۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱۰ تاریخ دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«انقلاب اسلامی»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۳ (ایران و جهان معاصر)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۲۸ تا ۱۴۱

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۲۸ تا ۱۲۹ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

زمینه‌های سلطۀ آمریکا بر ایران

در این درس یاد می‌گیری هدف‌های آمریکا از پشتیبانی حکومت پهلوی و برنامه‌های اصلاحی آن را توضیح بدهی و تغییرات تصویب‌نامۀ انجمن‌ها را از برنامۀ انقلاب سفید تشخیص بدهی.

پیش از شروع

چرا آمریکا برای حفظ نفوذ خود در ایران، فقط به کمک‌های نظامی تکیه نمی‌کرد و از اجرای اصلاحات هم پشتیبانی می‌کرد؟

دولت آمریکا نگران بود که نارضایتی‌های اجتماعی و اقتصادی، حکومت‌های هم‌پیمانش را بی‌ثبات کند و راه نفوذ شوروی را باز کند. به همین دلیل، در کنار کمک‌های نظامی و مالی، برنامه‌های اصلاحی را هم راهی برای حفظ حکومت پهلوی و تداوم نفوذ خود می‌دانست.

سلطه فقط با نیروی نظامی نبود

سلطه فقط با نیروی نظامی نبود

اگر نارضایتی مردم از فقر و بی‌عدالتی بیشتر شود، آیا کمک نظامی به‌تنهایی می‌تواند یک حکومت را حفظ کند؟ پیام کِندی در صفحۀ ۱۲۸ نشان می‌دهد که از نگاه آمریکا، پاسخ منفی بود؛ بنابراین پشتیبانی از حکومت پهلوی فقط به سلاح و پول محدود نمی‌شد.

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، مجموعه‌ای از برنامه‌ها دنبال شد: پیوستن ایران به پیمان بغداد، یا سنتو، تأسیس ساواک، دریافت کمک‌های نظامی و مالی و اجرای برنامه‌های اصلاحی. نخستین مرحلۀ اصلاحات، اصلاحات ارضی بود که در سال ۱۳۴۰، هنگام نخست‌وزیری علی امینی آغاز شد.

برای فهم ارتباط این برنامه‌ها، میان ابزار و هدف فرق بگذار: کمک مالی یا اصلاحات، ابزار بودند؛ حفظ حکومت پهلوی، تداوم سلطۀ آمریکا و مقابله با نفوذ شوروی، هدف‌های مشترک آن‌ها بودند. پس «اصلاحات» در این بحث، جدا از رقابت سیاسی قدرت‌ها نبود. کتاب همچنین این برنامه‌ها را زمینه‌ساز تشدید وابستگی و عقب‌ماندگی ایران ارزیابی می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸

تغییر شرایط انتخابات انجمن‌ها

تغییر شرایط انتخابات انجمن‌ها

فرض کن آیین‌نامۀ یک انتخابات تغییر کند. برای فهمیدن تغییر، باید دو سؤال بپرسی: چه کسانی حق شرکت دارند؟ و منتخبان به چه چیزی سوگند می‌خورند؟ تغییرات تصویب‌نامۀ انجمن‌های ایالتی و ولایتی هم به همین دو موضوع مربوط بود.

پس از برکناری علی امینی، اسدالله علم نخست‌وزیر و مأمور اجرای اصلاحات شد. دولت او شرایط انتخابات انجمن‌ها را این‌گونه تغییر داد:

  • شرایط افراد: شرط «مسلمان بودن» و «مرد بودن» برای هر دو گروهِ رأی‌دهندگان و نامزدهای انتخاباتی برداشته شد؛ پس تغییر فقط مربوط به نامزدها نبود.
  • متن سوگند: به‌جای سوگند به «قرآن مجید»، سوگند به «کتاب آسمانی» قرار گرفت. بنابراین، اصل سوگند حذف نشد؛ چیزی که افراد به آن سوگند می‌خوردند تغییر کرد.

برای به‌خاطر سپردن این تصویب‌نامه، دو عبارت را کنار هم نگه دار: تغییر شرایط شرکت‌کنندگان، تغییر متن سوگند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹

انقلاب سفید؛ شعار و پیامد

انقلاب سفید؛ شعار و پیامد

برای ارزیابی یک برنامه، آیا نام و وعده‌هایش کافی است؟ مثلاً اگر طرحی با شعار رونق یک روستا اجرا شود، باید دید در عمل چه اثری بر کار و زندگی روستاییان می‌گذارد.

شاه در ادامۀ اصلاحات، برنامۀ اصول ششگانۀ انقلاب سفید را مطرح کرد و به تصویب دولت رساند. سپس این اصول با تبلیغات فراوان در بهمن 13411341 به همه‌پرسی گذاشته شد. دولت‌های آمریکا، انگلستان و شوروی نیز از آن استقبال کردند؛ پس حمایت خارجی از این برنامه، فقط به آمریکا محدود نبود.

اما حمایت دولت‌های خارجی و شعارهای یک برنامه، با پیامد واقعی آن یکی نیست. انقلاب سفید شعارهایی مانند «بهبود وضعیت کشاورزی» داشت، ولی کتاب ارزیابی می‌کند که اجرای آن، اشتغال و زندگی روستاییِ از پیش آسیب‌دیدۀ ایران را بیشتر در معرض خطر قرار داد.

بنابراین، هنگام توضیح انقلاب سفید، سه موضوع را جدا کن: شیوۀ مطرح‌شدن آن، پشتیبانان خارجی، و تفاوت میان شعار و پیامدش.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «اصلاحات ارضی، تصویب‌نامۀ انجمن‌ها و انقلاب سفید، فقط سه نام برای یک اقدام واحد بودند.» آیا این برداشت درست است؟

  1. ابتدا زمان و مجری را جدا می‌کنیم: آغاز اصلاحات ارضی در سال ۱۳۴۰ و در زمان نخست‌وزیری علی امینی بود.

  2. سپس موضوع تصویب‌نامۀ دولت علم را مشخص می‌کنیم: این تصویب‌نامه شرایط انتخابات انجمن‌ها و نوع سوگند را تغییر می‌داد.

  3. بعد انقلاب سفید را بررسی می‌کنیم: شاه آن را در قالب اصول ششگانه مطرح کرد و در بهمن ۱۳۴۱ به همه‌پرسی گذاشت.

  4. نتیجه می‌گیریم که قرار گرفتن این اقدامات در یک مسیر سیاسی مشترک، به معنای یکسان بودن زمان، موضوع و شیوۀ اجرای آن‌ها نیست.

جواب: خیر؛ این‌ها برنامه‌هایی متمایز در مسیر اصلاحات مورد حمایت آمریکا بودند، نه نام‌های متفاوت یک اقدام واحد.

نکات مهم

  • آمریکا پس از کودتای ۲۸ مرداد، کمک‌های مالی و نظامی و برنامه‌های اصلاحی را برای حفظ حکومت پهلوی، تداوم سلطۀ خود و مقابله با نفوذ شوروی دنبال کرد.
  • تصویب‌نامۀ دولت علم، شرط مسلمان و مرد بودن را برای انتخاب‌کنندگان و انتخاب‌شوندگان انجمن‌ها برداشت و سوگند به کتاب آسمانی را جایگزین سوگند به قرآن کرد.
  • انقلاب سفید در بهمن ۱۳۴۱ به همه‌پرسی گذاشته شد و کتاب، با وجود شعار بهبود کشاورزی و حمایت خارجی، پیامد آن را برای اشتغال و زندگی روستایی زیان‌بار ارزیابی می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۲۹ تا ۱۳۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

آغاز مبارزۀ امام خمینی

در این درس یاد می‌گیری چگونه اعتراض‌های آغازین امام خمینی به رویارویی گسترده‌تر با حکومت پهلوی انجامید و رابطۀ میان قیام پانزده خرداد، مخالفت با کاپیتولاسیون، تبعید ایشان و وضعیت بعدی حکومت را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور اعتراض به یک تصویب‌نامۀ انتخاباتی، به مبارزه‌ای با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تبدیل شد؟

این تغییر یک‌باره رخ نداد؛ اعتراض‌های پیاپی و برخوردهای حکومت، مسیر مبارزه را تغییر داد. در روایت کتاب، قیام پانزده خرداد نقطۀ مهمی بود که پس از آن، سرنگونی رژیم پهلوی هدف نهایی مبارزان شد.

آغاز اعتراض‌های علنی

آغاز اعتراض‌های علنی

چطور اعتراض به یک تصمیم انتخاباتی، به رویارویی گسترده‌تر تبدیل شد؟ برای فهم آغاز ماجرا، دو اعتراض و دو نتیجۀ متفاوت را جدا کن.

اعتراض نخست: تصویب‌نامۀ انجمن‌ها. دولت اسدالله علم شرط مسلمان‌بودن و مردبودن انتخاب‌کنندگان و انتخاب‌شوندگان را برداشت و سوگند به قرآن را به سوگند به کتاب آسمانی تغییر داد. امام خمینی این تغییرات را موجب تضعیف اسلام و افزایش حضور بهائیان در حکومت می‌دانستند. ایشان با علمای بزرگ قم رایزنی و با تصویب‌نامه مخالفت کردند؛ سرانجام دولت آن را لغو کرد.

اعتراض دوم: همه‌پرسی انقلاب سفید. شاه اصول شش‌گانه‌ای را با نام انقلاب سفید مطرح کرد. امام خمینی و تعدادی از علما ابتدا توضیح خواستند، اما شاه با بی‌اعتنایی و توهین پاسخ داد. سپس آنان همه‌پرسی را غیرقانونی اعلام کردند و بیشتر مراجع نیز آن را تحریم کردند. حکومت تظاهرات تهران و قم را با نیروی نظامی سرکوب کرد.

برای به‌خاطرسپردن، مثل بررسی دو درخواست در مدرسه، فقط نپرس «اعتراض به چه بود؟»؛ بپرس «چه نتیجه‌ای داشت؟» اینجا اولی به عقب‌نشینی دولت انجامید، اما دومی با سرکوب پاسخ گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹

فیضیه؛ تشدید رویارویی

فیضیه؛ تشدید رویارویی

پس از اعتراض به همه‌پرسی انقلاب سفید، رویارویی با حکومت شدیدتر شد. امام خمینی و مراجع دیگر برای اعتراض به عملکرد حکومت، نوروز ۱۳۴۲ را عزای عمومی اعلام کردند؛ یعنی به‌جای برگزاری جشن عید، بر اعتراض و بیان اقدامات حکومت تأکید داشتند.

یکی از کانون‌های این اعتراض، مدرسۀ فیضیۀ قم بود. مأموران حکومت به این مدرسه و مدرسۀ طالبیۀ تبریز حمله کردند و تعدادی از طلاب کشته و مجروح شدند. بنابراین، واکنش حکومت به اعتراض‌ها فقط مخالفت لفظی نبود؛ به خشونت علیه طلاب نیز انجامید.

واکنش امام خمینی چه بود؟ ایشان در اعلامیه‌ای، شخص شاه را مستقیم سرزنش کردند و تقیه و سکوت در برابر ظلم حکومت را حرام دانستند. برای فهم تغییر رویارویی، فرقِ «اعتراض به یک تصمیم» و «مسئول دانستن مستقیم بالاترین مقام حکومت» را در نظر بگیر. پس از حمله، انتقاد امام آشکارتر و مستقیم‌تر متوجه شاه شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۰

پانزده خرداد؛ تغییر مسیر مبارزه

پانزده خرداد؛ تغییر مسیر مبارزه

آیا سرکوب یک اعتراض، حتماً به معنای پایان اثر آن است؟ برای فهم قیام پانزده خرداد، جرقۀ قیام را از پیامدهای آن جدا کن.

در آستانۀ محرم سال ۱۳۴۲، حکومت از سخنرانان مذهبی خواست علیه شاه و اسرائیل سخنی نگویند. با این حال، امام خمینی در سخنرانی عصر عاشورا در قم، مستقیماً شاه را خطاب قرار دادند و از نفوذ آمریکا و اسرائیل بر حکومت پهلوی انتقاد کردند. حکومت ایشان را دستگیر و به تهران منتقل کرد.

انتشار خبر دستگیری، اعتراض‌هایی در شهرهای مختلف برانگیخت. حکومت در پانزده خرداد، مردم معترض را در قم، تهران و ورامین به‌شدت سرکوب کرد؛ اما اثر سیاسی قیام از میان نرفت.

نقطۀ تغییر اینجا بود: هدف نهایی مبارزان به سرنگونی حکومت پهلوی تغییر کرد. بسیاری از روحانیون به مبارزۀ سیاسی روی آوردند و گروه‌های اجتماعی بیشتری به روحانیون و دانشگاهیان مبارز پیوستند. همچنین رهبری دینی امام خمینی برجسته‌تر شد و توجه مبارزان به قدرت مذهب افزایش یافت.

پس این زنجیره را به خاطر بسپار: سخنرانی عاشورا ← دستگیری ← اعتراض عمومی و سرکوب ← تغییر هدف و گسترش مبارزه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱

کاپیتولاسیون و تبعید

کاپیتولاسیون و تبعید

اگر فردی خارجی در ایران مرتکب تخلفی شود، چرا امکان رسیدگی دادگاه‌های ایران به کار او مهم است؟ این پرسش کمک می‌کند موضوع استقلال قضایی کشور را بهتر بفهمیم.

امام خمینی پس از ده ماه زندان و حصر، در پی اعتراض مردم و علما آزاد شدند و به قم بازگشتند. سپس تصویب قانون کاپیتولاسیون زمینه‌ساز رویارویی تازه‌ای شد. طبق توافق‌نامۀ وین، مأموران سیاسی کشورها از مصونیت سیاسی و قضایی برخوردار بودند؛ اما قانون تازه، این مصونیت را به مستشاران نظامی آمریکایی و خانواده‌هایشان نیز گسترش می‌داد. پس موضوع فقط مصونیت دیپلمات‌ها نبود.

امام خمینی این قانون را مغایر استقلال ایران دانستند و در سخنرانی روز 44 آبان 13431343 به آن اعتراض کردند. حکومت در سحرگاه 1313 آبان همان سال ایشان را دستگیر و به ترکیه تبعید کرد. یازده ماه بعد، محل تبعیدشان به عراق تغییر یافت.

برای به‌خاطر سپردن رابطۀ رویدادها، این زنجیره را دنبال کن: گسترش مصونیت ← اعتراض به نقض استقلال ← دستگیری و تبعید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳

آرامش ظاهری و نمایش اقتدار

آرامش ظاهری و نمایش اقتدار

آیا کم‌شدن اعتراض‌های آشکار، حتماً نشانۀ رضایت مردم است؟ پس از تبعید امام خمینی و سرکوب مخالفان، فضای سیاسی آرام‌تر شد؛ اما برای فهم این آرامش باید به علت آن توجه کنیم: سرکوب می‌تواند اعتراض را کم‌صداتر کند، بدون اینکه نارضایتی از بین برود.

در دوران طولانی نخست‌وزیری امیرعباس هویدا، درآمد نفتی ایران افزایش چشمگیری یافت. حکومت برای نمایش و تقویت قدرت خود، جشن تاج‌گذاری و جشن‌های دوهزار و پانصد سالۀ شاهنشاهی را برگزار کرد. همچنین احزاب موجود را منحل کرد و حزب واحد رستاخیز را تشکیل داد.

بااین‌حال، طبق روایت کتاب، معیشت عموم مردم مناسب نبود و بسیاری از روستاییان همچنان در فقر و بی‌سوادی زندگی می‌کردند. پس افزایش درآمد حکومت را نباید با بهبود زندگی همۀ مردم یکی دانست.

در عرصۀ فرهنگی نیز حکومت میان فرهنگ ایرانی و اسلامی تقابل ایجاد کرد و تقویم شاهنشاهی را جایگزین تقویم هجری شمسی ساخت. بنابراین، برای بررسی وضعیت این دوره، باید هم نمایش قدرت حکومت را دید و هم شرایط واقعی زندگی مردم را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳

مثال حل‌شده

با تکیه بر اسناد درس، توضیح بده چرا اسرائیلی‌ها در آستانۀ سقوط حکومت پهلوی نگران بودند.

  1. ابتدا شواهد رابطۀ نفتی را پیدا می‌کنیم: اسناد از تأمین بخش بزرگی از نفت اسرائیل توسط ایران و ادامۀ صادرات نفت با وجود تحریم کشورهای عربی خبر می‌دهند.

  2. سپس سایر پیوندها را مشخص می‌کنیم: همکاری‌های نظامی و اطلاعاتی و فعالیت اقتصادی شرکت‌های اسرائیلی در ایران، نشانۀ رابطه‌ای گسترده بود.

  3. اکنون پیامد احتمالی سقوط شاه را بررسی می‌کنیم: در اسناد آمده است که حکومت بعدی ممکن بود بیشتر یا همۀ این روابط را پایان دهد.

  4. پس نگرانی اسرائیلی‌ها را به احتمال ازدست‌رفتن نفت، همکاری‌های راهبردی و منافع اقتصادی پیوند می‌دهیم، نه صرفاً تغییر یک شخص در رأس حکومت.

جواب: طبق اسناد درس، ایران برای اسرائیل تأمین‌کنندۀ مهم نفت و شریک همکاری‌های نظامی، اطلاعاتی و اقتصادی بود؛ ازاین‌رو، اسرائیلی‌ها نگران بودند سقوط حکومت پهلوی این روابط و منافع را از بین ببرد.

نکات مهم

  • اعتراض علنی امام خمینی با مخالفت با تصویب‌نامۀ انجمن‌ها آغاز شد و پس از اعتراض به همه‌پرسی انقلاب سفید و حملۀ فیضیه، رویارویی با حکومت شدت گرفت.
  • سخنرانی عاشورا و دستگیری امام خمینی به قیام پانزده خرداد انجامید و با وجود سرکوب، هدف مبارزه به سرنگونی حکومت تغییر کرد و گروه‌های بیشتری به مبارزه پیوستند.
  • اعتراض امام خمینی به کاپیتولاسیون با دفاع از استقلال کشور پیوند داشت و به تبعید ایشان انجامید؛ آرامش سیاسی پس از سرکوب نیز به معنای بهبود معیشت عموم مردم نبود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۳۴ تا ۱۳۵ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تداوم مبارزه

در این درس یاد می‌گیری شیوه‌های سیاسی، فرهنگی و مسلحانهٔ مبارزه با حکومت پهلوی را مقایسه کنی و توضیح دهی چرا سرکوب گروه‌های مسلح به معنای پایان نارضایتی مردم نبود.

پیش از شروع

اگر حکومت بتواند بیشتر گروه‌های مسلح مخالف را سرکوب کند، آیا می‌تواند مطمئن باشد که مبارزه با آن هم پایان یافته است؟

نه لزوماً؛ مبارزه فقط به فعالیت مسلحانه محدود نبود و در مسجدها، دانشگاه‌ها و محیط‌های آموزشی هم ادامه داشت. در روایت کتاب، حکومت پهلوی در سال ۱۳۵۶ از جانب گروه‌های مسلح احساس آسودگی می‌کرد، اما هم‌زمان فاصله‌اش با مردم بیشتر شده بود.

ادامهٔ فعالیت سیاسی در تبعید

ادامهٔ فعالیت سیاسی در تبعید

آیا دورکردن یک رهبر سیاسی از کشور، ارتباط او با هوادارانش را حتماً قطع می‌کند؟ در این بخش می‌بینیم که تبعید به معنای پایان فعالیت سیاسی نبود.

امام خمینی در دوران تبعید در نجف، با صدور اعلامیه و فرستادن پیام به مردم و سران کشورهای اسلامی، فعالیت خود را ادامه می‌دادند. همچنین با تدریس مباحث ولایت فقیه، مبانی حکومت دینی را توضیح می‌دادند. در داخل ایران نیز شاگردان و علاقه‌مندان ایشان، مساجد و دانشگاه‌ها را به محل فعالیت علیه حکومت پهلوی تبدیل کرده بودند؛ بنابراین، فعالیت سیاسی فقط به حضور مستقیم یک فرد وابسته نبود.

البته همهٔ مخالفان، شیوه و چارچوب یکسانی نداشتند. جبههٔ ملی و نهضت آزادی نیز مبارزه می‌کردند، اما فعالیتشان در چارچوب قانون اساسی بود. پس برای شناخت مبارزات این دوره، باید هم به راه‌های ادامهٔ ارتباط سیاسی توجه کنیم و هم به تفاوت چارچوب فعالیت گروه‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴

آگاهی‌بخشی؛ راهی برای مبارزه

آگاهی‌بخشی؛ راهی برای مبارزه

آیا مبارزه فقط با اقدام مستقیم سیاسی انجام می‌شود؟ در این دوره، بخشی از مخالفت با حکومت پهلوی از راه آگاه‌کردن مردم و اثرگذاشتن بر اندیشهٔ آنان پیش می‌رفت؛ این همان مبارزهٔ فرهنگی بود.

این شیوه سه محور داشت: افزایش آگاهی مردم، گسترش باورهای دینی و روشنگری دربارهٔ اقدامات حکومت. برای مثال، جلسه‌ای در یک حسینیه را تصور کن که سخنران، هم دربارهٔ باورهای دینی توضیح می‌دهد و هم عملکرد حکومت را نقد می‌کند؛ چنین جلسه‌ای می‌توانست بخشی از مبارزهٔ فرهنگی باشد.

این فعالیت فقط به روحانیان محدود نبود. معلمان، استادان دانشگاه، دانشجویان و دانش‌آموزان نیز در آن نقش داشتند. مسجدها، حسینیه‌ها، مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها محل این فعالیت‌ها بودند. کتاب از چهره‌هایی مانند علامه طباطبایی، آیت‌الله مطهری و دکتر شریعتی در این عرصه نام می‌برد.

پس برای تشخیص این شیوه، به ابزار اصلی آن توجه کن: آموزش، گفت‌وگو و روشنگری برای تغییر آگاهی مردم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴

دو گروه و دو سرنوشت

دو گروه و دو سرنوشت

در کنار فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی، برخی گروه‌ها راه مبارزهٔ مسلحانه را انتخاب کردند؛ اما انتخاب یک روش مشترک، به معنای داشتن سرنوشتی یکسان نبود.

هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی پس از تبعید امام خمینی، مبارزهٔ مسلحانه و ترور سران حکومت پهلوی را محور فعالیت خود قرار دادند. محمد بخارایی، از اعضای این گروه، حسنعلی منصور، نخست‌وزیر وقت، را ترور کرد. پس از آن، بیشتر اعضای گروه دستگیر شدند؛ چهار تن اعدام و برخی نیز به زندان‌های طولانی محکوم شدند.

حزب ملل اسلامی هم با هدف برپایی حکومت اسلامی به مبارزهٔ مسلحانه روی آورد، ولی اعضایش پیش از انجام هر اقدامی دستگیر و زندانی شدند.

برای مقایسهٔ این دو، مثل بررسی دو برنامهٔ گروهی در مدرسه، «هدف و روش» را از «آنچه واقعاً انجام شد» جدا کن. نکتهٔ اصلی این است: مؤتلفه ترور نخست‌وزیر را انجام داد، اما حزب ملل اسلامی پیش از اقدام متوقف شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴

تفاوت فکری گروه‌های مسلح

تفاوت فکری گروه‌های مسلح

آیا انتخاب یک روش مشترک برای مبارزه، یعنی داشتن اندیشه‌ای یکسان؟ مجاهدین خلق و چریک‌های فدایی خلق هر دو مبارزهٔ مسلحانه را برگزیدند، اما طبق روایت کتاب، مسیر فکری آن‌ها یکسان نبود.

شماری از جوانان عضو نهضت آزادی پس از قیام ۱۵ خرداد، فعالیت سیاسی را کنار گذاشتند و به مبارزهٔ مسلحانه روی آوردند. آن‌ها سازمان مجاهدین خلق را شکل دادند؛ سازمانی که در آغاز اندیشهٔ اسلامی داشت، اما به‌تدریج به مارکسیسم گرایش پیدا کرد. در مقابل، چریک‌های فدایی خلق از همان آغاز از اندیشه‌های مارکسیستی تأثیر گرفته بودند. پس نکتهٔ مقایسه، «تغییر گرایش در طول زمان» در برابر «گرایش از ابتدا» است.

این مبارزات با سرکوب شدید حکومت روبه‌رو بود؛ اعضای گروه‌ها دستگیر، زندانی یا در درگیری‌ها کشته می‌شدند. البته سرکوب به گروه‌های مسلح محدود نبود: کتاب از شکنجه و جان‌باختن روحانیانی مانند آیت‌الله سعیدی و آیت‌الله غفاری نیز یاد می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۵

آسودگی امنیتی، نارضایتی عمومی

آسودگی امنیتی، نارضایتی عمومی

به پرسش آغاز درس برگردیم: آیا سرکوب گروه‌های مسلح، یعنی پایان مخالفت مردم؟ توان حکومت در سرکوب مخالفان، با رضایت مردم یکی نیست.

در روایت کتاب، در سال 13561356 حکومت پهلوی از جانب گروه‌های مسلح تا حد زیادی احساس آسودگی می‌کرد؛ اما هم‌زمان، شکاف میان حکومت و مردم عمیق‌تر شده بود. بسیاری از روحانیان مبارز زندانی بودند و شماری از استادان دانشگاه و سخنرانان مذهبی اجازهٔ سخنرانی نداشتند.

از سوی دیگر، افزایش درآمد نفت به معنای بهترشدن زندگی همه نبود. طبق توضیح کتاب، سرمایه‌داران وابسته به حکومت و غرب تقویت شدند، در حالی که بسیاری از روستاها از امکانات اولیه محروم بودند و کارگران و روستاییان برای گذران زندگی به شهرها می‌آمدند.

برای درک تفاوت، مدرسه‌ای را تصور کن که اعتراض آشکاری در آن دیده نمی‌شود؛ این سکوت به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که دانش‌آموزان از شرایط راضی‌اند. در اینجا هم کاهش حرکت‌های مسلحانه، نشانهٔ برطرف‌شدن علت‌های نارضایتی نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۵

مثال حل‌شده

با تکیه بر شواهد درس، چرا می‌توان گفت امام خمینی مبارزهٔ مسلحانه را اساس حرکت خود قرار ندادند؟

  1. ابتدا روش‌های ذکرشده برای امام خمینی را مشخص می‌کنیم: صدور اعلامیه، فرستادن پیام و تدریس مباحث ولایت فقیه.

  2. سپس به فعالیت هواداران ایشان توجه می‌کنیم: آنان در مساجد و دانشگاه‌ها مبارزه را ادامه می‌دادند؛ یعنی ارتباط با مردم و انتقال اندیشه اهمیت داشت.

  3. این روش را با اقدام گروه‌های مسلح مقایسه می‌کنیم: فعالیت سیاسی و فرهنگی امکان مشارکت گروه‌های گوناگون مردم را فراهم می‌کرد و به عملیات مسلحانه محدود نمی‌شد.

  4. نتیجه می‌گیریم که تکیه بر آگاهی و همراهی مردم، توضیحی است که می‌توان با استفاده از شواهد این صفحات برای محورنبودن مبارزهٔ مسلحانه ارائه کرد.

جواب: از شواهد این صفحات می‌توان استنباط کرد که در روش امام خمینی، آگاهی‌بخشی، تبیین اندیشهٔ حکومت دینی و ارتباط با مردم جایگاه اصلی داشت؛ بنابراین مبارزه به اقدام مسلحانهٔ گروه‌های محدود وابسته نبود. این پاسخ یک استنباط از شواهد درس است، نه نقل مستقیم دلیل ایشان.

نکات مهم

  • مبارزهٔ سیاسی با پیام‌ها، آموزش اندیشهٔ حکومت دینی و فعالیت در مساجد و دانشگاه‌ها ادامه داشت و جبههٔ ملی و نهضت آزادی نیز در چارچوب قانون اساسی فعالیت می‌کردند.
  • مبارزهٔ فرهنگی بر آگاهی‌بخشی و گسترش باورهای دینی تکیه داشت، اما گروه‌های مسلح با وجود تفاوت در اندیشه و سرنوشت، راه اقدام مسلحانه را برگزیده بودند.
  • طبق روایت کتاب، سرکوب گروه‌های مسلح نتوانست محدودیت‌های سیاسی و مذهبی و نابرابری اقتصادی را از میان ببرد و شکاف حکومت و مردم در سال 13561356 عمیق‌تر شد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۳۵ تا ۱۳۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

وضعیت عمومی ایران در سال ۱۳۵۶

در این درس یاد می‌گیری چگونه نارضایتی‌های سیاسی و اقتصادی، درگذشت دو چهرۀ محبوب و فضای باز سیاسیِ محدود، به گسترش مبارزات مردم در سال ۱۳۵۶ کمک کردند.

پیش از شروع

چطور حکومتی که از مهار گروه‌های مسلح آسوده‌خاطر شده بود، با موج تازه‌ای از اعتراض‌های مردمی روبه‌رو شد؟

مهار گروه‌های مسلح به معنای از بین رفتن نارضایتی مردم نبود؛ شکاف میان حکومت و جامعه همچنان عمیق بود. در چنین شرایطی، درگذشت چهره‌های محبوب و فرصت محدودِ انتقاد از حکومت، زمینه‌ای برای گسترش اعتراض‌ها فراهم کرد.

آرامش ظاهری، نارضایتی عمیق

آرامش ظاهری، نارضایتی عمیق

آیا کم‌شدن فعالیت مخالفان، همیشه یعنی مردم از حکومت راضی‌اند؟ برای شناخت وضعیت ایران در سال ۱۳۵۶، باید آرامش ظاهری را از رضایت عمومی جدا کنیم.

در روایت کتاب، حکومت پهلوی با کمک ساواک و نیروهای امنیتی، گروه‌های مبارز مسلح را تا حد زیادی مهار کرده بود. زندان‌ها پر از زندانیان سیاسی بود و بسیاری از روحانیان، استادان و سخنرانان امکان بیان آزادانۀ دیدگاه‌هایشان را نداشتند. پس کم‌شدن حرکت‌های مسلحانه، لزوماً نشانۀ ازبین‌رفتن مخالفت نبود.

از سوی دیگر، درآمد نفت افزایش یافته بود، اما بهره‌مندی از آن یکسان نبود: سرمایه‌داران وابسته به حکومت و غرب ثروتمندتر شدند، درحالی‌که بسیاری از روستاها هنوز امکانات اولیه نداشتند و محرومان برای گذران زندگی به شهرها می‌آمدند.

مثل کلاسی که در آن کسی اجازۀ اعتراض ندارد؛ سکوت دانش‌آموزان الزاماً به معنای رضایتشان نیست. سرکوب سیاسی و نابرابری اقتصادی، شکاف حکومت و مردم را عمیق‌تر کرده بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۵

شریعتی و واکنش مردم

شریعتی و واکنش مردم

چطور بزرگداشت یک نویسنده و سخنران می‌تواند به ابراز مخالفت سیاسی تبدیل شود؟ برای پاسخ، باید هم جایگاه او میان مردم را بشناسیم و هم برداشت مردم از مرگ او را.

علی شریعتی با سخنرانی‌ها و نوشته‌هایش، جنبه‌های اجتماعی و انقلابی اسلام و تشیع را برای جوانان توضیح می‌داد. به روایت کتاب، فعالیت‌های او در گرایش جوانان به اسلام و دورشدن آنان از اندیشه‌های مارکسیستی نقش مهمی داشت. بنابراین، درگذشت ناگهانی او در خرداد ۱۳۵۶ در لندن، برای بسیاری از جوانان از دست‌دادن چهره‌ای تأثیرگذار بود.

مردم ساواک را مسئول مرگ او می‌دانستند؛ در نتیجه، زنده نگه‌داشتن یاد شریعتی برای آنان فقط سوگواری نبود، بلکه راهی برای نشان‌دادن مخالفت با حکومت هم بود. دقت کن: این بخش از کتاب، باور مردم دربارهٔ عامل مرگ او را گزارش می‌کند؛ نباید «باور مردم» را با «اثبات علت مرگ» یکی بگیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۷

فضای باز، اما محدود

فضای باز، اما محدود

آیا اجازۀ انتقاد از دولت، همیشه به معنای آزادی کامل سیاسی است؟ باید دید انتقاد تا چه اندازه مجاز است و چه محدودیت‌هایی دارد.

طبق روایت کتاب، جیمی کارتر، رئیس‌جمهور آمریکا، در سال ۱۳۵۵ برای کاهش تنفر عمومی از سیاست‌های آمریکا، شعار دفاع از حقوق بشر را مطرح کرد. او از شاه خواست وضعیت زندانیان را بهتر کند، شکنجه را کاهش دهد و به مطبوعات اجازۀ انتقاد ملایم و محدود از دولت بدهد؛ نه اینکه انتقاد کاملاً آزاد شود.

برای مقایسه، تصور کن در جمعی اجازۀ بیان نظر داشته باشی، اما فقط بتوانی ایرادهای کوچک را مطرح کنی؛ این با آزادی بیان همۀ انتقادها فرق دارد.

شاه در پاسخ به خواسته‌های آمریکا، هویدا را برکنار کرد و جمشید آموزگار را به نخست‌وزیری گماشت. آموزگار مأمور شد با انتقاد از عملکرد گذشته، فضای باز سیاسی ایجاد کند. بااین‌حال، این تغییر محدود نتوانست مانع گسترش حرکت انقلابی شود؛ پیام‌های امام خمینی و رویدادهای دیگر به ادامۀ آن نیرو دادند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۷

درگذشتی که مبارزه را جان داد

درگذشتی که مبارزه را جان داد

چرا درگذشت یک نفر می‌تواند بر یک حرکت اجتماعی اثر بگذارد؟ برای فهم این موضوع، باید جایگاه او و واکنش مردم را کنار هم ببینیم.

مصطفی خمینی، فرزند ارشد امام خمینی، از آغاز مبارزات همراه ایشان بود. او در جریان نهضت پانزده خرداد، مردم قم را به حرکت به سوی صحن حرم حضرت معصومه هدایت کرد و پس از آن، ساواک او را دستگیر و زندانی کرد. بنابراین، حضورش در مبارزه سابقه داشت.

چند ماه پس از درگذشت شریعتی، مصطفی خمینی نیز به‌طرزی مشکوک درگذشت. طبق روایت کتاب، این رویداد به‌جای خاموش‌کردن اعتراض‌ها، به مبارزات جان تازه‌ای بخشید. امام خمینی نیز درگذشت او را «از الطاف خفیه الهی برای انقلاب اسلامی» خواندند؛ یعنی بر اثر آن در تقویت حرکت انقلابی تأکید کردند.

پس نکتۀ اصلی فقط درگذشت یک شخصیت نیست؛ مهم این است که فقدان او چگونه به انگیزه‌ای برای ادامۀ مبارزه تبدیل شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون حکومت گروه‌های مسلح را مهار کرده بود، دیگر دلیلی برای گسترش اعتراض در سال ۱۳۵۶ وجود نداشت.» با تکیه بر مطالب درس، استدلال او را بررسی کن.

  1. ابتدا میان «مهار گروه‌های مسلح» و «رضایت مردم» فرق می‌گذاریم؛ این دو لزوماً همراه نیستند.

  2. شواهد نارضایتی را بررسی می‌کنیم: زندانی‌بودن مخالفان، محدودیت سخنرانی و محرومیت طبقات کم‌درآمد همچنان وجود داشت.

  3. به زمینه‌های تقویت اعتراض توجه می‌کنیم: درگذشت دو چهرۀ محبوب به ابراز مخالفت و تجدید نیروی مبارزات کمک کرد.

  4. نتیجه می‌گیریم که فضای باز محدود نیز این نارضایتی‌های عمیق را برطرف نکرد؛ پس استدلال دانش‌آموز، آرامش ظاهری را با رضایت عمومی اشتباه گرفته است.

جواب: کم‌شدن فعالیت مسلحانه فقط نشانۀ مهار یک شیوۀ مبارزه بود، نه پایان نارضایتی؛ شکاف‌های سیاسی و اقتصادی باقی مانده بود و رویدادهای تازه به گسترش اعتراض کمک کردند.

نکات مهم

  • در سال ۱۳۵۶، مهار گروه‌های مسلح و افزایش درآمد نفت به معنای برطرف‌شدن نارضایتی سیاسی و محرومیت اقتصادی نبود.
  • درگذشت مشکوک شریعتی و مصطفی خمینی، به سبب جایگاه اجتماعی و مبارزاتی آنان، به تقویت مخالفت با حکومت کمک کرد.
  • فضای باز سیاسیِ محدود با خواست کارتر و تغییر نخست‌وزیر همراه شد، اما نتوانست جلوی گسترش مبارزات را بگیرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۳۸ تا ۱۳۹ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

آغاز انقلاب اسلامی

در این درس یاد می‌گیری چگونه انتشار مقالۀ توهین‌آمیز علیه امام خمینی به قیام قم و گسترش اعتراض‌ها پیوند خورد و چرا حکومت نظامی و تغییر نخست‌وزیر نتوانست مبارزه را متوقف کند.

پیش از شروع

چطور انتشار یک مقالۀ توهین‌آمیز در روزنامه، با اعتراض‌های پی‌درپی در شهرهای مختلف ایران پیوند خورد؟

انتشار مقاله علیه امام خمینی، اعتراض مردم قم را در پی داشت و سرکوب این اعتراض، زمینه‌ساز قیام تبریز در چهلم شهدای قم شد. اعتراض‌ها به شهرهای دیگر گسترش یافت و حکومت نتوانست با حکومت نظامی و تغییر نخست‌وزیر، آنها را متوقف کند.

از انتشار مقاله تا قیام قم

از انتشار مقاله تا قیام قم

گاهی برای فهمیدن یک رویداد تاریخی، باید ببینیم پیش از آن چه اتفاقی افتاده است. در 1717 دی 13561356، روزنامۀ اطلاعات مقاله‌ای توهین‌آمیز علیه امام خمینی منتشر کرد. انتشار این مقاله، اعتراض مردم قم را در پی داشت.

دو روز بعد، در 1919 دی، مردم قم قیام کردند. مأموران حکومت با سرکوب خونین به این اعتراض پاسخ دادند و شماری از معترضان کشته شدند. پس در این بخش، با سه حلقۀ پیوسته روبه‌رو هستیم:

انتشار مقالۀ توهین‌آمیز ← قیام مردم قم ← سرکوب معترضان به دست مأموران حکومت

برای به‌خاطر سپردن ماجرا، فقط تاریخ‌ها را حفظ نکن؛ از خودت بپرس: «چه چیزی اعتراض را برانگیخت و حکومت چگونه پاسخ داد؟» این پرسش کمک می‌کند هم ترتیب اتفاق‌ها را بفهمی و هم ارتباطشان را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

از قم به تبریز و شهرهای دیگر

از قم به تبریز و شهرهای دیگر

اعتراض‌های قم به همان شهر محدود نماند. مراسم چهلم شهدای قم فرصتی شد تا مردم شهری دیگر نیز اعتراض خود را نشان دهند. در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶، مردم تبریز به پا خاستند؛ اما نیروهای حکومت به این اجتماع هم حمله کردند و تعدادی از مردم شهید و مجروح شدند.

برای درک این پیوند، به مراسم یادبودی فکر کن که فقط برای زنده نگه داشتن خاطرۀ درگذشتگان نیست؛ شرکت‌کنندگان با حضورشان، همبستگی خود را با آنان و خواسته‌هایشان نیز نشان می‌دهند. چهلم شهدای قم هم به حلقۀ پیوند اعتراض‌های قم و تبریز تبدیل شد.

در سال ۱۳۵۷، اعتراض‌ها به شهرهای دیگر گسترش یافت. طبق متن درس، پیام این حرکت‌ها تجدید عهد با رهبری انقلاب و افزایش تنفر از حکومت شاهنشاهی بود. پس نکتۀ مهم، فقط بیشتر شدن شهرهای معترض نیست؛ این گسترش، همراهی مردم با رهبری انقلاب و مخالفتشان با حکومت را نیز آشکارتر کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

حکومت نظامی و تغییر نخست‌وزیر

حکومت نظامی و تغییر نخست‌وزیر

وقتی اعتراض‌ها گسترش یافت، حکومت برای مهار آن‌ها به حکومت نظامی روی آورد؛ یعنی با مقررات و کنترل نظامی می‌کوشید جلوی تجمع‌ها و اعتراض‌ها را بگیرد. جمشید آموزگار، نخست‌وزیر وقت، در مرداد ۱۳۵۷ در اصفهان حکومت نظامی برقرار کرد؛ اما این اقدام نتوانست قیام را متوقف کند.

پس شاه روش دیگری را امتحان کرد: آموزگار را کنار گذاشت و جعفر شریف‌امامی را با شعار «آشتی ملی» به نخست‌وزیری منصوب کرد. این شعار قرار بود نشان دهد دولت تازه به دنبال کاهش تنش و آشتی است.

برای فهم ترتیب رویدادها، این زنجیره را به خاطر بسپار: گسترش قیام ← حکومت نظامی در اصفهان ← ناکامی این اقدام ← تغییر نخست‌وزیر. نکتۀ مهم این است که تغییر نخست‌وزیر پس از ناکامی حکومت نظامی رخ داد، نه به دلیل موفقیت آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

ادامۀ مبارزه و حضور گستردۀ مردم

ادامۀ مبارزه و حضور گستردۀ مردم

آیا تغییر نخست‌وزیر، خواست معترضان را برآورده کرد؟ برای پاسخ، باید به هدف مبارزه و واکنش مردم نگاه کنیم، نه فقط به تغییر مقام‌های حکومتی.

پس از روی کار آمدن شریف‌امامی با شعار «آشتی ملی»، امام خمینی در پیامی این اقدام حکومت را نیرنگ دانستند و خواستار ادامۀ مبارزه تا سرنگونی نظام پادشاهی شدند. بنابراین، هدف اعلام‌شده، کنار رفتن یک نخست‌وزیر و آمدن فردی دیگر نبود.

تظاهرات نیز ادامه یافت. در تهران، پس از نماز عید فطر در 1313 شهریور، تظاهرات گسترده‌ای برگزار شد. سه روز بعد هم تظاهرات تکرار شد و زنان حضوری انبوه و یکپارچه داشتند.

این رویدادها نشان می‌دهد که تغییر دولت نتوانست اعتراض‌ها را متوقف کند. هنگام بررسی یک تصمیم سیاسی، میان شعار اعلام‌شده و نتیجۀ واقعی آن در جامعه تفاوت بگذار؛ در اینجا، ادامۀ حضور مردم نشانۀ نرسیدن حکومت به هدف آرام‌کردن اعتراض‌ها بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸

مثال حل‌شده

چرا نمی‌توان گفت سرکوب قیام قم باعث پایان اعتراض‌ها شد؟ با دنبال‌کردن رویدادهای بعدی استدلال کن.

  1. ابتدا ادعا را مشخص می‌کنیم: اگر سرکوب قم اعتراض‌ها را پایان داده بود، نباید پس از آن شاهد ادامه و گسترش اعتراض‌ها می‌بودیم.

  2. رویداد بعدی را بررسی می‌کنیم: مردم تبریز در چهلم شهدای قم، در ۲۹ بهمن همان سال، قیام کردند.

  3. دامنهٔ اعتراض‌ها را دنبال می‌کنیم: در سال ۱۳۵۷ اعتراض‌ها به شهرهای دیگر نیز رسید.

  4. نتیجه می‌گیریم که سرکوب قم پایان اعتراض‌ها نبود و بزرگداشت شهدای آن، میان اعتراض‌های دو شهر پیوند ایجاد کرد.

جواب: سرکوب، اعتراض‌ها را پایان نداد؛ مراسم چهلم شهدای قم زمینهٔ قیام تبریز شد و اعتراض‌ها در سال بعد به شهرهای دیگر گسترش یافت.

نکات مهم

  • انتشار مقالهٔ توهین‌آمیز علیه امام خمینی در ۱۷ دی ۱۳۵۶، قیام مردم قم در ۱۹ دی و سرکوب آنان را در پی داشت.
  • چهلم شهدای قم زمینهٔ قیام تبریز در ۲۹ بهمن شد و اعتراض‌ها در سال بعد به شهرهای دیگر گسترش یافت.
  • حکومت نظامی در اصفهان و انتصاب شریف‌امامی با شعار «آشتی ملی» مبارزه را متوقف نکرد و تظاهرات با تأکید امام خمینی بر ادامهٔ مبارزه پی گرفته شد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۳۹ تا ۱۴۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

قیام خونین ۱۷ شهریور

در این درس یاد می‌گیری چگونه رویدادهای هفده شهریور، هجرت امام خمینی، راه‌پیمایی‌های محرم و تحولات سیاسی پس از آن به بازگشت رهبر انقلاب، تشکیل دولت موقت و پیروزی انقلاب اسلامی پیوند خوردند.

پیش از شروع

چطور دورتر شدن رهبر انقلاب از ایران و رفتن او به فرانسه، به‌جای کم‌رنگ کردن ارتباطش با مردم، به گسترش پیام‌هایش کمک کرد؟

اقامت در فرانسه فرصت بیشتری برای مصاحبه، سخنرانی و رساندن پیام‌ها فراهم کرد. همچنین مبارزان توانستند با امام خمینی دیدار کنند؛ بنابراین دورتر شدن جغرافیایی، لزوماً به معنای ضعیف‌تر شدن ارتباط نبود.

قیام خونین هفده شهریور

قیام خونین هفده شهریور

حکومتی را تصور کن که برای متوقف کردن اعتراض‌ها، به‌جای پاسخ دادن به خواسته‌های معترضان، رفت‌وآمد و تجمع را با نیروی نظامی محدود می‌کند. حکومت پهلوی در روز جمعه، هفده شهریور سال ۱۳۵۷، در تهران و چند شهر دیگر حکومت نظامی برقرار کرد تا جلوی ادامۀ تظاهرات را بگیرد.

بااین‌حال، مردم تهران به هشدارها اعتنا نکردند و در میدان شهدا، با نام پیشین ژاله، گرد آمدند. نیروهای حکومت به سوی آنان تیراندازی کردند و جمع زیادی از مردم کشته شدند. این رویداد به «قیام خونین هفده شهریور» شناخته می‌شود. پس از این کشتار نیز رئیس‌جمهور آمریکا بار دیگر آشکارا از حکومت پهلوی حمایت کرد.

برای به‌خاطر سپردن ماجرا، سه حلقه را به هم پیوند بده: برقراری حکومت نظامی برای جلوگیری از اعتراض‌ها ← تجمع مردم با وجود هشدارها ← تیراندازی به تجمع‌کنندگان. مهم است هدف حکومت را با آنچه واقعاً رخ داد، یکی نگیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۹

فرانسه؛ فرصت ارتباط بیشتر

فرانسه؛ فرصت ارتباط بیشتر

آیا دورتر شدن همیشه به معنای کمتر شدن ارتباط است؟ گاهی کسی از ما دورتر می‌شود، اما دسترسی بهتر او به ابزارهای ارتباطی باعث می‌شود خبرهایش زودتر به ما برسد. هجرت امام خمینی به فرانسه هم چنین نتیجه‌ای داشت.

با اوج‌گیری انقلاب، فشارهای سیاسی و امنیتی سازمان امنیت عراق و ساواک بر امام خمینی افزایش یافت. ایشان قصد رفتن به کویت را داشتند، اما دولت کویت نپذیرفت. بنابراین به فرانسه رفتند و در چهاردهم مهر ۱۳۵۷ در نوفل‌لوشاتو، نزدیک پاریس، ساکن شدند.

این اقامت دو فرصت مهم فراهم کرد:

  • اطلاع‌رسانی گسترده‌تر: امام خمینی با استفاده از امکانات تبلیغی، مصاحبه و سخنرانی، اقدامات و سرکوب‌های حکومت پهلوی را افشا می‌کردند.
  • ارتباط بیشتر با مبارزان: امکان دیدار مبارزان با ایشان فراهم شد و پیام‌هایشان سریع‌تر در ایران انتشار یافت.

پس نکتهٔ اصلی فقط تغییر محل اقامت نبود؛ امکانات ارتباطیِ محل جدید کمک کرد پیام‌های رهبر انقلاب گسترده‌تر و سریع‌تر منتقل شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۹

از محرم تا خروج شاه

از محرم تا خروج شاه

آیا عوض شدن نخست‌وزیر می‌توانست اعتراض‌ها را متوقف کند؟ پس از سرکوب دانشجویان و دانش‌آموزان در سیزده آبان، شاه ازهاری را جایگزین شریف‌امامی کرد تا با دولتی نظامی از سرعت انقلاب بکاهد. اما در تاسوعا و عاشورا، میلیون‌ها نفر در راه‌پیمایی‌های مسالمت‌آمیز خواستار پایان حکومت پهلوی و برقراری حکومت اسلامی شدند.

این حضور گسترده، آمریکا را به سه نتیجه رساند: دولت نظامی ازهاری ناکام مانده؛ مردم متحد و در پیروی از رهبر انقلاب جدی‌اند؛ و برای حفظ منافع آمریکا باید به فرد دیگری غیر از شاه فکر کرد. مثل وقتی که تغییر مسئول یک مجموعه، نارضایتی را برطرف نمی‌کند، تغییر نخست‌وزیر نیز نتوانسته بود اعتراض‌ها را پایان دهد.

در نیمهٔ دی، شاه که تصمیم به خروج گرفته بود، به دستور آمریکایی‌ها شاپور بختیار را نخست‌وزیر کرد؛ او پیش‌تر عضو جبههٔ ملی و مخالف حکومت بود. در بیست‌وسوم دی، امام خمینی تشکیل شورای انقلاب را اعلام کردند؛ وظیفهٔ شورا فراهم‌کردن زمینهٔ انتقال قدرت بود. سرانجام شاه در بیست‌وششم دی از ایران رفت و مردم با شادی از این خبر استقبال کردند.

پس این زنجیره را به خاطر بسپار: ناکامی دولت نظامی ← نخست‌وزیری بختیار ← اعلام تشکیل شورای انقلاب ← خروج شاه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۰

بازگشت و دولت موقت

بازگشت و دولت موقت

با خروج شاه، مسیر انتقال قدرت هنوز کامل نشده بود؛ برای ادارهٔ امور، باید دولتی شکل می‌گرفت. امام خمینی در دوازدهم بهمن ۱۳۵۷ با استقبال گستردهٔ مردم به ایران بازگشتند. سپس در پانزدهم بهمن، به پیشنهاد شورای انقلاب، مهدی بازرگان را برای نخست‌وزیری دولت موقت معرفی کردند و از مردم خواستند از او حمایت کنند.

اینجا دو نقش را از هم جدا کن: شورای انقلاب، بازرگان را پیشنهاد کرد و امام خمینی او را معرفی کردند. همچنین شورای انقلاب و دولت موقت یک نهاد نبودند؛ شورا وظیفهٔ فراهم کردن زمینهٔ انتقال قدرت را داشت و دولت موقت برای ادارهٔ امور شکل می‌گرفت.

امام خمینی در حکم بازرگان تأکید کردند که روابط حزبی و گروهی نباید ملاک عمل باشد و وظایفی نیز برای دولت تعیین کردند. بازرگان در بیست‌وپنجم بهمن کابینهٔ خود را معرفی کرد؛ پس معرفی نخست‌وزیر و معرفی اعضای کابینه، دو رویداد جداگانه بودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱

روزهای پایانی و پیروزی

روزهای پایانی و پیروزی

در روزهای پایانی، رویارویی به مرحلهٔ تعیین‌کننده رسید. در بیستم بهمن، نیروهای گارد شاهنشاهی به نیروهای هواییِ پیوسته به انقلاب حمله کردند و تهران وضعیتی نظامی پیدا کرد.

طبق روایت کتاب، حکومت پهلوی می‌خواست از بعدازظهر بیست‌ویکم بهمن حکومت نظامی برقرار کند؛ سپس با کمک نظامیان وابسته و نظارت ژنرال هایزر آمریکایی، کودتا کند و رهبر انقلاب و اعضای شورای انقلاب را دستگیر سازد. پس هدف، فقط خالی کردن خیابان‌ها نبود؛ حکومت نظامی قرار بود زمینهٔ سرکوب انقلاب را فراهم کند.

امام خمینی حکومت نظامی را غیرقانونی اعلام کردند. مردم نیز با کمک ارتشیانی که به انقلاب پیوسته بودند، مراکز نظامی تهران و شهرهای بزرگ را تصرف کردند. رادیو و تلویزیون هم در اختیار مردم قرار گرفت و در بیست‌ودوم بهمن، پیروزی انقلاب اعلام شد و نظام شاهنشاهی سقوط کرد.

برای فهم پیوند رویدادها، این زنجیره را به خاطر بسپار: طرح حکومت نظامی و کودتا ← مخالفت با حکومت نظامی و همراهی مردم و ارتشیان پیوسته به انقلاب ← تصرف مراکز و سقوط حکومت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «با خروج شاه در بیست‌وشش دی، حکومت پهلوی همان روز سقوط کرد.» با استفاده از رویدادهای بعدی، توضیح بده چرا این نتیجه‌گیری دقیق نیست.

  1. میان «خروج شخص شاه» و «سقوط نظام شاهنشاهی» تفاوت بگذار؛ رفتن یک فرد لزوماً به معنای پایان همهٔ نهادهای حکومت نیست.

  2. پس از خروج شاه، دولت بختیار همچنان برقرار بود؛ بنابراین کشمکش بر سر قدرت ادامه داشت.

  3. پس از بازگشت امام خمینی، بازرگان برای نخست‌وزیری دولت موقت معرفی شد و روند انتقال قدرت وارد مرحلهٔ تازه‌ای شد.

  4. در روزهای پایانی، نیروهای وابسته به حکومت همچنان درگیر بودند؛ با مخالفت امام خمینی با حکومت نظامی و تصرف مراکز نظامی و رادیو و تلویزیون به دست مردم و ارتشیان همراه آنان، سقوط نظام در بیست‌ودو بهمن اعلام شد.

جواب: خروج شاه مرحله‌ای مهم بود، اما به معنای پایان یافتن حکومت پهلوی نبود؛ دولت بختیار و نیروهای وابسته به حکومت هنوز فعال بودند و سقوط نظام شاهنشاهی پس از تحولات بهمن و در بیست‌ودو بهمن رخ داد.

نکات مهم

  • در هفده شهریور، حکومت نظامی مانع تجمع مردم نشد و نیروهای حکومت به سوی تجمع‌کنندگان میدان شهدا تیراندازی کردند.
  • اقامت امام خمینی در فرانسه ارتباط و پیام‌رسانی را گسترش داد و راه‌پیمایی‌های محرم ناکامی دولت نظامی را آشکار کرد؛ سپس نخست‌وزیری بختیار، تشکیل شورای انقلاب و خروج شاه رخ داد.
  • با بازگشت امام خمینی، معرفی بازرگان برای نخست‌وزیری دولت موقت و مقابله با حکومت نظامی در روزهای پایانی، روند انقلاب به سقوط نظام شاهنشاهی در بیست‌ودو بهمن انجامید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱۰ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱۰ تاریخ دوازدهم · رایگان