۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱۱ تاریخ دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«استقرار و تثبیت نظام جمهوری اسلامی»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۳ (ایران و جهان معاصر)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۴۲ تا ۱۵۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۴۲ تا ۱۴۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱۱: استقرار و تثبیت نظام جمهوری اسلامی

در این درس یاد می‌گیری چگونه همه‌پرسی، تدوین قانون اساسی، تشکیل ارکان قانونی حکومت و تأسیس نهادهای انقلابی به استقرار جمهوری اسلامی انجامید و تغییر مسئولیت ادارهٔ کشور را در این مسیر توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر حکومتی با یک انقلاب کنار برود، آیا از فردای پیروزی، نظام سیاسی جدید آمادهٔ ادارهٔ کشور است؟ چه کارهایی هنوز باید انجام شود؟

پیروزی انقلاب، آغاز ساختن نظام سیاسی جدید بود، نه پایان آن. برای استقرار جمهوری اسلامی، نوع نظام با رأی مردم تعیین شد، قانون اساسی تدوین شد و نهادهای ادارهٔ کشور شکل گرفتند.

تعیین نظام با رأی مردم

تعیین نظام با رأی مردم

پیروزی انقلاب به معنای پایان حکومت پیشین بود؛ اما هنوز باید مشخص می‌شد چه نوع نظام سیاسی جای آن را می‌گیرد. دولت موقت به ریاست مهدی بازرگان و شورای انقلاب، در کنار ادارهٔ کشور، پیگیر تعیین نظام جدید شدند.

برای این کار، همه‌پرسی برگزار شد؛ یعنی مردم مستقیماً دربارهٔ یک موضوع مهم رأی دادند. تفاوتش با انتخاب نماینده همین است: در اینجا مردم کسی را برای تصمیم‌گیری انتخاب نمی‌کردند، بلکه خودشان دربارهٔ نوع نظام نظر می‌دادند.

رأی‌گیری در روزهای ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ انجام شد. نتیجه در ۱۲ فروردین اعلام شد: بیش از 98٪98٪ شرکت‌کنندگان به جمهوری اسلامی رأی مثبت داده بودند. دقت کن که این درصد مربوط به شرکت‌کنندگان در همه‌پرسی است، نه تمام جمعیت کشور.

به مناسبت اعلام این نتیجه، ۱۲ فروردین روز جمهوری اسلامی نام گرفت. پس تاریخ برگزاری رأی‌گیری را با روز اعلام نتیجه یکی ندان!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۲

از انتخاب خبرگان تا تأیید قانون اساسی

از انتخاب خبرگان تا تأیید قانون اساسی

با انتخاب نوع نظام سیاسی، هنوز یک پرسش مهم باقی بود: کشور با چه قواعدی اداره شود؟ قانون اساسی چارچوب اصلی حکومت و مسئولیت‌های نهادهای آن را مشخص می‌کند. مثل وقتی که اعضای یک گروه، پس از تصمیم برای تشکیل گروه، باید قواعد کار و مسئولیت‌ها را هم روشن کنند؛ البته قانون اساسی در مقیاس یک کشور است.

این مسیر در چند گام پیش رفت:

  • مردم، ۷۲ نماینده را برای مجلس خبرگان قانون اساسی انتخاب کردند.
  • این مجلس از مرداد ۱۳۵۸ کار تدوین قانون اساسی را آغاز کرد و نمایندگان، متن آن را تدوین و تصویب کردند.
  • سپس متن قانون اساسی در آذر ۱۳۵۸ به همه‌پرسی گذاشته شد و اکثریت مردم آن را تأیید کردند.

پس مردم در دو مرحله نقش داشتند: ابتدا انتخاب نمایندگان تدوین‌کننده و سپس رأی‌دادن به متن قانون اساسی. این همه‌پرسی را با همه‌پرسی فروردین اشتباه نگیر: آنجا موضوع، نوع نظام بود؛ اینجا، قانون اساسی آن نظام.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳

تغییر مسئول ادارهٔ کشور

تغییر مسئول ادارهٔ کشور

هنگام تدوین قانون اساسی، چه کسی کشور را اداره می‌کرد؟ دولت موقت به ریاست مهدی بازرگان همراه با شورای انقلاب در ادارهٔ امور نقش داشت؛ اما در همین دوره، رویدادی به تغییر مسئول ادارهٔ کشور انجامید.

در ۱۳ آبان ۱۳۵۸، دانشجویان موسوم به «پیرو خط امام» سفارت آمریکا در تهران را تسخیر کردند. آنان ادامهٔ دخالت‌های آمریکا در امور ایران و اجازهٔ ورود محمدرضاشاه به آن کشور را از علت‌های اقدام خود اعلام کردند. امام خمینی این اقدام را تأیید کرد و مجلس خبرگان قانون اساسی نیز از آن حمایت کرد.

اما بازرگان و اعضای دولت موقت با این اقدام موافق نبودند و استعفا کردند. پس از استعفای آنان، شورای انقلاب مسئولیت ادارهٔ کشور و ادامهٔ کارهای لازم برای استقرار نظام جدید را بر عهده گرفت.

برای فهم این جابه‌جایی، به گروهی فکر کن که مسئول اجرایی آن کنار می‌رود، اما کارهایش نباید متوقف شود؛ مسئولیت به بخش دیگری سپرده می‌شود. در این مقطع نیز ادارهٔ کشور متوقف نشد و به شورای انقلاب منتقل شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳

شکل‌گیری ارکان قانونی حکومت

شکل‌گیری ارکان قانونی حکومت

قانون اساسی تصویب شده بود؛ حالا باید مسئولان و نهادهای پیش‌بینی‌شده در آن انتخاب می‌شدند. مثل وقتی که مقررات یک انجمن مدرسه مشخص شده، اما هنوز باید اعضا انتخاب شوند و مسئولیت‌ها را تحویل بگیرند.

این مسیر را به‌ترتیب دنبال کن:

  • انتخاب رئیس‌جمهور: در بهمن ۱۳۵۸، ابوالحسن بنی‌صدر به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهور انتخاب شد.
  • انتخاب مجلس: در اسفند همان سال، انتخابات مجلس شورای اسلامی برگزار شد.
  • تشکیل دولت دائم: پس از آغاز کار مجلس، محمدعلی رجایی برای نخست‌وزیری معرفی شد. وزیران پیشنهادی او از مجلس رأی اعتماد گرفتند؛ یعنی مجلس پذیرفت که آنان مسئولیت وزارتخانه‌ها را بر عهده بگیرند. سپس دولت دائم، ادارهٔ کشور را از شورای انقلاب تحویل گرفت.

پس انتخاب رئیس‌جمهور به‌تنهایی به معنای تشکیل دولت دائم نبود؛ مجلس و رأی اعتماد به وزیران هم در این مسیر نقش داشتند.

در ادامه، انتخابات نخستین مجلس خبرگان رهبری در آذر ۱۳۶۱ برگزار شد و با تشکیل آن، ارکان سیاسی پیش‌بینی‌شده در قانون اساسی کامل شد. دقت کن: این مجلس با مجلس خبرگان قانون اساسی که کارش تدوین قانون اساسی بود، تفاوت داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳

نهادهای تازه برای نیازهای جامعه

نهادهای تازه برای نیازهای جامعه

پس از انقلاب، فقط تعیین مسئولان و تشکیل ارکان قانونی حکومت مطرح نبود؛ جامعه به امنیت، آبادانی، کمک به محرومان و آموزش هم نیاز داشت. به همین دلیل، هم‌زمان با شکل‌گیری ارکان سیاسی، نهادهای انقلابی نیز تأسیس شدند.

برای به‌خاطر سپردن کار این نهادها، هرکدام را کنار نیاز مربوط به آن قرار بده:

  • کمیتهٔ انقلاب اسلامی: حفظ نظم و امنیت و دستگیری سران حکومت پهلوی که مرتکب جنایت شده بودند.
  • سپاه پاسداران انقلاب اسلامی: پاسداری از آرمان‌ها و دستاوردهای انقلاب.
  • جهاد سازندگی: عمران و آبادانی و رفع محرومیت از روستاها.
  • کمیتهٔ امداد امام‌خمینی: حمایت از محرومان و مستضعفان.
  • نهضت سوادآموزی: گسترش سوادآموزی و کاهش بی‌سوادی.
  • دادگاه‌ها و دادسراهای انقلاب اسلامی: رسیدگی به پروندهٔ مقامات و مأموران حکومت پیشین.

بنیاد شهید، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و بسیج مستضعفان نیز در همین دوره پدید آمدند. مثلاً نیاز یک روستا به آبادانی با نیاز بزرگسالان آن به یادگیری خواندن و نوشتن یکسان نبود؛ جهاد سازندگی و نهضت سوادآموزی مأموریت‌های متفاوتی داشتند. پس این نهادها را نباید فقط امنیتی دانست؛ فعالیت آن‌ها حوزه‌های گوناگون زندگی جامعه را دربرمی‌گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۴

مثال حل‌شده

چرا تشکیل دولت دائم و تأسیس نهادهایی مانند جهاد سازندگی و نهضت سوادآموزی را باید دو اقدام مکمل در استقرار نظام دانست؟

  1. ابتدا نقش دولت دائم را مشخص می‌کنیم: این دولت در چارچوب قانون اساسی تشکیل شد و ادارهٔ امور کشور را از شورای انقلاب تحویل گرفت.

  2. سپس به نیازهای جامعه نگاه می‌کنیم: روستاها به آبادانی و رفع محرومیت نیاز داشتند و بخشی از مردم نیز به آموزش خواندن و نوشتن نیازمند بودند.

  3. نهادهای تخصصی برای پاسخ به این نیازها شکل گرفتند؛ جهاد سازندگی در زمینهٔ عمران روستایی و نهضت سوادآموزی در زمینهٔ کاهش بی‌سوادی فعالیت می‌کرد.

  4. نتیجه می‌گیریم که تشکیل ارکان قانونی و پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه، جایگزین یکدیگر نبودند؛ هر دو به استقرار نظام کمک می‌کردند.

جواب: استقرار نظام دو مسیر مکمل داشت: تعیین قواعد و تشکیل ارکان قانونی حکومت از یک سو، و ایجاد نهادهایی برای پاسخ به نیازهای جامعه از سوی دیگر؛ بنابراین تشکیل دولت دائم، نیاز به نهادهای عمرانی و آموزشی را از بین نمی‌برد.

نکات مهم

  • همه‌پرسی فروردین نوع نظام را مشخص کرد و تدوین قانون اساسی در مجلس خبرگان و تأیید مردمی آن، چارچوب ادارهٔ کشور را فراهم ساخت.
  • پس از استعفای دولت موقت، شورای انقلاب ادارهٔ کشور را بر عهده گرفت؛ سپس دولت دائم تشکیل شد و با تشکیل مجلس خبرگان رهبری، ارکان سیاسی نظام کامل شد.
  • نهادهای انقلابی هم‌زمان با شکل‌گیری ارکان سیاسی، برای پاسخ به نیازهای متنوعی مانند امنیت، آبادانی روستاها، حمایت از محرومان و سوادآموزی پدید آمدند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۴۵ تا ۱۴۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

توطئه‌ها و تلاش‌های دشمنان داخلی و خارجی

در این درس یاد می‌گیری پنج شیوۀ مقابله با جمهوری اسلامی را در روایت کتاب توضیح بدهی و هدف و روش آشوب، ترور، عملیات طبس، کودتا و نفوذ را از یکدیگر تشخیص بدهی.

پیش از شروع

آیا می‌توان بدون حملۀ نظامی آشکار هم یک نظام سیاسی را هدف قرار داد؟ آشوب، ترور، کودتا و نفوذ چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

بله؛ در روایت این بخش از کتاب، مقابله با جمهوری اسلامی فقط به حملۀ نظامی محدود نبود و شکل‌های دیگری هم داشت. برای شناخت تفاوت این روش‌ها، باید ببینیم هرکدام چه چیزی را هدف می‌گرفتند و چگونه اجرا می‌شدند.

آشوب و یکپارچگی کشور

آشوب و یکپارچگی کشور

اگر در یک جمع، افرادی با پیشینه‌های متفاوت کنار هم زندگی کنند، چه چیزی همکاری آن‌ها را ممکن می‌کند؟ اعتماد و همزیستی؛ یعنی تفاوت‌ها مانع زندگی آرام و همکاری نشود.

در روایت کتاب، یکی از شیوه‌های مقابله با جمهوری اسلامی پس از انقلاب، ایجاد آشوب و ناامنی در برخی مناطق، به‌ویژه کردستان، خوزستان، سیستان و ترکمن‌صحرا بود. کتاب این اقدامات را به گروه‌های ضدانقلاب با حمایت دشمنان خارجی نسبت می‌دهد و هدف آن‌ها را تبدیل همزیستی اقوام ایرانی به اختلاف و تفرقه معرفی می‌کند. پس برای فهم این بخش، فقط نام مناطق را حفظ نکن؛ رابطۀ روش و هدف را به خاطر بسپار: ایجاد ناامنی، برای آسیب‌زدن به یکپارچگی کشور.

برای نمونه، در یک مدرسه ممکن است دانش‌آموزان زبان‌های مادری متفاوتی داشته باشند و به‌خوبی همکاری کنند؛ دامن‌زدن به بدبینی میان آن‌ها می‌تواند این همکاری را مختل کند. البته تفاوت قومی یا زبانی، به‌خودی‌خود به معنای اختلاف و ناامنی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵

ترور مسئولان و مردم

ترور مسئولان و مردم

در این بخش، به‌جای ناامن‌کردن یک منطقه، با هدف‌گرفتن جان افراد روبه‌رو هستیم. برای فهم روایت کتاب، دو نکته را جدا کن: «چه گروه‌هایی؟» و «چه قربانیانی؟»

ترتیب گروه‌ها: کتاب ابتدا از گروه فرقان نام می‌برد؛ گروهی که شخصیت‌هایی مانند سپهبد قرنی و آیت‌الله مطهری را ترور کرد. سپس توضیح می‌دهد که پس از دستگیری اعضای فرقان، سازمان مجاهدین خلق ترورها را ادامه داد.

دامنۀ قربانیان: قربانیان فقط چهره‌های حکومتی و سیاسی نبودند؛ مردم عادی نیز در کوچه و بازار هدف قرار گرفتند. در جدول کتاب، انفجار دفتر نخست‌وزیری و کشته‌شدن محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر، نمونه‌ای از ترور مسئولان است.

برای مرتب‌کردن این اطلاعات، مثل وقتی خبرهای روز را دسته‌بندی می‌کنی، دو ستون ذهنی بساز: «عامل اقدام» و «افراد هدف». این کار کمک می‌کند نام گروه‌ها را با نام قربانیان اشتباه نگیری.

پس نکتۀ اصلی: در روایت کتاب، ترورها هم مسئولان و هم مردم عادی را دربر می‌گرفتند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵

عملیات طبس؛ هدف و سرانجام

عملیات طبس؛ هدف و سرانجام

این بار با یک عملیات نظامی مستقیم روبه‌رو هستیم. پس از تسخیر سفارت آمریکا و بازداشت اعضای آن، دولت آمریکا عملیاتی برای خارج‌کردن بازداشت‌شدگان از ایران طراحی کرد. طبق روایت کتاب، نیروهای ویژۀ آمریکایی در 55 اردیبهشت 13591359 در صحرای طبس پیاده شدند؛ قرار بود چند مرکز را در تهران تصرف کنند و بازداشت‌شدگان را از ایران بیرون ببرند.

اما هدف عملیات با نتیجۀ آن یکی نبود. کتاب شکست عملیات را با عنایت خداوند و وقوع توفان شن توضیح می‌دهد: توفان، دید خلبانان را کاهش داد و به سقوط چند بالگرد و کشته‌شدن تعدادی از نیروهای مهاجم انجامید. نیروهای باقی‌مانده نیز گریختند و بخشی از تجهیزات و اسناد را جا گذاشتند.

برای به‌خاطرسپردن این رویداد، سه پرسش را دنبال کن: «چرا آمدند؟ چه اتفاقی افتاد؟ سرانجام چه شد؟» این زنجیره کمک می‌کند هدفِ خارج‌کردن بازداشت‌شدگان را با نتیجۀ شکست و عقب‌نشینی اشتباه نگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۷

کودتا با امکانات نظامی

کودتا با امکانات نظامی

فرق کودتا با عملیات طبس چه بود؟ در طبس، نیروهای آمریکایی مستقیماً وارد ایران شدند؛ اما در طرح کودتا، قرار بود از امکانات نظامی داخل کشور برای سرنگونی حکومت استفاده شود.

طبق روایت کتاب، در تیر ۱۳۵۹ تعدادی از افسران وابسته به حکومت پهلوی و هوادار شاپور بختیار، با نام «سازمان نقاب»، طرح کودتایی تهیه کردند. کتاب، سازمان اطلاعاتی آمریکا، سیا، و حکومت بعثی عراق را پشتیبان این طرح معرفی می‌کند. قرار بود کودتاچیان از امکانات پایگاه هوایی شهید نوژۀ همدان برای بمباران محل سکونت امام خمینی و مراکز مهم پایتخت استفاده کنند. این طرح پیش از اجرا کشف و خنثی شد؛ پس طراحی کودتا را نباید با اجرای موفق آن یکی دانست.

برای فهم تفاوت روش‌ها، در مقیاسی کاملاً متفاوت، تصور کن کسی به‌جای حمله از بیرون یک مجموعه، ابزارهای همان مجموعه را برای تصاحب ادارۀ آن به کار بگیرد.

کتاب همچنین می‌گوید حزب توده، که برای شوروی جاسوسی می‌کرد، در سال ۱۳۶۰ قصد کودتا داشت؛ آن طرح نیز کشف و سران حزب دستگیر شدند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۸

نفوذ فردی و جمعی

نفوذ فردی و جمعی

آیا هر مقابله‌ای با سلاح انجام می‌شود؟ کتاب، نفوذ را روشی خاموش و تدریجی در «جنگ نرم» معرفی می‌کند. در جنگ نرم، به‌جای رویارویی نظامی، فکرها، باورها، عواطف و اراده‌ها هدف قرار می‌گیرند؛ بنابراین ممکن است فرد متوجه تلاش برای اثرگذاری بر خودش نشود.

در روایت کتاب، نفوذ دو شکل دارد:

  • فردی و موردی: تمرکز بر یک شخص است؛ مثلاً با وعدۀ پول یا مقام، یا قانع‌کردن ذهن او، تلاش می‌شود تصمیم‌هایش در جهت خواست طرف مقابل قرار گیرد. اگر آن شخص جایگاه مهمی داشته باشد، اثر تصمیمش گسترده‌تر می‌شود.
  • جمعی و جریانی: شیوۀ فکرکردن و داوری یک گروه یا جامعه هدف است. کتاب، تبلیغات و رسانه‌ها را از ابزارهای مؤثر این روش می‌داند.

برای درک تفاوت، یک مثال فرضی را تصور کن: کسی می‌کوشد با وعدۀ امتیاز، تصمیم نمایندۀ کلاس را تغییر دهد؛ در حالت دیگر، با پیام‌های پی‌درپی می‌کوشد معیار قضاوت کل کلاس را عوض کند. تفاوت اصلی، هدف‌گرفتن یک فرد یا الگوی فکری یک جمع است؛ البته هر اختلاف‌نظر یا پیام رسانه‌ای، به‌خودی‌خود نشانۀ نفوذ نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹

نکات مهم

  • در روایت کتاب، آشوب یکپارچگی و همزیستی اقوام را هدف می‌گرفت و ترورها هم مسئولان و هم مردم عادی را دربرمی‌گرفت.
  • عملیات طبس برای خارج‌کردن بازداشت‌شدگان سفارت طراحی شد و شکست خورد، اما طرح کودتای سازمان نقاب برای سرنگونی نظام بود و پیش از اجرا کشف شد.
  • کتاب نفوذ را روشی خاموش و تدریجی در جنگ نرم می‌داند که در شکل فردی، فکر و ارادۀ یک شخص و در شکل جمعی، شیوۀ اندیشیدن یک گروه یا جامعه را هدف می‌گیرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۴۹ تا ۱۵۰ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تثبیت نظام جمهوری اسلامی ایران

در این درس یاد می‌گیری چگونه عبور از بحران‌های ریاست‌جمهوری، تداوم فعالیت نهادهای قانونی، بازنگری قانون اساسی و انتخاب رهبر جدید در روند تثبیت نظام جمهوری اسلامی ایران نقش داشتند.

پیش از شروع

اگر در میانهٔ جنگ، رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر یک کشور هم‌زمان جان خود را از دست بدهند، چگونه می‌توان از متوقف شدن ادارهٔ کشور جلوگیری کرد؟

پس از شهادت رجایی و باهنر، مجلس با تعیین رئیس موقت هیئت دولت، راه ادامهٔ ادارهٔ کشور را فراهم کرد و سپس انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار شد. در این درس می‌بینی که تصمیم‌های نهادهای قانونی و مشارکت مردم چگونه به تداوم ادارهٔ کشور و تثبیت نظام کمک کرد.

از اختلاف سیاسی تا عزل بنی‌صدر

از اختلاف سیاسی تا عزل بنی‌صدر

آیا برکناری از فرماندهی ارتش و کنار رفتن از ریاست‌جمهوری یک اتفاق بود؟ برای فهم این بخش، باید دو مسئولیت و دو مرحلهٔ جداگانه را دنبال کنیم.

بنی‌صدر پس از انتخاب به ریاست‌جمهوری، با حکم امام خمینی فرماندهی کل قوا و ریاست شورای انقلاب را هم بر عهده گرفت. طبق روایت کتاب، مخالفت او با نخست‌وزیری رجایی، اختلاف‌افکنی میان مسئولان، نزدیکی به سازمان مجاهدین خلق و عملکردش در آغاز جنگ، زمینهٔ برکناری او را فراهم کرد.

مرحلهٔ اول: امام خمینی او را از فرماندهی کل قوا برکنار کردند؛ این اقدام هنوز به معنای عزل از ریاست‌جمهوری نبود.

مرحلهٔ دوم: چند روز بعد، مجلس به عدم کفایت سیاسی او رأی داد؛ یعنی او را برای ادامهٔ مسئولیت ریاست‌جمهوری شایسته ندانست. با تأیید این رأی از سوی امام خمینی، بنی‌صدر در خرداد ۱۳۶۰ از ریاست‌جمهوری نیز عزل شد.

پس هنگام مرور، فقط نپرس «چه کسی برکنار شد؟»؛ بپرس «از کدام مسئولیت و با چه مراحلی؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹

تداوم ادارهٔ کشور در بحران

تداوم ادارهٔ کشور در بحران

کشوری را تصور کن که درگیر جنگ است و ناگهان رئیس‌جمهور و نخست‌وزیرش را از دست می‌دهد. برای جلوگیری از توقف کارها، هم ادارهٔ موقت دولت لازم است و هم انتخاب رئیس‌جمهور بعدی.

پس از عزل بنی‌صدر، محمدعلی رجایی در انتخابات دوم مرداد 13601360 پیروز شد و محمدجواد باهنر را مأمور تشکیل کابینه کرد. اما در هشتم شهریور همان سال، هر دو در انفجار دفتر نخست‌وزیری به شهادت رسیدند.

مجلس شورای اسلامی برای جلوگیری از وقفه در ادارهٔ کشور و جنگ، آیت‌الله مهدوی کنی را به ریاست موقت هیئت دولت برگزید. سپس مردم در انتخابات دهم مهر 13601360، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای را به ریاست‌جمهوری انتخاب کردند. ایشان نیز میرحسین موسوی را برای نخست‌وزیری به مجلس معرفی کرد.

آیت‌الله خامنه‌ای تا سال 13681368، دو دورهٔ پیاپی رئیس‌جمهور بود. طبق روایت کتاب، در این دوره ثبات سیاسی و امنیتی بیشتر شد و ادارهٔ جنگ با توان بیشتری ادامه یافت. پس نکتهٔ اصلی فقط تغییر اشخاص نیست؛ ادامهٔ فعالیت نهادها، مانع توقف ادارهٔ کشور شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹

راهی برای حل اختلاف نهادها

راهی برای حل اختلاف نهادها

تداوم ادارهٔ کشور فقط به انتخاب مسئولان وابسته نبود؛ برای حل اختلاف میان نهادها هم به راهی مشخص نیاز بود. طبق متن درس، برخی اختلاف‌ها میان مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان، در ادارهٔ کشور مشکل ایجاد کرده بود.

برای رسیدگی به این اختلاف‌ها، امام خمینی فرمان تشکیل مجمع تشخیص مصلحت را دادند. این مجمع از مسئولان عالی‌رتبهٔ کشور و صاحب‌نظران برجسته تشکیل شد. پس نکتهٔ اصلی، ارتباط میان یک مشکل و راه‌حل آن است: اختلاف میان دو نهاد، به تشکیل نهادی برای رسیدگی به آن اختلاف‌ها انجامید.

برای نزدیک‌تر شدن موضوع، دو گروه در مدرسه را تصور کن که دربارهٔ اجرای یک برنامه اختلاف دارند و کار متوقف شده است. وجود مرجعی مشخص برای رسیدگی به اختلاف، می‌تواند به پیش رفتن کار کمک کند. در این بخش از درس نیز، تشکیل مجمع راهی برای حل اختلاف نهادی و کمک به ادارهٔ کشور بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹

بازنگری در قانون اساسی

بازنگری در قانون اساسی

گاهی هنگام اجرای یک قانون، نیاز به اصلاح بخش‌هایی از آن روشن می‌شود. در اواخر زندگی امام خمینی، گروهی از نمایندگان مجلس و اعضای شورای عالی قضایی درخواست بازنگری قانون اساسی را مطرح کردند. امام نیز هیئتی را مأمور این کار کردند. پس از درگذشت ایشان، کار هیئت ادامه یافت.

مهم‌ترین تغییر، حذف منصب نخست‌وزیری بود. پیش از بازنگری، رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر دو مقام جداگانه بودند؛ با این اصلاح، ریاست هیئت دولت به رئیس‌جمهور سپرده شد. دقت کن: فقط نام یک مقام عوض نشد، بلکه مسئولیت ادارهٔ دولت جابه‌جا شد.

تغییر دیگر، حذف شرط مرجعیت از شرایط رهبری بود؛ این به معنای کنار گذاشتن همهٔ شرایط رهبری نبود.

در پایان، اصلاحات به رأی مردم گذاشته شد. مردم در همه‌پرسی روز 66 مرداد 13681368 به آن رأی مثبت دادند. پس بازنگری را به صورت یک مسیر به خاطر بسپار: درخواست اصلاح، بررسی هیئت و تأیید مردم در همه‌پرسی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰

انتخاب رهبر پس از رحلت امام

انتخاب رهبر پس از رحلت امام

اگر مسئول اصلی یک مجموعه از دنیا برود، چه چیزی کمک می‌کند کارها متوقف نشود؟ وجود قاعده‌ای روشن برای انتخاب جانشین، مانند مشخص بودن روش انتخاب مدیر جدید یک مدرسه، می‌تواند از بلاتکلیفی جلوگیری کند؛ البته مسئولیت رهبری کشور بسیار گسترده‌تر است.

امام خمینی شامگاه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ درگذشتند. روز بعد، مجلس خبرگان رهبری تشکیل جلسه داد و آیت‌الله سید علی خامنه‌ای را با اکثریت قریب به اتفاق آرا به رهبری انتخاب کرد.

بر اساس روایت کتاب، این انتخاب با توجه به شرایط اصل یکصد و نهم قانون اساسی انجام شد؛ از جمله اجتهاد، عدالت، تقوا، بینش سیاسی و اجتماعی، درایت، تدبیر، شجاعت و توانایی مدیریت.

نکتهٔ اصلی فقط نام جانشین نیست: یک نهاد قانونی، بر پایهٔ شرایط قانونی، مسئول انتخاب رهبر بود. این سازوکار به تداوم رهبری و جلوگیری از بلاتکلیفی در ادارهٔ کشور کمک کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «تثبیت نظام جمهوری اسلامی در این دوره فقط نتیجهٔ جایگزین شدن افراد بود.» با استفاده از دو رویداد درس توضیح بده چرا این برداشت کامل نیست.

  1. ابتدا به واژهٔ «فقط» توجه می‌کنیم؛ باید بررسی کنیم آیا در کنار تغییر افراد، نهادها و روش‌های قانونی نیز نقشی داشتند.

  2. پس از شهادت رجایی و باهنر، مجلس برای جلوگیری از وقفه در ادارهٔ کشور، مهدوی کنی را به ریاست موقت هیئت دولت برگزید؛ سپس مردم رئیس‌جمهور جدید را انتخاب کردند.

  3. تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نیز صرفاً جایگزینی یک فرد نبود، بلکه ایجاد سازوکاری برای رسیدگی به اختلاف مجلس و شورای نگهبان بود.

  4. پس نتیجه می‌گیریم که برای توضیح تثبیت نظام، باید هم تغییر مسئولان و هم تداوم و اصلاح سازوکارهای ادارهٔ کشور را در نظر گرفت.

جواب: تثبیت نظام تنها به انتخاب افراد جدید وابسته نبود؛ ادامهٔ فعالیت نهادهای قانونی، تعیین مسئول موقت، برگزاری انتخابات و ایجاد سازوکار حل اختلاف نیز در آن نقش داشت.

نکات مهم

  • عزل بنی‌صدر در دو مرحله انجام شد: نخست برکناری از فرماندهی کل قوا و سپس عزل از ریاست‌جمهوری با رأی مجلس و تأیید امام خمینی.
  • پس از شهادت رجایی و باهنر، تعیین مسئول موقت دولت و برگزاری انتخابات به تداوم ادارهٔ کشور کمک کرد و تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نیز راهی برای رسیدگی به اختلاف نهادها بود.
  • بازنگری قانون اساسی ساختار دولت و برخی شرایط رهبری را تغییر داد و پس از رحلت امام خمینی، مجلس خبرگان آیت‌الله خامنه‌ای را به رهبری انتخاب کرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۵۰ تا ۱۵۲ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ارتحال امام خمینی (ره) و انتخاب حضرت آیت‌الله خامنه‌ای به رهبری

در این درس یاد می‌گیری روند بازنگری قانون اساسی و انتخاب رهبر پس از درگذشت امام خمینی را توضیح دهی و نقش سوابق حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در انتخاب خبرگان و جایگاه سید احمد خمینی را بشناسی.

پیش از شروع

وقتی بنیان‌گذار جمهوری اسلامی از دنیا رفت و بازنگری قانون اساسی هم هنوز تمام نشده بود، انتخاب رهبر جدید چگونه انجام شد؟

پس از درگذشت امام خمینی، مجلس خبرگان رهبری تشکیل جلسه داد و حضرت آیت‌الله خامنه‌ای را به رهبری انتخاب کرد. روند بازنگری قانون اساسی نیز ادامه یافت و اصلاحات آن بعداً به رأی مردم گذاشته شد.

بازنگری در قانون اساسی

بازنگری در قانون اساسی

اگر بخواهند در یک مجموعه، مسئولیت‌ها را دوباره تقسیم کنند، باید مقررات آن را هم تغییر دهند. بازنگری قانون اساسی نیز به معنای اصلاح بخش‌هایی از قواعد اصلی ادارهٔ کشور است.

در اواخر زندگی امام خمینی، شماری از نمایندگان مجلس و اعضای شورای عالی قضایی درخواست بازنگری کردند. ایشان در 2424 اردیبهشت 13681368 هیئتی را مأمور این کار کردند. هنگام درگذشت امام، کار هیئت هنوز تمام نشده بود، اما پس از آن نیز ادامه یافت.

دو تغییر مهم را به خاطر بسپار:

  • منصب نخست‌وزیری حذف شد و ریاست هیئت دولت به رئیس‌جمهور واگذار شد؛ یعنی مسئولیت هدایت دولت دیگر میان این دو منصب تقسیم نمی‌شد.
  • شرط مرجعیت از شرایط رهبری حذف شد؛ این تغییر به معنای حذف همهٔ شرایط رهبری نبود.

سرانجام، با نظر مساعد رهبر جدید، اصلاحات در 66 مرداد 13681368 به همه‌پرسی گذاشته شد و مردم به آن رأی مثبت دادند. پس مسیر بازنگری سه بخش داشت: آغاز در زمان امام، ادامه پس از درگذشت ایشان و تأیید مردم در همه‌پرسی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰

از ارتحال تا انتخاب رهبر

از ارتحال تا انتخاب رهبر

برای فهم این رویداد، سه اتفاق را به‌ترتیب کنار هم بگذار: درگذشت، اعلام خبر و انتخاب رهبر جدید.

امام خمینی پس از یک دوره بیماری، در شامگاه سیزدهم خرداد سال ۱۳۶۸ درگذشتند. صبح روز بعد، سید احمد خمینی خبر درگذشت ایشان را به مردم ایران و جهان اعلام کرد.

در چهاردهم خرداد، مجلس خبرگان رهبری تشکیل جلسه داد و حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای را با اکثریت قریب به اتفاق آرا به رهبری انتخاب کرد. طبق توضیح کتاب، این انتخاب با توجه به شرایط رهبری در اصل صدونهم قانون اساسی انجام شد؛ شرایطی مانند اجتهاد، عدالت، تقوا، بینش سیاسی و اجتماعی، شجاعت و توانایی مدیریت.

پس هنگام مرور درس، فقط نام رهبر جدید را به خاطر نسپار؛ نهاد انتخاب‌کننده و معیار قانونی انتخاب نیز مهم‌اند. همچنین اعلام خبر درگذشت را با انتخاب رهبر اشتباه نگیر: این دو کار را افراد و نهادهای متفاوتی انجام دادند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰

زمینه‌های انتخاب خبرگان

زمینه‌های انتخاب خبرگان

خبرگان برای انتخاب رهبر، به چه پشتوانه‌ای از تجربه و ویژگی‌های فردی توجه کردند؟ کتاب برای توضیح انتخاب حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، دو بخش از زندگی ایشان را به هم پیوند می‌دهد:

  • پیش از پیروزی انقلاب: ایشان از شاگردان و پیروان امام خمینی بودند و در مبارزه با حکومت پهلوی فعالیت داشتند؛ فعالیت‌هایی که به بازداشت، زندان و تبعید ایشان انجامید.
  • پس از پیروزی انقلاب: در دوران جنگ و بحران‌های داخلی و خارجی، مسئولیت‌های مهمی، از جمله دو دوره ریاست‌جمهوری، بر عهده داشتند. کتاب همچنین از مجروح‌شدن ایشان در حملهٔ تروریستی مجاهدین خلق در تیر 13601360 یاد می‌کند.

نکتهٔ اصلی، ارتباط این سوابق با تصمیم خبرگان است: در روایت کتاب، خبرگان با توجه به ویژگی‌های فردی و تجربه‌های مبارزاتی و مدیریتی، ایشان را شایستهٔ رهبری تشخیص دادند. پس برای توضیح این انتخاب، فقط نام‌بردن از یک مسئولیت کافی نیست؛ باید نشان بدهی مجموعهٔ سوابق و ویژگی‌ها چگونه مبنای داوری خبرگان قرار گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۱

نقش سید احمد خمینی

نقش سید احمد خمینی

برای شناخت نقش سید احمد خمینی، دو جهتِ ارتباط را در نظر بگیر: رساندن پیام‌های امام به دیگران و رساندن اخبار و اطلاعات به امام. مثل وقتی که در یک کار گروهی، یک نفر هم پیام مسئول گروه را منتقل می‌کند و هم گزارش اعضا را به او می‌رساند؛ البته مسئولیت سید احمد خمینی در عرصهٔ سیاسی بود.

پیش از انقلاب، او در دوران تبعید امام، چندین بار به عراق سفر کرد و پیام‌های ایشان را انتقال داد. این فعالیت‌ها زیر نظر ساواک بود و چند بار به بازداشت و زندانی‌شدن او انجامید. او بعدتر همراه امام به پاریس رفت و سپس به ایران بازگشت.

پس از انقلاب، نقش او فقط انتقال پیام نبود؛ اخبار و اطلاعات را به امام می‌رساند و در تصمیم‌گیری‌های مهم سیاسی نیز نقش داشت. پس برای به‌خاطر سپردن جایگاه او، به پیوند میان انتقال پیام، رساندن اطلاعات و نقش‌آفرینی سیاسی توجه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۲

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون بازنگری قانون اساسی پیش از درگذشت امام خمینی آغاز شده بود، پس انتخاب رهبر جدید هم پس از همه‌پرسی اصلاحات انجام شد.» آیا این نتیجه‌گیری با ترتیب رویدادهای کتاب سازگار است؟

  1. ابتدا میان «آغاز بازنگری» و «تأیید اصلاحات در همه‌پرسی» تفاوت می‌گذاریم؛ این دو، یک رویداد نیستند.

  2. طبق کتاب، هنگام درگذشت امام خمینی کار هیئت بازنگری هنوز پایان نیافته بود.

  3. مجلس خبرگان در چهاردهم خرداد ۱۳۶۸ حضرت آیت‌الله خامنه‌ای را به رهبری انتخاب کرد.

  4. همه‌پرسی اصلاحات در ششم مرداد ۱۳۶۸، یعنی پس از انتخاب رهبر جدید، برگزار شد؛ پس نتیجه‌گیری دانش‌آموز درست نیست.

جواب: خیر؛ انتخاب رهبر جدید در چهاردهم خرداد ۱۳۶۸ انجام شد، اما همه‌پرسی اصلاحات قانون اساسی در ششم مرداد همان سال برگزار شد؛ بنابراین، انتخاب رهبر پیش از تأیید مردمی اصلاحات بود.

نکات مهم

  • بازنگری قانون اساسی در زمان حیات امام خمینی آغاز شد و با حذف نخست‌وزیری و شرط مرجعیت رهبری، در همه‌پرسی ششم مرداد ۱۳۶۸ به تأیید مردم رسید.
  • پس از درگذشت امام خمینی در شامگاه سیزدهم خرداد ۱۳۶۸، مجلس خبرگان روز بعد حضرت آیت‌الله خامنه‌ای را با توجه به شرایط قانونی، ویژگی‌ها و سوابق ایشان به رهبری برگزید.
  • سید احمد خمینی پیش از انقلاب در انتقال پیام‌های امام و پس از انقلاب در رساندن اخبار و اطلاعات به ایشان و تصمیم‌گیری‌های مهم سیاسی نقش داشت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱۱ تاریخ دوازدهم · رایگان