درس ۱ · صفحهٔ ۱۶ تا ۲۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۲: ایران و جهان در آستانهٔ دورهٔ معاصر
در این درس یاد میگیری … مسیر قدرتگیری و افول افشاریه و زندیه را توضیح دهی و نقش جنگ، شیوهٔ کشورداری و ثبات سیاسی را در روابط خارجی و وضعیت اقتصادی ایران مقایسه کنی.
پیش از شروع
چطور ممکن است فرمانروایی ارتشهای قدرتمند را شکست دهد و سرزمینهای اشغالشده را آزاد کند، اما نتواند حکومتی پایدار به جا بگذارد؟
نادرشاه توانست با قدرت نظامی، ایران را از خطر تجزیه و اشغال نجات دهد؛ اما پیروزی در جنگ بهتنهایی برای ماندگاری حکومت کافی نبود. جنگهای پیدرپی، فشار مالیاتی و بیتوجهی به ادارهٔ کشور باعث شد پس از مرگ او، رقابت بر سر قدرت دوباره شعلهور شود.
از سرداری تا پادشاهی
از سرداری تا پادشاهی
چطور یک فرمانده به شاه ایران تبدیل شد؟ برای فهمیدن مسیر نادر، از آشفتگی پس از سقوط صفویه شروع کنیم. افغانها نتوانستند بر سراسر ایران مسلط شوند و روسیه و عثمانی هم بخشهایی از شمال و غرب کشور را اشغال کردند.
تهماسب، پسر شاه سلطان حسین، برای بازگرداندن حکومت صفوی نیرو جمع کرد. نادر افشار به او پیوست و به فرماندهی سپاهش رسید. او افغانها را شکست داد و سپس با پیروزی بر عثمانی، سرزمینهای اشغالشده را آزاد کرد. روسها نیز با دیدن قدرت نظامی او، بدون نبرد عقب نشستند.
این موفقیتها قدرت نظامی نادر را به پشتوانهٔ قدرت سیاسی او تبدیل کرد؛ شبیه وقتی که موفقیتهای پیاپی یک عضو گروه، زمینهٔ پذیرفتن رهبری او را فراهم میکند، البته در مقیاسی بسیار بزرگتر.
نادر ابتدا تهماسب دوم را کنار گذاشت و سپس بزرگان، علما و سران ایلها را در شورای دشت مغان گرد آورد. او پذیرش سلطنت را به موروثی شدن آن در خاندانش، حمایت نکردن بزرگان از صفویان و حل اختلافات مذهبی با عثمانی مشروط کرد. با پذیرش این شروط، پایان حکومت صفوی اعلام شد و نادر به پادشاهی رسید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷
چرا قدرت نادر پایدار نماند؟
چرا قدرت نادر پایدار نماند؟
پیروزی در جنگ، بهتنهایی حکومت را پایدار نمیکند. نادر توانست نیروهای بیگانه را از ایران بیرون براند؛ اما ادارهٔ کشور به چیزی بیشتر از ارتش نیرومند نیاز داشت. مثل گروهی که در یک مسابقه برنده میشود، ولی برای ادامهٔ کار، برنامه و تقسیم مسئولیت ندارد.
نادر برای کاهش اختلافات سیاسی و مذهبی با عثمانی، هم جنگید و هم مذاکره کرد؛ اما کارشکنی عثمانی و گرفتاریهای او مانع نتیجهٔ مطلوب شد. لشکرکشی به هند نیز، در کنار تعقیب افغانها، انگیزهٔ مالی داشت: ارتش بزرگ هزینهٔ زیادی میخواست.
جنگهای پیدرپی، گرفتن مالیاتهای اضافی و بدگمانی و خشونت نادر نسبت به نزدیکانش در سالهای پایانی، پایههای حکومت را سست کرد. او به تقویت ارتش بیش از دیگر نیازهای کشورداری توجه داشت و زمینهٔ انتقال آرام قدرت را فراهم نکرد.
سرانجام نادر با توطئهٔ نزدیکان و سردارانش کشته شد. پس از او، رقابت خاندانش و سران ایلها به جنگ و ویرانی انجامید؛ شاهرخ، نوهٔ نادر، نیز از آن قلمرو گسترده به حکومت در مشهد بسنده کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹
زندیه؛ آرامش و سپس کشمکش
زندیه؛ آرامش و سپس کشمکش
اگر فرمانروایی جنگهایش را کمتر کند، مردم چه فرصتی پیدا میکنند؟ سرگذشت کریمخان نشان میدهد که آرامش هم میتواند سرچشمهٔ قدرت باشد.
کریمخان، رئیس طایفهٔ زند از طایفههای لُر، پس از مرگ نادر با کنار زدن رقیبان بر بخش بزرگی از ایران مسلط شد. او برخلاف نادر، جنگ برای تصرف دیگر مناطق ایران را ادامه نداد؛ در نتیجه، فرصتی برای آرامش و آبادانی، بهویژه در شیراز، فراهم شد. مثلاً کشاورزی را تصور کن که بهجای نگرانی همیشگی از جنگ، میتواند برای کشت و برداشت برنامهریزی کند.
کریمخان عنوان شاه را نپذیرفت و خود را وکیلالرعایا، یعنی نمایندهٔ مردم، خواند. سادهزیستی، همدردی با مردم و رفتار مناسب با اقلیتهای دینی و مذهبی نیز به خوشنامی او کمک کرد.
اما پس از مرگش، رقابت اعضای خاندان زند بر سر قدرت، توان سیاسی، اقتصادی، نظامی و اداری کشور را فرسود. لطفعلیخان، آخرین فرمانروای زند، با وجود شجاعت و محبوبیت نسبی، بر اثر اشتباهات نظامی و رویگردانی شماری از درباریان از آقامحمدخان قاجار شکست خورد. با کشتهشدن او، زندیه پایان یافت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱
روابط محدود، ادارهٔ نظامی
روابط محدود، ادارهٔ نظامی
آیا داشتن ارتشی نیرومند، بهتنهایی برای ادارهٔ کشور کافی است؟ در دورهٔ افشاریه و زندیه، ارتباط سیاسی و اقتصادی ایران با جهان خارج کاهش یافت. مسائل اصلی خارجی، برخورد با عثمانی و روسیه بود و روابط با اروپا رونق چندانی نداشت. البته ارتباط کاملاً قطع نشد: نادر میخواست از دانش انگلیسیها برای ایجاد نیروی دریایی استفاده کند؛ در زمان کریمخان هم نمایندگان فرانسه و انگلستان آمدند، اما توافقی برای گسترش روابط حاصل نشد.
در داخل کشور، تداوم عنوانها و شیوههای اداری به معنای نیرومند بودن دستگاه اداری نبود. ایالتها و شهرها همچنان با شیوهای شبیه دورهٔ صفوی اداره میشدند، اما نادر بیشتر به ارتش تکیه داشت و به وزارت و دیوانسالاری کمتوجه بود؛ در مشورتهای اداری نیز بیشتر سراغ دوستان و نزدیکانش میرفت.
مثل مدرسهای که مسئولان همیشگی را دارد، اما مدیرش تقریباً همهٔ توجه خود را صرف تیم ورزشی میکند: باقی ماندن سمتها، بهتنهایی نشانهٔ رسیدگی مناسب به همهٔ امور نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲
اقتصاد در سایهٔ جنگ و آرامش
اقتصاد در سایهٔ جنگ و آرامش
فرض کن کشاورزی باید هم محصول بکارد، هم مالیات بدهد؛ حالا اگر برای جنگ به سپاه فراخوانده شود، چه کسی روی زمینش کار میکند؟ در زمان نادر، نیاز ارتش به سرباز، نیروی کار کشاورزی را کاهش میداد. مالیاتهای سنگین برای هزینههای جنگ و ناامنیِ ناشی از اشغال بخشهایی از کشور نیز فشار را بیشتر میکرد. در نتیجه، کشاورزی و تجارت دچار رکود شدند؛ پس قدرت نظامی لزوماً به معنای رونق اقتصادی نبود.
در دورهٔ کریمخان، آرامش و ثبات نسبی فرصت بیشتری برای تولید و دادوستد فراهم کرد. کاهش مالیاتها، کمتجمل بودن دربار و تلاش برای تثبیت قیمت کالاها نیز به بهبود اقتصاد کمک کرد. شیراز و بندر بوشهر به مراکز مهم تجارت داخلی و خارجی تبدیل شدند.
تفاوت اصلی را اینطور به خاطر بسپار: جنگ، نیروی کار و درآمد را به سوی ارتش میبرد؛ آرامش نسبی فرصت تولید و تجارت را بیشتر میکرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲
مثال حلشده
نادر از لشکرکشی به هند غنایم فراوانی به دست آورد. آیا از این موضوع میتوان نتیجه گرفت که اقتصاد ایران در دورهٔ او رونق پایداری داشت؟ با توجه به وضعیت کشاورزی و تجارت استدلال کن.
ابتدا میان «افزایش دارایی حکومت» و «بهبود زندگی اقتصادی مردم» تفاوت میگذاریم؛ این دو الزاماً همزمان رخ نمیدهند.
غنایم هند منابع ارزشمندی در اختیار نادر گذاشت، اما نگهداری ارتش بزرگ و ادامهٔ جنگها نیز هزینهٔ زیادی داشت.
جذب نیروی رزمنده، شمار نیروی کار کشاورزی را کاهش میداد و مالیاتهای سنگین فشار بیشتری بر تولیدکنندگان وارد میکرد.
ناامنی نیز به کشاورزی و دادوستد آسیب میزد؛ بنابراین برای داوری دربارهٔ رونق پایدار، نباید فقط به مقدار غنایم نگاه کنیم.
نکات مهم
- نادر با پیروزیهای نظامی به پادشاهی رسید، اما جنگ مداوم، فشار مالیاتی و ضعف کشورداری مانع پایداری حکومتش شد.
- کریمخان با کاهش جنگ و مدارا، آرامش نسبی ایجاد کرد، ولی کشمکش جانشینانش و شکست لطفعلیخان به پایان زندیه انجامید.
- در این دوره روابط خارجی و دستگاه اداری کمرونق بود و اقتصاد، برخلاف دوران جنگهای نادر، در آرامش نسبی عصر کریمخان فرصت بهبود یافت.