۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۴ تاریخ دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی عصر قاجار»: ۷ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۳ (ایران و جهان معاصر)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۴۷ تا ۶۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۴۷ تا ۴۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

اوضاع اجتماعی

در این درس یاد می‌گیری ویژگی‌های زندگی روستاییان، ایلات و عشایر و شهرنشینان دورۀ قاجار را مقایسه کنی و نقش سران ایل، روحانیون، بازار و محله را در روابط اجتماعی توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر در دورۀ قاجار زندگی می‌کردی، روستانشین بودن، عضو ایل بودن یا شهرنشین بودن چه تفاوتی در زندگی و رابطۀ تو با صاحبان قدرت ایجاد می‌کرد؟

بسیاری از روستاییان روی زمین دیگران کار می‌کردند، اما افراد ایل زیر نظر سران خود بودند و در تأمین نیروی نظامی حکومت نقش داشتند. در شهرها هم گروه‌های گوناگونی زندگی می‌کردند و بازار، محله و روحانیون در روابط اجتماعی مردم نقش مهمی داشتند.

روستاییان و وابستگی به زمین‌داران

روستاییان و وابستگی به زمین‌داران

تصور کن هر روز روی زمینی کشاورزی می‌کنی، اما آن زمین مال تو نیست. برای شناخت زندگی بیشتر روستاییان دورۀ قاجار، باید همین تفاوت میان کار کردن روی زمین و مالک زمین بودن را به خاطر بسپاری.

بیشتر روستاییان زمین نداشتند و روی زمین مالکان کار می‌کردند؛ البته اربابان و زمین‌داران هم در روستا حضور داشتند. پس نباید تصور کنیم همۀ ساکنان روستا موقعیت یکسانی داشتند: گروهی صاحب زمین بودند و بسیاری برای کار به زمین آنان وابسته بودند.

این وابستگی تنها دشواری زندگی روستایی نبود. بعضی گزارش‌های تاریخی از ستم اربابان و مأموران مالیاتی به روستاییان خبر می‌دهند. بنابراین، برای فهم وضعیت آنان باید هم نداشتن زمین و هم فشار صاحبان قدرت را در نظر بگیریم؛ نه اینکه فقط به شغل کشاورزی توجه کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

ایل؛ رهبری و نیروی نظامی

ایل؛ رهبری و نیروی نظامی

برای شناخت زندگی ایلی در دورۀ قاجار، این پرسش مهم است: چه کسی رابطۀ ایل با حکومت را اداره می‌کرد؟ سران ایل در رأس ایل بودند و ارتباط با حکومت زیر نظر آنان انجام می‌شد. پس رابطۀ افراد ایل با حکومت را باید در چارچوب رهبری سران ایل فهمید.

قدرت این سران فقط به ارتباط با حکومت محدود نبود؛ آنان اغلب در منطقۀ نفوذ خود، به‌طور مستقل حکومت می‌کردند. در عین حال، افراد ایل هنگام جنگ از منابع تأمین نیروی نظامی حکومت قاجار بودند. بنابراین، قدرت محلی سران ایل با نقش نظامی افراد ایل همراه بود.

برای نمونه، هنگام نیاز حکومت به نیروی جنگی، سران ایل در رابطۀ میان حکومت و ایل جایگاهی کلیدی داشتند. کتاب همچنین وضعیت افراد ایل را در مقایسه با روستاییان بهتر توصیف می‌کند و این تفاوت را به کارهایی پیوند می‌دهد که برای رهبران خود انجام می‌دادند؛ نه اینکه زندگی آنان بی‌دشواری بوده باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

شهرنشینان؛ جامعه‌ای متنوع

شهرنشینان؛ جامعه‌ای متنوع

اگر در یکی از شهرهای دورۀ قاجار قدم می‌زدی، آیا همۀ کسانی که می‌دیدی شغل و موقعیت اجتماعی یکسانی داشتند؟ نه؛ شهرنشین بودن، به معنای تعلق داشتن به یک گروه اجتماعی واحد نبود.

در شهرها، مقام‌ها و کارگزاران حکومتی در کنار علما و دانشمندان زندگی می‌کردند. بازرگانان، اصناف، پیشه‌وران و کارگران نیز بخشی از جمعیت شهری بودند. برای تصور این تنوع، یک کارگزار حکومت، یک کلاه‌دوز و یک کارگر را در نظر بگیر: هر سه شهرنشین‌اند، اما کار و جایگاه اجتماعی متفاوتی دارند.

از طرف دیگر، همۀ ساکنان شهر شغل یا درآمد کافی نداشتند؛ شماری از آنان بیکار و تهیدست بودند. پس نباید شهرهای آن دوره را فقط محل زندگی صاحبان قدرت یا کسب‌وکار بدانیم. نکتۀ اصلی این است که جمعیت شهری، گروه‌های گوناگون با وضعیت‌های شغلی و اجتماعی متفاوت را در بر می‌گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

روحانیون و نفوذ اجتماعی

روحانیون و نفوذ اجتماعی

آیا نفوذ اجتماعی فقط از داشتن مقام حکومتی به دست می‌آید؟ در جامعۀ قاجار، روحانیون نمونه‌ای از نفوذی بودند که ریشۀ مذهبی داشت. آنان هم در شهرها و هم در روستاها حضور داشتند و مردم برای امور دینی به آنان مراجعه می‌کردند. مذهبی بودن ساختار جامعه، به روحانیون در میان گروه‌های مختلف مردم جایگاه و نفوذ می‌داد.

برای فهم این رابطه، فردی را تصور کن که مردم برای راهنمایی دینی به او اعتماد دارند؛ سخن او می‌تواند فراتر از یک گفت‌وگوی شخصی، بر نگرش مردم اثر بگذارد.

وابسته نبودن معمول روحانیون به حکومت نیز اهمیت داشت. این ویژگی، در کنار آموزه‌های دینی، زمینه‌ای فراهم می‌کرد تا آنان در برخی مقاطع در برابر قدرت‌های خارجی بایستند یا عملکرد شاهان و درباریان را نقد کنند. پس نباید نتیجه بگیریم که همۀ روحانیون همیشه مخالف حکومت بودند؛ نکته، امکان ایفای نقشی مستقل در برخی موقعیت‌هاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

بازار و محله؛ پیوندهای شهری

بازار و محله؛ پیوندهای شهری

اگر بخواهی زندگی شهری دورۀ قاجار را بشناسی، دو جای مهم را در نظر بگیر: بازار و محله.

بازار فقط جای خریدوفروش نبود؛ فعالیت‌های اقتصادی و روابط اجتماعی شهر پیرامون آن شکل می‌گرفت. هر صنف، یعنی گروهی از افراد با حرفۀ مشترک، در یک راسته فعالیت می‌کرد. برای تصور این نظم، گذری را در نظر بگیر که دکان‌های یک حرفه کنار هم قرار دارند؛ مشتری می‌داند کجا برود و صاحبان آن حرفه نیز با یکدیگر ارتباط دارند.

محله هم تنها محل سکونت نبود. ساکنان به محلۀ خود احساس تعلق می‌کردند و به آن افتخار داشتند؛ شبیه وقتی که کسی با علاقه از محلۀ خودش حرف می‌زند. تفاوت‌های قومی، مذهبی و شغلی نیز باعث می‌شد محله‌های یک شهر ویژگی‌های متفاوتی داشته باشند.

پس برای شناخت شهر، هم باید به پیوندهای اقتصادی و اجتماعی بازار توجه کنیم و هم به احساس تعلق مردم به محله.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

مثال حل‌شده

پژوهشگری می‌گوید: «برای شناخت جامعۀ شهری قاجار، کافی است بازار را فقط محل خریدوفروش بدانیم.» با استفاده از آموخته‌های درس، چرا این برداشت کامل نیست؟

  1. ابتدا نقش اقتصادی بازار را مشخص می‌کنیم: حرفه‌ها و کسب‌وکارها در بازار جای داشتند و هر صنف در راسته‌ای فعالیت می‌کرد.

  2. سپس به نقش اجتماعی آن توجه می‌کنیم: بازار فعالیت گروه‌های شغلی را سامان می‌داد و بخشی اصلی از زندگی اجتماعی شهر بود.

  3. نتیجه می‌گیریم که توجه به دادوستد به‌تنهایی کافی نیست؛ برای شناخت شهر باید پیوندهای صنفی و جایگاه اجتماعی بازار را هم بررسی کرد.

جواب: بازار شهر قاجاری فقط محل خریدوفروش نبود؛ فعالیت اصناف و حضور گروه‌های مختلف مردم، آن را به بخشی اساسی از زندگی اقتصادی و اجتماعی شهر تبدیل می‌کرد.

نکات مهم

  • بیشتر روستاییان دورۀ قاجار بی‌زمین بودند و زندگی آنان از کار روی زمین مالکان و فشار اربابان و مأموران مالیاتی تأثیر می‌گرفت.
  • سران ایل ارتباط ایل و حکومت را اداره می‌کردند و افراد ایل در تأمین نیروی نظامی حکومت نقش داشتند.
  • در جامعۀ متنوع شهری، بازار محور فعالیت اقتصادی و اجتماعی و محله سرچشمۀ احساس تعلق بود؛ روحانیون نیز در شهر و روستا نفوذ داشتند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴۹ تا ۵۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

اوضاع اقتصادی

در این درس یاد می‌گیری شیوه‌های اصلی تولید در عصر قاجار را از هم تشخیص بدهی و با کمک شواهد تاریخی توضیح بدهی چرا صنایع دستی ایران از رونق به رکود رسید.

پیش از شروع

چطور ممکن است شهری مثل اصفهان، با پارچه‌ها و تفنگ‌های مرغوبش، به جایی برسد که صنعتگرانش از بیکاری به تعمیرکاری روی بیاورند؟

در آغاز دورۀ قاجار، صنایع دستی ایران دوباره رونق گرفته بود و محصولات باکیفیتی تولید می‌شد. اما با افزایش ورود کالاهای اروپایی و بی‌توجهی حکومت به تقویت تولید داخلی، بازار بسیاری از صنعتگران ایرانی کساد شد؛ پس کیفیت خوب، به‌تنهایی برای حفظ رونق کافی نبود.

تولید در روستا، شهر و ایل

تولید در روستا، شهر و ایل

اگر در عصر قاجار زندگی می‌کردی، محل زندگی و نوع کارت می‌توانست نشان بدهد در کدام شیوۀ تولید سهم داری. برای تشخیص این شیوه‌ها، سه فضای روستا، شهر و ایل را در ذهن نگه دار:

  • روستا؛ سهم‌بری دهقانی: کشاورزان بی‌زمین معمولاً روی زمین مالکان کار می‌کردند. همۀ محصول برای خودشان نبود؛ بخشی بهرۀ مالکانه بود، بخشی به‌عنوان مالیات به دولت می‌رسید و بخشی سهم خود کشاورز می‌شد. پس «سهم‌بری» به معنی مالک بودن کشاورز بر زمین نیست.
  • شهر؛ خرده‌کالایی دولتی و خصوصی: کارگران، پیشه‌وران و اصناف در کارگاه‌ها و مراکز تولیدی کار می‌کردند؛ مثلاً کلاه‌دوزی که در کارگاه شهری کلاه می‌ساخت، در این گروه قرار می‌گرفت.
  • ایل؛ شبانی یا ایلیاتی: زندگی کوچ‌نشینی با تولیداتی مانند گوشت، پشم، لبنیات، گلیم و فرش ایلی همراه بود. بنابراین تولید ایلی فقط پرورش دام نبود؛ ساخت بعضی دست‌بافته‌ها را هم دربرمی‌گرفت.

کلید تشخیص: تنها به نام محصول نگاه نکن؛ ببین چه کسانی، در چه محیطی و با چه مناسباتی آن را تولید می‌کردند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

رونق دوبارۀ صنایع دستی

رونق دوبارۀ صنایع دستی

آیا صنایع دستی ایران در تمام دورۀ قاجار کم‌رونق بود؟ نه؛ برای شناخت این دوره باید به تغییر شرایط در طول زمان توجه کنیم.

پس از سقوط صفویان، بحران‌های سیاسی و جنگ‌ها به تولید آسیب زدند. با روی کار آمدن قاجارها و کاهش جنگ‌های داخلی، فرصت بیشتری برای فعالیت کارگاه‌ها فراهم شد. تصور کن کارگاه پارچه‌بافی در شرایط ناامنی کار کند؛ آرام‌تر شدن اوضاع می‌تواند به ادامۀ کارش کمک کند.

هم‌زمان، اروپا درگیر جنگ‌های ناپلئون بود و کالاهای صنعتی اروپایی چندان وارد ایران نمی‌شد. بنابراین، تولیدکنندگان ایرانی با ورود گستردۀ این کالاها روبه‌رو نبودند. کاهش جنگ‌های داخلی و محدود بودن واردات، هر دو به رونق صنایع دستی در آغاز دورۀ قاجار کمک کردند.

این رونق فقط به پارچه‌بافی محدود نبود؛ از شال و مخمل تا سفال، خاتم‌کاری و سلاح‌های گرم و سرد، محصولات گوناگونی با کیفیت و دوام مطلوب ساخته می‌شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

واردات و ضعف تولید داخلی

واردات و ضعف تولید داخلی

چرا رونق صنایع دستی ایران ادامه پیدا نکرد؟ با پایان جنگ‌های اروپا، ورود کالاهای اروپایی به ایران افزایش یافت و صنایع دستی به‌تدریج بازار خود را از دست دادند. پس مرغوب بودن تولیدات ایرانی، به‌تنهایی برای حفظ رونق آن‌ها کافی نبود.

برای درک این رابطه، کارگاه پارچه‌بافی‌ای را تصور کن که مشتریانش به خرید پارچۀ وارداتی روی آورده‌اند. کم شدن فروش می‌تواند باعث کاهش تولید و بیکار شدن بافندگان شود؛ حتی اگر پارچۀ کارگاه کیفیت خوبی داشته باشد.

امیرکبیر برای احیای صنایع دستی تلاش کرد، اما پس از کشته‌شدن او این تلاش‌ها پیگیری نشد. در کنار افزایش واردات، سیاست حکومت هم اهمیت داشت: ورود بی‌برنامۀ شرکت‌ها، مستشاران و محصولات اروپایی، پایه‌های تولید داخلی را ضعیف کرد.

بنابراین، رکود صنایع دستی را نباید فقط به ورود کالای خارجی نسبت داد؛ واردات گسترده، ورود بی‌برنامه و ادامه نیافتن تلاش‌های اصلاحی در کنار هم به تولید داخلی آسیب زدند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

اصفهان؛ شواهد یک دگرگونی

اصفهان؛ شواهد یک دگرگونی

اگر فقط بدانیم بازار یک شهر پر از کالا شده، می‌توانیم نتیجه بگیریم که تولیدکنندگان همان شهر هم وضع خوبی دارند؟ باید ببینیم کالاها ساخت کجاست و چه بر سر تولیدکنندگان محلی آمده است.

کرزن، نویسندۀ انگلیسی، از تأمین پارچۀ بازار اصفهان توسط منچستر و حضور تجارت‌خانه‌های خارجی ابراز خشنودی می‌کند. گزارش او گسترش بازار کالاهای خارجی را نشان می‌دهد، نه لزوماً رونق تولید اصفهان را.

در مقابل، تحویل‌دار اصفهانی از کاهش شمار چیت‌سازان، رکود زری‌بافی و روی آوردن تفنگ‌سازان به تعمیرکاری از سر بیکاری خبر می‌دهد. او همچنین به رواج پارچه‌های اروپایی با طرح‌های تازه اشاره می‌کند؛ پس استقبال از این پارچه‌ها را نباید صرفاً نشانۀ کیفیت بهترشان دانست.

دو گزارش را کنار هم بگذار: آنچه برای فروشندۀ خارجی گسترش بازار بود، برای صنعتگر ایرانی با کاهش فروش و اشتغال همراه شد. مثل بازاری که ویترین‌هایش پرتر می‌شود، اما کارگاه‌های پشت آن مشتریانشان را از دست می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

مثال حل‌شده

در گزارش اصفهان، از تفنگ‌های مرغوب استادان ایرانی یاد شده، اما آمده است که بسیاری از همین صنعتگران از بیکاری به تعمیرکاری در کارخانه‌های تهران روی آورده‌اند. این تغییر را چگونه توضیح می‌دهی؟

  1. ابتدا دو شاهد را جدا می‌کنیم: تفنگ‌های تولیدشده مرغوب بوده‌اند، اما بسیاری از سازندگان کار تولیدی کافی نداشته‌اند.

  2. پس بیکار شدن آنان را نمی‌توان به‌تنهایی نشانۀ نداشتن مهارت دانست؛ کیفیت تولیدات، شاهدی برخلاف این برداشت است.

  3. این گزارش را کنار شواهد افزایش واردات اروپایی و تضعیف تولید داخلی قرار می‌دهیم؛ رکود بازار، فرصت فعالیت تولیدکنندگان داخلی را کاهش می‌داد.

  4. نتیجه می‌گیریم که روی آوردن صنعتگران به تعمیرکاری، نشانه‌ای از آسیب دیدن اشتغال تولیدی است؛ البته این گزارش به‌تنهایی سهم دقیق هر علت را مشخص نمی‌کند.

جواب: این گزارش نشان‌دهندۀ کاهش فرصت تولید برای صنعتگران ماهر است، نه لزوماً کاهش مهارت آنان؛ در کنار شواهد افزایش واردات و ضعف حمایت از تولید داخلی، می‌توان آن را نشانه‌ای از رکود صنایع دانست.

نکات مهم

  • تولید در عصر قاجار سه شیوۀ اصلی داشت: سهم‌بری دهقانی در روستا، خرده‌کالایی دولتی و خصوصی در شهر و شبانی در میان ایلات و کوچ‌نشینان.
  • کاهش جنگ‌های داخلی و محدود بودن واردات صنعتی اروپا در زمان جنگ‌های ناپلئون، به رونق صنایع دستی در آغاز دورۀ قاجار کمک کرد.
  • افزایش واردات اروپایی، سیاست‌های نامناسب حکومت و ادامه نیافتن تلاش‌های امیرکبیر به تولید داخلی آسیب زد؛ گزارش‌های اصفهان شواهد این رکود را نشان می‌دهند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۱ تا ۵۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

کشاورزی

در این درس یاد می‌گیری ورود محصولات جدید کشاورزی چگونه تغذیهٔ ایرانیان عصر قاجار را تغییر داد و چگونه از یک نوشتهٔ تاریخی، اهمیت سیب‌زمینی در تلاش برای مقابله با قحطی را برداشت کنی.

پیش از شروع

فکر می‌کنی سیب‌زمینی فقط یک خوراکی تازه در سفرهٔ ایرانیان بود، یا می‌توانست بخشی از راه‌حل مقابله با قحطی هم باشد؟

در دورهٔ قاجار، سیب‌زمینی همراه با محصولاتی مثل گوجه‌فرنگی و نخودفرنگی در غذای خانواده‌های ایرانی جا باز کرد. اهمیت آن چنان شد که در زمان مظفرالدین‌شاه، کشاورزان را برای مقابله با قحطی به کاشتنش تشویق می‌کردند.

محصولات تازه، سفره‌های تازه

محصولات تازه، سفره‌های تازه

به غذاهایی فکر کن که با گوجه‌فرنگی یا سیب‌زمینی درست می‌شوند. اگر این مواد در دسترس نبودند، چه چیزهایی از سفرهٔ امروز ما کم می‌شد؟ همین تصور کمک می‌کند اثر ورود یک محصول تازه را بر زندگی روزمره بفهمیم.

در زمان ناصرالدین‌شاه، محصولات جدیدی مانند گوجه‌فرنگی، نخودفرنگی و سیب‌زمینی از اروپا به ایران وارد شدند. این محصولات به‌تدریج در غذای خانواده‌های ایرانی جای گرفتند و شیوهٔ تغذیه را تغییر دادند. سیب‌زمینی هم به یکی از محصولات مهم کشاورزی تبدیل شد.

نکته این است که تغییر در کشاورزی فقط به مزرعه محدود نمی‌ماند؛ می‌تواند مواد اولیهٔ غذاها و خوراک روزانهٔ خانواده‌ها را هم تغییر دهد. بنابراین، برای شناخت زندگی مردم در گذشته، بررسی آنچه می‌کاشتند و می‌خوردند نیز اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

سیب‌زمینی؛ امیدی در برابر قحطی

سیب‌زمینی؛ امیدی در برابر قحطی

چرا یک روزنامه دربارهٔ کشت سیب‌زمینی توصیه می‌کرد؟ چون موضوع فقط خوش‌مزه‌تر شدن غذاها نبود؛ تأمین خوراک مردم و مقابله با گرسنگی هم اهمیت داشت. در زمان مظفرالدین‌شاه، کشاورزان را برای مقابله با قحطی به کشت سیب‌زمینی تشویق می‌کردند.

روزنامهٔ *فلاحت مظفری* دربارهٔ سیب‌زمینی نوشته بود:

در هر جایی که زراعت این نبات [سیب‌زمینی] معمول و متداول شد، بلای قحط و مجاعه آنجا راه ندارد و هیچ یک از حبوبات جای گندم را نمی‌گیرد.

این نوشته نشان می‌دهد که نویسنده، گسترش کشت سیب‌زمینی را راهی برای کمک به تأمین غذا می‌دانست. اما توصیه به یک کار، با اثبات نتیجهٔ آن فرق دارد. مثلاً توصیه به صرفه‌جویی آب نشان‌دهندهٔ نگرانی از کمبود آب است؛ به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که کمبود برطرف شده است.

پس از این سند می‌توانیم دغدغهٔ گرسنگی و امید به کشت سیب‌زمینی را بفهمیم؛ برای اینکه بدانیم قحطی واقعاً کاهش یافت یا نه، به شواهد دیگری دربارهٔ تولید و دسترسی مردم به غذا نیاز داریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

نکات مهم

  • در زمان ناصرالدین‌شاه، ورود محصولاتی مانند گوجه‌فرنگی، نخودفرنگی و سیب‌زمینی از اروپا، شیوهٔ تغذیهٔ ایرانیان را تغییر داد.
  • سیب‌زمینی به محصولی مهم تبدیل شد و در زمان مظفرالدین‌شاه، کشاورزان برای مقابله با قحطی به کشت آن تشویق شدند.
  • نوشتهٔ فلاحت مظفری شاهدی بر امید به گسترش کشت سیب‌زمینی و دغدغهٔ تأمین خوراک است، نه مدرکی کافی برای اثبات رفع قحطی.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۵۲ تا ۵۳ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

فرش در دورهٔ قاجار

در این درس یاد می‌گیری چرا تولید و صادرات فرش در دورهٔ قاجار رونق گرفت و مراکز قالی‌بافی و سرمایه‌گذاری چه نقشی در این رونق داشتند.

پیش از شروع

چطور ممکن است در دوره‌ای که بسیاری از صنایع دستی ایران دچار رکود شده بودند، فرش ایرانی در بازارهای جهان مشتریان بیشتری پیدا کند؟

همهٔ صنایع دستی در دورهٔ قاجار سرنوشت یکسانی نداشتند؛ فرش با استقبال بازارهای اروپا و آمریکا روبه‌رو شد. مهارت بافندگان و ویژگی‌های تولید در ایران، همراه با تقاضا و سرمایه‌گذاری خارجی، به رونق آن کمک کرد.

رونق فرش در روزگار رکود

رونق فرش در روزگار رکود

تصور کن در بازاری، کار بسیاری از تولیدکنندگان کم‌رونق شده، اما یک کالا همچنان مشتریان بیشتری پیدا می‌کند. وضعیت فرش ایران در دورهٔ قاجار شبیه همین بود: با وجود رکود بسیاری از صنایع دستی، به‌ویژه از نیمهٔ دوم این دوره، تولید و صادرات فرش افزایش چشمگیری یافت. پس نباید وضعیت همهٔ صنایع دستی را یکسان بدانیم.

فرش ایران از گذشته در جهان شناخته شده بود؛ در عصر قاجار، گردشگران اروپایی هم در بیشتر شناساندن آن نقش داشتند. آن‌ها توجه بازرگانان و مردم اروپا و آمریکا را به فرش دست‌باف ایرانی جلب کردند؛ شبیه مسافری که با معرفی یک هنر محلی، دیگران را به خرید آن علاقه‌مند می‌کند.

نکتهٔ اصلی این است: رکود عمومی صنایع دستی، به معنای رکود فرش نبود و گردشگران یکی از راه‌های جلب توجه مشتریان خارجی بودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

چرا تولید و صادرات بیشتر شد؟

چرا تولید و صادرات بیشتر شد؟

برای فهم رونق فرش در دورهٔ قاجار، باید عوامل داخلی و خارجی را کنار هم ببینیم؛ یک علت به‌تنهایی کافی نیست.

در داخل ایران، بافندگان ماهر با ظرافت کار می‌کردند و طرح‌ها و نقش‌های زیبا و متنوع می‌آفریدند. این ویژگی‌ها فرش ایرانی را جذاب می‌کرد. از طرف دیگر، ارزانی نیروی کار، هزینهٔ تولید را پایین می‌آورد؛ البته ارزان‌بودن نیروی کار به معنای کم‌ارزش‌بودن هنر بافندگان نبود.

در بیرون از ایران هم دو عامل مهم وجود داشت: تقاضای بازار جهانی، یعنی مشتریان خارجی خواهان خرید فرش بودند، و سرمایه‌گذاری خارجی در تولید و تجارت آن.

مثلاً یک کارگاه را تصور کن: مهارت بافندگان و هزینهٔ پایین‌تر به تولید کمک می‌کند؛ مشتری و سرمایه نیز امکان گسترش کار و فروش بیشتر را فراهم می‌کنند. پس رونق فرش نتیجهٔ همراهی توان تولید در ایران با فرصت‌های بازار خارجی بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

فرش؛ کالای جایگزین

فرش؛ کالای جایگزین

رونق صادرات فرش فقط به زیبایی و مهارت بافندگان مربوط نبود؛ نیاز اقتصادی هم در آن نقش داشت. ایران برای خرید کالا از اروپا و کشورهای دیگر باید هزینه می‌پرداخت، اما با کمبود طلا و نقره روبه‌رو بود. از سوی دیگر، صادرات ابریشم هم دچار رکود شده بود و دیگر نمی‌توانست مانند گذشته به تأمین هزینهٔ واردات کمک کند.

در چنین شرایطی، فرش به‌عنوان کالای صادراتی جایگزین اهمیت بیشتری پیدا کرد: فروش آن در بازارهای خارجی می‌توانست به تأمین هزینهٔ خرید کالا از خارج کمک کند.

برای درک موضوع، خانواده‌ای را تصور کن که درآمد فروش محصول همیشگی‌اش کاهش یافته است؛ اگر محصول دیگری مشتری داشته باشد، فروش آن می‌تواند بخشی از کمبود درآمد را جبران کند. نقش صادرات فرش نیز از این نظر شبیه بود. پس «جایگزین» در اینجا به نقش اقتصادی فرش اشاره دارد، نه اینکه فرش در مصرف روزانه جای ابریشم را گرفته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

مراکز بافت و کارگاه‌های فرش

مراکز بافت و کارگاه‌های فرش

اگر روی نقشه، مراکز مهم قالی‌بافی دورهٔ قاجار را علامت بزنی، می‌بینی که تولید فرش به یک شهر محدود نبود. تبریز، کاشان، همدان، اصفهان، کرمان و اراک و نیز ولایت‌های کردستان و آذربایجان از مراکز مهم آن بودند. پس رونق فرش، با فعالیت بافندگان در مناطق گوناگون ایران پیوند داشت.

در میان این مراکز، کتاب دربارهٔ تبریز و اراک به نکته‌ای مشخص اشاره می‌کند: تاجران ایرانی و سرمایه‌گذاران خارجی در این دو شهر کارگاه‌های کوچک و بزرگ برپا کرده بودند. برای تصور این نقش، بازرگانی را در نظر بگیر که سرمایه‌اش را صرف راه‌اندازی یک کارگاه می‌کند تا بافندگان در آن فرش تولید کنند.

حواست به تفاوت دو نکته باشد: «مرکز مهم قالی‌بافی بودن» با «محل تأسیس کارگاه‌های یادشده بودن» یکی نیست؛ فهرست مراکز بافت گسترده‌تر از این دو شهر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون صادرات فرش در دورهٔ قاجار رشد کرد، پس همهٔ صنایع دستی ایران در آن دوره پررونق بودند.» با تکیه بر شواهد درس، استدلال او را بررسی کن.

  1. ادعا را مشخص می‌کنیم: او وضعیت یک محصول، یعنی فرش، را به همهٔ صنایع دستی نسبت داده است.

  2. شاهد مخالف را پیدا می‌کنیم: بسیاری از صنایع دستی، به‌ویژه از نیمهٔ دوم عصر قاجار، دچار رکود بودند.

  3. وضعیت فرش را جداگانه بررسی می‌کنیم: تولید و صادرات آن با کمک عواملی مانند تقاضای جهانی و سرمایه‌گذاری رشد کرد.

  4. نتیجه می‌گیریم که بخش‌های مختلف اقتصاد الزاماً وضعیت یکسانی ندارند؛ رونق فرش دلیل رونق همهٔ صنایع دستی نیست.

جواب: خیر؛ رونق فرش را نمی‌توان به همهٔ صنایع دستی تعمیم داد، زیرا متن از رکود بسیاری از صنایع دستی و هم‌زمان رشد تولید و صادرات فرش خبر می‌دهد.

نکات مهم

  • فرش برخلاف بسیاری از صنایع دستی عصر قاجار رونق گرفت و گردشگران اروپایی به شناخته‌شدن بیشتر آن در بازارهای خارجی کمک کردند.
  • مهارت بافندگان، تنوع نقش‌ها و ارزانی نیروی کار در کنار تقاضای جهانی و سرمایه‌گذاری خارجی، تولید و صادرات فرش را افزایش دادند.
  • رکود صادرات ابریشم و نیاز به تأمین هزینهٔ واردات، اهمیت صادرات فرش را بیشتر کرد؛ قالی‌بافی در مناطق گوناگون رواج داشت و تبریز و اراک محل ایجاد کارگاه‌های داخلی و خارجی بودند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۵۳ تا ۵۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

نگاهی به اوضاع علمی و فرهنگی ایران در عصر قاجار

در این درس یاد می‌گیری مدرسه‌های جدید عصر قاجار چگونه و با چه هدف‌هایی شکل گرفتند و گسترش آن‌ها چه نقشی در سوادآموزی و رواج اندیشه‌های نو داشت.

پیش از شروع

چطور ممکن است تأسیس چند مدرسه، به رواج اندیشهٔ حکومت قانون در یک کشور کمک کند؟

مدرسه‌های جدید عصر قاجار فقط محل یادگیری علوم و فنون نبودند؛ دانش‌آموختگان آن‌ها در گسترش اندیشه‌های تازه هم نقش داشتند. برای فهمیدن این پیوند، مسیر شکل‌گیری این مدرسه‌ها و هدف بنیان‌گذارانشان را دنبال می‌کنیم.

آغاز آموزش جدید

آغاز آموزش جدید

اگر چند نفر مدرسه بسازند، آیا حتماً هدف یکسانی دارند؟ در عصر قاجار هم پاسخ منفی بود. برخی حاکمان و روشنفکران به پیشرفت‌های اروپا توجه کرده بودند و می‌خواستند روش‌های تازهٔ آموزش در ایران به کار گرفته شود. در همین فضا، بعضی کشورهای استعمارگر نیز تغییر آموزش ایران را در راستای منافع خود دنبال می‌کردند.

نخستین مدرسه‌های جدید را مسیونرهای اروپایی و آمریکایی تأسیس کردند؛ یعنی اعضای هیئت‌های دینی که برای تبلیغ مسیحیت به کشورهای دیگر می‌رفتند. پس از آن، حکومت قاجار و شماری از چهره‌های فرهنگی و سیاسی نیز به تأسیس مدرسه‌های جدید روی آوردند.

پس تازگیِ روش آموزش، به معنای یکسان‌بودن هدفِ بنیان‌گذاران نبود. همچنین بیشتر این مدرسه‌ها با الگوهای فرهنگی اروپایی شکل گرفته بودند و با شیوه و فرهنگ آموزش در ایران اسلامی تفاوت‌های جدی داشتند. برای شناخت این تحول، باید هم بپرسیم «چه کسی مدرسه را ساخت؟» و هم «با چه هدفی؟».

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

دارالفنون؛ آموزش در داخل

دارالفنون؛ آموزش در داخل

برای یادگرفتن دانش و فنون جدید، آیا حتماً باید دانشجویان را به خارج فرستاد؟ امیرکبیر راه دیگری را دنبال کرد: فراهم‌کردن امکان آموزش در خود ایران. دارالفنون با ایده و پیگیری او برای آموزش علوم و فنون جدید به دانشجویان ایرانی شکل گرفت.

هدف امیرکبیر فقط تغییر محل تحصیل نبود. او می‌خواست بر سه بخش مهم آموزش نظارت بیشتری داشته باشد: چه چیزی تدریس می‌شود، چه کسانی تدریس می‌کنند و آموزش چگونه انجام می‌شود. وقتی آموزش در داخل کشور برگزار می‌شد، امکان پیگیری این موارد بیشتر بود.

برای مقایسه، تصور کن مدرسه‌ات به‌جای فرستادن دانش‌آموزان به یک دورهٔ آموزشی بیرون از مدرسه، همان دوره را در مدرسه برگزار کند؛ آن‌وقت می‌تواند محتوای دوره، انتخاب معلم و شیوهٔ تدریس را مستقیم‌تر بررسی کند. پس در برنامهٔ امیرکبیر، یادگیری دانش جدید با تلاش برای نظارت بیشتر بر آموزش همراه بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

رشدیه؛ سوادآموزی برای همه

رشدیه؛ سوادآموزی برای همه

اگر مدرسه‌ای تازه ساخته شود، اما فقط فرزندان یک گروه اجتماعی بتوانند در آن درس بخوانند، آیا فرصت سوادآموزی برای همه فراهم شده است؟ میرزا حسن رشدیه می‌خواست فرزندان قشرهای مختلف جامعه امکان سوادآموختن داشته باشند؛ نه اینکه آموزش به گروهی خاص محدود بماند.

او برای برپایی مدرسه‌های جدید در شهرهای مختلف ایران تلاش کرد و در این مسیر سختی‌های فراوانی کشید. توجه او به‌ویژه به آموزش ابتدایی بود؛ همان مرحله‌ای که کودک خواندن و نوشتن را آغاز می‌کند.

برای درک هدف او، فرزند یک پیشه‌ور و فرزند یک خانوادهٔ مرفه را تصور کن: از نگاه رشدیه، باید برای سوادآموزی هر دو فرصت فراهم می‌شد. پس نکتهٔ مهم در تلاش او فقط «ساختن مدرسهٔ جدید» نبود؛ گسترش فرصت سوادآموزی میان همهٔ قشرهای جامعه هم بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

گشوده‌شدن راه تحصیل دختران

گشوده‌شدن راه تحصیل دختران

وقتی از گسترش مدرسه‌های جدید در عصر قاجار حرف می‌زنیم، نباید نقش زنان فرهنگ‌دوست را فراموش کنیم. برخی از زنان اهل دانش نیز برای ایجاد این مدرسه‌ها قدم برداشتند؛ یعنی زنان فقط دریافت‌کنندهٔ آموزش نبودند، بلکه در فراهم‌کردن امکان آموزش هم نقش داشتند.

بی‌بی خانم استرآبادی یکی از این زنان بود. او در تهران، در سال 12851285 شمسی، مدرسهٔ دوشیزگان را با هدف تحصیل دختران تأسیس کرد. نام او را با این پیوند به خاطر بسپار: «بی‌بی خانم استرآبادی ← مدرسهٔ دوشیزگان ← تحصیل دختران».

برای درک اهمیت این کار، دختری را تصور کن که می‌خواهد درس بخواند؛ وجود مدرسه‌ای برای دختران، فرصتی برای دنبال‌کردن این خواسته فراهم می‌کند. پس گسترش آموزش جدید، تنها به ایجاد روش‌های تازهٔ تدریس محدود نبود؛ تأسیس مدرسه برای دختران نیز بخشی از این مسیر بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

از مدرسه تا اندیشهٔ قانون

از مدرسه تا اندیشهٔ قانون

حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: مدرسه چگونه می‌تواند به رواج اندیشهٔ حکومت قانون کمک کند؟ تأثیر مدرسه‌های جدید فقط به آموزش علوم و فنون محدود نبود؛ دانش‌آموختگان آن‌ها در گسترش اندیشه‌های نو هم نقش داشتند. یکی از مهم‌ترین این اندیشه‌ها، مشروطه‌خواهی و حکومت قانون بود؛ یعنی قدرت حاکمان بی‌حدومرز نباشد و ادارهٔ کشور تابع قانون باشد.

برای درک این ارتباط، کسی را تصور کن که با اندیشهٔ محدودشدن قدرت حاکم آشنا شده و دربارهٔ آن با دیگران گفت‌وگو می‌کند. به این ترتیب، یک فکر از محیط آموزشی فراتر می‌رود و میان افراد بیشتری شناخته می‌شود.

پس مدرسه‌های جدید فقط محل یادگیری مهارت نبودند؛ دانش‌آموختگانشان به انتشار افکار تازه نیز کمک کردند. البته این به معنای آن نیست که مدرسه‌ها تنها عامل گسترش مشروطه‌خواهی بودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

مثال حل‌شده

چرا امیرکبیر برای استخدام استادان دارالفنون به کشورهایی غیر از روسیه و انگلستان، مانند فرانسه و اتریش، توجه داشت؟

  1. ابتدا هدف دارالفنون را مشخص می‌کنیم: آموزش علوم و فنون جدید به دانشجویان ایرانی در داخل کشور.

  2. سپس به خواستهٔ امیرکبیر توجه می‌کنیم: او می‌خواست بر محتوای آموزش، استادان و روش تدریس نظارت بیشتری داشته باشد.

  3. با توجه به رقابت و مداخلهٔ روسیه و انگلستان در ایران آن دوره، وابستگی آموزشی به این دو قدرت می‌توانست زمینهٔ نفوذ بیشتر آن‌ها را فراهم کند.

  4. پس انتخاب استادان از کشورهای دیگر را می‌توان تلاشی برای بهره‌گیری از دانش جدید همراه با کاهش نفوذ این دو قدرت دانست.

جواب: می‌توان استدلال کرد که امیرکبیر می‌خواست ضمن بهره‌گیری از دانش جدید، نفوذ قدرت‌های مداخله‌گر را در آموزش کاهش دهد و استقلال و نظارت بیشتری بر دارالفنون داشته باشد.

نکات مهم

  • مدرسه‌های جدید در فضای آشنایی با پیشرفت‌های اروپا و با مشارکت مبلغان خارجی، حکومت و چهره‌های فرهنگی و سیاسی شکل گرفتند، اما انگیزه‌های همهٔ آن‌ها یکسان نبود.
  • امیرکبیر به آموزش علوم و فنون جدید در داخل با نظارت بیشتر توجه داشت، رشدیه برای سوادآموزی همهٔ قشرها کوشید و بی‌بی خانم استرآبادی راه تحصیل دختران را گسترش داد.
  • دانش‌آموختگان مراکز آموزشی جدید در ترویج افکار نو، به‌ویژه مشروطه‌خواهی و حکومت قانون، نقش مؤثری داشتند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۵۶ تا ۵۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

هنر و معماری

در این درس یاد می‌گیری … تحول نقاشی، گسترش تعزیه، نقش انتقادی نمایش‌های کمدی و شکل‌گیری تئاتر به سبک اروپایی را در عصر قاجار توضیح بدهی و تفاوت این هنرهای نمایشی را تشخیص دهی.

پیش از شروع

اگر در روزگاری زندگی می‌کردی که کسی جرئت نداشت از مأموران حکومت شکایت کند، چطور می‌توانستی با یک نمایش خنده‌دار، حرف مردم را به گوش شاه برسانی؟

در عصر قاجار، بعضی بازیگران از طنز برای بیان اعتراض‌های جدی استفاده می‌کردند. در گزارشی از زمان محمدشاه، هنرمندان با اجرای بقال‌بازی، ستم مأموران را نشان دادند و باعث شدند شاه از برخی سخت‌گیری‌ها و مطالبات حکومتی صرف‌نظر کند.

تحول نقاشی در عصر قاجار

تحول نقاشی در عصر قاجار

تصور کن نقاشی بخواهد یک تابلوی بزرگ بسازد؛ به زمان، آرامش و پشتیبانی مالی نیاز دارد. جنگ و ناامنی می‌تواند این فرصت‌ها را از او بگیرد. پس از سقوط صفویان نیز جنگ‌های داخلی باعث کم‌رونق‌شدن نگارگری شد.

در عصر قاجار، وحدت سیاسی و برقراری امنیت دوباره زمینۀ فعالیت هنرمندان را فراهم کرد. حمایت دربار هم مؤثر بود: فتحعلی‌شاه نقاشان برجسته را در تهران گرد آورد و آنان را به ساخت تابلوهای بزرگ برای کاخ‌ها تشویق کرد؛ یعنی هنرمندان هم پشتیبان داشتند و هم جایی برای نمایش آثارشان.

عامل دیگر، ارتباط با غرب بود. در دورۀ ناصرالدین‌شاه، آشنایی با نقاشی مدرن اروپایی بر سنت نگارگری ایرانی اثر گذاشت و به پیدایش سبکی تازه کمک کرد. محمد غفاری، معروف به کمال‌الملک، از نقاشان برجستۀ این دوره بود.

پس تحول نقاشی را نتیجۀ همکاری چند عامل بدان، نه فقط استعداد یک هنرمند: امنیت، حمایت دربار و ارتباط هنری با اروپا.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

تعزیه؛ نمایش و یاد کربلا

تعزیه؛ نمایش و یاد کربلا

آیا تا به حال اجرای تعزیه را دیده‌ای؟ در تعزیه، اجراگران با بازآفرینی یک رویداد، یاد آن را برای تماشاگران زنده می‌کنند. برای شناخت تاریخ این هنر، باید پیشینۀ آن را از دورۀ گسترشش جدا کنیم.

تعزیه در آیین‌های باستانی ریشه داشت؛ اما در روزگار صفوی، برای گرامی‌داشت حماسۀ کربلا و شهادت امام حسین رواج یافت. پس پیوند آن با بزرگداشت کربلا به پیش از دورۀ قاجار برمی‌گردد.

در عصر قاجار، به‌ویژه در دورۀ ناصرالدین‌شاه، تعزیه گسترش بیشتری پیدا کرد. تکیۀ دولت در تهران یکی از محل‌های اجرای آن بود و زنان و مردان بسیاری برای تماشای تعزیه در آن جمع می‌شدند. بنابراین، ناصرالدین‌شاه آغازگر تعزیه نبود؛ روزگار او یکی از دوره‌های گسترش این هنر بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

حرف جدی در نمایش خنده‌دار

حرف جدی در نمایش خنده‌دار

آیا خنداندن تماشاگر می‌تواند راهی برای اعتراض هم باشد؟ در عصر قاجار، نمایش‌هایی مثل روحوضی (سیاه‌بازی) و بقال‌بازی فقط برای سرگرمی نبودند؛ گاهی هنرمندان از طنز برای بیان انتقادهای سیاسی و اجتماعی استفاده می‌کردند.

این نمایش‌ها در مراسم شادی، روی حوض‌هایی که با تخته پوشانده می‌شدند، یا در برخی قهوه‌خانه‌ها اجرا می‌شدند. بازیگران می‌توانستند در دل یک ماجرای خنده‌دار، رفتار ناعادلانۀ مأموران را نشان دهند؛ شبیه وقتی که کسی با یک شوخی، مشکلی جدی را یادآوری می‌کند.

نمونۀ تاریخی: در روایت کتاب از سفر محمدشاه به اصفهان، مردم از فشار مأموران به تنگ آمده بودند، اما جرئت سخن‌گفتن نداشتند. هنرمندان با اجرای بقال‌بازی، بی‌عدالتی مأموران را پیش چشم شاه آوردند. بنا بر همان روایت، این اجرا به جلوگیری از فشار مأموران و بخشودگی بدهی‌های مالیاتی انجامید.

پس برای شناخت این نمایش‌ها، تنها به ظاهر خنده‌دارشان نگاه نکن؛ گاهی پشت خنده، شکایت مردم پنهان بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

گسترش تئاتر به سبک اروپایی

گسترش تئاتر به سبک اروپایی

اگر کسی پس از تحصیل در کشوری دیگر، یک شیوۀ هنری تازه را به کشورش بیاورد، چه اتفاقی می‌افتد؟ در دورۀ قاجار، دانشجویان اعزامی به اروپا در گسترش تئاتر به سبک اروپایی در ایران نقش داشتند؛ یعنی ارتباط با اروپا، راه آشنایی با شیوۀ دیگری از نمایش شد.

برای اجرای این نمایش‌ها، فضای مخصوص هم ساخته شد. میرزاعلی‌اکبرخان مزین‌الدوله به دستور ناصرالدین‌شاه در محل فعلی دارالفنون تالار نمایشی ساخت. البته این تماشاخانه بیشتر خصوصی بود و شاه و برخی درباریان تماشاگر آن بودند؛ پس نباید آن را سالنی عمومی برای همۀ مردم تصور کنیم.

در همین دوره، نمایشنامه‌های زیادی ترجمه شد؛ شبیه وقتی که امروز ترجمۀ یک اثر، آشنایی ما را با هنر کشوری دیگر ممکن می‌کند. مدتی بعد نیز تئاتر ملی در ساختمانی در خیابان لاله‌زار تهران شکل گرفت. پس گسترش تئاتر فقط به ساخت سالن محدود نبود؛ آشنایی با این هنر و ترجمۀ متن نمایش‌ها نیز اهمیت داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

مثال حل‌شده

آیا می‌توان گفت ارتباط با اروپا هم در تحول نقاشی و هم در گسترش تئاتر عصر قاجار نقش داشت؟ با شواهد درس توضیح بده و نقش دربار را هم مشخص کن.

  1. ابتدا شاهد مربوط به نقاشی را پیدا می‌کنیم: در دورۀ ناصرالدین‌شاه، نگارگری ایرانی از نقاشی مدرن اروپایی تأثیر پذیرفت.

  2. سپس شاهد مربوط به تئاتر را بررسی می‌کنیم: دانشجویان اعزامی به اروپا در گسترش تئاتر اروپایی نقش داشتند و نمایشنامه‌های زیادی نیز ترجمه شد.

  3. نقش دربار را جدا می‌کنیم: فتحعلی‌شاه نقاشان را برای کشیدن پرده‌های بزرگ تشویق کرد و ناصرالدین‌شاه دستور ساخت تالار نمایش داد.

  4. نتیجه می‌گیریم که ارتباط با اروپا و حمایت دربار، هر دو در این تحولات نقش داشتند؛ بنابراین توضیح تغییرات فقط با یکی از این عوامل کامل نیست.

جواب: ارتباط با اروپا در هر دو هنر اثر گذاشت: نقاشی ایرانی از شیوۀ نقاشی مدرن اروپایی تأثیر پذیرفت و تئاتر به سبک اروپایی نیز با نقش دانشجویان اعزامی و ترجمۀ نمایشنامه‌ها گسترش یافت؛ دربار هم از نقاشان حمایت کرد و برای اجرای تئاتر تالار ساخت.

نکات مهم

  • نقاشی قاجاری با امنیت سیاسی، حمایت دربار و ارتباط با هنر اروپایی تحول یافت و نقاشانی مانند کمال‌الملک در آن درخشیدند.
  • تعزیه با یاد کربلا پیوند داشت و در دورۀ ناصرالدین‌شاه گسترش یافت، اما نمایش‌های کمدی علاوه بر سرگرمی گاهی وسیلۀ انتقاد از اوضاع جامعه بودند.
  • تئاتر به سبک اروپایی با نقش‌آفرینی دانشجویان اعزامی، ترجمۀ نمایشنامه‌ها و ایجاد تالارهای نمایش در ایران گسترش یافت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۵۹ تا ۶۰ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

معماری

در این درس یاد می‌گیری … توضیح بدهی معماری عصر قاجار چگونه در کنار حفظ سنت‌های ایرانی اسلامی، از معماری اروپایی و نیازهای تازهٔ جامعه تأثیر گرفت.

پیش از شروع

چطور در دورهٔ قاجار، هم خانه‌ای با چهرهٔ سنتی ایرانی مثل خانهٔ بروجردی‌ها ساخته شد و هم بنایی با تأثیرپذیری از اروپا مثل شمس‌العماره؟

معماری قاجار فقط ادامهٔ گذشته یا فقط تقلید از اروپا نبود؛ هر دو جریان در کنار هم حضور داشتند. عکس‌های بناهای اروپایی و ورود نهادهای جدید بر معماری اثر گذاشتند، اما بسیاری از معماران همچنان اصول معماری ایرانی را حفظ کردند.

ادامهٔ سنت معماری

ادامهٔ سنت معماری

اگر قرار باشد در شهری گرم و خشک خانه بسازی، آیا همان تصمیم‌هایی را می‌گیری که برای ساخت خانه در منطقه‌ای پرباران می‌گرفتی؟ معماران هم هنگام ساخت بنا باید به محیط اطراف توجه کنند.

در عصر قاجار، سنت معماری ایرانی اسلامی ادامه یافت؛ سنتی که پیش‌تر در دوره‌های سلجوقی، تیموری و صفوی شکوفا شده بود. پس معماری قاجار از صفر آغاز نشد و با تجربه‌های گذشته پیوند داشت.

البته ادامهٔ سنت به معنای ساختن بناهای کاملاً یکسان در همه‌جا نبود. آب‌وهوا و نوع مصالح ساختمانی بر ساخت بناها تأثیر می‌گذاشتند. مثلاً نیاز به محافظت از فضای زندگی در برابر گرما یا باران، در تصمیم‌های معمار اهمیت داشت. مصالحی که برای ساختمان به کار می‌رفت نیز در شیوهٔ ساخت مؤثر بود.

بنابراین، برای شناخت معماری قاجار باید هم میراث معماری گذشته را ببینیم و هم شرایط محیطی ساخت هر بنا را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

از عکس تا بنای کارت‌پستالی

از عکس تا بنای کارت‌پستالی

تصور کن کسی عکس یک ساختمان خارجی را به تو نشان دهد و بخواهد خانه‌اش با الهام از آن ساخته شود. در عصر ناصری هم عکس‌ها راهی برای آشنایی با ظاهر بناهای اروپایی شدند: مسافرانی که به اروپا می‌رفتند، تصاویر این بناها را به ایران می‌آوردند.

اما عکس به‌تنهایی ساختمان نمی‌سازد! سفارش دربار و ثروتمندان به معماران فرصت داد تا برخی عناصر معماری اروپایی، یا همان «فرنگی»، را با معماری ایرانی ترکیب کنند. پس حاصل کار نه کاملاً ایرانی بود و نه کاملاً اروپایی؛ ویژگی‌هایی از هر دو را داشت.

این ساختمان‌ها به بناهای «کارت‌پستالی» معروف شدند و بیشتر با تقلید از بناهای اروپایی ساخته می‌شدند. نمونهٔ مشهورشان شمس‌العماره در مجموعهٔ کاخ گلستان است که به دستور ناصرالدین‌شاه ساخته شد.

برای به‌خاطر سپردن این روند، این زنجیره را دنبال کن: دیدن تصاویر بناهای اروپایی ← سفارش ساخت ← ترکیب عناصر ایرانی و اروپایی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

نیازهای تازه، ساختمان‌های تازه

نیازهای تازه، ساختمان‌های تازه

ورود تلگراف، تلفن، پست و بانک به ایرانِ عصر قاجار، فقط ابزارها و خدمات را تغییر نداد؛ نیاز به ساختمان‌های تازه هم ایجاد کرد. برای فرستادن پیام تلگرافی، تلگراف‌خانه لازم بود و برای فعالیت بانکی، ساختمان بانک. روزنامه‌ها نیز به دفتر و تئاتر به تماشاخانه نیاز داشتند.

برای درک این رابطه، به محله‌ای فکر کن که در آن مدرسه‌ای تازه راه می‌افتد: این فعالیت به فضایی متناسب با کار خود نیاز دارد. در دورهٔ قاجار هم گسترش خدمات و نهادهای جدید، ساخت فضاهای متناسب با آن‌ها را در پی داشت.

بسیاری از این ساختمان‌ها، از پست‌خانه و بانک تا بیمارستان و مدرسهٔ جدید، تحت تأثیر معماری اروپایی ساخته شدند. پس گسترش معماری اروپایی فقط نتیجهٔ پسندیدن ظاهر بناهای اروپا نبود؛ ورود فناوری‌ها و نهادهای جدید نیز به گسترش آن کمک کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

پاسداری از معماری ایرانی

پاسداری از معماری ایرانی

آیا ورود سبک‌های اروپایی یعنی معماری سنتی ایران کنار رفت؟ نه؛ تأثیرپذیری از یک سبک تازه، لزوماً به معنای فراموش‌کردن سنت‌های پیشین نیست. در دورهٔ قاجار، با اینکه عناصر معماری اروپایی وارد ساخت‌وسازها شد، بسیاری از معماران همچنان برای حفظ قواعد و اصول معماری ایرانی تلاش می‌کردند.

نمونهٔ این تلاش، خانهٔ بروجردی‌ها در کاشان است؛ خانه‌ای باشکوه که کتاب آن را شاهدی بر تداوم معماری سنتی ایرانی معرفی می‌کند. برای درک این هم‌زمانی، به محله‌ای فکر کن که در آن ساختمان‌های تازه ساخته می‌شوند، اما بعضی سازندگان همچنان شیوهٔ سنتی ساخت خانه را زنده نگه می‌دارند.

پس هنگام بررسی معماری قاجار، نباید فقط نشانه‌های نفوذ اروپا را ببینیم؛ ادامهٔ سنت ایرانی در کنار تأثیرپذیری از اروپا نیز بخشی از تصویر این دوره است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «ساخت شمس‌العماره ثابت می‌کند که معماری ایرانی در عصر قاجار از میان رفت.» چگونه با شواهد این درس نظر او را بررسی می‌کنی؟

  1. ابتدا ادعا را مشخص می‌کنیم: او از وجود یک بنای متأثر از اروپا، از میان رفتن معماری ایرانی را نتیجه گرفته است.

  2. ویژگی شمس‌العماره را بررسی می‌کنیم: این بنا نمونه‌ای از ترکیب عناصر معماری ایرانی و اروپایی است، نه حذف کامل عناصر ایرانی.

  3. شاهد دیگری را در نظر می‌گیریم: خانهٔ بروجردی‌ها نشان می‌دهد که معماران همچنان اصول معماری سنتی ایرانی را حفظ می‌کردند.

  4. نتیجه می‌گیریم که تأثیر معماری اروپایی و تداوم معماری ایرانی در عصر قاجار هم‌زمان وجود داشتند.

جواب: نه؛ شمس‌العماره نشانهٔ تأثیرپذیری و تلفیق عناصر ایرانی و اروپایی است، نه پایان معماری ایرانی؛ تداوم اصول سنتی در خانهٔ بروجردی‌ها نیز این برداشت را رد می‌کند.

نکات مهم

  • معماری عصر قاجار سنت ایرانی اسلامی را با توجه به آب‌وهوا و مصالح ساختمانی ادامه داد.
  • عکس بناهای اروپایی و سفارش دربار و ثروتمندان، به شکل‌گیری بناهای تلفیقی مانند شمس‌العماره کمک کرد.
  • نیازهای تازه به گسترش معماری اروپایی کمک کردند، اما اصول معماری ایرانی نیز در بناهایی مانند خانهٔ بروجردی‌ها حفظ شدند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۴ تاریخ دوازدهم · رایگان