۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ تاریخ دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«تاریخ‌نگاری و منابع دورۀ معاصر»: ۵ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۳ (ایران و جهان معاصر)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۲ تا ۱۵

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲ تا ۳ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تحولات تاریخ‌نگاری دورهٔ معاصر

در این درس یاد می‌گیری ارزش‌ها و محدودیت‌های تاریخ‌نگاری سنتی را تشخیص بدهی و توضیح بدهی چرا احیای میراث مکتوب برای شناخت و نقد گذشته اهمیت دارد.

پیش از شروع

اگر یک کتاب تاریخی بیشتر دربارهٔ شاهان و جنگ‌هایشان نوشته باشد، برای شناخت زندگی مردم عادیِ گذشته باید سراغ چه نوشته‌هایی برویم؟

گذشته فقط در گزارش زندگی شاهان باقی نمانده است؛ زندگی‌نامه‌ها، کتاب‌شناسی‌ها و نوشته‌های مربوط به شرح حال اشخاص هم سرنخ‌های ارزشمندی دارند. با بررسی این آثار می‌توان جنبه‌هایی از زندگی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی گذشتگان را شناخت.

ارزش میراث تاریخ‌نگاری

ارزش میراث تاریخ‌نگاری

اگر هیچ‌کس رویدادهای گذشته را ثبت نمی‌کرد، امروز چطور می‌توانستیم از آنها باخبر شویم؟ به خاطرات یک خانواده فکر کن: یادداشت‌های پدربزرگ یا مادربزرگ می‌تواند چیزهایی را حفظ کند که دیگر کسی به یاد ندارد. نوشته‌های تاریخی هم در مقیاسی بزرگ‌تر، بخشی از حافظهٔ جوامع را نگه می‌دارند.

مورخان مسلمان طی صدها سال رویدادها را ثبت کرده‌اند و شمار قابل‌توجهی از این مورخان ایرانی بوده‌اند. حاصل کار آنان، میراثی غنی برای شناخت گذشته است؛ یعنی مجموعه‌ای از نوشته‌های به‌جامانده که پژوهشگران امروز از آن استفاده می‌کنند.

ارزش این میراث فقط در باخبرشدن از وقوع رویدادها نیست. این نوشته‌ها برای فهم و تفسیر رخدادها نیز به ما کمک می‌کنند؛ یعنی مواد و اطلاعاتی فراهم می‌آورند تا دربارهٔ چگونگی و معنای رویدادها پژوهش کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

محدودیت‌های روایت درباری

محدودیت‌های روایت درباری

فرض کن گزارش یک مسابقه را کسی بنویسد که فقط می‌خواهد مربی تیم خودش را راضی کند؛ احتمال دارد پیروزی‌ها را بزرگ و اشتباه‌ها را کم‌رنگ نشان دهد. هنگام خواندن بعضی نوشته‌های تاریخی هم باید به چنین احتمالی توجه کنیم.

بخشی از تاریخ‌نگاری سنتی بیشتر به شاهان و جنگ‌ها و کارهای آنان می‌پرداخت. برخی نویسندگان نیز شاهان را می‌ستودند و به‌جای بررسی حقیقت، به جلب رضایت دربار گرایش داشتند. افزون بر این، نثر بسیاری از این آثار دشوار بود و کمتر توضیح می‌دادند که رویدادها چرا و چگونه رخ داده‌اند؛ یعنی ثبت رویداد بر تحلیل آن غلبه داشت.

برای نمونه، میرزا مهدی‌خان استرآبادی در آثارش فتوحات نادرشاه را شرح می‌داد و او را ستایش می‌کرد. این ویژگی به معنای بی‌ارزش بودن تمام اطلاعات آثار او نیست؛ بلکه یادآوری می‌کند هنگام خواندن، بپرسیم: نویسنده چه چیزی را برجسته کرده و آیا ستایش فرمانروا بر روایتش اثر گذاشته است؟ این محدودیت‌ها را هم نباید به همهٔ مورخان سنتی نسبت دهیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

گذشته، فراتر از شاهان

گذشته، فراتر از شاهان

اگر بخواهی زندگی مردم یک شهر قدیمی را بشناسی، آیا دانستن نام فرمانروایان و نتیجهٔ جنگ‌ها کافی است؟ برای شناخت زندگی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی باید سراغ نوشته‌های دیگری هم بروی.

زندگی‌نامه‌ها و تحقیقات رجالی، یعنی پژوهش دربارهٔ اشخاص و شرح حال آنان، می‌توانند از آموزش، شغل و ارتباط‌های افراد خبر بدهند. کتاب‌شناسی‌ها هم اطلاعاتی دربارهٔ کتاب‌ها فراهم می‌کنند و به شناخت آثار و موضوعات مورد توجه گذشتگان کمک می‌کنند.

مثلاً در شرح حال یک عالم، ممکن است اطلاعاتی دربارهٔ محل تحصیل، استادان و شاگردان او پیدا کنیم؛ اطلاعاتی که در گزارش یک جنگ جایی ندارند، اما برای شناخت زندگی فرهنگی آن دوره ارزشمندند.

این نوشته‌ها فقط تصویر ما از گذشته را کامل‌تر نمی‌کنند؛ با مقایسهٔ اطلاعات منابع گوناگون می‌توان روایت‌های تاریخی را نیز سنجید و نقد کرد. پس شناخت گذشته به خواندن تاریخ شاهان محدود نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

احیای میراث مکتوب

احیای میراث مکتوب

فرض کن دفتر خاطرات قدیمی خانواده‌ات پیدا شده، اما چند برگ آن آسیب دیده و خواندن بعضی واژه‌هایش دشوار است. فقط نگه‌داشتن این دفتر کافی نیست؛ باید برای خواندن و در دسترس قرار دادن محتوایش هم کاری کرد.

احیای میراث مکتوب نیز یعنی تلاش برای زنده و قابل‌استفاده نگه‌داشتن نوشته‌های گذشته. بسیاری از این آثار به تصحیح، ترجمه و چاپ نیاز دارند. تصحیح یعنی بررسی دقیق متن و نسخه‌ها برای رفع خطاهای نوشتاری و خواندن درست عبارت‌ها؛ نه تغییر دادن سخن نویسنده مطابق سلیقهٔ امروز. ترجمه، فهم آثار به زبان‌های دیگر را ممکن می‌کند و چاپ، دسترسی به آنها را گسترش می‌دهد.

برای این کارها تلاش‌های زیادی شده، اما توجه و حمایت کافی نبوده است. اهمیت حمایت را وقتی بهتر می‌فهمیم که بدانیم در دوره‌هایی، بی‌توجهی باعث از دست رفتن بسیاری از نسخه‌ها شده است. با نابودی هر نسخه، ممکن است بخشی از شواهد شناخت گذشته را از دست بدهیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

مثال حل‌شده

مورخی درباری شرحی از جنگ‌های یک فرمانروا نوشته، اما در سراسر اثر او را ستوده و کمتر به تحلیل رویدادها پرداخته است. آیا این کتاب برای پژوهش تاریخی بی‌ارزش است؟ چگونه باید از آن استفاده کرد؟

  1. نخست ارزش اثر را تشخیص می‌دهیم: این نوشته رویدادهایی از گذشته را ثبت کرده و ممکن است اطلاعات مهمی داشته باشد.

  2. سپس محدودیت‌های آن را مشخص می‌کنیم: ستایش فرمانروا و کمبود تحلیل، پذیرش بی‌چون‌وچرای روایت را نامناسب می‌کند.

  3. برای سنجش روایت، از منابع دیگر و آثاری مانند زندگی‌نامه‌ها و کتاب‌شناسی‌های مرتبط نیز کمک می‌گیریم.

  4. نتیجه می‌گیریم که برخورد درست، استفادهٔ نقادانه از اثر است؛ نه رد کامل آن و نه اعتماد کامل به آن.

جواب: نه باید اثر را کاملاً کنار گذاشت و نه همهٔ گفته‌هایش را بی‌چون‌وچرا پذیرفت؛ باید اطلاعات ارزشمند آن را با توجه به نگاه ستایش‌آمیز نویسنده و با کمک منابع دیگر بررسی کرد.

نکات مهم

  • نوشته‌های مورخان مسلمان، از جمله مورخان ایرانی، میراثی ارزشمند برای شناخت و تفسیر گذشته‌اند.
  • تمرکز بر شاهان، ستایش فرمانروایان، نثر دشوار و کمبود تحلیل از محدودیت‌های بخشی از تاریخ‌نگاری سنتی است.
  • احیای منابع متنوع با تصحیح، ترجمه، چاپ و حمایت، به شناخت گسترده‌تر و نقد گذشته کمک می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۳ تا ۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ تاریخ‌نگاری جدید

در این درس یاد می‌گیری … زمینه‌های پیدایش تاریخ‌نگاری جدید ایران را توضیح دهی، تفاوت روش و بینش آن را با تاریخ‌نویسی سنتی تشخیص دهی و برخی از نمایندگان و آثار مهم آن را بشناسی.

پیش از شروع

اگر دو مورخ دربارهٔ یک دوره بنویسند، اما یکی فقط از شاهان و جنگ‌ها بگوید و دیگری از زندگی مردم و نقش گروه‌های اجتماعی، آیا تصویری یکسان از گذشته می‌سازند؟

نه؛ پرسش‌های مورخ و موضوع‌هایی که مهم می‌داند، تصویر او از گذشته را تغییر می‌دهد. در تاریخ‌نگاری جدید ایران، هم شیوهٔ بررسی شواهد تغییر کرد و هم توجه مورخان از زندگی شاهان فراتر رفت و به نقش مردم و جنبه‌های گوناگون زندگی رسید.

زمینه‌های نگاه تازه به تاریخ

زمینه‌های نگاه تازه به تاریخ

گاهی یک مسئلهٔ بزرگ، پرسش‌های تازه‌ای می‌سازد. در زمان فتحعلی‌شاه، جنگ‌های ایران و روسیه زمامداران و نخبگان ایرانی را متوجه غرب کرد: چرا جوامع غربی پیشرفت کرده‌اند و ایران عقب مانده است؟

جست‌وجوی پاسخ، راه آشنایی با اندیشه‌های تازه را باز کرد. ترجمهٔ آثار اروپایی در برنامه‌های اصلاحی عباس‌میرزا آغاز شد. سپس در دورهٔ ناصرالدین‌شاه، با تأسیس دارالفنون، چاپخانهٔ دولتی و دارالترجمهٔ همایونی گسترش یافت. بخشی مهم از این ترجمه‌ها، نوشته‌های تاریخی بود؛ آثاری که ایرانیان را با نگاه و شیوهٔ کار مورخان اروپایی آشنا می‌کرد.

از سوی دیگر، خواندن کتیبه‌هایی مانند بیستون و کشفیات باستان‌شناسی، منابع تازه‌ای برای شناخت گذشته فراهم کرد. مثل وقتی که برای شناخت گذشتهٔ خانواده‌ات، علاوه بر روایت بزرگ‌ترها، نامه‌ها و عکس‌های قدیمی هم پیدا می‌کنی.

البته همهٔ فعالیت‌های شرق‌شناسان و باستان‌شناسان معتبر نبود و برخی نیز زمینهٔ غارت آثار و استعمار را فراهم کرد؛ پس این تأثیرها را نباید یکسره مثبت دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

از ستایش دربار تا حقیقت‌جویی

از ستایش دربار تا حقیقت‌جویی

فرض کن گزارش یک مسابقهٔ مدرسه را می‌خوانی، اما نویسنده برای خوشایند کاپیتان، اشتباه‌های او را پنهان کرده است. آیا می‌توانی بفهمی واقعاً چه اتفاقی افتاده؟ تملق‌گویی و پرده‌پوشی در تاریخ هم تصویر گذشته را مخدوش می‌کند.

در عصر قاجار، بعضی مورخان هنوز در چارچوب تاریخ‌نویسی سنتی می‌نوشتند، اما به برخی ویژگی‌های آن اعتراض داشتند:

  • خاوری شیرازی، نویسندهٔ *تاریخ ذوالقرنین*، از راست‌گویی و مختصرنویسی دفاع می‌کرد و تملق را نادرست می‌دانست؛ هرچند خودش همیشه به این دیدگاه پایبند نبود.
  • خورموجی در *حقایق‌الاخبار ناصری*، نخستین کسی بود که واقعیت قتل امیرکبیر را بازتاب داد.
  • اعتمادالسلطنه با وجود درباری‌بودن، کوشید تا حدی از مداحی و پرده‌پوشی فاصله بگیرد و در *صدرالتواریخ* امیرکبیر را ستود.
  • آخوندزاده نیز کاربرد شعر و عبارت‌های مصنوع ادبی در روایت رویدادها را نقد کرد.

پس این تغییر، یک‌باره نبود: نقد از درون سنت هم آغاز شد و حقیقت‌گویی و بیان روشن‌تر اهمیت بیشتری یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

مورخ چگونه پژوهش می‌کند؟

مورخ چگونه پژوهش می‌کند؟

اگر دو نوشته دربارهٔ یک رویداد تاریخی با هم اختلاف داشته باشند، مورخ چگونه تصمیم می‌گیرد؟ در تاریخ‌نگاری جدید، تنها نقل‌کردن گفته‌ها کافی نیست؛ مورخ باید با روش تحقیق علمی شواهد را بررسی کند و برای نتیجه‌گیری خود دلیل داشته باشد.

او منابع و اسناد معتبر را انتخاب و نقد می‌کند؛ یعنی می‌پرسد نویسنده چه کسی بوده، چقدر از رویداد اطلاع داشته و گزارشش تا چه اندازه قابل اعتماد است. مثلاً اگر بخواهی تاریخ مدرسه‌ات را بنویسی، خاطرهٔ یک نفر را بی‌بررسی نمی‌پذیری؛ آن را با عکس‌ها، پرونده‌ها و روایت دیگران می‌سنجی.

مورخ همچنین از یافته‌های رشته‌هایی مانند باستان‌شناسی، زبان‌شناسی، جغرافیا و جامعه‌شناسی کمک می‌گیرد و نتیجهٔ پژوهش را با زبانی ساده و روشن بیان می‌کند، نه با عبارت‌های پرزرق‌وبرق.

گسترش مدارس جدید، تأسیس دانشگاه و آموزش علمی تاریخ، ایجاد مراکز پژوهشی و نشریات تخصصی و افزایش تألیف و ترجمهٔ آثار علمی، به تقویت این شیوهٔ پژوهش کمک کردند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

از شاهان به زندگی مردم

از شاهان به زندگی مردم

فرض کن می‌خواهی تاریخ مدرسه‌ات را بنویسی؛ آیا نام مدیران و تصمیم‌هایشان کافی است؟ برای داشتن تصویری کامل‌تر، باید از فعالیت دانش‌آموزان، شرایط خانواده‌ها و زندگی روزمرهٔ مدرسه هم بگویی.

در تاریخ‌نویسی سنتی، معمولاً زندگی پادشاهان و پیروزی‌های نظامی آنان محور روایت بود. در تاریخ‌نگاری جدید، این موضوع‌ها کنار نرفتند، اما زندگی مردم و جنبه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی هم اهمیت بیشتری پیدا کردند. این تغییرِ «بینش» است؛ یعنی تغییر در اینکه مورخ چه چیزهایی را مهم و شایستهٔ بررسی می‌داند.

انقلاب مشروطه در تقویت این نگاه مؤثر بود؛ زیرا توجه مورخان را به نقش مردم و گروه‌های اجتماعی گوناگون جلب کرد. برای نمونه، ناظم‌الاسلام کرمانی در *تاریخ بیداری ایرانیان*، سهم طبقات مختلف جامعه را در مشروطه بررسی کرد.

پس تفاوت فقط در اضافه‌شدن چند نام نیست؛ پرسش مورخ گسترده‌تر شده است: علاوه بر تصمیم فرمانروایان، مردم چه نقشی داشتند و رویدادها چه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی داشتند؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

چهره‌ها و آثار تاریخ‌نگاری معاصر

چهره‌ها و آثار تاریخ‌نگاری معاصر

فرض کن برای پژوهش مدرسه می‌خواهی کتابی تاریخی انتخاب کنی؛ شناختن نویسنده، موضوع و نوع کار او کمک می‌کند سراغ اثر مناسب بروی. نمایندگان تاریخ‌نگاری معاصر فقط دربارهٔ یک دوره نمی‌نوشتند و کارشان هم فقط نوشتن کتاب تازه نبود.

  • تألیف: حسن پیرنیا نویسندهٔ *تاریخ ایران باستان* و احمد کسروی نویسندهٔ *تاریخ مشروطهٔ ایران* بود. سعید نفیسی نیز *تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورهٔ معاصر* را نوشت؛ این عنوان‌ها تنوع موضوع‌های پژوهش را نشان می‌دهند.
  • ترجمه: غلامرضا رشیدیاسمی با ترجمهٔ آثاری مانند *ایران در زمان ساسانیان*، نوشتهٔ کریستنسن، پژوهش‌های دیگران را در دسترس فارسی‌زبانان گذاشت.
  • تصحیح: محمد قزوینی از جمله به تصحیح *تاریخ جهانگشای جوینی* پرداخت. تصحیح متن یعنی بررسی و مقایسهٔ نسخه‌ها برای فراهم‌کردن متنی دقیق‌تر؛ نه صرفاً اصلاح غلط‌های املایی.

پس برای شناخت این چهره‌ها، نام‌ها را جداگانه حفظ نکن؛ هر نام را به یک اثر و نوع فعالیتش پیوند بده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

مثال حل‌شده

اعتمادالسلطنه در «صدرالتواریخ» از رضایت مردم از امیرکبیر و تلاش اعیان برای برکناری او سخن می‌گوید. با تکیه بر این گزارش، علت تفاوت واکنش این دو گروه را چگونه توضیح می‌دهی و برای داوری تاریخی چه احتیاطی لازم است؟

  1. ابتدا گروه‌ها را جدا می‌کنیم: در گزارش، مردم از امیرکبیر خشنودند و اعیان برای برکناری او تلاش می‌کنند.

  2. علت را در همان گزارش می‌جوییم: برقراری نظم به سود مردم بود، اما امکان تعدی و خودسری اعیان را محدود می‌کرد.

  3. رابطهٔ علت و واکنش را توضیح می‌دهیم: یک سیاست می‌توانست برای گروهی سودمند و برای منافع گروه دیگر محدودکننده باشد.

  4. مرز نتیجه‌گیری را مشخص می‌کنیم: این برداشت بر یک گزارش استوار است؛ پس نباید بدون مقایسه با منابع دیگر، آن را داوری قطعی و کامل بدانیم.

جواب: از این گزارش می‌توان نتیجه گرفت که بنا بر روایت اعتمادالسلطنه، نظم دورهٔ امیرکبیر رضایت مردم و مخالفت اعیانِ محدودشده را در پی داشت؛ اما برای داوری نهایی باید این روایت را با شواهد دیگر سنجید.

نکات مهم

  • جنگ‌های ایران و روسیه، ترجمهٔ آثار اروپایی و کشفیات باستان‌شناسی، زمینهٔ آشنایی ایرانیان با نگاه‌ها، روش‌ها و منابع تازهٔ تاریخی را فراهم کردند.
  • تاریخ‌نگاری جدید بر تحقیق علمی، نقد منابع، بیان ساده و بهره‌گیری از علوم دیگر تکیه دارد و در بینش آن، به‌ویژه پس از مشروطه، مردم و ابعاد گوناگون زندگی اهمیت بیشتری یافتند.
  • نمایندگان تاریخ‌نگاری معاصر با تألیف، ترجمه و تصحیح آثار، حوزه‌های متنوعی را بررسی کردند؛ مانند حسن پیرنیا با «تاریخ ایران باستان» و عبدالحسین زرین‌کوب با «تاریخ مردم ایران».

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۷ تا ۱۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گونه‌های منابع تاریخی در دورهٔ معاصر

در این درس یاد می‌گیری گونه‌های اصلی منابع تاریخ معاصر ایران را تشخیص بدهی و توضیح دهی کتاب‌های تاریخی، خاطرات، سفرنامه‌ها، آثار ادبی و نشریات هرکدام برای پاسخ به چه پرسش‌های تاریخی به کار می‌آیند.

پیش از شروع

اگر بخواهی زندگی مردم عصر قاجار را بشناسی، شعر یک شاعر و یادداشت‌های سفر یک شاه هم می‌توانند به اندازۀ یک کتاب تاریخی به کارت بیایند؟

بله؛ ردّ زندگی گذشته فقط در کتاب‌هایی با عنوان «تاریخ» پیدا نمی‌شود. خاطرات، سفرنامه‌ها، آثار ادبی و روزنامه‌ها هرکدام بخشی از زندگی، اندیشه‌ها و رویدادهای آن زمان را نشان می‌دهند؛ مهم این است که بدانیم از هر منبع چه پرسشی بپرسیم.

کتاب‌های تاریخی؛ روایت‌های گوناگون

کتاب‌های تاریخی؛ روایت‌های گوناگون

فرض کن دو نفر دربارهٔ گذشتۀ محل زندگی تو کتاب بنویسند: یکی اهل همان محل باشد و دیگری مدتی آنجا زندگی کرده باشد. هر دو نوشته می‌توانند برای شناخت گذشته به کار بیایند؛ لازم نیست نویسنده حتماً اهل آنجا باشد.

در عصر قاجار هم نویسندگان کتاب‌های تاریخی فقط ایرانی نبودند. مورخان ایرانی با دو رویکرد سنتی و جدید تاریخ می‌نوشتند. در کنار آنان، برخی اروپاییان نیز که اغلب مدتی در ایران به سر برده بودند، آثاری دربارهٔ تاریخ ایران نوشتند. این آثار هم جزو منابع پژوهش دربارۀ آن دوره‌اند.

برای نمونه، «تاریخ تبریز» اثر نادر میرزا و «تاریخ منتظم ناصری» اثر محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه از کتاب‌های تاریخی عصر قاجارند. پس هنگام شناخت یک منبع تاریخی، هم به موضوع کتاب توجه کن و هم به نویسندۀ آن؛ ایرانی یا اروپایی بودنِ نویسنده، به‌تنهایی تعیین نمی‌کند که کتاب منبع تاریخ ایران هست یا نه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

خاطرات؛ جزئیات زندگی گذشته

خاطرات؛ جزئیات زندگی گذشته

فرض کن سال‌ها بعد کسی بخواهد زندگی امروز تو را بشناسد. خبرهای رسمی شاید رویدادهای مهم را نشان دهند، اما یادداشت‌های روزانۀ تو می‌توانند از تجربه‌های مدرسه، نگرانی‌ها و روابط روزمره خبر بدهند؛ جزئیاتی که شاید جای دیگری ثبت نشده باشند.

در تاریخ معاصر نیز فقط سیاستمداران خاطره ننوشته‌اند؛ نظامیان، فعالان اقتصادی و فرهنگی و مردم عادی هم تجربه‌هایشان را ثبت کرده‌اند. بنابراین خاطرات، دریچه‌ای به زندگی افراد و اوضاع جامعه‌اند، نه صرفاً شرح رویدادهای سیاسی.

مثلاً «خاطرات تاج‌السلطنه» از دورۀ قاجار و «من زنده‌ام»، خاطرات دوران اسارت معصومه آباد، تجربه‌هایی از موقعیت‌های متفاوت را در اختیار پژوهشگر می‌گذارند. ارزش این منابع در آن است که می‌توانند اطلاعاتی دربارۀ شرایط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بدهند که در منابع دیگر کمتر پیدا می‌شود. پس هنگام انتخاب منبع، بپرس: «برای شناخت تجربۀ افراد، کدام نوشته به زندگی آنان نزدیک‌تر است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

سفرنامه‌ها؛ فراتر از شرح سفر

سفرنامه‌ها؛ فراتر از شرح سفر

فرض کن در سفر، از غذاها، وسیلۀ رفت‌وآمد و ساختمان‌های یک شهر یادداشت برداری. سال‌ها بعد، همین یادداشت‌ها می‌توانند سرنخ‌هایی از شیوۀ زندگی مردم آن زمان باشند؛ حتی اگر هدفت نوشتن تاریخ نبوده باشد!

در عصر قاجار، شاهان، رجال و مسافران خارجی دیده‌ها و شنیده‌های سفرشان را می‌نوشتند. سفرنامه‌ها فقط گزارش مسیر سفر نیستند؛ از آن‌ها می‌توان دربارۀ راه‌ها و تجارت، آداب‌ورسوم، خوراک، هنر و معماری اطلاعات به دست آورد.

برای نمونه، در *سفرنامۀ دوم مظفرالدین‌شاه به فرنگ*، شاه از حرکت با قطار، پذیرایی رئیس‌جمهور فرانسه و رفتن به تئاتر سخن می‌گوید. هر بخش به پرسشی متفاوت کمک می‌کند: قطار سرنخی برای شناخت حمل‌ونقل است؛ دیدار با رئیس‌جمهور به روابط سیاسی مربوط می‌شود؛ تئاتر هم به زندگی فرهنگی ارتباط دارد.

پس هنگام خواندن سفرنامه بپرس: این جزئیات، شاهدی برای شناخت کدام بخش از زندگی گذشته‌اند؟ البته روایت مسافر، نگاه و تجربۀ خود اوست؛ نباید آن را توصیف کامل زندگی همۀ مردم دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

ادبیات؛ سرنخ‌های تاریخی

ادبیات؛ سرنخ‌های تاریخی

فرض کن می‌خواهی بفهمی مردم در گذشته از چه چیزهایی ناراضی بودند. همان‌طور که امروز یک شعر طنز می‌تواند دغدغه‌های جامعه را نشان دهد، آثار ادبی قاجار هم سرنخ‌هایی از اندیشه‌ها و مسائل اجتماعی زمان خود دارند؛ حتی اگر برای آموزش تاریخ نوشته نشده باشند.

در شعرهای نسیم شمال می‌توان ردّ اندیشه‌های آزادی‌خواهانهٔ عصر مشروطه را جست‌وجو کرد. نامه‌های گردآوری‌شده در منشآت قائم‌مقام فراهانی نیز برای شناخت روابط و شیوهٔ مکاتبات آن دوره به کار می‌آیند.

در داستان کتاب احمد، طالبوف با گفت‌وگوی پدر و فرزند، از پیشرفت اروپاییان سخن می‌گوید و عادت‌های ناپسند و خرافات را نقد می‌کند. سیاحت‌نامهٔ حاج زین‌العابدین مراغه‌ای هم با روایت سفری خیالی، زندگی مردم ایران را نقد می‌کند.

پس خیالی‌بودن یک داستان، آن را برای پژوهش تاریخی بی‌فایده نمی‌کند؛ اما نباید ماجراهای خیالی آن را گزارش قطعیِ رویدادهای واقعی دانست. ارزش تاریخی آن می‌تواند در نشان‌دادن انتقادها و اندیشه‌های زمانه باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

نشریات؛ خبررسان و اثرگذار

نشریات؛ خبررسان و اثرگذار

فرض کن چند شمارۀ یک روزنامۀ قدیمی را روی گوشی‌ات می‌خوانی؛ خبرها و بحث‌هایش نشان می‌دهند آن زمان چه مسائلی مطرح بوده است. اما همان روزنامه فقط بازتاب جامعه نبوده؛ با رساندن خبر و اندیشه به خوانندگان، بر نگاه آنان هم اثر می‌گذاشته است. پس نشریات هم منبع شناخت گذشته‌اند و هم در تغییر جامعه نقش داشته‌اند.

در عصر قاجار، میرزا صالح شیرازی نخستین روزنامۀ ایران، «کاغذ اخبار»، را منتشر کرد. سپس امیرکبیر برای افزایش آگاهی مردم، «وقایع اتفاقیه» را راه انداخت. نبود آزادی بیان باعث شد بعضی روزنامه‌نگاران، روزنامه‌های فارسی را بیرون از ایران منتشر کنند و نسخه‌هایشان مخفیانه به کشور برسد.

پس از پیروزی مشروطه، انتشار نشریات شتاب گرفت و در دوره‌های بعد، با وجود فرازونشیب‌ها، متنوع‌تر شد؛ مجله‌های تخصصی تاریخی هم پدید آمدند. برای پژوهشگر، خبرها و نوشته‌های این نشریات سرنخ‌هایی از تحولات و اندیشه‌های هر دوره‌اند؛ البته نباید دیدگاه یک روزنامه را نظر همۀ مردم دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

مثال حل‌شده

بنجامین در سفرنامه‌اش توضیح می‌دهد که در نواحی ساحلی دریای خزر از چوب فراوان منطقه برای ساختمان‌سازی استفاده می‌شد و در مناطق گرم، پنجره‌ها به جریان هوا کمک می‌کردند. این گزارش برای کدام حوزۀ پژوهش تاریخی مفید است و چرا؟

  1. ابتدا نوع منبع را مشخص می‌کنیم: این نوشته، سفرنامه و گزارشی از مشاهدات نویسنده در ایران عصر قاجار است.

  2. سپس شواهد اصلی را جدا می‌کنیم: استفاده از چوبِ در دسترس و ساخت پنجره‌هایی مناسب جریان هوا.

  3. از این شواهد نتیجه می‌گیریم که موضوع گزارش، ویژگی‌های معماری و سازگاری آن با محیط طبیعی است.

  4. پس کاربرد منبع را همراه با دلیل بیان می‌کنیم: پژوهشگر تاریخ هنر و معماری می‌تواند با آن، رابطۀ مصالح و شیوۀ ساختمان‌سازی را با شرایط محیط بررسی کند.

جواب: این گزارش برای تاریخ هنر و معماری و شناخت ارتباط ساختمان‌سازی با محیط طبیعی کاربرد دارد، زیرا انتخاب مصالح را به امکانات محل و شکل پنجره‌ها را به شرایط آب‌وهوا پیوند می‌دهد.

نکات مهم

  • کتاب‌های تاریخی، خاطرات و سفرنامه‌ها هرکدام از زاویه‌ای متفاوت، رویدادها و زندگی مردم دورۀ معاصر را روشن می‌کنند.
  • آثار ادبی نیز سرنخ‌هایی از اندیشه‌ها، انتقادها و مسائل اجتماعی زمانۀ خود به دست می‌دهند.
  • نشریات هم در آگاهی‌بخشی و تحولات جامعه نقش داشته‌اند و هم برای پژوهش دربارۀ آن تحولات منبع‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۲ تا ۱۳ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ب) نشریات

در این درس یاد می‌گیری مسیر پیدایش و گسترش نشریات در ایران را توضیح بدهی و نشان بدهی چرا روزنامه‌ها و مجله‌های قدیمی برای پژوهش تاریخ معاصر ارزشمندند.

پیش از شروع

چرا یک پژوهشگر تاریخ ممکن است برای شناخت دیدگاه‌های یک گروه سیاسی، سراغ روزنامه‌ای قدیمی برود، نه فقط یک کتاب تاریخ؟

روزنامه‌های قدیمی فقط خبرهای گذشته را نگه نداشته‌اند؛ آن‌ها نشان می‌دهند گروه‌های مختلف چگونه فکر می‌کردند و چه مواضعی داشتند. به همین دلیل، نشریه‌ای که زمانی برای خواندن خبرهای روز منتشر می‌شد، امروز می‌تواند منبعی ارزشمند برای شناخت تاریخ باشد.

ورود روزنامه به ایران

ورود روزنامه به ایران

تصور کن خبری مهم را فقط برای یک دوست تعریف کنی؛ حالا همان خبر چاپ شود و به دست خوانندگان زیادی برسد. روزنامه چنین امکانی فراهم می‌کرد؛ به همین دلیل، یک رسانۀ گروهی بود و می‌توانست در آگاهی مردم اثر بگذارد.

روزنامه از ابداعات تمدن جدید غربی بود که در دورۀ قاجار به ایران راه یافت. میرزا صالح شیرازی، از دانشجویان اعزامی به انگلستان، نخستین روزنامۀ ایران را با نام کاغذ اخبار در تهران منتشر کرد؛ این اتفاق در سال 12531253 قمری افتاد.

چند سال بعد، امیرکبیر روزنامۀ وقایع اتفاقیه را منتشر کرد. هدف او افزایش آگاهی سیاسی و اجتماعی مردم و کمک به رشد فکری و فرهنگی جامعه بود. این روزنامه بعدها دولت علیّۀ ایران نام گرفت.

برای به‌خاطر سپردن، دو پیوند بساز: «میرزا صالح ← کاغذ اخبار» و «امیرکبیر ← وقایع اتفاقیه». نام بعدی وقایع اتفاقیه را با نام نخستین روزنامۀ ایران اشتباه نگیر!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

روزنامه‌های فارسی در بیرون از ایران

روزنامه‌های فارسی در بیرون از ایران

اگر روزنامه‌نگاری نتواند در کشور خودش آزادانه از حکومت انتقاد کند، چه راهی برای رساندن حرفش به مردم دارد؟ در دورۀ قاجار، استبداد و نبود آزادی بیان باعث شد برخی روزنامه‌نگاران محل انتشار روزنامه‌هایشان را به بیرون از ایران ببرند؛ اما زبان نوشته‌هایشان همچنان فارسی بود و مخاطبانشان در ایران بودند. نسخه‌هایی از این روزنامه‌ها مخفیانه به کشور می‌رسید.

برای نمونه، میرزاملکم روزنامۀ قانون را در لندن منتشر می‌کرد و حکومت قاجار را به‌شدت نقد می‌کرد. حبل‌المتین نیز به همت سیدجلال‌الدین کاشانی در کلکته منتشر می‌شد و در آگاه‌کردن مردم و گسترش اندیشه‌های آزادی‌خواهی و مشروطه‌طلبی نقش داشت.

پس محل چاپ این روزنامه‌ها را با مخاطب آن‌ها اشتباه نگیر: بیرون از ایران چاپ می‌شدند، ولی می‌کوشیدند بر افکار مردم ایران اثر بگذارند. زنجیرۀ علت و نتیجه این بود: محدودیت بیان در داخل ← انتشار در خارج ← ورود مخفیانۀ نسخه‌ها به ایران.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

رشد و تنوع نشریات

رشد و تنوع نشریات

بعد از پیروزی انقلاب مشروطه، انتشار نشریات با شتاب بیشتری گسترش یافت. اما این رشد در همۀ دوره‌های بعد، یکسان و پیوسته نبود؛ فعالیت مطبوعات گاهی رونق می‌گرفت و گاهی با محدودیت روبه‌رو می‌شد. پس رشد کلی نشریات را نباید با نبودِ فراز و فرود اشتباه گرفت.

در کنار گسترش انتشار، موضوع نشریات هم متنوع‌تر شد. برای درک تفاوت، قفسۀ یک دکۀ روزنامه‌فروشی را تصور کن: بیشتر شدن تعداد نشریات یک تغییر است؛ اضافه شدن مجله‌هایی با موضوع‌های تخصصی، تغییری دیگر. در ایران نیز مجله‌های تخصصی تاریخی، مانند یادگار و بررسی‌های تاریخی، منتشر شدند که موضوع اصلی‌شان تاریخ بود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز نشریات عمومی و تخصصی از نظر تنوع و عمق مطالب گسترش یافتند. بنابراین، مسیر کلی این تحولات را می‌توان با دو واژه به خاطر سپرد: گسترش و تنوع.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

روزنامه، منبع شناخت گذشته

روزنامه، منبع شناخت گذشته

فرض کن می‌خواهی بدانی یک گروه سیاسی در گذشته از چه خواسته‌هایی دفاع می‌کرده است. نشریۀ همان گروه می‌تواند سرنخ خوبی باشد؛ چون در نوشته‌هایش از مسائل روز سخن گفته، از بعضی تصمیم‌ها حمایت کرده و به بعضی دیگر اعتراض کرده است.

بسیاری از احزاب و گروه‌های سیاسی، اجتماعی و مذهبی، نشریۀ مخصوص خود را داشته‌اند. پژوهشگر با خواندن این نشریات می‌تواند بفهمد هر گروه چه دیدگاهی داشته و در برابر رویدادهای زمان خود چه موضعی گرفته است.

مثلاً اگر در نشریۀ یک گروه، چندین نوشته در حمایت از مشروطه ببینیم، می‌توانیم آن‌ها را نشانه‌ای از موضع آن گروه بدانیم؛ اما نباید دیدگاه همان نشریه را نظر همۀ مردم حساب کنیم. درست مثل امروز که پیام‌های یک گروه در فضای مجازی، لزوماً بیان‌کنندۀ نظر تمام جامعه نیست. پس ارزش روزنامۀ قدیمی فقط در خبرهایش نیست؛ نگاه منتشرکنندگان آن به رویدادها هم برای شناخت گذشته اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

مثال حل‌شده

فرض کن پژوهشگری در نشریۀ قدیمیِ یک گروه سیاسی، نوشته‌ای در حمایت از مشروطه پیدا کرده است. این نوشته چه کمکی به پژوهش او می‌کند و آیا برای نتیجه‌گیری دربارۀ نظر همۀ مردم کافی است؟

  1. ابتدا مشخص می‌کنیم نشریه متعلق به چه گروهی بوده است؛ چون شناخت منتشرکننده به فهم دیدگاه نوشته کمک می‌کند.

  2. از محتوای نوشته درمی‌یابیم که آن گروه در این نوشته از مشروطه حمایت کرده است؛ پس نشریه شاهدی برای شناخت موضع آن گروه است.

  3. میان موضع یک گروه و نظر همۀ مردم فرق می‌گذاریم؛ یک نشریه به‌تنهایی نمایندۀ تمام جامعه نیست.

  4. برای شناخت گسترده‌تر دیدگاه‌های جامعه، نشریات گروه‌های دیگر و منابع تاریخی دیگر را نیز بررسی می‌کنیم.

جواب: نشریۀ قدیمی برای شناخت دیدگاه‌ها و مواضع گروه منتشرکننده منبعی ارزشمند است، اما برای نسبت‌دادن آن دیدگاه به همۀ جامعه باید منابع دیگری را هم بررسی کرد.

نکات مهم

  • روزنامه در دورۀ قاجار به ایران راه یافت و کاغذ اخبارِ میرزا صالح شیرازی و وقایع اتفاقیۀ امیرکبیر از نخستین گام‌های انتشار آن بودند.
  • استبداد قاجار برخی روزنامه‌نگاران را به انتشار روزنامه در خارج از ایران کشاند؛ پس از مشروطه نیز نشریات رشد سریعی کردند و در دوره‌های بعد، با وجود فراز و فرود، متنوع‌تر شدند.
  • نشریات قدیمی منابع ارزشمند تاریخ معاصرند و نشریات مخصوص احزاب و گروه‌ها به شناخت دیدگاه‌ها و مواضع آن‌ها کمک می‌کنند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۳ تا ۱۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پ) اسناد۱ و منابع آرشیوی

در این درس یاد می‌گیری … اسناد و منابع آرشیوی، تاریخ شفاهی و آثار مادی را از هم تشخیص بدهی و توضیح بدهی هرکدام چگونه به شناخت تاریخ معاصر کمک می‌کنند.

پیش از شروع

یک رسید خرید قدیمی، گفت‌وگو با مادربزرگ و یک قلمدان قاجاری چطور می‌توانند به پژوهشگر تاریخ کمک کنند؟

هرکدام ردّی از زندگی گذشته را نگه داشته‌اند: رسید از دادوستد خبر می‌دهد، گفت‌وگو تجربه‌های یک شاهد را آشکار می‌کند و قلمدان نشانه‌هایی از هنر و وسایل زندگی دارد. پژوهشگر با بررسی این منابع می‌تواند چیزهایی فراتر از نام پادشاهان و تاریخ جنگ‌ها دربارهٔ گذشته بفهمد.

از سند تا آرشیو

از سند تا آرشیو

تصور کن میان وسایل قدیمی خانواده، رسید خریدی پیدا کرده‌ای. این رسید شاید دیگر برای حساب‌وکتاب روزانه کاربردی نداشته باشد؛ اما نام کالا، قیمت و تاریخش می‌تواند سرنخی برای شناخت زندگی اقتصادی گذشته باشد. سند تاریخی نوشته‌ای است که ارزش مصرف اداری و روزمره‌اش را از دست داده، ولی محتوایش برای پژوهش تاریخی ارزش نگهداری دارد.

اسناد فقط فرمان شاهان و معاهده‌های سیاسی نیستند؛ نامه‌های شخصی، مدارک مالی و پرونده‌های قضایی هم می‌توانند دربارهٔ روابط مردم، دیدگاه افراد و کارکرد حکومت اطلاعات بدهند.

اما این اسناد چگونه سالم و قابل استفاده می‌مانند؟ آرشیو فقط انبار کاغذهای قدیمی نیست؛ در آن اسناد را نگهداری و حفاظت می‌کنند، در صورت نیاز مرمت می‌کنند و با طبقه‌بندی و آماده‌سازی، در دسترس پژوهشگران می‌گذارند. مثلاً پژوهشگری که دربارهٔ معاملات زمین تحقیق می‌کند، به کمک این سامان‌دهی می‌تواند اسناد مرتبط را پیدا و بررسی کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

آرشیو؛ فراتر از کاغذ

آرشیو؛ فراتر از کاغذ

وقتی واژهٔ «سند» را می‌شنوی، فقط به نامه و برگه‌های قدیمی فکر می‌کنی؟ در پژوهش تاریخی، شکل ثبت اطلاعات می‌تواند متفاوت باشد: نوشته، صدا، عکس، فیلم یا فایل الکترونیکی. پس منابع آرشیوی به کاغذ محدود نیستند.

برای نگهداری این منابع، آرشیوهای گوناگونی وجود دارد. آرشیو مکتوب جای سندهای نوشتاری است؛ آرشیو سمعی صداهای ضبط‌شده را نگه می‌دارد؛ آرشیوهای فیلم و عکس هم منابع دیداری را حفظ می‌کنند. پوسترها و نقشه‌ها نیز می‌توانند مجموعه‌های آرشیوی داشته باشند.

مثلاً فرض کن می‌خواهی تغییرات محله‌ات را بررسی کنی. عکسی قدیمی می‌تواند شکل خیابان و مغازه‌ها را نشان دهد و فیلمی از همان محله، رفت‌وآمد مردم و وسایل نقلیه را ثبت کرده باشد. این منابع هم، درست مانند نوشته‌ها، برای شناخت گذشته به پژوهشگر کمک می‌کنند. نکتهٔ اصلی این است: اطلاعات ثبت‌شده‌ای که در مطالعهٔ تاریخی کاربرد دارد، الزاماً نوشتاری نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

تاریخ در گفت‌وگو

تاریخ در گفت‌وگو

فرض کن می‌خواهی بدانی بازار محله‌تان در گذشته چگونه بوده است. یکی از راه‌ها، گفت‌وگو با فروشنده‌ای است که آن روزها در همان بازار کار می‌کرده؛ اما آیا هر گفت‌وگویی تاریخ شفاهی است؟

تاریخ شفاهی، پژوهشی برنامه‌ریزی‌شده برای گردآوری تجربه‌های کسانی است که در رویدادها حضور داشته‌اند یا از نزدیک شاهدشان بوده‌اند. مصاحبه‌گر با پرسش‌های آگاهانه، مثل «کالاها چگونه به بازار می‌رسیدند؟»، به روشن‌شدن جزئیات کمک می‌کند. پس برخلاف خاطره‌نویسی که نویسنده محور اصلی آن است، اینجا مصاحبه‌گر و مصاحبه‌شونده هر دو در شکل‌گیری روایت نقش دارند.

راوی هم لازم نیست مقام مشهوری باشد؛ تجربهٔ یک فروشنده، کارگر یا فرد خانه‌دار نیز می‌تواند برای شناخت زندگی گذشته ارزشمند باشد.

گفت‌وگو به‌صورت صوتی یا تصویری ضبط می‌شود، اما ضبط‌کردن پایان کار نیست. اطلاعات باید اعتبارسنجی شوند؛ مثلاً روایت فروشنده را با عکس‌های قدیمی و روایت شاهدان دیگر بسنجیم، چون حافظه ممکن است بعضی جزئیات را دقیق نگه ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

گذشته در بناها و اشیا

گذشته در بناها و اشیا

اگر هیچ نامه یا خاطره‌ای از یک خانهٔ قدیمی باقی نمانده باشد، آیا خودِ خانه چیزی از گذشته به ما می‌گوید؟ بله؛ شکل اتاق‌ها، حیاط و مصالح آن می‌تواند سرنخ‌هایی دربارهٔ معماری و محیط زندگی مردم بدهد. پس منبع تاریخی همیشه نوشته یا گفته نیست؛ گاهی خودِ یک بنا یا شیء، شاهدی از گذشته است.

بناها، خیابان‌ها، کوچه‌ها و میدان‌های قدیمی، همراه با وسایلی مانند سکه، مهر و جواهر، به شناخت دوره‌های قاجار و پهلوی کمک می‌کنند. پژوهشگر به ویژگی‌های این آثار دقت می‌کند تا دربارهٔ زندگی و هنر آن دوره پرسش کند.

برای نمونه، قلمدان قاجاریِ معرفی‌شده در صفحهٔ پانزده فقط وسیلهٔ نگهداری قلم نیست؛ نقاشی‌ها و تزییناتش نیز سرنخ‌هایی برای شناخت هنر آن دوره دارند. البته تصویر یک صحنه روی قلمدان، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که آن رویداد دقیقاً همان‌طور رخ داده است؛ باید میان آنچه روی شیء می‌بینیم و برداشت تاریخی از آن تفاوت بگذاریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

مثال حل‌شده

می‌خواهیم بفهمیم زندگی و دادوستد مردم یک محلهٔ قدیمی چگونه بوده است. یک سند اجارهٔ مغازه، عکس قدیمی محله، امکان مصاحبه با یکی از کسبهٔ قدیمی و ساختمان بازار در دسترس داریم. چگونه از این منابع استفاده کنیم؟

  1. از سند اجاره، اطلاعاتی دربارهٔ مبلغ اجاره و رابطهٔ مالک و مستأجر استخراج می‌کنیم؛ این مدرک، منبعی مکتوب است.

  2. عکس را برای شناخت ظاهر محله، پوشش مردم و وسایل دیده‌شده بررسی می‌کنیم؛ عکس نیز می‌تواند منبع آرشیوی باشد.

  3. با کاسب قدیمی، مصاحبه‌ای برنامه‌ریزی‌شده دربارهٔ شیوهٔ کار و دادوستد انجام می‌دهیم و گفته‌هایش را ثبت و اعتبارسنجی می‌کنیم.

  4. ساختمان بازار را به‌عنوان اثری مادی بررسی می‌کنیم تا از فضا و ویژگی‌های معماری آن نشانه‌هایی به دست آوریم.

  5. یافته‌ها را با هم مقایسه می‌کنیم تا هم تصویر کامل‌تری بسازیم و هم موارد نیازمند بررسی بیشتر را تشخیص دهیم.

جواب: برای شناخت این محله، بهتر است اسناد و منابع آرشیوی، تاریخ شفاهی و آثار مادی در کنار هم بررسی شوند؛ زیرا هرکدام بخشی از گذشته را روشن می‌کنند.

نکات مهم

  • اسناد تاریخی از روابط و فعالیت‌های گذشته خبر می‌دهند و آرشیوها آن‌ها را برای حفاظت و استفادهٔ پژوهشگران سامان می‌دهند.
  • منابع آرشیوی به نوشته محدود نیستند و تاریخ شفاهی نیز با گفت‌وگوی آگاهانه و اعتبارسنجی، تجربه‌های شاهدان و شرکت‌کنندگان را به منابع پژوهش می‌افزاید.
  • بناها، اشیا و وسایل به‌جامانده شواهدی مادی برای شناخت زندگی، هنر و محیط دوره‌های گذشته‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ تاریخ دوازدهم · رایگان