند. پس میان «تعطیل شدن مجلس» و «پایان یافتن مبارزه برای مشروطه» تفاوت وجود داشت: مجلس سرکوب شده بود، اما مقاومت ادامه داشت.

برای به‌خاطر سپردن این بخش، سه چیز را به هم پیوند بده: تبریز، ستارخان و باقرخان، بیش از نُه ماه مقاومت. این پیوند نشان می‌دهد که پس از حمله به مجلس، کدام شهر پیش‌قدم شد و چه کسانی در ایستادگی آن نقش برجسته داشتند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

پشتوانۀ مقاومت

پشتوانۀ مقاومت

در شرایط سرکوب، چه چیزی به مبارزان امید می‌دهد که راهشان را ادامه دهند؟ برای ستارخان و باقرخان، یکی از پشتوانه‌های مهم، حمایت مراجع تقلید مقیم نجف از مشروطه بود. این حمایت به آنان کمک می‌کرد در هدف‌هایشان استوار بمانند.

سه تن از این مراجع، آیت‌الله محمدکاظم خراسانی، آیت‌الله سیدعبدالله مازندرانی و آیت‌الله حاج میرزا حسین، فرزند میرزاخلیل تهرانی، بودند. آنان در برابر حکومت استبدادی محمدعلی‌شاه از مشروطه‌خواهان پشتیبانی می‌کردند.

برای فهم این نقش، به زمانی فکر کن که در انجام کاری دشوار، فردی مورد اعتماد از تلاش تو حمایت می‌کند؛ دشواری از بین نمی‌رود، اما دلگرمی بیشتری برای ادامه پیدا می‌کنی. در اینجا هم مقاومت در تبریز جریان داشت، اما پشتوانۀ آن به تبریز محدود نبود؛ حمایت مراجع نجف به پایداری مبارزان کمک می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «به توپ بستن مجلس فقط یک حملهٔ نظامی به یک ساختمان بود.» با استفاده از رویدادهای درس، چگونه نشان می‌دهی این برداشت ناقص است؟

  1. ابتدا هدف شاه را بررسی می‌کنیم: او می‌خواست دوباره نظام استبدادی را حاکم کند و مجلس را برای همیشه تعطیل کند.

  2. سپس پیامدهای حمله را می‌بینیم: خانه‌های مشروطه‌خواهان غارت شد و گروهی از آنان دستگیر، تبعید یا اعدام شدند.

  3. بعد تغییر شیوهٔ حکومت را در نظر می‌گیریم: استبداد برای یک سال جای مشروطیت را گرفت و این دوره استبداد صغیر نامیده شد.

  4. پس نتیجه می‌گیریم که هدف و پیامد حمله، حذف مجلس و سرکوب جریان مشروطه‌خواهی بود؛ تخریب ساختمان فقط بخشی از این رویداد بود.

جواب: به توپ بستن مجلس یک اقدام برای بازگرداندن حکومت استبدادی بود، نه صرفاً تخریب یک ساختمان؛ زیرا با سرکوب مشروطه‌خواهان و کنار رفتن مشروطیت همراه شد.

نکات مهم

  • محمدعلی‌شاه در پی بازگرداندن استبداد بود و سوءقصد به خود را بهانهٔ تعطیلی مجلس قرار داد.
  • حملهٔ قزاق‌ها به فرمان شاه و فرماندهی لیاخوف، همراه با سرکوب مشروطه‌خواهان، آغاز دورهٔ یک‌سالهٔ استبداد صغیر شد.
  • تبریز آغازگر مقاومت بود و ستارخان و باقرخان با پشتوانهٔ حمایت مراجع نجف، بیش از نه ماه در برابر دشمنان مشروطه ایستادند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۷۲ تا ۷۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مقاومت مردم

در این درس یاد می‌گیری چگونه مقاومت مردم به پایان استبداد صغیر انجامید و چرا فتح تهران و تغییر شاه، مشکلات مشروطه را پایان نداد.

پیش از شروع

اگر مجلس را با توپ ویران کنند و مشروطه‌خواهان را سرکوب کنند، آیا کار مشروطه تمام می‌شود؟ مردم بدون مجلس چگونه می‌توانستند دوباره حکومت استبدادی را عقب برانند؟

به توپ بستن مجلس، مقاومت را متوقف نکرد؛ تبریز ایستاد و سپس مبارزه به شهرهای دیگر گسترش یافت. مشروطه‌خواهان سرانجام تهران را فتح کردند، اما پیروزی بر شاه به معنای پایان اختلاف‌ها و دخالت بیگانگان نبود.

مجلس زیر آتش؛ استبداد صغیر

مجلس زیر آتش؛ استبداد صغیر

تصور کن نهادی برای محدود کردن قدرت حاکم تشکیل شده، اما حاکم دستور می‌دهد همان نهاد را با توپ بزنند! حمله به مجلس فقط ویران کردن یک ساختمان نبود؛ تلاشی برای کنار زدن نظارت بر قدرت شاه بود.

محمدعلی‌شاه پس از امضای متمم قانون اساسی هم با مجلس کشمکش داشت. او امین‌السلطان، از مخالفان مشروطه، را به نخست‌وزیری رساند تا به بازگشت استبداد کمک کند. پس از ترور امین‌السلطان، سوءقصدی هم به شاه شد که از آن جان سالم برد. شاه این سوءقصد را به مشروطه‌خواهان نسبت داد و آن را بهانۀ تعطیل کردن مجلس کرد.

در تیر 12871287، با تشویق سفارت روسیه، شاه فرمان حمله داد. نیروهای قزاق به فرماندهی لیاخوف مجلس را به توپ بستند. سپس دستگیری، تبعید و اعدام شماری از مشروطه‌خواهان آغاز شد.

نتیجه چه بود؟ حکومت استبدادی برای حدود یک سال جای مشروطه را گرفت. به این دورۀ کوتاهِ بازگشت استبداد، «استبداد صغیر» می‌گویند؛ «صغیر» به کوتاهی دوره اشاره دارد، نه کم‌اهمیت بودن سرکوب‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

تبریز؛ آغاز مقاومت

تبریز؛ آغاز مقاومت

مجلس به توپ بسته شده بود، اما این به معنای پایان تلاش برای مشروطه نبود. گروه‌هایی از مردم، علما و روشنفکران همچنان مقاومت می‌کردند. تبریز آغازگر این مقاومت بود و ستارخان و باقرخان، دو مبارز نام‌آور آن، بیش از نُه ماه در برابر دشمنان مشروطه ایستادگی کردند.

چه چیزی به پایداری آنان کمک می‌کرد؟ حمایت مراجع تقلید مقیم نجف از مشروطه، پشتوانۀ مهم این مبارزان بود. آیت‌الله محمدکاظم خراسانی، آیت‌الله سیدعبدالله مازندرانی و آیت‌الله حاج میرزا حسین، فرزند میرزاخلیل تهرانی، از مشروطه‌خواهان در برابر حکومت استبدادی محمدعلی‌شاه حمایت می‌کردند.

برای درک اهمیت این پشتوانه، به موقعیتی فکر کن که انجام کاری دشوار است، اما می‌دانی افراد مورد اعتمادت از تو حمایت می‌کنند؛ این همراهی می‌تواند به ادامۀ تلاشت کمک کند. در تبریز نیز، در کنار رهبری ستارخان و باقرخان، پشتیبانی مراجع نجف به پایداری مبارزان در هدفشان کمک می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

از مقاومت شهرها تا فتح تهران

از مقاومت شهرها تا فتح تهران

مقاومت تبریز تنها نماند. ایستادگی مردم این شهر و رهبران دینی و ملّی، مردم شهرهایی مانند اصفهان، گیلان، قزوین، فارس، کرمانشاه و همدان را نیز به مبارزه کشاند. در نتیجه، حکومت محمدعلی‌شاه دیگر فقط با یک کانون مقاومت روبه‌رو نبود؛ گسترش مبارزه، فشار بر حکومت را بیشتر کرد.

برای درک این تغییر، به یک درخواست جمعی فکر کن: وقتی فقط یک نفر پیگیر آن باشد، نادیده‌گرفتنش آسان‌تر است؛ اما همراه‌شدن گروه‌های دیگر، شرایط را تغییر می‌دهد. در اینجا نیز فراگیرشدن مقاومت، شاه را ناتوان‌تر کرد.

سرانجام، نیروهای هوادار مشروطه از اصفهان و بختیاری و گیلان به سوی تهران حرکت کردند. در این زمان، سیاست روس و انگلیس حفظ محمدعلی‌شاه بود؛ پس نباید پیروزی مشروطه‌خواهان را نتیجۀ حمایت این دو قدرت دانست. در تیر ۱۲۸۸، مشروطه‌خواهان به تهران رسیدند و شاه به سفارت روسیه پناه برد. به این ترتیب، حکومت استبدادی او پایان یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

پیروزی با دو چالش

پیروزی با دو چالش

تصور کن اعضای یک گروه برای رسیدن به هدفی مشترک تلاش کنند و موفق شوند؛ آیا پس از پیروزی، حتماً دربارۀ ادامۀ کار هم توافق دارند؟ پیروزی مشروطه‌خواهان نیز به معنای پایان همۀ مشکلات نبود.

دورۀ دوم مشروطه با فتح تهران آغاز شد و سال‌های ۱۲۸۸ تا ۱۲۹۳ شمسی را دربر گرفت. برای شناخت این دوره، دو چالش اصلی را به خاطر بسپار:

  • اختلاف‌های شدید داخلی: طرفداران مشروطه، با وجود مبارزه با استبداد، بر سر ادامۀ راه اختلاف‌های جدی داشتند. پس نباید آنان را گروهی کاملاً یکدست بدانیم.
  • مداخلۀ خارجی: روس و انگلیس آشکارا و به‌شکلی سلطه‌گرانه در سرنوشت ایران دخالت می‌کردند؛ بنابراین، مسئله فقط اختلاف میان نیروهای داخل کشور نبود.

پس فتح تهران یک نقطۀ عطف بود، نه پایان دشواری‌ها. برای فهم ادامۀ ماجرا باید هم به اختلاف‌های داخلی توجه کنیم و هم به دخالت قدرت‌های خارجی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

چرا پیروزشدگان معترض شدند؟

چرا پیروزشدگان معترض شدند؟

تصور کن برای تغییر شیوۀ ناعادلانۀ ادارۀ یک گروه تلاش کرده‌ای؛ اما پس از موفقیت، می‌بینی همان کسانی که عامل بی‌عدالتی بودند، دوباره مسئول شده‌اند. آیا فقط عوض‌شدن رئیس، تو را راضی می‌کند؟

پس از فتح تهران، مجلسی فوق‌العاده از سران مجاهدان، شاهزادگان، بزرگان و نمایندگان پیشین تشکیل شد. این مجلس محمدعلی‌شاه را از سلطنت برکنار کرد و پسر دوازده‌ساله‌اش، احمدمیرزا، را به شاهی برگزید. اما تغییر شاه، به معنای کناررفتن همۀ حامیان استبداد نبود؛ شماری از مستبدان پیشین در دولت جدید به وزارت و دیگر مقام‌های حکومتی رسیدند.

ستارخان، باقرخان و دیگر مبارزان از این وضع خشمگین شدند. آنان برای مشروطه فداکاری کرده بودند، اما اکنون می‌دیدند دشمنان دیروز مشروطه دوباره ادارۀ کشور را در دست گرفته‌اند. پس اعتراضشان به این بود که نتیجۀ سیاسی پیروزی با هدف مبارزه‌شان سازگار نبود. آنان همچنین خواهان اخراج تندروهایی مانند تقی‌زاده از مجلس بودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

مثال حل‌شده

آیا از به توپ بستن مجلس می‌توان نتیجه گرفت که جنبش مشروطه نیز پایان یافته بود؟ با شواهد این درس استدلال کن.

  1. ابتدا میان تعطیل شدن یک نهاد و پایان یافتن یک جنبش تفاوت بگذاریم: حمله به مجلس، فعالیت آن را متوقف کرد، اما لزوماً خواست مردم را از میان نبرد.

  2. سپس شواهد ادامۀ جنبش را بررسی کنیم: ستارخان و باقرخان در تبریز مقاومت کردند و مراجع نجف از مشروطه‌خواهان پشتیبانی کردند.

  3. نتیجۀ این مقاومت را دنبال کنیم: مبارزه به شهرهای دیگر گسترش یافت و نیروهای هوادار مشروطه از اصفهان و بختیاری و گیلان راهی تهران شدند.

  4. در پایان، فتح تهران و پایان حکومت محمدعلی‌شاه نشان می‌دهد که سرکوب مجلس به معنای پایان جنبش مشروطه نبود.

جواب: خیر؛ تخریب مجلس نهاد اصلی مشروطه را هدف گرفت، اما مقاومت مردم و پشتیبانی رهبران دینی و ملی ادامه یافت و سرانجام به پایان حکومت محمدعلی‌شاه انجامید.

نکات مهم

  • به توپ بستن مجلس و سرکوب مشروطه‌خواهان، دورۀ تقریباً یک‌سالۀ استبداد صغیر را آغاز کرد.
  • مقاومت تبریز به رهبری ستارخان و باقرخان و با حمایت مراجع نجف، با گسترش مبارزه به شهرهای دیگر به فتح تهران و پایان حکومت محمدعلی‌شاه انجامید.
  • دورۀ دوم مشروطه با اختلاف‌های داخلی و مداخلۀ روس و انگلیس روبه‌رو بود و بازگشت شماری از مستبدان به قدرت، اعتراض مبارزان مشروطه را برانگیخت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۷۴ تا ۷۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

دورۀ دوم مشروطه (۱۲۸۸ـ۱۲۹۳ش)

در این درس یاد می‌گیری … توضیح بدهی پس از فتح تهران قدرت چگونه جابه‌جا شد، چرا میان مشروطه‌خواهان اختلاف پدید آمد و موضع و سرنوشت شیخ فضل‌الله نوری چه بود.

پیش از شروع

چطور ممکن است مشروطه‌خواهان تهران را فتح کنند، اما کسانی مثل ستارخان و باقرخان از حکومت تازه ناراضی باشند؟

پیروزی یک نهضت همیشه به این معنا نیست که قدرت به دست فداکاران همان نهضت برسد. پس از فتح تهران، برخی از مخالفان پیشین مشروطه در حکومت جدید صاحب مقام شدند؛ همین اتفاق، اعتراض مبارزان مشروطه را برانگیخت.

فتح تهران و تغییر شاه

فتح تهران و تغییر شاه

تصور کن مخالفان یک شاه پیروز شده‌اند؛ نخستین پرسش این است: حالا چه کسی باید حکومت کند؟ پس از فتح تهران به‌دست مشروطه‌خواهان نیز تصمیم‌گیری دربارۀ سلطنت اهمیت پیدا کرد. این پیروزی، آغاز دورۀ دوم مشروطه بود.

برای تصمیم‌گیری، مجلسی فوق‌العاده تشکیل شد. اعضای آن فقط مبارزان نبودند؛ سران مجاهدان، شاهزادگان، اعیان و نمایندگان پیشین مجلس شورای ملی در آن حضور داشتند. پس این جمع را نباید با دورۀ دوم مجلس شورای ملی یکی دانست.

این مجلس با موافقت همۀ اعضا، محمّدعلی‌شاه را از سلطنت برکنار کرد و پسر دوازده‌ساله‌اش، احمدمیرزا، را به پادشاهی برگزید. «خلع از سلطنت» یعنی گرفتن مقام پادشاهی از شاه، نه پایان‌دادن به اصل سلطنت.

برای به‌خاطرسپردن رویدادها، این زنجیره را دنبال کن: فتح تهران ← تشکیل مجلس فوق‌العاده ← برکناری محمّدعلی‌شاه و انتخاب احمدمیرزا.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

پیروزی همراه با نارضایتی

پیروزی همراه با نارضایتی

فتح تهران برای مشروطه‌خواهان پیروزی بود؛ اما پیروزی نهضت لزوماً به معنای رسیدن مبارزان آن به قدرت نبود. پس از تشکیل دولت جدید، شماری از مستبدان و مخالفان پیشین مشروطه، وزیر، حاکم یا صاحب مقام‌های دیگر شدند؛ یعنی کسانی که پیش‌تر مقابل نهضت بودند، حالا در ادارۀ کشور سهم داشتند.

ستارخان، باقرخان و دیگر مبارزانی که برای مشروطه فداکاری کرده بودند، از این وضع خشمگین شدند. برای فهم حس آنان، تصور کن اعضای یک گروه برای تغییر شیوۀ ناعادلانۀ ادارۀ گروه تلاش کنند، اما پس از موفقیت، همان مسئولان قبلی دوباره اختیار کارها را بگیرند!

اعتراض این مبارزان فقط به بازگشت مستبدان محدود نبود؛ آنان خواستار اخراج افراد تندرو و افراطی، مانند تقی‌زاده، از مجلس هم بودند. پس برای فهم نارضایتی‌شان باید هم ترکیب حکومت تازه و هم حضور تندروها را در نظر بگیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

منظور از مشروطۀ مشروعه

منظور از مشروطۀ مشروعه

آیا مخالفت با یک شکل از حکومت، حتماً به معنای مخالفت با هدف آن است؟ برای فهم موضع شیخ فضل‌الله نوری، باید میان اصل عدالت‌خواهی و شیوۀ قانون‌گذاری تفاوت بگذاریم.

در روایت کتاب، شیخ فضل‌الله از مشروطۀ مشروعه دفاع می‌کرد؛ یعنی مشروطه‌ای که قانون اساسی و قوانینش بر ارزش‌های اسلامی استوار باشد. نگرانی او این بود که با الگوگرفتن از غرب، قوانینی ناسازگار با اسلام تصویب شود. بنابراین، مخالفتش با چنین الگویی را نباید مخالفت با عدالت و جلوگیری از ظلم دانست.

برای روشن‌شدن این تفاوت، فرض کن دانش‌آموزی با هدفِ برقراری نظم در مدرسه موافق است، اما به محتوای بعضی مقررات اعتراض دارد. اعتراض به آن مقررات، لزوماً مخالفت با اصل نظم نیست. به همین ترتیب، برای شناخت موضع شیخ باید بپرسیم: او با اصل عدالت‌خواهی مخالف بود یا با مبنای برخی قوانین؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

رد حمایت بیگانه و شهادت

رد حمایت بیگانه و شهادت

اگر کسی برای نجات جانش پیشنهاد حمایت یک قدرت خارجی را دریافت کند، آیا پذیرفتن آن برایش فقط یک تصمیم شخصی است؟ برای شیخ فضل‌الله نوری، این انتخاب با باورهای دینی و موضعش در برابر بیگانگان پیوند داشت.

پس از پیروزی مشروطه‌خواهان، خانۀ او هدف تعرض مسلحانه قرار گرفت. سفارت روسیه دو پیشنهاد داد: پناه‌بردن به سفارت یا حضور سربازان روس در خانه‌اش برای محافظت. او هیچ‌کدام را نپذیرفت؛ چون نمی‌خواست برای حفظ جان خود به بیگانه پناه ببرد و این کار را با باور دینی‌اش ناسازگار می‌دانست.

سپس پیرم‌خان مأمور دستگیری او شد. بنا بر روایت کتاب، شیخ پس از محاکمه‌ای فرمایشی به شهادت رسید. منظور از «فرمایشی» محاکمه‌ای است که ظاهر رسیدگی قضایی دارد، اما تصمیم آن از پیش تعیین شده است.

برای فهم این رویداد، دو نکته را جدا نگه دار: رد حمایت روسیه، انتخاب خود شیخ بود؛ دستگیری و محاکمه، اقدام مخالفان او بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «با برکناری محمّدعلی‌شاه، دیگر دلیلی برای نارضایتی مبارزان مشروطه باقی نمانده بود.» با استفاده از رویدادهای پس از فتح تهران، این نتیجه‌گیری را بررسی کن.

  1. ابتدا تغییر رسمی را مشخص می‌کنیم: محمّدعلی‌شاه برکنار شد و احمدمیرزا به سلطنت رسید.

  2. سپس ترکیب حکومت تازه را بررسی می‌کنیم: برخی از مستبدان و مخالفان سابق مشروطه به وزارت، حکمرانی و دیگر مقام‌های دولتی رسیدند.

  3. واکنش مبارزان را در نظر می‌گیریم: ستارخان، باقرخان و شماری دیگر از مشروطه‌خواهان از بازگشت دشمنان دیروز نهضت به قدرت ناخشنود بودند.

  4. نتیجه می‌گیریم که پیروزی در فتح تهران و تغییر شاه، با تحقق کامل خواسته‌های مبارزان یکسان نبود.

جواب: خیر؛ تغییر شاه به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که هدف‌های مشروطه‌خواهان تحقق یافته بود، زیرا بخشی از مخالفان سابق نهضت دوباره به قدرت رسیدند و اعتراض مبارزان ادامه یافت.

نکات مهم

  • دورۀ دوم مشروطه با فتح تهران آغاز شد و مجلس فوق‌العاده، محمّدعلی‌شاه را برکنار کرد و احمدمیرزا را به سلطنت رساند.
  • راه‌یافتن مخالفان سابق مشروطه به حکومت و حضور تندروها، از زمینه‌های نارضایتی مبارزانی مانند ستارخان و باقرخان بود.
  • شیخ فضل‌الله نوری از مشروطۀ مبتنی بر ارزش‌های اسلامی دفاع می‌کرد، حمایت روسیه را نپذیرفت و بنا بر روایت کتاب، پس از محاکمه‌ای فرمایشی به شهادت رسید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۷۶ تا ۷۷ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

چالش‌های دورۀ دوم مشروطه و مداخلۀ بیگانگان

در این درس یاد می‌گیری چگونه اختلاف‌های داخلی، ضعف اداری و مالی و مداخلۀ روسیه و انگلیس، اصلاحات دورۀ دوم مشروطه را ناکام گذاشت و به انحلال مجلس و اشغال بخش‌هایی از ایران انجامید.

پیش از شروع

چرا تلاش برای منظم‌کردن دخل‌وخرج ایران، به تهدید نظامی روسیه و انحلال مجلس انجامید؟

اصلاح امور مالی می‌توانست دولت ایران را توانمندتر کند، اما روسیه و انگلیس آن را برخلاف منافع خود می‌دیدند. فشار خارجی، در کنار اختلاف‌های داخلی و ضعف دولت، راه اصلاحات را بست و مجلس دوم را به تعطیلی کشاند.

اختلاف در صف مشروطه‌خواهان

اختلاف در صف مشروطه‌خواهان

تصور کن اعضای یک گروه بر سر هدف کلی توافق دارند، اما دربارۀ راه رسیدن به آن اختلاف پیدا می‌کنند. پس از تشکیل مجلس دوم نیز مشروطه‌خواهان یکپارچه نبودند. به دنبال اعدام شیخ‌فضل‌الله نوری، اختلاف‌های آنان شدت گرفت؛ یکی از محورهای اصلی، رابطۀ دین و سیاست بود.

اعتدالیون طرفدار حضور دین در سیاست بودند. آنان مذهب را مانعی در برابر بی‌عدالتی، استبداد و دخالت بیگانگان می‌دانستند. سیدمحمد طباطبایی و سیدعبدالله بهبهانی از چهره‌های سرشناس این حزب بودند. در مقابل، دموکرات‌ها به رهبری سیدحسن تقی‌زاده، خواهان جدایی دین از سیاست و حکومت مشروطه بودند.

نکتۀ مهم فقط وجود دو دیدگاه نیست؛ تبدیل اختلاف فکری به تقابل سیاسی و خشونت است. با شدت‌گرفتن این تقابل، فضای وحشت و ترور گسترش یافت و رهبرانی از هر دو گروه کشته شدند. بنابراین، برپایی دوبارۀ مجلس به‌تنهایی به معنای پایان ناامنی نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

دولت بدون ابزار کافی

دولت بدون ابزار کافی

فرض کن برای اجرای یک برنامۀ مدرسه، مسئول انتخاب شده باشد، اما نه بودجه‌ای در اختیارش بگذارند و نه گروهی برای انجام کارها. آیا انتخاب مسئول به‌تنهایی کافی است؟ دولت دورۀ دوم مشروطه هم با چنین مشکلی روبه‌رو بود.

وزیران انتخاب شده بودند، اما تشکیلات منسجمی برای اجرای قانون‌ها وجود نداشت. خزانه نیز تقریباً خالی بود و جمع‌آوری درآمدهای دولت به‌سختی انجام می‌شد. بنابراین، دولت هم برای راه‌اندازی وزارتخانه‌ها و هم برای آغاز اصلاحات، امکانات کافی نداشت.

مجلس برای رفع این کمبودها، به استخدام کارشناس خارجی روی آورد: کارشناسان آمریکایی برای اصلاح امور اداری و مالی و کارشناسان نظامی سوئدی برای تأسیس ژاندارمری. پس هدف از استخدام این افراد، کمک به ساختن ابزارهای ادارۀ کشور بود؛ قانون‌گذاری بدون پول و نیروی اجرایی، به‌تنهایی مشکلات را حل نمی‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

از اصلاحات تا انحلال مجلس

از اصلاحات تا انحلال مجلس

چرا اصلاح دخل‌وخرج کشور به بحرانی سیاسی تبدیل شد؟ مورگان شوستر، کارشناس آمریکایی، با اختیارات گستردۀ مجلس اصلاح امور مالی و گمرک‌ها را آغاز کرد. این کار به منظم‌شدن دستگاه اقتصادی ایران کمک می‌کرد، اما روسیه و انگلیس را سخت ناراضی کرد.

روسیه در سال 12901290 شمسی به ایران اخطار داد که ظرف 4848 ساعت این خواسته‌ها را بپذیرد:

  • فعالیت شوستر متوقف و خودش اخراج شود.
  • استخدام اتباع خارجی به موافقت روسیه و انگلیس وابسته شود.
  • دولت ایران هزینۀ نگهداری نیروهای روسیه در ایران را بپردازد.

دقت کن: خواستۀ دوم فقط مربوط به شوستر نبود؛ اختیار ایران برای استخدام کارشناسان در آینده را هم محدود می‌کرد.

پس از پایان مهلت، روسیه نیروهایش را وارد خاک ایران کرد. در برابر این فشار، مجلس اخطار را رد کرد، اما نخست‌وزیر از ترس اشغال پایتخت تسلیم شد و مجلس را منحل کرد. بنابراین، دولت و مجلس تصمیم یکسانی نگرفتند و دخالت خارجی، تلاش مجلس برای اصلاح کشور را متوقف کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

مقاومت مردم و علما

مقاومت مردم و علما

آیا تسلیم‌شدن دولت در برابر اخطار روسیه، به معنای تسلیم‌شدن همۀ جامعه بود؟ واکنش مردم و علما نشان داد که چنین نبود. در پی بحران اخطار روسیه و انحلال مجلس، جمعیت معترض، به‌ویژه زنان، با شعار «یا مرگ یا استقلال» به مجلس حمله کردند. این اعتراض، نشانۀ مخالفت آنان با دخالت بیگانگان و دفاع از استقلال کشور بود.

عالمان دینی نیز در ایران و عتبات عالیات، یعنی شهرهای زیارتی شیعیان در عراق، با فرستادن تلگراف مردم را به مقاومت فراخواندند. تلگراف در آن روزگار راهی برای رساندن سریع پیام به نقاط دور بود.

آخوند خراسانی، مرجع بزرگ شیعۀ مقیم عراق، تصمیم گرفت به ایران بیاید و مردم را برای مقابله با زورگویی بیگانگان بسیج کند. او همراه گروه بزرگی از عشیره‌های شیعۀ عراق آمادۀ حرکت شد، اما شب پیش از حرکت، به‌طرزی مشکوک درگذشت. دقت کن: «مشکوک» بودن مرگ، به‌تنهایی علت یا عامل آن را مشخص نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

اشغال و تحمیل نفوذ بیگانگان

اشغال و تحمیل نفوذ بیگانگان

روی نقشۀ ایران، شمال و جنوب را در نظر بگیر: فشار نظامی از هر دو سو، اختیار دولت مرکزی را محدود می‌کرد.

روسیه کانون‌های مقاومت در تبریز و مشهد را به‌شدت سرکوب کرد و مرقد امام رضا (ع) را به توپ بست. سپس نیروهایش را از آذربایجان تا خراسان مستقر کرد و منطقۀ زیر نفوذ خود را بر پایۀ قرارداد 19071907 اشغال کرد. هم‌زمان، انگلیس نیز نیروهایی از هندوستان به جنوب ایران آورد تا منطقۀ زیر نفوذ خود را اشغال کند.

نکتۀ اصلی، تبدیل نفوذ به اشغال نظامی است: تعیین مناطق نفوذ روی کاغذ، اکنون با حضور نیروهای خارجی در خاک ایران همراه شده بود. سرانجام، در سال 12911291 شمسی، برابر با 19121912 میلادی، روسیه و انگلیس دولت ایران را مجبور کردند سیاستش را با اصول قرارداد 19071907 هماهنگ کند.

پس مسئله فقط حضور سربازان خارجی نبود؛ این حضور، وسیلۀ تحمیل خواسته‌های دو قدرت و محدودکردن استقلال تصمیم‌گیری ایران شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «وقتی مجلس تشکیل شد و وزیران انتخاب شدند، دیگر ابزار لازم برای اصلاح کشور فراهم بود.» با توجه به رویدادهای دورۀ دوم مشروطه، چرا این نتیجه‌گیری درست نیست؟

  1. ابتدا تشکیل نهاد را از توان اجرای تصمیم‌های آن جدا می‌کنیم: وجود مجلس و وزیر، به‌تنهایی اجرای قانون را تضمین نمی‌کند.

  2. شواهد داخلی را بررسی می‌کنیم: خزانه تقریباً خالی بود، گردآوری درآمد مشکل داشت و تشکیلات منسجم اجرایی وجود نداشت.

  3. مانع سیاسی را اضافه می‌کنیم: اختلاف مشروطه‌خواهان و ناامنی نیز توان حکومت را کاهش می‌داد.

  4. فشار خارجی را در نظر می‌گیریم: وقتی اصلاحات مالی شوستر آغاز شد، مخالفت روس و انگلیس و سپس اخطار و تهاجم روسیه، مسیر اصلاحات را مختل کرد.

جواب: تشکیل مجلس و انتخاب وزیران برای موفقیت اصلاحات کافی نبود؛ حکومت هم به پول و دستگاه اجرایی نیاز داشت و هم با اختلاف‌های داخلی و مداخلۀ قدرت‌های خارجی روبه‌رو بود.

نکات مهم

  • اختلاف بر سر رابطۀ دین و سیاست، صف مشروطه‌خواهان را دچار تفرقه کرد و به گسترش ناامنی انجامید.
  • دولت برای جبران ضعف مالی و اجرایی به کارشناسان خارجی روی آورد، اما اصلاحات شوستر با فشار روس و انگلیس و سرانجام انحلال مجلس متوقف شد.
  • با وجود مقاومت مردم و علما، روسیه و انگلیس بخش‌هایی از ایران را اشغال کردند و دولت را به تطبیق سیاست خود با قرارداد 19071907 واداشتند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۵ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۵ تاریخ دوازدهم · رایگان