درس ۱ · صفحهٔ ۳۲ تا ۳۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۳: سیاست و حکومت در عصر قاجار
در این درس یاد میگیری تحولات سیاسی دورهٔ قاجار را از تأسیس حکومت تا پایان سلطنت ناصرالدینشاه دنبال کنی و نقش یکپارچگی کشور، نفوذ خارجی و موانع اصلاحات را در کارنامهٔ این پادشاهان توضیح بدهی.
پیش از شروع
چطور ممکن است پادشاهی به مدرسه و روزنامه علاقه داشته باشد، اما از گسترش بعضی اندیشههای تازه بترسد؟
ناصرالدینشاه پیشرفت علمی و صنعتی اروپا را میپسندید، اما نگران بود اندیشههای سیاسی تازه قدرت نامحدودش را کاهش دهند. این دوگانگی کمک میکند بفهمیم چرا علاقه به نوگرایی، همیشه به تغییر اساسی در حکومت منجر نمیشد.
آقامحمدخان؛ تأسیس و یکپارچگی
آقامحمدخان؛ تأسیس و یکپارچگی
اگر در یک کشور، هر منطقه فرمانروای جداگانهای داشته باشد، برقراری فرمان یک حکومت مرکزی چه دشواریهایی دارد؟ این پرسش کمک میکند هدف آقامحمدخان را بهتر بفهمیم.
آقامحمدخان پس از مرگ کریمخان زند، از شیراز به استرآباد رفت و افراد ایل قاجار را متحد کرد. او ابتدا نواحی شمالی و مرکزی ایران را گرفت و تهران را پایتخت کرد. سپس با شکست لطفعلیخان زند و سرکوب طغیان حاکم گرجستان، راه را برای تاجگذاری خود هموار ساخت. پس از آن نیز به خراسان و قفقاز لشکر کشید.
حاصل مهم تلاشهای او، بازگرداندن حاکمیت دولت مرکزی و یکپارچگی سیاسی ایران بود؛ یعنی مناطق گوناگون دوباره زیر فرمان یک حکومت قرار بگیرند. اما این فقط یک سوی کارنامهٔ اوست: بیرحمی و کینهتوزی در برخورد با مخالفان باعث شد نام نیکی از او باقی نماند. پس در ارزیابی یک فرمانروا باید هم دستاوردهایش را دید و هم شیوهای را که برای رسیدن به آنها به کار برده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳
فتحعلیشاه؛ دو کارنامهٔ متفاوت
فتحعلیشاه؛ دو کارنامهٔ متفاوت
آیا موفقیت یک پادشاه در داخل کشور، حتماً به معنای موفقیت او در برابر دولتهای خارجی است؟ دورهٔ فتحعلیشاه نشان میدهد که باید این دو زمینه را جداگانه بررسی کنیم.
پس از کشتهشدن آقامحمدخان، برادرزادهاش فتحعلیشاه به سلطنت رسید. او در سالهای نخست، شورشهای داخلی را سرکوب کرد و فرمانروایی خاندان قاجار را استوار ساخت؛ بنابراین، در حفظ یکپارچگی کشور و ساماندادن اوضاع داخلی موفق بود.
اما در بیرون از مرزها، شرایط متفاوت بود: روسیه به ایران تهاجم نظامی کرد و انگلستان و فرانسه برای گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی در ایران رقابت میکردند. فتحعلیشاه در مقابله با این فشارها موفق نبود.
برای مقایسه، ممکن است یک تیم در هماهنگی میان اعضایش خوب عمل کند، اما در برابر رقیبان نتیجه نگیرد. در ارزیابی حکومت هم نباید موفقیت داخلی را به معنای موفقیت در همهٔ زمینهها بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴
محمدشاه؛ از قائممقام تا آقاسی
محمدشاه؛ از قائممقام تا آقاسی
پس از مرگ زودهنگام عباسمیرزا، فرزندش محمدمیرزا ولیعهد شد. او پس از مرگ فتحعلیشاه، با تدبیر قائممقام فراهانی و کنارزدن مدعیان سلطنت، به پادشاهی رسید.
قائممقام برای ساماندادن کشور میکوشید؛ هم در برابر زیادهخواهی انگلیسیها میایستاد و هم میخواست دخالت ناروای شاه و درباریان در ادارهٔ کشور را کاهش دهد. برای درک این مسئله، گروهی را تصور کن که مسئول برنامهریزی دارد، اما افراد بانفوذ پیوسته تصمیمهایش را به سود خود تغییر میدهند؛ ساماندادن کارها بدون مهار این دخالتها دشوار میشود.
این تلاشها مخالفتهایی برانگیخت. مخالفان با دسیسه، محمدشاه را به قائممقام بدبین کردند و او پس از تنها هفت ماه وزارت، برکنار و کشته شد. سپس حاجی میرزا آقاسی، معلم و مراد شاه، صدراعظم شد و در دورهٔ صدارتش نفوذ روسیه و انگلستان افزایش یافت.
پس این جابهجایی فقط تغییر یک وزیر نبود؛ تلاش برای مهار دخالتهای ناروا متوقف شد و نفوذ خارجی نیز گسترش یافت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵
امیرکبیر؛ اصلاحات و مخالفان
امیرکبیر؛ اصلاحات و مخالفان
اگر ادارهٔ کشور بینظم باشد و بیگانگان هم در کار آن دخالت کنند، اصلاح را از کجا باید آغاز کرد؟ امیرکبیر میخواست هم امور داخلی را سامان دهد و هم استقلال کشور را تقویت کند.
پس از مرگ محمدشاه، میرزاتقیخان فراهانی به برتختنشستن ناصرالدینشاه کمک کرد. شاه جوان نیز او را با لقب امیرکبیر به صدراعظمی برگزید و در ادارهٔ کشور اختیار تام داد. امیرکبیر که نزد قائممقام پرورش یافته و تجربهٔ سیاسی اندوخته بود، برنامهای منسجم برای اصلاحات تهیه کرد و بخشی از آن را اجرا کرد:
- تنظیم امور اداری و مالیاتی؛
- انتشار روزنامه و تأسیس مدرسهٔ دارالفنون؛
- جلوگیری از دخالت خارجی و تلاش برای استقلال اقتصادی.
این اقدامات را جدا از هم نبین: همانطور که برای بهترشدن کار یک مدرسه، هم نظم اداری لازم است و هم آموزش مناسب، اصلاح کشور هم چند زمینهٔ مرتبط دارد.
اما داشتن برنامه و پشتیبانی آغازین شاه کافی نبود. مخالفان داخلی و خارجی علیه امیرکبیر توطئه کردند؛ او نیز مانند قائممقام برکنار و کشته شد و اصلاحاتش به نتیجهٔ مطلوب نرسید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶
ناصرالدینشاه؛ نوگرایی با حفظ قدرت
ناصرالدینشاه؛ نوگرایی با حفظ قدرت
آیا علاقه به پیشرفت، همیشه به معنای پذیرفتن همهٔ پیامدهای آن است؟ ناصرالدینشاه در سفرهای اروپایی خود پیشرفتهای علمی و صنعتی را دید و به نوگرایی علاقه نشان داد. او دارالفنون را نشانهٔ ترقی میدانست و به انتشار کتاب و روزنامه علاقه داشت؛ اما پذیرش اندیشههای سیاسی تازه برایش آسان نبود.
گره اصلی، حفظ قدرت نامحدود شاه بود. مشروطهطلبی میتوانست قدرت او را به قانون محدود کند و جمهوریخواهی اصل پادشاهی را زیر سؤال ببرد. پس علاقهٔ او به مدرسه و صنعت، لزوماً به معنای پذیرش تغییر در شیوهٔ حکومت نبود.
برای مقایسه، مدیری را تصور کن که از تجهیزات تازه استقبال میکند، اما حاضر نیست اختیار تصمیمگیری را با دیگران تقسیم کند؛ تغییر ابزار با تغییر روابط قدرت یکی نیست.
این ترس، در کنار مخالفتهای داخلی، مانع تغییر اساسی شد. در ادامهٔ سلطنت ناصرالدینشاه نیز روسیه و انگلستان نفوذ سیاسی خود را گسترش دادند و برای گرفتن امتیازهای اقتصادی رقابت کردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون ناصرالدینشاه به مدرسه و روزنامه علاقه داشت، پس با هر نوع نوگرایی موافق بود.» با استفاده از شواهد درس، این برداشت را ارزیابی کن.
ابتدا ادعا را مشخص میکنیم: آیا علاقه به مدرسه و روزنامه، پذیرش همهٔ شکلهای نوگرایی را ثابت میکند؟
شاهد موافق را مییابیم: شاه دارالفنون را نشانهٔ ترقی میدانست و به انتشار کتاب و روزنامه علاقه داشت.
شاهد محدودکننده را بررسی میکنیم: او از گسترش مشروطهطلبی و جمهوریخواهی بیم داشت، زیرا این اندیشهها قدرت نامحدودش را تهدید میکردند.
نتیجه میگیریم که ادعا بیش از حد کلی است؛ باید میان علاقه به پیشرفت علمی و پذیرش تغییر سیاسی تفاوت گذاشت.
نکات مهم
- آقامحمدخان پایههای حکومت قاجار و یکپارچگی سیاسی را استوار کرد و فتحعلیشاه، با وجود تثبیت داخلی، در برابر تهاجم و نفوذ قدرتهای اروپایی ناکام ماند.
- قائممقام و امیرکبیر برای ساماندادن کشور کوشیدند، اما مخالفتها و دسیسهها به برکناری و قتل آنان انجامید.
- علاقهٔ ناصرالدینشاه به پیشرفتهای جدید با ترس از محدودشدن قدرتش همراه بود؛ اصلاحات به تغییر اساسی نرسید و نفوذ روسیه و انگلستان افزایش یافت.