درس ۱ · صفحهٔ ۱۴۲ تا ۱۴۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱۱: استقرار و تثبیت نظام جمهوری اسلامی
در این درس یاد میگیری چگونه همهپرسی، تدوین قانون اساسی، تشکیل ارکان قانونی حکومت و تأسیس نهادهای انقلابی به استقرار جمهوری اسلامی انجامید و تغییر مسئولیت ادارهٔ کشور را در این مسیر توضیح بدهی.
پیش از شروع
اگر حکومتی با یک انقلاب کنار برود، آیا از فردای پیروزی، نظام سیاسی جدید آمادهٔ ادارهٔ کشور است؟ چه کارهایی هنوز باید انجام شود؟
پیروزی انقلاب، آغاز ساختن نظام سیاسی جدید بود، نه پایان آن. برای استقرار جمهوری اسلامی، نوع نظام با رأی مردم تعیین شد، قانون اساسی تدوین شد و نهادهای ادارهٔ کشور شکل گرفتند.
تعیین نظام با رأی مردم
تعیین نظام با رأی مردم
پیروزی انقلاب به معنای پایان حکومت پیشین بود؛ اما هنوز باید مشخص میشد چه نوع نظام سیاسی جای آن را میگیرد. دولت موقت به ریاست مهدی بازرگان و شورای انقلاب، در کنار ادارهٔ کشور، پیگیر تعیین نظام جدید شدند.
برای این کار، همهپرسی برگزار شد؛ یعنی مردم مستقیماً دربارهٔ یک موضوع مهم رأی دادند. تفاوتش با انتخاب نماینده همین است: در اینجا مردم کسی را برای تصمیمگیری انتخاب نمیکردند، بلکه خودشان دربارهٔ نوع نظام نظر میدادند.
رأیگیری در روزهای ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ انجام شد. نتیجه در ۱۲ فروردین اعلام شد: بیش از شرکتکنندگان به جمهوری اسلامی رأی مثبت داده بودند. دقت کن که این درصد مربوط به شرکتکنندگان در همهپرسی است، نه تمام جمعیت کشور.
به مناسبت اعلام این نتیجه، ۱۲ فروردین روز جمهوری اسلامی نام گرفت. پس تاریخ برگزاری رأیگیری را با روز اعلام نتیجه یکی ندان!
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۲
از انتخاب خبرگان تا تأیید قانون اساسی
از انتخاب خبرگان تا تأیید قانون اساسی
با انتخاب نوع نظام سیاسی، هنوز یک پرسش مهم باقی بود: کشور با چه قواعدی اداره شود؟ قانون اساسی چارچوب اصلی حکومت و مسئولیتهای نهادهای آن را مشخص میکند. مثل وقتی که اعضای یک گروه، پس از تصمیم برای تشکیل گروه، باید قواعد کار و مسئولیتها را هم روشن کنند؛ البته قانون اساسی در مقیاس یک کشور است.
این مسیر در چند گام پیش رفت:
- مردم، ۷۲ نماینده را برای مجلس خبرگان قانون اساسی انتخاب کردند.
- این مجلس از مرداد ۱۳۵۸ کار تدوین قانون اساسی را آغاز کرد و نمایندگان، متن آن را تدوین و تصویب کردند.
- سپس متن قانون اساسی در آذر ۱۳۵۸ به همهپرسی گذاشته شد و اکثریت مردم آن را تأیید کردند.
پس مردم در دو مرحله نقش داشتند: ابتدا انتخاب نمایندگان تدوینکننده و سپس رأیدادن به متن قانون اساسی. این همهپرسی را با همهپرسی فروردین اشتباه نگیر: آنجا موضوع، نوع نظام بود؛ اینجا، قانون اساسی آن نظام.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳
تغییر مسئول ادارهٔ کشور
تغییر مسئول ادارهٔ کشور
هنگام تدوین قانون اساسی، چه کسی کشور را اداره میکرد؟ دولت موقت به ریاست مهدی بازرگان همراه با شورای انقلاب در ادارهٔ امور نقش داشت؛ اما در همین دوره، رویدادی به تغییر مسئول ادارهٔ کشور انجامید.
در ۱۳ آبان ۱۳۵۸، دانشجویان موسوم به «پیرو خط امام» سفارت آمریکا در تهران را تسخیر کردند. آنان ادامهٔ دخالتهای آمریکا در امور ایران و اجازهٔ ورود محمدرضاشاه به آن کشور را از علتهای اقدام خود اعلام کردند. امام خمینی این اقدام را تأیید کرد و مجلس خبرگان قانون اساسی نیز از آن حمایت کرد.
اما بازرگان و اعضای دولت موقت با این اقدام موافق نبودند و استعفا کردند. پس از استعفای آنان، شورای انقلاب مسئولیت ادارهٔ کشور و ادامهٔ کارهای لازم برای استقرار نظام جدید را بر عهده گرفت.
برای فهم این جابهجایی، به گروهی فکر کن که مسئول اجرایی آن کنار میرود، اما کارهایش نباید متوقف شود؛ مسئولیت به بخش دیگری سپرده میشود. در این مقطع نیز ادارهٔ کشور متوقف نشد و به شورای انقلاب منتقل شد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳
شکلگیری ارکان قانونی حکومت
شکلگیری ارکان قانونی حکومت
قانون اساسی تصویب شده بود؛ حالا باید مسئولان و نهادهای پیشبینیشده در آن انتخاب میشدند. مثل وقتی که مقررات یک انجمن مدرسه مشخص شده، اما هنوز باید اعضا انتخاب شوند و مسئولیتها را تحویل بگیرند.
این مسیر را بهترتیب دنبال کن:
- انتخاب رئیسجمهور: در بهمن ۱۳۵۸، ابوالحسن بنیصدر بهعنوان نخستین رئیسجمهور انتخاب شد.
- انتخاب مجلس: در اسفند همان سال، انتخابات مجلس شورای اسلامی برگزار شد.
- تشکیل دولت دائم: پس از آغاز کار مجلس، محمدعلی رجایی برای نخستوزیری معرفی شد. وزیران پیشنهادی او از مجلس رأی اعتماد گرفتند؛ یعنی مجلس پذیرفت که آنان مسئولیت وزارتخانهها را بر عهده بگیرند. سپس دولت دائم، ادارهٔ کشور را از شورای انقلاب تحویل گرفت.
پس انتخاب رئیسجمهور بهتنهایی به معنای تشکیل دولت دائم نبود؛ مجلس و رأی اعتماد به وزیران هم در این مسیر نقش داشتند.
در ادامه، انتخابات نخستین مجلس خبرگان رهبری در آذر ۱۳۶۱ برگزار شد و با تشکیل آن، ارکان سیاسی پیشبینیشده در قانون اساسی کامل شد. دقت کن: این مجلس با مجلس خبرگان قانون اساسی که کارش تدوین قانون اساسی بود، تفاوت داشت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳
نهادهای تازه برای نیازهای جامعه
نهادهای تازه برای نیازهای جامعه
پس از انقلاب، فقط تعیین مسئولان و تشکیل ارکان قانونی حکومت مطرح نبود؛ جامعه به امنیت، آبادانی، کمک به محرومان و آموزش هم نیاز داشت. به همین دلیل، همزمان با شکلگیری ارکان سیاسی، نهادهای انقلابی نیز تأسیس شدند.
برای بهخاطر سپردن کار این نهادها، هرکدام را کنار نیاز مربوط به آن قرار بده:
- کمیتهٔ انقلاب اسلامی: حفظ نظم و امنیت و دستگیری سران حکومت پهلوی که مرتکب جنایت شده بودند.
- سپاه پاسداران انقلاب اسلامی: پاسداری از آرمانها و دستاوردهای انقلاب.
- جهاد سازندگی: عمران و آبادانی و رفع محرومیت از روستاها.
- کمیتهٔ امداد امامخمینی: حمایت از محرومان و مستضعفان.
- نهضت سوادآموزی: گسترش سوادآموزی و کاهش بیسوادی.
- دادگاهها و دادسراهای انقلاب اسلامی: رسیدگی به پروندهٔ مقامات و مأموران حکومت پیشین.
بنیاد شهید، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و بسیج مستضعفان نیز در همین دوره پدید آمدند. مثلاً نیاز یک روستا به آبادانی با نیاز بزرگسالان آن به یادگیری خواندن و نوشتن یکسان نبود؛ جهاد سازندگی و نهضت سوادآموزی مأموریتهای متفاوتی داشتند. پس این نهادها را نباید فقط امنیتی دانست؛ فعالیت آنها حوزههای گوناگون زندگی جامعه را دربرمیگرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۴
مثال حلشده
چرا تشکیل دولت دائم و تأسیس نهادهایی مانند جهاد سازندگی و نهضت سوادآموزی را باید دو اقدام مکمل در استقرار نظام دانست؟
ابتدا نقش دولت دائم را مشخص میکنیم: این دولت در چارچوب قانون اساسی تشکیل شد و ادارهٔ امور کشور را از شورای انقلاب تحویل گرفت.
سپس به نیازهای جامعه نگاه میکنیم: روستاها به آبادانی و رفع محرومیت نیاز داشتند و بخشی از مردم نیز به آموزش خواندن و نوشتن نیازمند بودند.
نهادهای تخصصی برای پاسخ به این نیازها شکل گرفتند؛ جهاد سازندگی در زمینهٔ عمران روستایی و نهضت سوادآموزی در زمینهٔ کاهش بیسوادی فعالیت میکرد.
نتیجه میگیریم که تشکیل ارکان قانونی و پاسخگویی به نیازهای جامعه، جایگزین یکدیگر نبودند؛ هر دو به استقرار نظام کمک میکردند.
نکات مهم
- همهپرسی فروردین نوع نظام را مشخص کرد و تدوین قانون اساسی در مجلس خبرگان و تأیید مردمی آن، چارچوب ادارهٔ کشور را فراهم ساخت.
- پس از استعفای دولت موقت، شورای انقلاب ادارهٔ کشور را بر عهده گرفت؛ سپس دولت دائم تشکیل شد و با تشکیل مجلس خبرگان رهبری، ارکان سیاسی نظام کامل شد.
- نهادهای انقلابی همزمان با شکلگیری ارکان سیاسی، برای پاسخ به نیازهای متنوعی مانند امنیت، آبادانی روستاها، حمایت از محرومان و سوادآموزی پدید آمدند.