۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ تاریخ دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«سیاست و حکومت در عصر قاجار (از آغاز تا پایان سلطنت ناصرالدین‌شاه)»: ۷ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۳ (ایران و جهان معاصر)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۳۲ تا ۴۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۳۲ تا ۳۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۳: سیاست و حکومت در عصر قاجار

در این درس یاد می‌گیری تحولات سیاسی دورهٔ قاجار را از تأسیس حکومت تا پایان سلطنت ناصرالدین‌شاه دنبال کنی و نقش یکپارچگی کشور، نفوذ خارجی و موانع اصلاحات را در کارنامهٔ این پادشاهان توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است پادشاهی به مدرسه و روزنامه علاقه داشته باشد، اما از گسترش بعضی اندیشه‌های تازه بترسد؟

ناصرالدین‌شاه پیشرفت علمی و صنعتی اروپا را می‌پسندید، اما نگران بود اندیشه‌های سیاسی تازه قدرت نامحدودش را کاهش دهند. این دوگانگی کمک می‌کند بفهمیم چرا علاقه به نوگرایی، همیشه به تغییر اساسی در حکومت منجر نمی‌شد.

آقامحمدخان؛ تأسیس و یکپارچگی

آقامحمدخان؛ تأسیس و یکپارچگی

اگر در یک کشور، هر منطقه فرمانروای جداگانه‌ای داشته باشد، برقراری فرمان یک حکومت مرکزی چه دشواری‌هایی دارد؟ این پرسش کمک می‌کند هدف آقامحمدخان را بهتر بفهمیم.

آقامحمدخان پس از مرگ کریم‌خان زند، از شیراز به استرآباد رفت و افراد ایل قاجار را متحد کرد. او ابتدا نواحی شمالی و مرکزی ایران را گرفت و تهران را پایتخت کرد. سپس با شکست لطف‌علی‌خان زند و سرکوب طغیان حاکم گرجستان، راه را برای تاج‌گذاری خود هموار ساخت. پس از آن نیز به خراسان و قفقاز لشکر کشید.

حاصل مهم تلاش‌های او، بازگرداندن حاکمیت دولت مرکزی و یکپارچگی سیاسی ایران بود؛ یعنی مناطق گوناگون دوباره زیر فرمان یک حکومت قرار بگیرند. اما این فقط یک سوی کارنامهٔ اوست: بی‌رحمی و کینه‌توزی در برخورد با مخالفان باعث شد نام نیکی از او باقی نماند. پس در ارزیابی یک فرمانروا باید هم دستاوردهایش را دید و هم شیوه‌ای را که برای رسیدن به آن‌ها به کار برده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

فتحعلی‌شاه؛ دو کارنامهٔ متفاوت

فتحعلی‌شاه؛ دو کارنامهٔ متفاوت

آیا موفقیت یک پادشاه در داخل کشور، حتماً به معنای موفقیت او در برابر دولت‌های خارجی است؟ دورهٔ فتحعلی‌شاه نشان می‌دهد که باید این دو زمینه را جداگانه بررسی کنیم.

پس از کشته‌شدن آقامحمدخان، برادرزاده‌اش فتحعلی‌شاه به سلطنت رسید. او در سال‌های نخست، شورش‌های داخلی را سرکوب کرد و فرمانروایی خاندان قاجار را استوار ساخت؛ بنابراین، در حفظ یکپارچگی کشور و سامان‌دادن اوضاع داخلی موفق بود.

اما در بیرون از مرزها، شرایط متفاوت بود: روسیه به ایران تهاجم نظامی کرد و انگلستان و فرانسه برای گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی در ایران رقابت می‌کردند. فتحعلی‌شاه در مقابله با این فشارها موفق نبود.

برای مقایسه، ممکن است یک تیم در هماهنگی میان اعضایش خوب عمل کند، اما در برابر رقیبان نتیجه نگیرد. در ارزیابی حکومت هم نباید موفقیت داخلی را به معنای موفقیت در همهٔ زمینه‌ها بدانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

محمدشاه؛ از قائم‌مقام تا آقاسی

محمدشاه؛ از قائم‌مقام تا آقاسی

پس از مرگ زودهنگام عباس‌میرزا، فرزندش محمدمیرزا ولیعهد شد. او پس از مرگ فتحعلی‌شاه، با تدبیر قائم‌مقام فراهانی و کنارزدن مدعیان سلطنت، به پادشاهی رسید.

قائم‌مقام برای سامان‌دادن کشور می‌کوشید؛ هم در برابر زیاده‌خواهی انگلیسی‌ها می‌ایستاد و هم می‌خواست دخالت ناروای شاه و درباریان در ادارهٔ کشور را کاهش دهد. برای درک این مسئله، گروهی را تصور کن که مسئول برنامه‌ریزی دارد، اما افراد بانفوذ پیوسته تصمیم‌هایش را به سود خود تغییر می‌دهند؛ سامان‌دادن کارها بدون مهار این دخالت‌ها دشوار می‌شود.

این تلاش‌ها مخالفت‌هایی برانگیخت. مخالفان با دسیسه، محمدشاه را به قائم‌مقام بدبین کردند و او پس از تنها هفت ماه وزارت، برکنار و کشته شد. سپس حاجی میرزا آقاسی، معلم و مراد شاه، صدراعظم شد و در دورهٔ صدارتش نفوذ روسیه و انگلستان افزایش یافت.

پس این جابه‌جایی فقط تغییر یک وزیر نبود؛ تلاش برای مهار دخالت‌های ناروا متوقف شد و نفوذ خارجی نیز گسترش یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

امیرکبیر؛ اصلاحات و مخالفان

امیرکبیر؛ اصلاحات و مخالفان

اگر ادارهٔ کشور بی‌نظم باشد و بیگانگان هم در کار آن دخالت کنند، اصلاح را از کجا باید آغاز کرد؟ امیرکبیر می‌خواست هم امور داخلی را سامان دهد و هم استقلال کشور را تقویت کند.

پس از مرگ محمدشاه، میرزاتقی‌خان فراهانی به برتخت‌نشستن ناصرالدین‌شاه کمک کرد. شاه جوان نیز او را با لقب امیرکبیر به صدراعظمی برگزید و در ادارهٔ کشور اختیار تام داد. امیرکبیر که نزد قائم‌مقام پرورش یافته و تجربهٔ سیاسی اندوخته بود، برنامه‌ای منسجم برای اصلاحات تهیه کرد و بخشی از آن را اجرا کرد:

  • تنظیم امور اداری و مالیاتی؛
  • انتشار روزنامه و تأسیس مدرسهٔ دارالفنون؛
  • جلوگیری از دخالت خارجی و تلاش برای استقلال اقتصادی.

این اقدامات را جدا از هم نبین: همان‌طور که برای بهترشدن کار یک مدرسه، هم نظم اداری لازم است و هم آموزش مناسب، اصلاح کشور هم چند زمینهٔ مرتبط دارد.

اما داشتن برنامه و پشتیبانی آغازین شاه کافی نبود. مخالفان داخلی و خارجی علیه امیرکبیر توطئه کردند؛ او نیز مانند قائم‌مقام برکنار و کشته شد و اصلاحاتش به نتیجهٔ مطلوب نرسید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

ناصرالدین‌شاه؛ نوگرایی با حفظ قدرت

ناصرالدین‌شاه؛ نوگرایی با حفظ قدرت

آیا علاقه به پیشرفت، همیشه به معنای پذیرفتن همهٔ پیامدهای آن است؟ ناصرالدین‌شاه در سفرهای اروپایی خود پیشرفت‌های علمی و صنعتی را دید و به نوگرایی علاقه نشان داد. او دارالفنون را نشانهٔ ترقی می‌دانست و به انتشار کتاب و روزنامه علاقه داشت؛ اما پذیرش اندیشه‌های سیاسی تازه برایش آسان نبود.

گره اصلی، حفظ قدرت نامحدود شاه بود. مشروطه‌طلبی می‌توانست قدرت او را به قانون محدود کند و جمهوری‌خواهی اصل پادشاهی را زیر سؤال ببرد. پس علاقهٔ او به مدرسه و صنعت، لزوماً به معنای پذیرش تغییر در شیوهٔ حکومت نبود.

برای مقایسه، مدیری را تصور کن که از تجهیزات تازه استقبال می‌کند، اما حاضر نیست اختیار تصمیم‌گیری را با دیگران تقسیم کند؛ تغییر ابزار با تغییر روابط قدرت یکی نیست.

این ترس، در کنار مخالفت‌های داخلی، مانع تغییر اساسی شد. در ادامهٔ سلطنت ناصرالدین‌شاه نیز روسیه و انگلستان نفوذ سیاسی خود را گسترش دادند و برای گرفتن امتیازهای اقتصادی رقابت کردند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون ناصرالدین‌شاه به مدرسه و روزنامه علاقه داشت، پس با هر نوع نوگرایی موافق بود.» با استفاده از شواهد درس، این برداشت را ارزیابی کن.

  1. ابتدا ادعا را مشخص می‌کنیم: آیا علاقه به مدرسه و روزنامه، پذیرش همهٔ شکل‌های نوگرایی را ثابت می‌کند؟

  2. شاهد موافق را می‌یابیم: شاه دارالفنون را نشانهٔ ترقی می‌دانست و به انتشار کتاب و روزنامه علاقه داشت.

  3. شاهد محدودکننده را بررسی می‌کنیم: او از گسترش مشروطه‌طلبی و جمهوری‌خواهی بیم داشت، زیرا این اندیشه‌ها قدرت نامحدودش را تهدید می‌کردند.

  4. نتیجه می‌گیریم که ادعا بیش از حد کلی است؛ باید میان علاقه به پیشرفت علمی و پذیرش تغییر سیاسی تفاوت گذاشت.

جواب: نمی‌توان علاقه به ابزارهای پیشرفت را با پذیرش همهٔ پیامدهای سیاسی نوگرایی یکی دانست؛ ناصرالدین‌شاه مدرسه و روزنامه را می‌پسندید، اما از اندیشه‌هایی که قدرت نامحدودش را تهدید می‌کردند می‌ترسید.

نکات مهم

  • آقامحمدخان پایه‌های حکومت قاجار و یکپارچگی سیاسی را استوار کرد و فتحعلی‌شاه، با وجود تثبیت داخلی، در برابر تهاجم و نفوذ قدرت‌های اروپایی ناکام ماند.
  • قائم‌مقام و امیرکبیر برای سامان‌دادن کشور کوشیدند، اما مخالفت‌ها و دسیسه‌ها به برکناری و قتل آنان انجامید.
  • علاقهٔ ناصرالدین‌شاه به پیشرفت‌های جدید با ترس از محدودشدن قدرتش همراه بود؛ اصلاحات به تغییر اساسی نرسید و نفوذ روسیه و انگلستان افزایش یافت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۳۷ تا ۳۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

نظام سیاسی و اداری

در این درس یاد می‌گیری جایگاه شاه، صدراعظم و حاکمان ایالات و ولایات را در نظام قاجار توضیح بدهی و میان اختیارات گستردهٔ شاه و محدودیت‌های عملی قدرت او تفاوت بگذاری.

پیش از شروع

اگر شاه قاجار اختیار جان و مال مردم را برای خود می‌دانست، چرا همیشه نمی‌توانست هر تصمیمی را عملی کند؟

اختیار نامحدود روی کاغذ، لزوماً به معنای توانایی نامحدود در عمل نبود. شاه برای اجرای فرمان‌هایش به ابزارهایی مثل ارتش حرفه‌ای و دستگاه اداری کارآمد نیاز داشت که در اختیار نداشت؛ قدرت گروه‌های داخلی و دخالت قدرت‌های خارجی هم دست او را تا حدودی می‌بست.

شاه در رأس قدرت

شاه در رأس قدرت

تصور کن کسی هم مقررات را تعیین کند، هم مسئول اجرای آن‌ها باشد و هم هنگام اختلاف داوری کند. در چنین وضعی، قدرت چقدر در دست او جمع می‌شود؟

در ایرانِ پیش از مشروطه، حکومت پادشاهی مطلقه و استبدادی بود؛ یعنی شاه در بالاترین جایگاه قدرت قرار داشت و اختیارهای حکومتی در دست او متمرکز بود. او هم قانون‌گذاری می‌کرد، هم اختیار اجرای امور کشور را داشت و هم صاحب اختیار قضاوت بود؛ این سه حوزه، مستقل از شاه نبودند.

برای نمونه، شاه می‌توانست مقام‌های حکومتی را برکنار یا منصوب کند و دربارهٔ جنگ و صلح تصمیم بگیرد. شاهان قاجار جان و دارایی مردم را متعلق به خود می‌دانستند و انتظار داشتند همه، از صدراعظم گرفته تا مردم عادی، بدون چون‌وچرا فرمان ببرند.

پس نکتهٔ اصلی این است: شاه فقط یکی از مقام‌های حکومت نبود؛ اختیار هر سه قوه در دست او جمع شده بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

مرزهای قدرت شاه

مرزهای قدرت شاه

شاه فرمان می‌داد؛ اما آیا هر فرمانی حتماً اجرا می‌شد؟ داشتن اختیار با توانایی اجرای آن یکی نیست. مثلاً کسی که مسئول یک گروه است، بدون افراد و امکانات کافی نمی‌تواند هر تصمیمی را عملی کند.

قدرت شاهان قاجار هم در عمل با دو دسته مانع روبه‌رو بود:

  • کمبود ابزارهای حکومت: نظام اداری کارآمد و ارتش ثابت و حرفه‌ای نداشتند تا فرمان‌هایشان را همیشه و در سراسر کشور اجرا کنند.
  • نفوذ نیروهای دیگر: روحانیت و مراجع شیعه نفوذ اجتماعی و دینی داشتند؛ ایالات از قدرت سیاسی و نظامی برخوردار بودند؛ قدرت‌های استعمارگر نیز در امور ایران دخالت می‌کردند.

پس وقتی می‌گوییم حکومت قاجار «مطلقه» بود، منظور این نیست که شاه در عمل هیچ مانعی نداشت. اختیار او گسترده بود، ولی امکانات حکومت و قدرت دیگران، اجرای خواسته‌هایش را تا حدودی محدود می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

صدراعظم؛ قدرتمند اما آسیب‌پذیر

صدراعظم؛ قدرتمند اما آسیب‌پذیر

تصور کن پس از شاه، بالاترین مقام کشور باشی و بتوانی دربارهٔ همهٔ امور کشور نظر بدهی؛ آیا این جایگاه، امنیت تو را هم تضمین می‌کند؟ در حکومت قاجار، نه!

صدراعظم یا وزیر اعظم پس از شاه قرار داشت. او می‌توانست به حضور شاه برود، برایش نامه بنویسد و در ادارهٔ کشور دخالت کند؛ اما دامنهٔ اختیارش را شاه تعیین می‌کرد. پس قدرت او مستقل از شاه نبود.

این جایگاه فرصت مهمی هم بود: صدراعظم می‌توانست از اختیار خود برای اصلاح امور، رونق کسب‌وکار و بهترشدن زندگی مردم استفاده کند. بااین‌حال، مقام بلندش مانند سپری در برابر خطر نبود. دسیسه‌های درباریان و بدگمانی یا خشم شاه می‌توانست به ازدست‌رفتن دارایی و حتی جان او بینجامد.

بنابراین، دو نکته را کنار هم به خاطر بسپار: امکان اثرگذاری گسترده در ادارهٔ کشور، اما نداشتن امنیت جانی و مالی کافی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

حکومت در ایالات و ولایات

حکومت در ایالات و ولایات

برای شناخت حکومت قاجار، از دربار به مناطق مختلف کشور برویم. حاکمان ایالات و ولایات معمولاً از میان شاهزادگان قاجار، خاندان‌های زمین‌دار، بزرگان محلی و سران ایلات و عشایر انتخاب می‌شدند؛ یعنی کسانی که پشتوانهٔ خانوادگی یا قدرت محلی داشتند.

این حاکمان تا حدی خودمختار بودند: در ادارهٔ منطقه دستشان باز بود و بیشتر درآمد آن را برای خود نگه می‌داشتند. خودمختاری نسبی را با استقلال اشتباه نگیر؛ آنان همچنان بخشی از حکومت قاجار بودند، نه فرمانروای کشوری جداگانه. مثلاً نگه‌داشتن بیشتر درآمد منطقه نشان می‌دهد که همهٔ منابع مالی در اختیار حکومت مرکزی قرار نمی‌گرفت.

شاهان قاجار برای محکم‌کردن پیوند خود با خاندان‌های بانفوذ، از ازدواج با آن‌ها هم استفاده می‌کردند. در این میان، آذربایجان با مرکزیت تبریز جایگاه ویژه‌ای داشت و اداره‌اش همواره بر عهدهٔ ولیعهد بود. حاکمان محلی نیز مانند شاه با زیردستان خود رفتاری استبدادی داشتند؛ پس خودمختاری آنان به معنای آزادی بیشتر مردم نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «اگر حکومت قاجار پادشاهی مطلقه بود، حاکمان ایالات نمی‌توانستند تا حدی خودمختار باشند؛ پس یکی از این دو مطلب نادرست است.» چگونه استدلال او را اصلاح می‌کنی؟

  1. ابتدا معنای پادشاهی مطلقه را مشخص می‌کنیم: اختیار قانون‌گذاری، اجرای امور و قضاوت در دست شاه متمرکز بود.

  2. سپس میان داشتن اختیار و توانایی اجرای آن تفاوت می‌گذاریم؛ داشتن اختیار گسترده، به‌تنهایی اجرای همهٔ فرمان‌ها را تضمین نمی‌کند.

  3. وضعیت مناطق را بررسی می‌کنیم: حاکمان تا حدی خودمختار بودند و بخش اعظم درآمد منطقهٔ خود را نگه می‌داشتند.

  4. نتیجه می‌گیریم که تمرکز اختیارات شاه می‌توانست هم‌زمان با محدودیت عملی قدرت او در مناطق وجود داشته باشد.

جواب: این دو گزاره متناقض نیستند: پادشاهی مطلقه به تمرکز اختیارات در دست شاه اشاره دارد، اما خودمختاری نسبی حاکمان نشان می‌دهد که اجرای این اختیارات در سراسر کشور همیشه کامل نبود.

نکات مهم

  • شاه قاجار قانون‌گذاری، اجرای امور و قضاوت را در انحصار خود داشت، اما کمبود ابزارهای حکومتی و نفوذ نیروهای داخلی و خارجی قدرت عملی او را محدود می‌کرد.
  • صدراعظم پس از شاه بالاترین مقام بود و امکان اصلاح امور را داشت، ولی اختیاراتش وابسته به شاه بود و امنیت جانی و مالی کافی نداشت.
  • حاکمان ایالات و ولایات از گروه‌های بانفوذ و شاهزادگان برگزیده می‌شدند و تا حدی خودمختار بودند؛ ادارهٔ آذربایجان با مرکزیت تبریز نیز بر عهدهٔ ولیعهد بود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۳۹ تا ۴۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تشکیلات اداری

در این درس یاد می‌گیری ساختار اداری، مالیاتی، قضایی و نظامی عصر قاجار را توضیح بدهی و با تکیه بر شواهد، محدودیت‌های کارایی و نوسازی آن‌ها را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

آیا زیاد شدن وزارتخانه‌ها و داشتن یک نیروی نظامی منظم، حتماً به معنای ادارهٔ بهتر کشور و دفاع نیرومندتر از مرزهاست؟ در ایران قاجاری چه اتفاقی افتاد؟

در دورهٔ قاجار، وزارتخانه‌های تازه‌ای ایجاد شدند، اما بسیاری از آن‌ها امکانات و نفوذ چندانی بیرون از پایتخت نداشتند. نیروی منظم قزاق هم بیشتر نگهبان شاه و مقابله‌کننده با اعتراض‌های داخلی بود تا مدافع مرزها؛ پس نام و ظاهر یک سازمان، به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ کارایی آن نیست.

وزارتخانه‌های بیشتر، امکانات کمتر

وزارتخانه‌های بیشتر، امکانات کمتر

فرض کن مدرسه‌ای چند دفتر تازه برای رسیدگی به کارهای دانش‌آموزان ایجاد کند، اما برای آن‌ها اتاق، مسئول و پرونده‌های مرتب نداشته باشد. آیا فقط با زیاد شدن نام دفترها، کارها بهتر پیش می‌رود؟

در آغاز عصر قاجار، دستگاه اداری کوچک بود و فقط چهار وزارتخانهٔ مالیه، جنگ، عدلیه و امور خارجه داشت. در دورهٔ ناصرالدین‌شاه، آشنایی با تمدن غربی زمینهٔ اضافه شدن وزارتخانه‌های دیگری، مانند تجارت و پست و تلگراف را فراهم کرد.

اما افزایش تعداد وزارتخانه‌ها با افزایش کارایی یکسان نبود. بسیاری از آن‌ها امکانات، کارکنان حقوق‌بگیر و بایگانی منظمی نداشتند. فعالیتشان نیز معمولاً به پایتخت محدود می‌شد؛ پس نمی‌توانستند در سراسر کشور حضور مؤثری داشته باشند.

از طرف دیگر، ادارهٔ وزارتخانه‌ها اغلب در خانواده‌های سرشناس به ارث می‌رسید و گاهی سمت‌ها خریدوفروش می‌شد. بنابراین، رسیدن به مقام اداری لزوماً نتیجهٔ توانایی فرد نبود. برای ارزیابی دستگاه اداری، باید امکانات، شیوهٔ انتخاب مدیران و گسترهٔ فعالیت آن را هم بررسی کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

مالیات در دست مستوفیان

مالیات در دست مستوفیان

تصور کن مسئول جمع‌آوری پول یک کار گروهی باشی، اما دفتر حساب را فقط خودت ببینی. دیگران چگونه می‌توانند بفهمند چه مقدار پول گرفته‌ای و چه مقدار باقی مانده است؟

در دستگاه اداری قاجار، وزارت مالیه باسابقه‌ترین و گسترده‌ترین وزارتخانه بود و ریاست آن را مُستوفی‌الممالک بر عهده داشت. مستوفیان مالیات‌ها را محاسبه و جمع‌آوری می‌کردند و بر املاک حکومتی و سلطنتی نیز نظارت داشتند. شغل آن‌ها معمولاً از پدر به پسر می‌رسید.

اما مشکل فقط موروثی بودن شغل نبود. طبق گزارش شوستر، مستوفیان روش پیچیدهٔ محاسبهٔ مالیات را می‌دانستند و دفترهای مالیاتی را دارایی شخصی خود به حساب می‌آوردند. وقتی کسی دربارهٔ مقدار مالیات وصول‌شده و پولی که نزدشان مانده بود پرس‌وجو می‌کرد، خشمگین می‌شدند.

پس اطلاعات مالی در دست گروهی محدود بود، اما امکان بررسی آن برای دیگران فراهم نبود. این پنهان‌کاری، نظارت بر درآمدهای دولت را دشوار و زمینهٔ سوءاستفاده را فراهم می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

دو مسیر رسیدگی به دعوا

دو مسیر رسیدگی به دعوا

فرض کن در عصر قاجار، دو نفر برای رسیدگی به مشکلشان مراجعه می‌کنند: یکی بر سر ارث با بستگانش اختلاف دارد و دیگری متهم به نپرداختن مالیات است. آیا هر دو به یک نوع دادگاه می‌روند؟ نه؛ سازمان قضایی آن دوره دو مسیر داشت:

  • محاکم عرف: به جرایم و تخلفاتی مانند شورش، سرقت، نزاع و نپرداختن مالیات رسیدگی می‌کردند. قاضیان و مأموران این محاکم از مقام‌های حکومتی فرمان می‌بردند و حقوق می‌گرفتند.
  • محاکم شرع: محل رسیدگی به دعاوی مدنی، مانند اختلاف‌های خانوادگی، ملکی و ارث بودند. در این محاکم، روحانیان قضاوت می‌کردند و هزینهٔ رسیدگی را طرفین دعوا می‌پرداختند.

پس در مثال ما، اختلاف ارث به محاکم شرع و پروندهٔ نپرداختن مالیات به محاکم عرف مربوط می‌شد. برای تشخیص این دو، فقط نامشان را حفظ نکن؛ به موضوع پرونده، قضاوت‌کنندگان و شیوهٔ تأمین هزینه توجه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

از ارتش ایلیاتی تا فکر نوسازی

از ارتش ایلیاتی تا فکر نوسازی

فرض کن یک تیم با ابزارهای قدیمی و تمرین نامنظم، مقابل تیمی آموزش‌دیده و مجهز قرار بگیرد؛ شجاعت اعضا به‌تنهایی فاصلهٔ آن‌ها را جبران نمی‌کند. ارتش آغاز دورهٔ قاجار هم بر جنگاوران ایل قاجار و ایل‌های متحد تکیه داشت. سلاح‌هایش بیشتر سنتی بود و کمتر از توپخانه استفاده می‌کرد؛ بنابراین در برابر ارتش حرفه‌ای و مجهز روسیه ضعفش آشکار شد.

عباس‌میرزا برای تغییر این وضعیت، از کارشناسان نظامی فرانسوی و انگلیسی کمک گرفت تا ارتش را بازسازمان‌دهی و به سلاح‌های جدید مجهز کند. اما پیمان‌شکنی فرانسه، بدعهدی انگلیس و مشکلات داخلی نگذاشت این تلاش‌ها به نتیجه برسد.

بعدتر، در آغاز سلطنت ناصرالدین‌شاه، امیرکبیر تشکیل ارتشی حرفه‌ای و دائمی را دنبال کرد. یکی از هدف‌های او از تأسیس دارالفنون، آموزش دانش نظامی جدید و تقویت توان دفاعی کشور بود. پس از او، این برنامه نیز پیگیری نشد.

پس مسئله فقط خرید سلاح نبود؛ آموزش، سازمان‌دهی و تداوم اصلاحات هم اهمیت داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

قزاق؛ منظم، اما برای چه؟

قزاق؛ منظم، اما برای چه؟

آیا هر نیروی نظامی منظمی، حتماً مدافع توانمند مرزهای کشور است؟ برای پاسخ، باید ببینیم آن نیرو بیشتر چه مأموریتی انجام می‌دهد.

ناصرالدین‌شاه امتیاز تشکیل یک واحد نظامی حرفه‌ای به نام بریگاد قزاق را به روسیه واگذار کرد. این نیرو تشکیلاتی منسجم و منظم داشت و تا اواخر حکومت قاجار، افسران روسی فرماندهی آن را بر عهده داشتند.

اما مأموریت اصلی قزاق‌ها بیشتر نگهبانی از شاه و خاندان سلطنت و مقابله با شورش‌ها و اعتراض‌های داخلی بود. این نیرو در حفظ مرزها و مقابله با حملهٔ خارجی کارایی چندانی نداشت.

برای مقایسه، نگهبانان منظم یک ساختمان ممکن است در حفاظت از آن موفق باشند؛ اما این به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که توان حفاظت از سراسر شهر را هم دارند. پس در ارزیابی بریگاد قزاق، باید میان نظم تشکیلاتی و کارایی در دفاع از کشور تفاوت بگذاریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

مثال حل‌شده

در گزارش شوستر، مأموران مالیاتی دفترهای مالیات را متعلق به خود می‌دانستند و از پرس‌وجو دربارهٔ حساب‌ها خشمگین می‌شدند. از این رفتار چه مشکلی در ادارهٔ مالی کشور می‌توان استنباط کرد؟

  1. شاهد را مشخص می‌کنیم: دفترهای مربوط به درآمد دولت، دارایی شخصی مأموران تلقی می‌شد.

  2. پیامد مستقیم را می‌یابیم: دسترسی دیگران به اطلاعات وصول مالیات محدود می‌شد.

  3. رابطهٔ آن با نظارت را توضیح می‌دهیم: بدون دسترسی به حساب‌ها، بررسی میزان مالیات وصول‌شده و مبلغ تحویل‌داده‌شده دشوار بود.

  4. نتیجه را در حد شاهد نگه می‌داریم: این وضع زمینهٔ پنهان ماندن تخلف را فراهم می‌کرد، اما برای متخلف دانستن تک‌تک مستوفیان کافی نیست.

جواب: مخالفت با بررسی دفترهای مالیاتی، نظارت دولت بر میزان وصول و تحویل مالیات را دشوار می‌کرد و زمینهٔ پنهان ماندن تخلف را فراهم می‌ساخت؛ بااین‌حال، این شاهد به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همهٔ مستوفیان متخلف بودند.

نکات مهم

  • افزایش وزارتخانه‌ها در عصر ناصری، با وجود کمبود امکانات، فعالیت محدود و مدیریت موروثی، لزوماً به ادارهٔ بهتر کشور نینجامید.
  • مستوفیان امور مالیاتی را اداره می‌کردند و پنهان‌کاری آنان نظارت را دشوار می‌کرد؛ در دستگاه قضایی نیز محاکم عرف و شرع حوزه‌های رسیدگی متفاوتی داشتند.
  • تلاش‌های عباس‌میرزا و امیرکبیر برای نوسازی ارتش تداوم نیافت و بریگاد قزاق، با وجود نظم، بیشتر در خدمت حفاظت از سلطنت و مهار اعتراض‌های داخلی بود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۴۰ تا ۴۱ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ارتش و تشکیلات نظامی

در این درس یاد می‌گیری مسیر تلاش برای نوسازی ارتش قاجار را توضیح دهی و تفاوت میان داشتن نیروی منظم و برخورداری از توان دفاعی مؤثر را بررسی کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است یک نیروی نظامی منظم و حرفه‌ای باشد، اما برای دفاع از مرزهای کشور کارایی چندانی نداشته باشد؟

بله؛ در دورهٔ قاجار، نیروی قزاق تشکیلاتی منظم داشت، اما بیشتر برای نگهبانی از شاه و خاندان سلطنت و مقابله با اعتراض‌های داخلی به کار می‌رفت. پس برای سنجیدن توان دفاعی یک کشور، فقط نظم نیروها کافی نیست؛ باید دید چه مأموریتی دارند و چگونه اداره می‌شوند.

از جنگاوران ایلی تا نیاز به ارتش نو

از جنگاوران ایلی تا نیاز به ارتش نو

آقامحمدخان با تکیه بر جنگاوران ایل قاجار و ایل‌های هم‌پیمان به قدرت رسید. این نیروها بیشتر از تیر و کمان، گرز، شمشیر و تفنگ‌های فتیله‌ای استفاده می‌کردند و به‌ندرت توپخانه به کار می‌گرفتند. چنین ارتشی در به‌قدرت‌رسیدن او نقش داشت؛ اما آیا برای رویارویی با هر دشمنی آماده بود؟

در جنگ با ارتش‌های اروپایی، به‌ویژه روسیه، ضعف این شیوه آشکار شد. ارتش روسیه حرفه‌ای، آموزش‌دیده و مجهز به سلاح‌های آتشین جدید بود. پس مسئله فقط حضور جنگاوران در میدان نبود؛ آموزش و تجهیزات نیز در توان رزمی نقش داشتند.

برای مقایسه، یک تیم پرانگیزه را تصور کن که مقابل تیمی با تمرین منظم و امکانات بهتر قرار می‌گیرد؛ انگیزه به‌تنهایی جای آمادگی را نمی‌گیرد. رویارویی با روسیه نیز نشان داد که ارتش ایران به نوسازی نیاز دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

تلاش ناتمام عباس‌میرزا

تلاش ناتمام عباس‌میرزا

اگر یک گروه ورزشی هم تمرین نامناسبی داشته باشد و هم وسایل فرسوده، فقط خرید وسایل تازه برای موفقیتش کافی نیست؛ روش کار گروه هم باید تغییر کند. عباس‌میرزا، فرمانده جنگ‌های ایران و روس، نیز به دنبال تغییری در سازمان ارتش و تجهیزات آن بود.

او می‌خواست با کمک دانش و تجربهٔ کارشناسان نظامی فرانسه و انگلستان، ارتش ایران را بازسازمان‌دهی و به سلاح‌های جدید مجهز کند. پس هدفش تنها خرید اسلحه نبود؛ شیوهٔ سازمان‌دهی ارتش هم باید نو می‌شد.

اما این تلاش به نتیجه نرسید. پیمان‌شکنی فرانسه و بدعهدی انگلستان از یک سو، و موانع و مشکلات داخلی از سوی دیگر، جلوی موفقیت را گرفتند. بنابراین، نباید ناکامی او را فقط به عوامل خارجی نسبت بدهیم یا تصور کنیم که برای نوسازی ارتش اقدامی نکرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

امیرکبیر؛ پیوند آموزش و دفاع

امیرکبیر؛ پیوند آموزش و دفاع

اگر به یک گروه ابزار پیشرفته بدهیم، اما کار با آن را آموزش ندهیم، آیا کارش حتماً بهتر می‌شود؟ در ارتش هم داشتن سلاح به‌تنهایی کافی نیست؛ نیروها باید دانش و مهارت استفاده از آن را داشته باشند.

امیرکبیر در اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه، برای تشکیل ارتشی حرفه‌ای و دائمی با جدیت اقدام کرد. یکی از راه‌های او، پیوند دادن آموزش با نیازهای دفاعی کشور بود. آموزش و گسترش دانش نظامی جدید، یکی از هدف‌های تأسیس دارالفنون بود؛ قرار بود این دانش به تقویت توان جنگی و دفاعی ایران کمک کند.

پس دارالفنون را نباید فقط یک مدرسهٔ بی‌ارتباط با مسائل کشور بدانیم؛ بخشی از برنامهٔ امیرکبیر برای تقویت ارتش نیز به آن وابسته بود. البته این هدف، تنها هدف تأسیس دارالفنون نبود. پس از امیرکبیر نیز تلاش نوگرایانهٔ او در زمینهٔ ارتش، مانند دیگر اقداماتش، به فراموشی سپرده شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

قزاق‌ها؛ نظم نظامی با چه کارکردی؟

قزاق‌ها؛ نظم نظامی با چه کارکردی؟

آیا نظم و آموزش یک نیروی نظامی، به‌تنهایی برای دفاع از کشور کافی است؟ سرگذشت بریگاد قزاق نشان می‌دهد که باید به مأموریت و فرماندهی آن نیرو هم توجه کنیم.

پس از امیرکبیر، تلاش او برای تشکیل ارتش حرفه‌ای و دائمی به فراموشی سپرده شد. بعدها ناصرالدین‌شاه امتیاز تأسیس بریگاد قزاق را به روسیه داد. این نیرو سازمانی منظم و منسجم داشت، اما تا اواخر حکومت قاجار زیر فرمان افسران روسی فعالیت می‌کرد.

کار اصلی قزاق‌ها بیشتر نگهبانی از شاه و خاندان سلطنت و سرکوب شورش‌ها و اعتراض‌های داخلی بود؛ در حفاظت از مرزها و مقابله با حملهٔ خارجی کارایی چندانی نداشتند.

برای مقایسه، نگهبانان یک ساختمان ممکن است بسیار منظم باشند، اما نظم آنان به‌تنهایی به معنای آمادگی برای مقابله با هر خطری نیست؛ مأموریت و توانایی‌شان هم اهمیت دارد. پس دربارهٔ قزاق‌ها باید میان «منظم‌بودن نیرو» و «توان دفاعی مؤثر کشور» تفاوت بگذاریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «با تشکیل بریگاد قزاق، مشکل ضعف دفاعی ایران برطرف شد؛ چون این نیرو منظم بود.» این ادعا را با شواهد درس ارزیابی کن.

  1. ابتدا بخش درست ادعا را مشخص می‌کنیم: بریگاد قزاق تشکیلات منسجم و منظمی داشت.

  2. سپس معیار داوری را روشن می‌کنیم: رفع ضعف دفاعی یعنی توانایی مؤثر در حفظ مرزها و مقابله با هجوم خارجی، نه فقط داشتن نظم.

  3. کارکرد واقعی قزاق‌ها را بررسی می‌کنیم: این نیرو بیشتر از شاه و خاندان سلطنت حفاظت می‌کرد و با شورش‌ها و اعتراض‌های داخلی مقابله می‌کرد.

  4. شواهد را با معیار می‌سنجیم: چون قزاق‌ها در دفاع از مرزها کارایی چندانی نداشتند، از نظم آن‌ها نمی‌توان رفع ضعف دفاعی کشور را نتیجه گرفت.

جواب: این ادعا کامل نیست؛ تشکیل قزاق‌ها به ایجاد نیرویی منظم انجامید، اما چون کارکرد اصلی آن حفاظت از سلطنت و مقابله با اعتراض‌های داخلی بود و در دفاع از مرزها کارایی چندانی نداشت، نمی‌توان آن را رفع ضعف دفاعی ایران دانست.

نکات مهم

  • رویارویی ارتش ایلی قاجار با ارتش حرفه‌ای و مجهز روسیه، نیاز به نوسازی سازمان، آموزش و سلاح‌ها را آشکار کرد.
  • تلاش عباس‌میرزا با بدعهدی خارجی و موانع داخلی بی‌نتیجه ماند و کوشش امیرکبیر برای ارتش حرفه‌ای و دائمی نیز پس از او به فراموشی سپرده شد.
  • بریگاد قزاق با وجود نظم سازمانی، زیر فرمان افسران روسی بیشتر نگهبان سلطنت و مهارکنندهٔ اعتراض‌های داخلی بود تا مدافع مؤثر مرزها.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۴۱ تا ۴۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

روابط خارجی

در این درس یاد می‌گیری علت‌های آغاز و شکست ایران در جنگ‌های روسیه را توضیح دهی و پیامدهای عهدنامه‌های گلستان، ترکمانچای و آخال و گسترش نفوذ روسیه در ایران را به هم پیوند بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است سپاهی در چند نبرد پیروز شود و شجاعانه بجنگد، اما سرانجام کشورش ناچار به واگذاری سرزمین شود؟

در جنگ‌های ایران و روسیه، سپاه عباس‌میرزا رشادت نشان داد و پیروزی‌هایی هم به دست آورد؛ اما شجاعت به‌تنهایی کافی نبود. نابرابری توان نظامی و اقتصادی، ضعف حکومت و بدعهدی قدرت‌های خارجی در شکست ایران نقش داشتند.

چرا جنگ آغاز شد؟

چرا جنگ آغاز شد؟

چطور تصرف یک منطقه می‌تواند آغازگر جنگی بزرگ شود؟ برای فهم آغاز جنگ‌های ایران و روسیه، باید هدف بلندمدت روسیه را از رویداد آغازگر جنگ جدا کنیم.

روسیه از زمان پترکبیر به دنبال گسترش قلمرو و تسلط بر مرزهای شمالی ایران و عثمانی بود؛ این همان سیاست «توسعه‌طلبی» است. قدرت نظامی نادرشاه و سپس آقامحمدخان، مدتی روس‌ها را به عقب‌نشینی واداشت، اما هدف آنان از میان نرفت.

در زمان فتحعلی‌شاه، حاکم گرجستان خود را تحت حمایت روسیه قرار داد. سپس نیروهای روس به قفقاز لشکر کشیدند و گرجستان را تصرف کردند. این تصرف، سرآغاز جنگ‌های ایران و روسیه شد.

برای تشخیص علت و رویداد آغازگر، به یک اختلاف روزمره فکر کن: ممکن است کسی مدت‌ها قصد تصرف بخشی از زمین همسایه را داشته باشد؛ اما وقتی حصار را جابه‌جا می‌کند، اختلاف به درگیری تبدیل می‌شود. اینجا هم توسعه‌طلبی، سیاستِ زمینه‌ساز بود و تصرف گرجستان، اقدام آغازگر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

شجاعت، اما امکانات نابرابر

شجاعت، اما امکانات نابرابر

آیا پیروزی در چند نبرد، پیروزی در کل جنگ را تضمین می‌کند؟ سرگذشت سپاه عباس‌میرزا نشان می‌دهد که نه همیشه.

دور اول جنگ‌های ایران و روس با هجوم نیروهای روسی آغاز شد و حدود ده سال طول کشید. سپاهیان ایران به فرماندهی عباس‌میرزا شجاعانه جنگیدند و در بعضی نبردها نیز پیروز شدند؛ پس شکست نهایی را نباید نشانهٔ کمبود دلاوری آنان دانست.

برای فهم نتیجهٔ جنگ، باید چند عامل را کنار هم ببینیم:

  • نابرابری قدرت نظامی و اقتصادی: توان دو کشور برای ادامهٔ جنگ یکسان نبود.
  • ضعف سیاسی حکومت قاجار: شجاعت سپاه نمی‌توانست به‌تنهایی ضعف حکومت را جبران کند.
  • پیمان‌شکنی فرانسه و انگلستان: ایران نتوانست بر همراهی این دولت‌ها حساب کند.

مثل یک مسابقهٔ گروهی، تلاش بازیکنان مهم است، اما امکانات و پشتیبانی هم در نتیجه نقش دارند. این جنگ نیز سرانجام با پیروزی روسیه و انعقاد معاهدهٔ گلستان پایان یافت.

حالا تو توضیح بده: چرا دلاوری سپاه برای پیروزی نهایی کافی نبود؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

از امید به بازپس‌گیری تا ترکمانچای

از امید به بازپس‌گیری تا ترکمانچای

صلح گلستان نتوانست زمینهٔ درگیری را از بین ببرد. مرزها دقیق مشخص نشده بود و روسیه ادعاهای ارضی تازه‌ای داشت. از سوی دیگر، مردم مسلمان مناطق واگذارشده که زیر سلطه و ستم روس‌ها بودند، کمک می‌خواستند. با فتوای جهاد برخی علما، شمار زیادی از ایرانیان آمادهٔ جنگ شدند و حکومت را به آزادسازی این سرزمین‌ها ترغیب کردند.

دور دوم جنگ با امید آغاز شد: نیروهای عباس‌میرزا به‌سرعت بسیاری از مناطق اشغالی را آزاد کردند؛ اما روسیه با تمام توان و تجهیزات وارد جنگ شد. انگلستان نیز برخلاف تعهداتش، کمک نظامی و مالی نکرد.

چرا پیروزی‌های آغازین ادامه نیافت؟ فتحعلی‌شاه نتوانست تدارکات لازم سپاه را تأمین کند؛ برخی فرماندهان، مانند آصف‌الدوله، سستی و بی‌کفایتی نشان دادند و اعتماد به وعده‌های خارجی نیز آسیب‌زا شد. مانند تیمی که شروع خوبی دارد، اما بدون پشتیبانی و هماهنگی نمی‌تواند نتیجه را حفظ کند، سپاه ایران هم نتوانست پیروزی‌هایش را پایدار سازد. سرانجام شکست، حکومت قاجار را به پذیرش معاهدهٔ ترکمانچای واداشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

پیامدهایی فراتر از شکست نظامی

پیامدهایی فراتر از شکست نظامی

اگر فقط روی نقشه دنبال نتیجهٔ جنگ‌ها بگردیم، بخشی از ماجرا را نمی‌بینیم! پیامدهای گلستان و ترکمانچای هم سرزمینی بود و هم به توان دفاعی، دارایی و اختیار حکومت ایران آسیب زد.

در نتیجهٔ این دو عهدنامه، سرزمین‌های وسیع و آباد قفقاز، از جمله گرجستان، داغستان، ارمنستان، نخجوان و اران، به روسیه واگذار شد و رود ارس مرز دو کشور قرار گرفت. اما تعهدهای دیگر را باید جداگانه بشناسی:

  • گلستان: ایران از داشتن کشتی جنگی در دریای کاسپی محروم شد؛ یعنی توان دفاع دریایی‌اش محدود شد، نه اینکه هر نوع کشتی‌رانی ممنوع شود.
  • ترکمانچای: ایران موظف شد 55 میلیون تومان غرامت بپردازد و به اتباع روسیه مصونیت قضایی یا کاپیتولاسیون بدهد؛ یعنی اختیار دستگاه قضایی ایران برای رسیدگی به دعاوی مربوط به آنان محدود شد.

برای تصور اثر غرامت، خانواده‌ای را در نظر بگیر که ناچار است بخشی از دارایی‌اش را صرف پرداخت بدهی تحمیلی کند؛ منابع کمتری برای نیازهای دیگرش می‌ماند. پس نتیجهٔ این جنگ‌ها فقط جابه‌جایی مرز نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳

از آخال تا نفوذ اقتصادی

از آخال تا نفوذ اقتصادی

آیا ترکمانچای پایان پیشروی روسیه بود؟ نه؛ روسیه پس از آن نیز سرزمین‌های ایرانی در شرق دریای کاسپی را تصرف کرد و با تحمیل عهدنامهٔ آخال در سال 12991299 قمری، حکومت قاجار را به پذیرش وضع تازه واداشت. پس برای دنبال‌کردن این پیشروی‌ها، نگاهت را از قفقاز به شرق دریای کاسپی ببر.

اما نفوذ روسیه فقط با جابه‌جایی مرزها پیش نرفت. قرارداد تجاریِ ضمیمهٔ ترکمانچای راه گسترش نفوذ اقتصادی روس‌ها و تسلط آنان بر بازار نیمهٔ شمالی ایران را باز کرد. تصور کن در بازار شهر، کالاها و فعالیت بازرگانان یک کشور خارجی جایگاه مسلط پیدا کند؛ در این حالت، نفوذ آن کشور فقط در میدان جنگ نیست، در خریدوفروش روزمره هم دیده می‌شود.

روسیه در رقابت با انگلستان، امتیازهای بانک استقراضی، شیلات شمال و تأسیس نیروی قزاق را نیز گرفت. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که نفوذ روسیه از سرزمین و مرز، به اقتصاد و نهادهای مالی و نظامی ایران گسترش یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «علت شکست ایران در جنگ‌های روسیه فقط برتری نظامی روس‌ها بود.» چگونه با شواهد درس نشان می‌دهی این توضیح کامل نیست؟

  1. ابتدا بخش درست نظر را پیدا می‌کنیم: قدرت نظامی و اقتصادی دو کشور برابر نبود و این نابرابری در نتیجهٔ جنگ اثر داشت.

  2. سپس عوامل داخلی را بررسی می‌کنیم: ضعف سیاسی حکومت قاجار در دور اول و ناتوانی فتحعلی‌شاه در تأمین تدارکات و سستی برخی فرماندهان در دور دوم مؤثر بودند.

  3. عوامل خارجی را هم اضافه می‌کنیم: فرانسه و انگلستان در دور اول پیمان‌شکنی کردند و انگلستان در دور دوم برخلاف تعهداتش کمک نظامی و مالی نداد.

  4. نتیجه می‌گیریم که شکست ایران چند علت مرتبط داشت؛ رشادت سپاه نمی‌توانست به‌تنهایی کمبود امکانات، ضعف ادارهٔ جنگ و اتکا به وعده‌های خارجی را جبران کند.

جواب: این نظر کامل نیست؛ نابرابری نظامی مهم بود، اما ضعف سیاسی و تدارکاتی، مشکلات فرماندهی و پیمان‌شکنی یا کمک‌نکردن دولت‌های خارجی نیز در شکست ایران نقش داشتند.

نکات مهم

  • توسعه‌طلبی روسیه و تصرف گرجستان آغازگر جنگ‌ها بود و ابهام مرزهای گلستان، ادعاهای تازهٔ روسیه و کمک‌خواهی مردم زمینهٔ دور دوم را فراهم کرد.
  • شجاعت سپاه عباس‌میرزا برای پیروزی کافی نبود و نابرابری توان نظامی و اقتصادی، ضعف سیاسی و تدارکاتی و اتکا به وعده‌های خارجی در شکست ایران نقش داشت.
  • گلستان و ترکمانچای پیامدهای سرزمینی، دریایی، مالی و قضایی داشتند و پیشروی روسیه با آخال و نفوذ اقتصادی آن با قرارداد تجاری و امتیازها ادامه یافت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۴۴ تا ۴۵ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

انگلستان

در این درس یاد می‌گیری انگیزهٔ انگلستان از دخالت در ایران، نقش آن در جدایی سرزمین‌های شرقی و پیامدهای واگذاری امتیازهای اقتصادی، به‌ویژه رویتر و تنباکو، را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا سلطهٔ انگلستان بر هندوستان می‌توانست به جدا شدن بخش‌هایی از خاک ایران منجر شود؟

برای انگلستان، ایران یکی از مسیرهای احتمالی رسیدن قدرت‌های رقیب به هندوستان بود. انگلیسی‌ها برای حفاظت از مستعمرهٔ خود، هم نفوذشان را در ایران گسترش دادند و هم کوشیدند با جدا کردن سرزمین‌های شرقی ایران، منطقه‌ای حائل در مرزهای هندوستان بسازند.

ایران در مسیر هندوستان

ایران در مسیر هندوستان

چرا کشوری که بر هندوستان مسلط شده بود، به ایران هم توجه داشت؟ پاسخ در موقعیت ایران است: رقیبان انگلستان می‌توانستند از مسیر ایران به هندوستان برسند. پس انگلیسی‌ها برای حفظ مستعمرهٔ خود، می‌خواستند نفوذشان را در ایران افزایش دهند و راه رقیبان را ببندند.

برای درک این منطق، فرض کن کسی برای محافظت از انبارش، مراقب راه‌های رسیدن به آن هم باشد؛ ایران برای انگلستان در مسیر دسترسی به هندوستان قرار داشت. البته این سیاست به معنای حمایت از منافع ایران نبود؛ هدف، حفظ منافع استعماری انگلستان بود.

انگلیسی‌ها در آغاز دورهٔ قاجار از چند راه پیش رفتند: سفیران کارکشته فرستادند، معاهده‌های مجمل و مفصل را بستند و در خلیج فارس حضور یافتند. تسلط بر برخی جزیره‌های ایرانی نیز زمینهٔ دخالت سیاسی، نظامی و اقتصادی آنان را در این منطقه فراهم کرد.

پس رابطهٔ اصلی را به خاطر بسپار: حفظ هندوستان ← توجه به موقعیت ایران ← گسترش نفوذ در ایران.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

جدایی سرزمین‌های شرقی

جدایی سرزمین‌های شرقی

انگلستان برای حفاظت از هندوستان، فقط به نفوذ در حکومت ایران بسنده نکرد؛ از اواخر سلطنت فتحعلی‌شاه کوشید سرزمین‌های شرقی ایران را جدا کند و میان ایران و هندوستان، منطقه‌ای حائل و زیر نفوذ خود بسازد. منطقهٔ حائل یعنی سرزمینی که میان دو قلمرو قرار می‌گیرد و آن‌ها را از هم دور نگه می‌دارد.

برای رسیدن به این هدف، انگلیسی‌ها در دورهٔ محمدشاه و ناصرالدین‌شاه از حاکم نافرمان هرات و امیران شورشی افغان پشتیبانی کردند. همچنین با فشار سیاسی و اقدام نظامی، مانع سرکوب شورش‌ها توسط سپاه ایران شدند.

نتیجه را با دو نام به خاطر بسپار:

  • معاهدهٔ پاریس: انگلستان آن را به حکومت قاجار تحمیل کرد و افغانستان و هرات در سال 12731273 قمری از ایران جدا شدند.
  • قرارداد گلداسمیت: پس از آن، بخش‌هایی از سیستان و بلوچستان نیز از ایران جدا و به هندوستانِ زیر فرمان انگلستان ضمیمه شدند.

پس هدف اصلی این اقدامات، ایجاد فاصله‌ای امن برای حفاظت از مستعمرهٔ انگلستان، یعنی هندوستان، بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

رویتر؛ امتیازی گسترده

رویتر؛ امتیازی گسترده

فرض کن کسی برای گرفتن وام، اختیار بخش بزرگی از دارایی‌ها و درآمد آینده‌اش را به وام‌دهنده بسپارد؛ چرا چنین معامله‌ای ممکن است نگران‌کننده باشد؟

در زمان ناصرالدین‌شاه و با تلاش میرزا حسین‌خان سپهسالار، امتیاز رویتر به بارون رویتر، یک انگلیسی، واگذار شد. گستردگی این قرارداد مهم بود: حق ساخت راه‌آهن و تراموا، بهره‌برداری از جنگل‌ها و بیشتر معادن، و ساخت قنات‌ها و کانال‌های آبیاری برای 7070 سال به او سپرده می‌شد. طلا، نقره و سنگ‌های قیمتی از بخش معادن مستثنا بودند. ادارهٔ گمرک و حق صدور محصولات انگلیسی به ایران نیز برای 2525 سال واگذار می‌شد.

در مقابل، رویتر فقط 200,000200{,}000 لیره وام برای هزینهٔ سفر شاه به اروپا پرداخت کرد؛ یعنی این پول کمک بلاعوض نبود.

این امتیاز با دو مخالفت روبه‌رو شد: در داخل، مخالفانی مانند حاج ملا علی کنی به آن اعتراض کردند؛ روسیه نیز از سود فراوان رقیب انگلیسی خود ناراضی بود. سرانجام شاه قرارداد را لغو کرد، اما رویتر بعدها توانست امتیاز بانک شاهنشاهی را برای 6060 سال بگیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

تنباکو در انحصار تالبوت

تنباکو در انحصار تالبوت

تصور کن تولیدکنندهٔ یک محصول هستی، اما برای فروش آن نمی‌توانی آزادانه خریدار انتخاب کنی؛ حق خریدوفروش در اختیار یک نفر قرار گرفته است. این مثال به فهم انحصار کمک می‌کند: حقی که به یک فرد یا شرکت اختصاص می‌یابد و دیگران امکان رقابت آزادانه در آن زمینه را ندارند.

ناصرالدین‌شاه انحصار خریدوفروش توتون و تنباکو را، هم در داخل ایران و هم در تجارت با خارج، برای 5050 سال به تالبوت، یک انگلیسی، واگذار کرد. در مقابل، شاه مبلغی ناچیز و 14\frac{1}{4} سود سالانه را دریافت می‌کرد. پس موضوع قرارداد، فقط اجازهٔ فعالیت یک بازرگان خارجی نبود؛ اختیار انحصاری تجارت این محصولات به او سپرده می‌شد.

این امتیاز به نام تالبوت شناخته می‌شود و چون شرکت او «رژی» نام داشت، آن را قرارداد رژی هم می‌نامند. چنین واگذاری‌هایی، به‌ویژه برای بازرگانان و روحانیان، نگران‌کننده بود؛ زیرا راه تسلط بیگانگان بر اقتصاد و منابع تولید کشور را باز می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

اعتراض تا لغو قرارداد

اعتراض تا لغو قرارداد

اگر مردم واگذاری یک امتیاز اقتصادی را به زیان خود بدانند، چگونه می‌توانند در برابر تصمیم حکومت بایستند؟ در ماجرای تنباکو، مردم قرارداد را نوعی استثمار اقتصادی می‌دانستند؛ یعنی قراردادی که سود آن به بیگانه می‌رسید و منافع مردم ایران را به خطر می‌انداخت. به همین دلیل، به آن اعتراض کردند.

علما و روحانیان رهبری اعتراض‌ها را بر عهده گرفتند. سپس میرزای شیرازی، مرجع بزرگ شیعه، با صدور فتوایی استفاده از توتون و تنباکو را در حکم مبارزه با امام زمان دانست. این فتوا به مخالفت با قرارداد پشتوانهٔ دینی داد.

برای فهم نتیجه، این زنجیره را دنبال کن: احساس تهدید منافع مردم ← اعتراض عمومی با رهبری روحانیان ← صدور فتوای میرزای شیرازی ← افزایش فشار بر شاه و لغو قرارداد.

پس لغو امتیاز را نباید فقط نتیجهٔ یک فتوا یا فقط اعتراض مردم دانست؛ فتوا در کنار اعتراض‌های مردم شاه را به عقب‌نشینی واداشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون روسیه با امتیاز رویتر و مردم ایران با امتیاز تنباکو مخالفت کردند، پس انگیزهٔ این مخالفت‌ها یکسان بود.» آیا استدلال او درست است؟

  1. ابتدا نتیجهٔ ظاهری را از انگیزه جدا می‌کنیم: مخالفت با یک امتیاز، لزوماً به معنای داشتن هدفی یکسان نیست.

  2. روسیه از منافع فراوانی که امتیاز رویتر نصیب رقیبش، انگلستان، می‌کرد ناراضی بود؛ پس اعتراض آن در چارچوب رقابت دو قدرت قرار داشت.

  3. مردم ایران امتیاز تنباکو را نوعی استثمار اقتصادی می‌دیدند و از تسلط بیگانگان بر اقتصاد و منابع تولید کشور نگران بودند.

  4. پس برای توضیح یک مخالفت تاریخی، باید هم رفتار مخالفان و هم منافع و انگیزه‌های آنان را بررسی کنیم.

جواب: خیر؛ اعتراض روسیه به رویتر از رقابت با انگلستان ناشی می‌شد، اما مخالفت مردم ایران با امتیاز تنباکو واکنشی به استثمار اقتصادی و نگرانی از تسلط بیگانگان بود.

نکات مهم

  • انگلستان برای حفاظت از هندوستان در برابر رقیبان، نفوذش را در ایران گسترش داد و جداسازی سرزمین‌های شرقی را برای ایجاد منطقه‌ای حائل دنبال کرد.
  • امتیاز رویتر حقوق اقتصادی گسترده‌ای را واگذار می‌کرد و با مخالفت‌های داخلی و اعتراض روسیه لغو شد، اما رویتر سرانجام امتیاز بانک شاهنشاهی را به دست آورد.
  • انحصار تجارت توتون و تنباکو در دست تالبوت، اعتراض مردم را برانگیخت و همراهی این اعتراض‌ها با رهبری روحانیان و فتوای میرزای شیرازی، شاه را به لغو قرارداد واداشت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۴۵ تا ۴۶ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

فرانسه

در این درس یاد می‌گیری انگیزه‌ها و سرانجام روابط ایران با فرانسه، ویژگی‌های روابط با عثمانی و موانع گسترش ارتباط با کشورهای دیگر را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا ناپلئون برای مقابله با انگلستان، به دوستی با ایران علاقه‌مند شد؛ اما کمی بعد ایران را در برابر روسیه تنها گذاشت؟

ناپلئون ایران را راه مناسبی برای رسیدن به هند، مستعمرۀ انگلستان، می‌دید؛ فتحعلی‌شاه هم برای جنگ با روسیه به متحد نیاز داشت. اما وقتی ناپلئون با روسیه صلح کرد، تعهداتش به ایران را کنار گذاشت؛ پس هدف دو طرف از این دوستی یکسان نبود.

یک رابطه، دو هدف

یک رابطه، دو هدف

چرا دو دولت به هم نزدیک می‌شوند؟ گاهی نه به‌خاطر داشتن یک هدف مشترک، بلکه چون هرکدام از این رابطه انتظار متفاوتی دارند. رابطۀ ایران و فرانسه در آغاز دورۀ قاجار چنین بود.

ناپلئون می‌خواست به انگلستان ضربه بزند. اما جزیره‌ای‌بودن انگلستان و نیروی دریایی قدرتمندش، رویارویی مستقیم را برای فرانسه دشوار می‌کرد. پس ناپلئون تصمیم گرفت به مستعمرات انگلستان حمله کند؛ ابتدا مصر را تصرف کرد و سپس به فکر حمله به هندوستان افتاد. ایران برای رسیدن به هند، مناسب‌ترین مسیر بود؛ به همین دلیل نمایندگان فرانسه به دربار قاجار آمدند.

فتحعلی‌شاه نیاز دیگری داشت: ایران درگیر جنگ با روسیه بود و به متحدی قدرتمند نیاز داشت. بنابراین از پیشنهاد برقراری رابطه با فرانسه استقبال کرد.

پس تفاوت را به خاطر بسپار: نگاه فرانسه به هند و مقابله با انگلستان بود؛ نگاه ایران به یافتن پشتیبان در برابر روسیه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

اتحادی که پایدار نماند

اتحادی که پایدار نماند

ایران برای مقابله با روسیه به پشتیبانی فرانسه امید بسته بود. این نزدیکی به بستن عهدنامۀ فین‌کنشتاین در سال 12221222 قمری، برابر با 18071807 میلادی، انجامید. پس از آن، یک هیئت نظامی فرانسوی به ایران آمد تا به آموزش و تجهیز سپاه کمک کند. این هیئت در مدتی کوتاه اقدامات مفیدی انجام داد؛ پس همکاری دو کشور فقط در حد وعده نماند.

اما نقطۀ چرخش، صلح ناپلئون با روسیه بود. ناپلئون تعهداتش در برابر ایران را کنار گذاشت و هیئت نظامی را فراخواند. در نتیجه، حکومت قاجار در برابر روس‌ها تنها ماند و اتحاد سیاسی و نظامی با فرانسه دوام نیاورد.

مثل وقتی که برای انجام کاری روی کمک یک همراه حساب کرده‌ای، اما او با تغییر برنامه‌اش کنار می‌کشد؛ کمک‌های قبلی او نمی‌تواند جای پشتیبانیِ ازدست‌رفته را بگیرد. البته پایان این اتحاد به معنای قطع همۀ روابط نبود؛ ارتباط ایران و فرانسه بعدها در زمینه‌های بازرگانی و فرهنگی ادامه یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

عثمانی؛ تنش و ارتباط

عثمانی؛ تنش و ارتباط

آیا دو همسایه می‌توانند اختلاف داشته باشند، اما همچنان با هم دادوستد کنند؟ روابط ایران و عثمانی در عصر قاجار چنین وضعی داشت.

هر دو کشور درگیر دولت‌های اروپایی بودند؛ بنابراین فرصت کمتری برای جنگ با یکدیگر داشتند. بااین‌حال، در دوران فتحعلی‌شاه و محمدشاه، اختلافات مرزی، بدرفتاری با زائران ایرانی عتبات عالیات و مشکلات تجاری باعث تنش شد. با میانجیگری انگلستان و روسیه، مذاکره کردند و قراردادهای صلح ارزنة‌الروم اول و دوم را بستند تا به این کشمکش‌ها پایان دهند.

اما رابطۀ آن‌ها فقط سیاسی و نظامی نبود. تجارت و ارتباط فرهنگی ادامه داشت و عثمانی یکی از راه‌های آشنایی ایرانیان با پیشرفت‌های اروپا و تغییرات جهان بود؛ پس نباید اختلاف سیاسی را به معنای قطع همۀ ارتباط‌ها بدانیم.

در اواخر دورۀ قاجار نیز، با شکل‌گیری دسته‌بندی‌های تازۀ سیاسی‌ـ‌نظامی در اروپا و نفرت تاریخی ایرانیان از انگلستان و روسیه، عثمانی با شعار «اتحاد اسلام» توانست بخشی از اندیشمندان ایرانی را به خود جذب کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

جست‌وجوی شریک‌های تازه

جست‌وجوی شریک‌های تازه

اگر برای انجام کاری فقط به دو نفر وابسته باشی و هر دو مدام در کارت دخالت کنند، احتمالاً به فکر پیدا کردن همکارهای تازه می‌افتی. حکومت قاجار هم برای کاهش نفوذ و دخالت روسیه و انگلستان تلاش کرد روابطش را با کشورهای دیگری گسترش دهد؛ از جمله آمریکا، اتریش، ایتالیا و بلژیک.

اما این تلاش‌ها موفقیت چشمگیری نداشت. چرا؟ دو مانع را باید کنار هم دید:

  • مانع از سوی قدرت‌های بانفوذ: روسیه و انگلستان در راه گسترش این روابط سنگ‌اندازی می‌کردند.
  • مانع از سوی شریک‌های احتمالی: کشورهای دیگر نیز رغبت چندانی به برقراری این ارتباط نداشتند.

پس خواستِ حکومت قاجار به‌تنهایی کافی نبود؛ گسترش روابط هم به کنار رفتن موانع نیاز داشت و هم به تمایل طرف مقابل. یادت باشد: هدف، کاهش نفوذ دو قدرت بود؛ اما نتیجه، موفقیتی محدود بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون ایران و فرانسه عهدنامۀ فین‌کنشتاین را امضا کردند، پشتیبانی فرانسه از ایران در برابر روسیه تضمین شده بود.» با تکیه بر رویدادهای درس، آیا این برداشت درست است؟

  1. ابتدا هدف دو طرف را جدا می‌کنیم: ایران به متحدی در برابر روسیه نیاز داشت و فرانسه به دنبال دستیابی به هند برای مقابله با انگلستان بود.

  2. سپس نتیجۀ اولیۀ پیمان را بررسی می‌کنیم: هیئتی نظامی از فرانسه به ایران آمد و برای تعلیم و تجهیز سپاه اقدام کرد.

  3. بعد به تغییر سیاست فرانسه توجه می‌کنیم: ناپلئون با روسیه صلح کرد، تعهداتش در برابر ایران را زیر پا گذاشت و هیئت نظامی را فراخواند.

  4. نتیجه می‌گیریم که همکاری اولیه واقعی بود، اما پایدار نماند و حکومت قاجار در برابر روسیه تنها گذاشته شد.

جواب: خیر؛ عهدنامۀ فین‌کنشتاین به همکاری نظامی مفیدی انجامید، اما تغییر سیاست ناپلئون و صلح او با روسیه نشان داد که امضای پیمان، به‌تنهایی تضمین‌کنندۀ پشتیبانی پایدار نیست.

نکات مهم

  • فرانسه برای رسیدن به هند و مقابله با انگلستان به ایران نزدیک شد، اما ایران متحدی در برابر روسیه می‌خواست و صلح ناپلئون با روسیه اتحاد دو کشور را برهم زد.
  • روابط ایران و عثمانی در کنار تنش‌ها و قراردادهای صلح ارزنة‌الروم، شامل پیوندهای تجاری و فرهنگی بود و شعار اتحاد اسلام نیز بخشی از اندیشمندان ایرانی را جذب کرد.
  • تلاش قاجارها برای یافتن شریک‌های تازه و کاهش نفوذ روسیه و انگلستان، به‌سبب کارشکنی این دو قدرت و بی‌رغبتی کشورهای دیگر، موفقیت چندانی نداشت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ تاریخ دوازدهم · رایگان