درس ۱ · صفحهٔ ۱۲۸ تا ۱۲۹ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
زمینههای سلطۀ آمریکا بر ایران
در این درس یاد میگیری هدفهای آمریکا از پشتیبانی حکومت پهلوی و برنامههای اصلاحی آن را توضیح بدهی و تغییرات تصویبنامۀ انجمنها را از برنامۀ انقلاب سفید تشخیص بدهی.
پیش از شروع
چرا آمریکا برای حفظ نفوذ خود در ایران، فقط به کمکهای نظامی تکیه نمیکرد و از اجرای اصلاحات هم پشتیبانی میکرد؟
دولت آمریکا نگران بود که نارضایتیهای اجتماعی و اقتصادی، حکومتهای همپیمانش را بیثبات کند و راه نفوذ شوروی را باز کند. به همین دلیل، در کنار کمکهای نظامی و مالی، برنامههای اصلاحی را هم راهی برای حفظ حکومت پهلوی و تداوم نفوذ خود میدانست.
سلطه فقط با نیروی نظامی نبود
سلطه فقط با نیروی نظامی نبود
اگر نارضایتی مردم از فقر و بیعدالتی بیشتر شود، آیا کمک نظامی بهتنهایی میتواند یک حکومت را حفظ کند؟ پیام کِندی در صفحۀ ۱۲۸ نشان میدهد که از نگاه آمریکا، پاسخ منفی بود؛ بنابراین پشتیبانی از حکومت پهلوی فقط به سلاح و پول محدود نمیشد.
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، مجموعهای از برنامهها دنبال شد: پیوستن ایران به پیمان بغداد، یا سنتو، تأسیس ساواک، دریافت کمکهای نظامی و مالی و اجرای برنامههای اصلاحی. نخستین مرحلۀ اصلاحات، اصلاحات ارضی بود که در سال ۱۳۴۰، هنگام نخستوزیری علی امینی آغاز شد.
برای فهم ارتباط این برنامهها، میان ابزار و هدف فرق بگذار: کمک مالی یا اصلاحات، ابزار بودند؛ حفظ حکومت پهلوی، تداوم سلطۀ آمریکا و مقابله با نفوذ شوروی، هدفهای مشترک آنها بودند. پس «اصلاحات» در این بحث، جدا از رقابت سیاسی قدرتها نبود. کتاب همچنین این برنامهها را زمینهساز تشدید وابستگی و عقبماندگی ایران ارزیابی میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸
تغییر شرایط انتخابات انجمنها
تغییر شرایط انتخابات انجمنها
فرض کن آییننامۀ یک انتخابات تغییر کند. برای فهمیدن تغییر، باید دو سؤال بپرسی: چه کسانی حق شرکت دارند؟ و منتخبان به چه چیزی سوگند میخورند؟ تغییرات تصویبنامۀ انجمنهای ایالتی و ولایتی هم به همین دو موضوع مربوط بود.
پس از برکناری علی امینی، اسدالله علم نخستوزیر و مأمور اجرای اصلاحات شد. دولت او شرایط انتخابات انجمنها را اینگونه تغییر داد:
- شرایط افراد: شرط «مسلمان بودن» و «مرد بودن» برای هر دو گروهِ رأیدهندگان و نامزدهای انتخاباتی برداشته شد؛ پس تغییر فقط مربوط به نامزدها نبود.
- متن سوگند: بهجای سوگند به «قرآن مجید»، سوگند به «کتاب آسمانی» قرار گرفت. بنابراین، اصل سوگند حذف نشد؛ چیزی که افراد به آن سوگند میخوردند تغییر کرد.
برای بهخاطر سپردن این تصویبنامه، دو عبارت را کنار هم نگه دار: تغییر شرایط شرکتکنندگان، تغییر متن سوگند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹
انقلاب سفید؛ شعار و پیامد
انقلاب سفید؛ شعار و پیامد
برای ارزیابی یک برنامه، آیا نام و وعدههایش کافی است؟ مثلاً اگر طرحی با شعار رونق یک روستا اجرا شود، باید دید در عمل چه اثری بر کار و زندگی روستاییان میگذارد.
شاه در ادامۀ اصلاحات، برنامۀ اصول ششگانۀ انقلاب سفید را مطرح کرد و به تصویب دولت رساند. سپس این اصول با تبلیغات فراوان در بهمن به همهپرسی گذاشته شد. دولتهای آمریکا، انگلستان و شوروی نیز از آن استقبال کردند؛ پس حمایت خارجی از این برنامه، فقط به آمریکا محدود نبود.
اما حمایت دولتهای خارجی و شعارهای یک برنامه، با پیامد واقعی آن یکی نیست. انقلاب سفید شعارهایی مانند «بهبود وضعیت کشاورزی» داشت، ولی کتاب ارزیابی میکند که اجرای آن، اشتغال و زندگی روستاییِ از پیش آسیبدیدۀ ایران را بیشتر در معرض خطر قرار داد.
بنابراین، هنگام توضیح انقلاب سفید، سه موضوع را جدا کن: شیوۀ مطرحشدن آن، پشتیبانان خارجی، و تفاوت میان شعار و پیامدش.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «اصلاحات ارضی، تصویبنامۀ انجمنها و انقلاب سفید، فقط سه نام برای یک اقدام واحد بودند.» آیا این برداشت درست است؟
ابتدا زمان و مجری را جدا میکنیم: آغاز اصلاحات ارضی در سال ۱۳۴۰ و در زمان نخستوزیری علی امینی بود.
سپس موضوع تصویبنامۀ دولت علم را مشخص میکنیم: این تصویبنامه شرایط انتخابات انجمنها و نوع سوگند را تغییر میداد.
بعد انقلاب سفید را بررسی میکنیم: شاه آن را در قالب اصول ششگانه مطرح کرد و در بهمن ۱۳۴۱ به همهپرسی گذاشت.
نتیجه میگیریم که قرار گرفتن این اقدامات در یک مسیر سیاسی مشترک، به معنای یکسان بودن زمان، موضوع و شیوۀ اجرای آنها نیست.
نکات مهم
- آمریکا پس از کودتای ۲۸ مرداد، کمکهای مالی و نظامی و برنامههای اصلاحی را برای حفظ حکومت پهلوی، تداوم سلطۀ خود و مقابله با نفوذ شوروی دنبال کرد.
- تصویبنامۀ دولت علم، شرط مسلمان و مرد بودن را برای انتخابکنندگان و انتخابشوندگان انجمنها برداشت و سوگند به کتاب آسمانی را جایگزین سوگند به قرآن کرد.
- انقلاب سفید در بهمن ۱۳۴۱ به همهپرسی گذاشته شد و کتاب، با وجود شعار بهبود کشاورزی و حمایت خارجی، پیامد آن را برای اشتغال و زندگی روستایی زیانبار ارزیابی میکند.