۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ تاریخ دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«ایران و جهان در آستانۀ دورۀ معاصر»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۳ (ایران و جهان معاصر)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۶ تا ۳۱

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۶ تا ۲۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲: ایران و جهان در آستانهٔ دورهٔ معاصر

در این درس یاد می‌گیری … مسیر قدرت‌گیری و افول افشاریه و زندیه را توضیح دهی و نقش جنگ، شیوهٔ کشورداری و ثبات سیاسی را در روابط خارجی و وضعیت اقتصادی ایران مقایسه کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است فرمانروایی ارتش‌های قدرتمند را شکست دهد و سرزمین‌های اشغال‌شده را آزاد کند، اما نتواند حکومتی پایدار به جا بگذارد؟

نادرشاه توانست با قدرت نظامی، ایران را از خطر تجزیه و اشغال نجات دهد؛ اما پیروزی در جنگ به‌تنهایی برای ماندگاری حکومت کافی نبود. جنگ‌های پی‌درپی، فشار مالیاتی و بی‌توجهی به ادارهٔ کشور باعث شد پس از مرگ او، رقابت بر سر قدرت دوباره شعله‌ور شود.

از سرداری تا پادشاهی

از سرداری تا پادشاهی

چطور یک فرمانده به شاه ایران تبدیل شد؟ برای فهمیدن مسیر نادر، از آشفتگی پس از سقوط صفویه شروع کنیم. افغان‌ها نتوانستند بر سراسر ایران مسلط شوند و روسیه و عثمانی هم بخش‌هایی از شمال و غرب کشور را اشغال کردند.

تهماسب، پسر شاه سلطان حسین، برای بازگرداندن حکومت صفوی نیرو جمع کرد. نادر افشار به او پیوست و به فرماندهی سپاهش رسید. او افغان‌ها را شکست داد و سپس با پیروزی بر عثمانی، سرزمین‌های اشغال‌شده را آزاد کرد. روس‌ها نیز با دیدن قدرت نظامی او، بدون نبرد عقب نشستند.

این موفقیت‌ها قدرت نظامی نادر را به پشتوانهٔ قدرت سیاسی او تبدیل کرد؛ شبیه وقتی که موفقیت‌های پیاپی یک عضو گروه، زمینهٔ پذیرفتن رهبری او را فراهم می‌کند، البته در مقیاسی بسیار بزرگ‌تر.

نادر ابتدا تهماسب دوم را کنار گذاشت و سپس بزرگان، علما و سران ایل‌ها را در شورای دشت مغان گرد آورد. او پذیرش سلطنت را به موروثی شدن آن در خاندانش، حمایت نکردن بزرگان از صفویان و حل اختلافات مذهبی با عثمانی مشروط کرد. با پذیرش این شروط، پایان حکومت صفوی اعلام شد و نادر به پادشاهی رسید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

چرا قدرت نادر پایدار نماند؟

چرا قدرت نادر پایدار نماند؟

پیروزی در جنگ، به‌تنهایی حکومت را پایدار نمی‌کند. نادر توانست نیروهای بیگانه را از ایران بیرون براند؛ اما ادارهٔ کشور به چیزی بیشتر از ارتش نیرومند نیاز داشت. مثل گروهی که در یک مسابقه برنده می‌شود، ولی برای ادامهٔ کار، برنامه و تقسیم مسئولیت ندارد.

نادر برای کاهش اختلافات سیاسی و مذهبی با عثمانی، هم جنگید و هم مذاکره کرد؛ اما کارشکنی عثمانی و گرفتاری‌های او مانع نتیجهٔ مطلوب شد. لشکرکشی به هند نیز، در کنار تعقیب افغان‌ها، انگیزهٔ مالی داشت: ارتش بزرگ هزینهٔ زیادی می‌خواست.

جنگ‌های پی‌درپی، گرفتن مالیات‌های اضافی و بدگمانی و خشونت نادر نسبت به نزدیکانش در سال‌های پایانی، پایه‌های حکومت را سست کرد. او به تقویت ارتش بیش از دیگر نیازهای کشورداری توجه داشت و زمینهٔ انتقال آرام قدرت را فراهم نکرد.

سرانجام نادر با توطئهٔ نزدیکان و سردارانش کشته شد. پس از او، رقابت خاندانش و سران ایل‌ها به جنگ و ویرانی انجامید؛ شاهرخ، نوهٔ نادر، نیز از آن قلمرو گسترده به حکومت در مشهد بسنده کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

زندیه؛ آرامش و سپس کشمکش

زندیه؛ آرامش و سپس کشمکش

اگر فرمانروایی جنگ‌هایش را کمتر کند، مردم چه فرصتی پیدا می‌کنند؟ سرگذشت کریم‌خان نشان می‌دهد که آرامش هم می‌تواند سرچشمهٔ قدرت باشد.

کریم‌خان، رئیس طایفهٔ زند از طایفه‌های لُر، پس از مرگ نادر با کنار زدن رقیبان بر بخش بزرگی از ایران مسلط شد. او برخلاف نادر، جنگ برای تصرف دیگر مناطق ایران را ادامه نداد؛ در نتیجه، فرصتی برای آرامش و آبادانی، به‌ویژه در شیراز، فراهم شد. مثلاً کشاورزی را تصور کن که به‌جای نگرانی همیشگی از جنگ، می‌تواند برای کشت و برداشت برنامه‌ریزی کند.

کریم‌خان عنوان شاه را نپذیرفت و خود را وکیل‌الرعایا، یعنی نمایندهٔ مردم، خواند. ساده‌زیستی، همدردی با مردم و رفتار مناسب با اقلیت‌های دینی و مذهبی نیز به خوش‌نامی او کمک کرد.

اما پس از مرگش، رقابت اعضای خاندان زند بر سر قدرت، توان سیاسی، اقتصادی، نظامی و اداری کشور را فرسود. لطفعلی‌خان، آخرین فرمانروای زند، با وجود شجاعت و محبوبیت نسبی، بر اثر اشتباهات نظامی و روی‌گردانی شماری از درباریان از آقامحمدخان قاجار شکست خورد. با کشته‌شدن او، زندیه پایان یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱

روابط محدود، ادارهٔ نظامی

روابط محدود، ادارهٔ نظامی

آیا داشتن ارتشی نیرومند، به‌تنهایی برای ادارهٔ کشور کافی است؟ در دورهٔ افشاریه و زندیه، ارتباط سیاسی و اقتصادی ایران با جهان خارج کاهش یافت. مسائل اصلی خارجی، برخورد با عثمانی و روسیه بود و روابط با اروپا رونق چندانی نداشت. البته ارتباط کاملاً قطع نشد: نادر می‌خواست از دانش انگلیسی‌ها برای ایجاد نیروی دریایی استفاده کند؛ در زمان کریم‌خان هم نمایندگان فرانسه و انگلستان آمدند، اما توافقی برای گسترش روابط حاصل نشد.

در داخل کشور، تداوم عنوان‌ها و شیوه‌های اداری به معنای نیرومند بودن دستگاه اداری نبود. ایالت‌ها و شهرها همچنان با شیوه‌ای شبیه دورهٔ صفوی اداره می‌شدند، اما نادر بیشتر به ارتش تکیه داشت و به وزارت و دیوان‌سالاری کم‌توجه بود؛ در مشورت‌های اداری نیز بیشتر سراغ دوستان و نزدیکانش می‌رفت.

مثل مدرسه‌ای که مسئولان همیشگی را دارد، اما مدیرش تقریباً همهٔ توجه خود را صرف تیم ورزشی می‌کند: باقی ماندن سمت‌ها، به‌تنهایی نشانهٔ رسیدگی مناسب به همهٔ امور نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

اقتصاد در سایهٔ جنگ و آرامش

اقتصاد در سایهٔ جنگ و آرامش

فرض کن کشاورزی باید هم محصول بکارد، هم مالیات بدهد؛ حالا اگر برای جنگ به سپاه فراخوانده شود، چه کسی روی زمینش کار می‌کند؟ در زمان نادر، نیاز ارتش به سرباز، نیروی کار کشاورزی را کاهش می‌داد. مالیات‌های سنگین برای هزینه‌های جنگ و ناامنیِ ناشی از اشغال بخش‌هایی از کشور نیز فشار را بیشتر می‌کرد. در نتیجه، کشاورزی و تجارت دچار رکود شدند؛ پس قدرت نظامی لزوماً به معنای رونق اقتصادی نبود.

در دورهٔ کریم‌خان، آرامش و ثبات نسبی فرصت بیشتری برای تولید و دادوستد فراهم کرد. کاهش مالیات‌ها، کم‌تجمل بودن دربار و تلاش برای تثبیت قیمت کالاها نیز به بهبود اقتصاد کمک کرد. شیراز و بندر بوشهر به مراکز مهم تجارت داخلی و خارجی تبدیل شدند.

تفاوت اصلی را این‌طور به خاطر بسپار: جنگ، نیروی کار و درآمد را به سوی ارتش می‌برد؛ آرامش نسبی فرصت تولید و تجارت را بیشتر می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

مثال حل‌شده

نادر از لشکرکشی به هند غنایم فراوانی به دست آورد. آیا از این موضوع می‌توان نتیجه گرفت که اقتصاد ایران در دورهٔ او رونق پایداری داشت؟ با توجه به وضعیت کشاورزی و تجارت استدلال کن.

  1. ابتدا میان «افزایش دارایی حکومت» و «بهبود زندگی اقتصادی مردم» تفاوت می‌گذاریم؛ این دو الزاماً هم‌زمان رخ نمی‌دهند.

  2. غنایم هند منابع ارزشمندی در اختیار نادر گذاشت، اما نگهداری ارتش بزرگ و ادامهٔ جنگ‌ها نیز هزینهٔ زیادی داشت.

  3. جذب نیروی رزمنده، شمار نیروی کار کشاورزی را کاهش می‌داد و مالیات‌های سنگین فشار بیشتری بر تولیدکنندگان وارد می‌کرد.

  4. ناامنی نیز به کشاورزی و دادوستد آسیب می‌زد؛ بنابراین برای داوری دربارهٔ رونق پایدار، نباید فقط به مقدار غنایم نگاه کنیم.

جواب: خیر؛ غنیمت می‌توانست منابع مالی در اختیار حکومت بگذارد، اما به‌تنهایی رونق پایدار ایجاد نمی‌کرد، زیرا جنگ هم‌زمان نیروی کار کشاورزی را کاهش می‌داد، مالیات‌ها را سنگین می‌کرد و امنیت تولید و تجارت را آسیب می‌زد.

نکات مهم

  • نادر با پیروزی‌های نظامی به پادشاهی رسید، اما جنگ مداوم، فشار مالیاتی و ضعف کشورداری مانع پایداری حکومتش شد.
  • کریم‌خان با کاهش جنگ و مدارا، آرامش نسبی ایجاد کرد، ولی کشمکش جانشینانش و شکست لطفعلی‌خان به پایان زندیه انجامید.
  • در این دوره روابط خارجی و دستگاه اداری کم‌رونق بود و اقتصاد، برخلاف دوران جنگ‌های نادر، در آرامش نسبی عصر کریم‌خان فرصت بهبود یافت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۲۲ تا ۲۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ ادبیات، علم و آموزش

در این درس یاد می‌گیری وضعیت علم، آموزش، ادبیات و هنر در دوره‌های افشاریه و زندیه را مقایسه کنی و نقش آرامش، حمایت حاکمان و ارتباط‌های فرهنگی را در تحولات آن‌ها توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر جنگ و ناامنی مدرسه‌ها را از رونق بیندازد، آیا باز هم می‌توان انتظار پیدایش جنبش ادبی و ساختن بناهای باشکوه را داشت؟

در دوره‌های افشاریه و زندیه، با وجود آسیب‌های فراوان به آموزش و دانش، فعالیت‌های فرهنگی و هنری متوقف نشد. آرامش نسبی زمان کریم‌خان، حمایت از هنرمندان و ارتباط با هنر سرزمین‌های دیگر، فرصت‌هایی برای رونق دوباره فراهم کرد.

آموزش؛ از رکود تا بهبود نسبی

آموزش؛ از رکود تا بهبود نسبی

اگر مدرسه‌ای مدام با ناامنی روبه‌رو باشد و معلم‌هایش هم مهاجرت کنند، چه بر سر آموزش می‌آید؟ پس از سقوط صفویه، مدارس و حوزه‌های علمیهٔ اصفهان و شهرهای دیگر یا تعطیل شدند یا فعالیتشان کاهش یافت. شماری از علما و طلابِ جان‌به‌دربرده از هجوم افغان‌ها نیز به عتبات عالیات مهاجرت کردند؛ پس هم مراکز آموزشی آسیب دیدند و هم بخشی از نیروهای علمی از کشور رفتند.

در زمان کریم‌خان زند، آرامش نسبی فرصت بیشتری برای فعالیت علمی و آموزشی فراهم کرد و مدرسه‌های تازه‌ای ساخته شد؛ مدرسهٔ خان یزد نمونه‌ای از آن‌هاست. بااین‌حال، این بهبود به معنای بازگشت کامل رونق دوران صفوی نبود.

رکود عمومی هم به معنای نبودن دانشمندان برجسته نیست. در همین دوره، وحید بهبهانی در فقه و اصول فعالیت داشت و میرزا محمد نصیر اصفهانی، پزشک کریم‌خان، در دانش‌های گوناگونی از پزشکی تا ریاضی و نجوم آگاه بود. بنابراین باید میان وضعیت کلی آموزش و فعالیت چهره‌های برجسته تفاوت بگذاریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

بازگشت به شیوه‌های قدیمی شعر

بازگشت به شیوه‌های قدیمی شعر

اگر گروهی از ترانه‌سازان امروز تصمیم بگیرند به‌جای شیوهٔ رایج، از ترانه‌های قدیمی الگو بگیرند، «بازگشت» آن‌ها به چه معناست؟ نه سفر به گذشته، بلکه انتخاب دوبارهٔ الگوهای گذشته!

بازگشت ادبی هم چنین معنایی داشت. در دورهٔ زندیه، انجمن‌های ادبی شکل گرفتند که کانون اصلی بیشترشان اصفهان بود. این انجمن‌ها زمینهٔ شکل‌گیری نهضت بازگشت ادبی را فراهم کردند؛ جریانی که در اعتراض به سبک هندی، سراغ الگوهای قدیمی‌تر شعر فارسی رفت.

شاعران این جریان، برای سرودن قصیده از سبک خراسانی و برای سرودن غزل از سبک عراقی پیروی می‌کردند. پس منظور از «بازگشت»، کنارگذاشتن شعر و ادبیات نبود؛ تغییر الگوی شعرسرایی بود. مشتاق اصفهانی و لطفعلی‌خان آذربیگدلی از بنیان‌گذاران این نهضت بودند.

برای به‌خاطر سپردن اصل ماجرا، این مسیر را دنبال کن: انجمن‌های ادبی ← اعتراض به سبک رایج هندی ← الگوبرداری از سبک‌های خراسانی و عراقی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

هنر و معماری در زمان نادر

هنر و معماری در زمان نادر

آیا در روزگاری پر از جنگ، فعالیت هنری کاملاً متوقف می‌شود؟ در دورهٔ نادرشاه، شرایط برای شکوفایی گستردهٔ هنر مناسب نبود؛ بااین‌حال، کارهای مهمی در هنر و معماری انجام شد.

پس از فتوحات نادر در هند، شماری از هنرمندان و صنعتگران هندی به ایران آمدند. حضور آن‌ها زمینهٔ آمیختن هنر ایرانی و هندی را فراهم کرد. «تلفیق» یعنی ویژگی‌های دو سنت هنری در کنار هم قرار بگیرند و ترکیبی تازه بسازند؛ مثل وقتی دو هنرمند با شیوه‌های متفاوت، در ساخت و تزیین یک اثر همکاری می‌کنند. پس تلفیق به معنی کنار گذاشتن کامل هنر ایرانی نبود.

در معماری نیز اصفهان بازسازی شد و در منطقهٔ کلات، محل نگهداری خزاین نادر، بناهای باشکوهی مانند کاخ خورشید ساخته شد. بنابراین، نامساعد بودن شرایط عمومی را نباید با متوقف شدن همهٔ فعالیت‌های هنری و ساختمانی یکی بدانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

شیراز؛ شهر بناهای زندیه

شیراز؛ شهر بناهای زندیه

اگر در شیرازِ دورهٔ کریم‌خان قدم می‌زدی، چه بناهایی می‌دیدی؟ بخشی از رونق معماری این شهر به رفتار کریم‌خان برمی‌گشت: او با هنرمندان و علما با احترام و مدارا برخورد می‌کرد و به ساخت بناهای باشکوه علاقه داشت. این حمایت، زمینهٔ فعالیت هنرمندان و رونق معماری را فراهم کرد.

برای شناخت اقدامات او، بناها را در سه گروه به خاطر بسپار:

  • ساخت بناهای تازه: مسجد، بازار و حمام وکیل و ارگ کریم‌خانی؛ بازار و حمام، برای نمونه، با نیازهای روزمرهٔ مردم پیوند داشتند.
  • بازسازی مکان‌های پیشین: آرامگاه حافظ، آرامگاه سعدی و باغ دلگشا؛ پس همهٔ اقدامات عمرانی او ساخت بنایی از نو نبود.
  • گسترش بناهای تفریحی: در دورهٔ زندیه، ساخت کلاه‌فرنگی رواج بیشتری یافت؛ بنایی کوچک و گاهی تزیینی در میان باغ یا تفریحگاه. عمارت کلاه‌فرنگی در باغ نظر شیراز نمونه‌ای از آن است.

پس معماری این دوره را فقط با بناهای باشکوه حکومتی نشناس؛ فضاهای عمومی، مکان‌های فرهنگی و بناهای تفریحی نیز در آن جای داشتند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

شکوفایی نقاشی شیراز

شکوفایی نقاشی شیراز

آیا زمانِ شکل‌گیری یک مکتب هنری، همان زمانِ اوج آن است؟ مکتب نقاشی شیراز در دورهٔ مغولان شکل گرفت، اما در دورهٔ زندیه به اوج رونق و زیبایی رسید. پس نباید آغاز این مکتب را با شکوفایی آن در زمان کریم‌خان یکی بدانیم.

در این دوره، نقاشان به‌تدریج هنر خود را با معیارهای هنری اروپا هماهنگ کردند. این تأثیرپذیری به معنای کنارگذاشتن کامل سنت ایرانی نبود؛ می‌توانست راهی برای پدیدآوردن بیان تازه در کنار ویژگی‌های پیشین باشد. مثل هنرجویی که شیوهٔ تازه‌ای برای نشان‌دادن عمق یاد می‌گیرد، اما نقش‌ها و رنگ‌های آشنای خودش را نیز نگه می‌دارد.

برای نمونه، در پرترهٔ رستم‌خان زند، اثر محمدصادق، چهره‌پردازی دقیق، رنگ‌های گرم و تزیینات لباس در کنار ترکیبی از فضاهای تخت و سه‌بعدی دیده می‌شود. این اثر کمک می‌کند نقاشی زندیه را پیوندی میان سنت‌های پیشین و تحول‌های تازه ببینیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون علم و آموزش در عصر افشار و زند نسبت به دورهٔ صفوی کم‌رونق‌تر بود، پس در این دوره هیچ پیشرفت فرهنگی و هنری رخ نداد.» با شواهد درس نشان بده چرا نتیجه‌گیری او درست نیست.

  1. ابتدا ادعا را دقیق کن: کم‌رونق‌تر بودن علم و آموزش در مقایسه با صفویه، با متوقف شدن همهٔ فعالیت‌های فرهنگی یکسان نیست.

  2. برای آموزش شاهد بیاور: آرامش نسبی زمان کریم‌خان باعث شد فعالیت‌های علمی و آموزشی کمی رونق بگیرد و مدرسه‌های جدیدی ساخته شود.

  3. برای ادبیات شاهد بیاور: انجمن‌های ادبی زمینهٔ شکل‌گیری نهضت بازگشت ادبی شدند.

  4. برای هنر و معماری شاهد بیاور: کاخ خورشید در دورهٔ نادر ساخته شد و در دورهٔ کریم‌خان نیز بناهای وکیل ساخته شدند و مکتب نقاشی شیراز به اوج رسید.

  5. نتیجه بگیر: باید وضعیت هر حوزه و تغییر شرایط را جداگانه بررسی کرد؛ رکود یک حوزه، دلیل توقف همهٔ حوزه‌ها نیست.

جواب: رکود عمومی به معنای توقف کامل فرهنگ نبود؛ در شرایط مناسب‌تر، آرامش نسبی، حمایت حاکمان و ارتباط با هنرمندان دیگر سرزمین‌ها امکان بهبود و آفرینش آثار تازه را فراهم می‌کرد.

نکات مهم

  • پس از سقوط صفویه، علم و آموزش آسیب دید، اما آرامش نسبی زمان کریم‌خان به بهبود محدود آن کمک کرد و انجمن‌های ادبی نیز زمینهٔ نهضت بازگشت به سبک‌های خراسانی و عراقی شدند.
  • در دورهٔ نادرشاه، ورود هنرمندان هندی به تلفیق هنر ایرانی و هندی انجامید و بازسازی اصفهان و ساخت کاخ خورشید از اقدامات معماری این دوره بود.
  • حمایت کریم‌خان به رونق معماری شیراز کمک کرد و در دورهٔ زندیه، بناهای کلاه‌فرنگی گسترش یافتند و مکتب نقاشی شیراز همراه با تأثیرپذیری تدریجی از معیارهای اروپایی به اوج رسید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۲۴ تا ۳۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جهان در آستانهٔ دوران معاصر

در این درس یاد می‌گیری … توضیح بدهی چگونه ضعف داخلی و استعمار، عثمانی و هند را آسیب‌پذیر کرد و چرا محدود شدن سلطنت در انگلستان و استقلال آمریکا به معنای پایان سلطه‌جویی این کشورها نبود.

پیش از شروع

آیا کشوری که برای استقلال خودش جنگیده، حتماً آزادی دیگران را هم به رسمیت می‌شناسد؟ سرگذشت آمریکا چه پاسخی به این پرسش می‌دهد؟

مستعمره‌نشینان آمریکا با جنگ علیه انگلستان به استقلال رسیدند، اما دولت تازهٔ آنان سرزمین‌های بومیان را تصرف کرد و از کار بردگان آفریقایی بهره برد. پس برای داوری دربارهٔ آزادی‌خواهی یک حکومت، باید رفتار آن با دیگران را هم بررسی کنیم.

عثمانی؛ ضعف درون، فشار بیرون

عثمانی؛ ضعف درون، فشار بیرون

چطور ممکن است رقابت چند قدرت، هم به یک حکومت آسیب بزند و هم مانع سقوط کامل آن شود؟ سرگذشت عثمانی چنین وضعی داشت.

عثمانی بر سرزمین‌های وسیعی در آسیا، آفریقا و اروپا حکومت می‌کرد و در مسیر مهم تجارت شرق و غرب قرار داشت. اما مشکلات داخلی، همراه با نفوذ و مداخلهٔ قدرت‌های استعماری، آن را ضعیف کرد؛ اصلاحات دولتمردان هم نتوانست جلوی این روند را بگیرد.

انگلستان، روسیه، فرانسه و اتریش با بهانهٔ دفاع از حقوق اقلیت‌ها دخالت می‌کردند، اما هدفشان گسترش مستعمرات و تأمین منافع اقتصادی و سیاسی بود. تصاحب بخش‌هایی از قلمرو عثمانی نیز ضعف آن را بیشتر کرد.

بااین‌حال، این قدرت‌ها با یکدیگر رقیب بودند و نمی‌خواستند یکی از آنها به‌تنهایی بر عثمانی مسلط شود. مثل چند خریدار رقیب که هرکدام خواهان تصاحب یک مغازه‌اند، اما حاضر نیستند تمام آن به دیگری برسد. پس ادامهٔ حیات عثمانی نشانهٔ برطرف شدن ضعف آن نبود؛ رقابت خارجی هم در بقای آن تا پایان جنگ جهانی اول نقش داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

هند؛ از تجارت تا سلطه

هند؛ از تجارت تا سلطه

چطور ورود بازرگانان خارجی به سلطه بر یک سرزمین انجامید؟ در هند، ضعف حکومت و نفوذ استعمارگران یکدیگر را تقویت کردند. اختلاف میان هندوها و مسلمانان، ضعف شاهان، سوءمدیریت و توطئه‌های درباری، حکومت گورکانی را آسیب‌پذیر کرده بود.

دولت گورکانی به اروپاییان امتیازهای تجاری و گمرکی داد. شرکت‌های بزرگ تجاری با نام کمپانی هند شرقی هم ابزار گسترش فعالیت استعماری شدند. استعمارگران از اختلافات دینی و قومی بهره بردند و با تشدید آنها، بخش‌هایی از هند را تصرف کردند. مثل گروهی که اعضایش با هم اختلاف دارند و فردی بیرونی از همین شکاف برای تحمیل خواسته‌هایش استفاده می‌کند؛ البته اینجا پای تصرف یک سرزمین در میان بود.

قدرت‌های اروپایی بر سر هند با یکدیگر نیز جنگیدند و انگلستان پیروز شد. سرانجام، پس از سرکوب شورش سربازان هندی در سال 18571857 میلادی، دولت انگلستان هند را رسماً جزئی از قلمرو خود اعلام کرد. پس مسیر را این‌طور به خاطر بسپار: امتیاز تجاری ← گسترش نفوذ و تصرف ← سلطهٔ مستقیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

انگلستان؛ شاه زیر نظارت مجلس

انگلستان؛ شاه زیر نظارت مجلس

آیا داشتن مجلس کافی است تا قدرت پادشاه محدود شود؟ در انگلستان، مجلس از مدت‌ها پیش وجود داشت، اما در آغاز قدرت چندانی نداشت؛ مسئله این بود که چه کسی اختیار نهایی را دارد: شاه یا مجلس؟

در نخستین رویارویی، مجلس به رهبری الیور کرامول بر چارلز یکم پیروز شد. کرامول سلطنت را برچید و رئیس‌جمهور شد، ولی بعد خودش هم با مجلس درگیر شد و آن را منحل کرد! پس کنار رفتن شاه، به‌تنهایی به معنای برتری مجلس نبود.

پس از مرگ کرامول، سلطنت و مجلس بازگشتند و کشمکش دوباره آغاز شد. سرانجام در انقلاب باشکوه در سال 16881688 میلادی، مجلس پیروز شد. دیگر قدرت شاه حقی الهی و مستقل از مجلس دانسته نمی‌شد؛ مجلس حدود اختیار او را تعیین می‌کرد. برای فهم تفاوت، گروهی را تصور کن که مدیرش به‌جای تصمیم‌گیری بی‌حدومرز، باید در چارچوب مقررات مصوب نمایندگان اعضا عمل کند.

اما این محدود شدن قدرت در داخل، استعمار را متوقف نکرد. انگلستان همچنان مستعمراتش را گسترش داد و در دوران ملکه ویکتوریا به قدرت اول جهان تبدیل شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

آمریکا؛ استقلال و تناقض آزادی

آمریکا؛ استقلال و تناقض آزادی

آیا رهایی از سلطهٔ یک کشور، حتماً به احترام گذاشتن به آزادی دیگران می‌انجامد؟ تاریخ آمریکا نشان می‌دهد که باید شعارها را با عملکردها سنجید.

بیشتر مستعمره‌های ساحل شرقی آمریکای شمالی زیر فرمان انگلستان بودند. قوانین سخت انگلیس، تمایل اشراف آمریکایی به کنار زدن رقیب و تحریک فرانسویان، زمینهٔ جنگ استقلال را فراهم کرد. این جنگ با استقلال آمریکا پایان یافت و پس از آن جورج واشنگتن نخستین رئیس‌جمهور شد.

اما استقلال از انگلستان به معنای آزادی برای همه نبود. دولت تازه با پیشروی به غرب و کشتار بومیان، زمین‌های آنان را تصاحب کرد؛ در جنوب نیز بخش‌های بزرگی از مکزیک را گرفت. اقتصاد آمریکا هم از کار بردگان آفریقایی بهره می‌برد.

برای مقایسه، کسی را تصور کن که با زورگویی به خودش مخالفت می‌کند، اما حق دیگران را نادیده می‌گیرد. پس هنگام بررسی اعلامیهٔ استقلال و تأکیدش بر برابری انسان‌ها، باید بپرسیم: آیا این حق در عمل برای بومیان و بردگان هم رعایت شد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «رقابت قدرت‌های اروپایی همیشه مانع سلطهٔ کامل آنها بر سرزمین‌های دیگر می‌شد.» با مقایسهٔ عثمانی و هند، این ادعا را بررسی کن.

  1. ابتدا واژهٔ «همیشه» را بررسی می‌کنیم: برای پذیرفتن ادعا باید نتیجهٔ رقابت در هر دو سرزمین یکسان باشد.

  2. در عثمانی، دولت‌های اروپایی بخش‌هایی از قلمرو را تصاحب کردند، اما رقابتشان اجازه نداد یک قدرت بر تمام امپراتوری مسلط شود.

  3. در هند نیز استعمارگران با هم رقابت و جنگ کردند، ولی این رقابت با پیروزی انگلستان پایان یافت و سرانجام سلطهٔ مستقیم آن برقرار شد.

  4. پس ادعا را نمی‌پذیریم؛ نتیجهٔ رقابت به شرایط و سرانجام رویارویی قدرت‌ها بستگی داشت.

جواب: رقابت قدرت‌های اروپایی همیشه نتیجهٔ یکسانی نداشت: در عثمانی مانع سلطهٔ کامل یک قدرت شد، اما در هند با پیروزی انگلستان بر رقیبان، راه سلطهٔ مستقیم آن کشور را باز کرد.

نکات مهم

  • در عثمانی و هند، ضعف داخلی و مداخلهٔ استعمارگران یکدیگر را تقویت کردند، اما رقابت اروپاییان در عثمانی مانع سلطهٔ کامل یک قدرت شد و در هند به برتری انگلستان انجامید.
  • انقلاب باشکوه انگلستان جایگاه مجلس را در برابر پادشاه تقویت کرد، اما گسترش مستعمرات این کشور ادامه یافت.
  • آمریکا از انگلستان مستقل شد، ولی تصرف سرزمین بومیان و مکزیک و بهره‌کشی از بردگان نشان داد که استقلال آن به معنای آزادی همگان نبود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ تاریخ دوازدهم · رایگان