۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۴ شیمی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«شیمی، راهی به‌سوی آینده‌ای روشن‌تر»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • شیمی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۹۱ تا ۱۲۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۹۱ تا ۱۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

به دنبال هوای پاک

در این درس یاد می‌گیری … چگونه شناسایی آلاینده‌ها، شناخت انرژی فعال‌سازی و استفاده از کاتالیزگر به کاهش آلودگی هوا کمک می‌کند و تولید تعادلی آمونیاک چه نقشی در تأمین غذای ما دارد.

پیش از شروع

اگر سوختن گاز شهری انرژی آزاد می‌کند، چرا برای روشن کردن اجاق هنوز به جرقه نیاز داریم؟

آزاد شدن انرژی در یک واکنش به این معنا نیست که واکنش خودبه‌خود آغاز می‌شود؛ ابتدا باید از یک سد انرژی عبور کرد. شناخت همین سد به شیمی‌دان‌ها کمک می‌کند واکنش‌های حذف آلاینده‌های خودرو را سریع‌تر کنند.

ردّ آلاینده‌ها در نور

ردّ آلاینده‌ها در نور

اگر آلاینده‌ای بی‌رنگ باشد، چطور می‌توان حضورش را تشخیص داد؟ چشم ما فقط نور مرئی را می‌بیند، اما ابزارهای شیمیایی می‌توانند از پرتوهای دیگری مثل فروسرخ هم کمک بگیرند.

وقتی پرتو به یک نمونه می‌تابد، نمونه ممکن است بخشی از آن را جذب کند و بقیه را عبور دهد یا بازتاب کند. با بررسی پرتوهای جذب‌شده، سرنخ‌هایی از ساختار ماده به دست می‌آوریم؛ این کار پایهٔ طیف‌سنجی است.

در طیف‌سنجی فروسرخ، گروه‌های عاملی مختلف به‌دلیل تفاوت در نوع و شمار اتم‌هایشان، گستره‌های مشخص و متفاوتی از پرتوها را جذب می‌کنند. پس الگوی جذب به ما کمک می‌کند گروه‌های عاملی یک ماده را تشخیص دهیم؛ تقریباً مثل سرنخی که از یک اثر انگشت می‌گیریم.

کاربرد این روش فقط شناسایی گروه‌های عاملی نیست؛ از آن برای شناسایی برخی آلاینده‌های هوا، مانند کربن مونوکسید با فرمول CO\mathrm{CO}، هم استفاده می‌شود. بنابراین بی‌رنگ بودن، به معنی شناسایی‌ناپذیر بودن نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

سد انرژی و آغاز واکنش

سد انرژی و آغاز واکنش

اگر سوختن گاز شهری انرژی آزاد می‌کند، چرا اجاق با باز کردن شیر گاز روشن نمی‌شود؟ چون آزاد شدن انرژی در واکنش، با انرژی لازم برای آغاز آن فرق دارد.

توپی را پایین یک تپه تصور کن: برای رسیدن به سرازیریِ سمت دیگر، اول باید آن را تا بالای تپه برسانی. واکنش‌دهنده‌ها هم برای تبدیل شدن به فراورده‌ها باید از یک «سد انرژی» بگذرند. انرژی لازم برای آغاز واکنش را انرژی فعال‌سازی می‌نامیم و با EaE_\mathrm{a} نشان می‌دهیم.

هم واکنش گرماده و هم واکنش گرماگیر به این انرژی اولیه نیاز دارند. در اجاق، جرقه انرژی لازم برای آغاز سوختن را فراهم می‌کند؛ سپس خود واکنش گرما آزاد می‌کند. پس گرماده بودن به معنی آغاز خودبه‌خودی و سریع نیست.

با افزایش دما، شمار بیشتری از ذره‌ها انرژی کافی برای عبور از سد پیدا می‌کنند؛ بنابراین سرعت واکنش افزایش می‌یابد. دقت کن: گرم کردن، انرژی ذره‌ها را افزایش می‌دهد؛ نه اینکه خودِ سد انرژی را پایین بیاورد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

کاتالیزگر؛ مسیری آسان‌تر

کاتالیزگر؛ مسیری آسان‌تر

فرض کن برای رسیدن به روستایی باید از گردنه‌ای بلند بگذری. اگر تونلی در کوه بسازند، بدون بالا رفتن تا قله به همان مقصد می‌رسی. کاتالیزگر هم مسیر دیگری برای واکنش فراهم می‌کند که انرژی فعال‌سازی کمتری دارد. در دمای یکسان، ذره‌های بیشتری می‌توانند از این سد کوتاه‌تر عبور کنند؛ پس سرعت واکنش بیشتر می‌شود.

اما یک تفاوت مهم را به خاطر بسپار: گرم کردن، انرژی ذره‌ها را افزایش می‌دهد؛ کاتالیزگر، سد انرژی مسیر را پایین می‌آورد.

در مسیر تازه، انرژی آغاز و پایان واکنش عوض نمی‌شود؛ بنابراین آنتالپی واکنش، ΔH\Delta H، ثابت می‌ماند. کاتالیزگر واکنش گرماده را «گرماده‌تر» نمی‌کند؛ فقط رسیدن به فراورده‌ها را سریع‌تر می‌کند.

کاتالیزگر در مراحل واکنش شرکت می‌کند، اما در پایان دوباره به دست می‌آید و مصرف خالص نمی‌شود. پس باقی ماندن آن به معنی شرکت نکردنش در واکنش نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

از اگزوز تا هوای پاک‌تر

از اگزوز تا هوای پاک‌تر

گازهای خروجی موتور خیلی زود وارد هوا می‌شوند؛ پس برای کاهش آلاینده‌ها باید واکنش‌های پاک‌سازی سریع باشند. مبدل کاتالیستی در مسیر خروج این گازها قرار می‌گیرد و با کاهش انرژی فعال‌سازی، تبدیل آلاینده‌ها به مواد کم‌زیان‌تر را سرعت می‌دهد.

در این مبدل، کربن مونوکسید به کربن دی‌اکسید و هیدروکربن‌ها به کربن دی‌اکسید و آب تبدیل می‌شوند؛ نیتروژن مونوکسید نیز می‌تواند به نیتروژن و اکسیژن تبدیل شود. البته «کم‌زیان‌تر» به معنای «کاملاً بی‌ضرر» نیست؛ کربن دی‌اکسید همچنان در گرمایش زمین نقش دارد.

روی پایهٔ سرامیکی مبدل، فلزهایی مانند پلاتین، پالادیم و رودیم نشانده می‌شوند. نوع کاتالیزگر مهم است، چون هر کاتالیزگر فقط به شمار محدودی از واکنش‌ها سرعت می‌دهد.

دما هم مهم است: هنگام روشن‌کردن خودرو در یک صبح سرد، مبدل هنوز به دمای مناسب نرسیده و آلاینده‌های بیشتری خارج می‌شوند. پس کاتالیزگر نیاز به دمای مناسب را از بین نمی‌برد؛ فقط انجام واکنش را آسان‌تر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱

آمونیاک؛ از هوا تا کشاورزی

آمونیاک؛ از هوا تا کشاورزی

تصور کن گیاهی در میان هوایی سرشار از نیتروژن رشد می‌کند، اما نمی‌تواند نیتروژن مورد نیازش را مستقیماً از گاز هوا بگیرد! برای تغذیهٔ گیاه باید این عنصر در ترکیب‌های قابل استفاده، مانند آمونیاک یا اوره، در اختیارش قرار بگیرد. به همین دلیل، تولید آمونیاک به افزایش بهره‌وری کشاورزی کمک می‌کند.

آمونیاک از واکنش نیتروژن و هیدروژن تولید می‌شود:

N2(g)+3H2(g)⇌2NH3(g)\mathrm{N_2(g)+3H_2(g)\rightleftharpoons 2NH_3(g)}

پیکان دوطرفه یعنی واکنش برگشت‌پذیر است؛ آمونیاک نیز می‌تواند به نیتروژن و هیدروژن تبدیل شود. در تعادل، هر دو جهت واکنش ادامه دارند، اما سرعتشان برابر است؛ بنابراین غلظت مواد ثابت می‌ماند، نه اینکه الزاماً با هم برابر باشد.

برای این واکنش، عبارت ثابت تعادل چنین است:

K=[NH3]2[N2][H2]3K=\dfrac{[\mathrm{NH_3}]^2}{[\mathrm{N_2}][\mathrm{H_2}]^3}

کروشه‌ها نشان‌دهندهٔ غلظت تعادلی‌اند. غلظت فراورده در صورت و غلظت واکنش‌دهنده‌ها در مخرج قرار می‌گیرد؛ توان هر غلظت نیز ضریب همان ماده در معادلهٔ موازنه‌شده است. در دمای معین، مقدار ثابت تعادل ثابت است؛ این عبارت رابطهٔ میان غلظت‌های تعادلی را نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

مثال حل‌شده

در یک نمودار فرضی انرژی ـ پیشرفت واکنش، انرژی واکنش‌دهنده‌ها 80 kJ80\,\mathrm{kJ}، انرژی فراورده‌ها 30 kJ30\,\mathrm{kJ} و انرژی قلهٔ مسیر بدون کاتالیزگر 140 kJ140\,\mathrm{kJ} است. با افزودن کاتالیزگر، انرژی قله به 110 kJ110\,\mathrm{kJ} می‌رسد. انرژی فعال‌سازی هر مسیر و آنتالپی واکنش را تعیین کن و بگو واکنش گرماده است یا گرماگیر.

  1. ابتدا مبدأ هر اختلاف انرژی را مشخص می‌کنیم: انرژی فعال‌سازی اختلاف انرژی قله با واکنش‌دهنده‌هاست، اما آنتالپی واکنش اختلاف انرژی فراورده‌ها با واکنش‌دهنده‌هاست.

  2. برای مسیر بدون کاتالیزگر داریم: Ea=140−80=60 kJE_{\mathrm{a}}=140-80=60\,\mathrm{kJ}.

  3. برای مسیر دارای کاتالیزگر داریم: Ea,cat=110−80=30 kJE_{\mathrm{a,cat}}=110-80=30\,\mathrm{kJ}؛ پس سد انرژی کوتاه‌تر شده است.

  4. آنتالپی واکنش را از ابتدا و انتهای مسیر به دست می‌آوریم: ΔH=30−80=−50 kJ\Delta H=30-80=-50\,\mathrm{kJ}. منفی بودن آن نشان می‌دهد واکنش گرماده است.

  5. کاتالیزگر انرژی واکنش‌دهنده‌ها و فراورده‌ها را تغییر نداده است؛ بنابراین با وجود کاهش انرژی فعال‌سازی، آنتالپی واکنش در هر دو مسیر یکسان می‌ماند.

جواب: انرژی فعال‌سازی بدون کاتالیزگر 60 kJ60\,\mathrm{kJ} و با کاتالیزگر 30 kJ30\,\mathrm{kJ} است؛ آنتالپی واکنش در هر دو مسیر ΔH=−50 kJ\Delta H=-50\,\mathrm{kJ} است و واکنش گرماده است.

نکات مهم

  • از برهم‌کنش ماده با پرتوها می‌توان برای شناسایی مواد بهره گرفت و طیف‌سنجی فروسرخ به تشخیص گروه‌های عاملی و برخی آلاینده‌ها کمک می‌کند.
  • واکنش برای آغاز به انرژی فعال‌سازی نیاز دارد؛ کاتالیزگر این سد را کاهش می‌دهد، نه آنتالپی واکنش را، و همین ویژگی در مبدل کاتالیستی کاربرد دارد.
  • آمونیاک به تأمین نیتروژن مورد نیاز گیاهان کمک می‌کند و تولید آن از نیتروژن و هیدروژن واکنشی برگشت‌پذیر است که می‌تواند به تعادل برسد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۱۱ تا ۱۱۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ارزش فناوری‌های شیمیایی

در این درس یاد می‌گیری … توضیح بدهی فناوری‌های شیمیایی چگونه با فراوری، خالص‌سازی و سنتز مواد ارزش ایجاد می‌کنند و شناخت گروه‌های عاملی چه نقشی در ساخت مواد آلی جدید دارد.

پیش از شروع

چطور ممکن است از یک مادهٔ اولیه، هم پلیمرِ لولهٔ آب بسازند و هم پلیمرِ طناب کوهنوردی، اما ارزش این دو فراورده بسیار متفاوت باشد؟

ارزش یک فراورده فقط به مادهٔ اولیهٔ آن وابسته نیست؛ دانش و فناوریِ ساخت هم نقش مهمی دارند. فناوری‌های شیمیایی می‌توانند از یک مادهٔ اولیه، فراورده‌هایی با ویژگی‌ها، کاربردها و ارزش اقتصادی متفاوت بسازند.

از مادهٔ خام تا ارزش بیشتر

از مادهٔ خام تا ارزش بیشتر

اگر کشوری معدن مس داشته باشد، آیا تنها راه درآمدش فروش سنگ معدن است؟ نه؛ می‌تواند با کمک دانش و فناوری، مس را از سنگ معدن استخراج کند و فراورده‌ای باارزش‌تر بفروشد.

خام‌فروشی یعنی منابع را کم‌وبیش بدون فراوری و همان‌طور که از طبیعت به دست می‌آیند، بفروشیم. در مقابل، فراوری یعنی روی مادهٔ اولیه کار کنیم و آن را به فراورده‌ای دیگر تبدیل کنیم. مثلاً به‌جای فروش نفت خام، می‌توان از آن فراورده‌هایی مانند بنزین و مواد اولیهٔ صنایع پتروشیمی تولید کرد.

حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: مادهٔ اولیهٔ مشترک الزاماً به فراورده‌هایی با ارزش یکسان نمی‌انجامد. فناوری تولید پلیمرِ لولهٔ آب با فناوری تولید پلیمرِ بسیار مقاومِ طناب کوهنوردی متفاوت است؛ کاربرد و ارزش این فراورده‌ها هم متفاوت می‌شود.

پس ارزش اقتصادی فقط به داشتن منابع نیست؛ توانایی تبدیل آن‌ها به فراورده‌های کاربردی هم اهمیت دارد. البته قیمت فروش بیشتر را نباید با سود خالص یکی دانست؛ فراوری نیز هزینه دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

خلوص هم ارزش دارد

خلوص هم ارزش دارد

فرض کن دو نمونهٔ مس با جرم یکسان برای فروش داریم. آیا فقط چون هر دو «مس» نامیده می‌شوند، باید قیمت یکسانی داشته باشند؟ نه؛ مقدار ناخالصی آن‌ها هم مهم است.

درصد خلوص نشان می‌دهد چه سهمی از جرم نمونه، مادهٔ موردنظر است. هرچه این درصد بیشتر باشد، سهم ناخالصی‌ها کمتر است. برای نمونه، مس با خلوص 99.9%99.9\% نسبت به مس با خلوص 96%96\% ناخالصی کمتری دارد و طبق نمونهٔ کتاب، قیمت آن به‌طور چشمگیری بیشتر است.

پس ارزش‌آفرینی فقط ساختن ماده‌ای تازه نیست؛ گاهی جدا کردن ناخالصی‌ها از همان ماده، ارزش آن را بیشتر می‌کند. البته رسیدن به خلوص بالاتر به دانش، تجهیزات و روش‌های مناسب نیاز دارد. به همین دلیل، فناوری‌های جداسازی و خالص‌سازی هم ارزشمند و پرکاربردند و هم می‌توانند زمینهٔ اشتغال و درآمد را فراهم کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

فناوری؛ دانش در عمل

فناوری؛ دانش در عمل

دانستن اینکه مواد چه ویژگی‌هایی دارند، «دانش» است؛ اما چگونه از این دانسته‌ها برای حل یک مشکل استفاده کنیم؟ اینجا فناوری وارد می‌شود: به‌کارگیری دانش برای رسیدن به هدفی مشخص در زندگی یا صنعت.

مثلاً شناخت الکتریسیته و مغناطیس به‌تنهایی تلفن همراه نمی‌سازد؛ طراحی و ساخت وسیله‌ای که مشکل ارتباط از راه دور را حل کند، کاربرد فناورانهٔ این دانش است.

در شیمی هم فناوری فقط ساخت یک مادهٔ تازه نیست. شیمی‌دان‌ها می‌توانند:

  • ماده‌ای جدید با کاربرد مشخص بسازند؛
  • برای تولید ماده‌ای شناخته‌شده، روشی آسان‌تر و اقتصادی‌تر ارائه کنند؛
  • دستگاهی برای شناسایی دقیق ساختار مواد طراحی کنند و بسازند.

پس اگر مادهٔ تولیدشده عوض نشود، باز هم ممکن است فناوری پیشرفت کرده باشد؛ کافی است روش تولید بهبود یابد یا ابزار بهتری برای شناخت ماده ساخته شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

گروه عاملی؛ کلید ساخت ماده

گروه عاملی؛ کلید ساخت ماده

بوی یک خوشبوکننده را تصور کن؛ شیمی‌دان برای ساخت مادهٔ خوشبو، مواد را تصادفی با هم مخلوط نمی‌کند! او ابتدا ساختار مادهٔ موردنظر و راه رسیدن به آن را بررسی می‌کند.

گروه عاملی بخشی از ساختار یک مادهٔ آلی است که در تعیین خواص و رفتار شیمیایی آن نقش دارد. پس برای ساخت ماده‌ای تازه، می‌توان ساختار مولکول را تغییر داد؛ مثلاً گروه عاملی تازه‌ای ایجاد کرد یا یک گروه عاملی را به گروهی دیگر تبدیل کرد.

برای نمونه، از شیمی سال قبل می‌دانی که با واکنش یک اسید آلی و یک الکل در شرایط مناسب می‌توان استر ساخت؛ برخی استرها در تولید خوشبوکننده‌ها کاربرد دارند. فقط انتخاب مواد اولیه کافی نیست؛ شرایط انجام واکنش هم اهمیت دارد.

این ساختنِ هدفمندِ ماده از مواد ساده‌تر را سنتز می‌نامیم. بنابراین شناخت گروه‌های عاملی به شیمی‌دان کمک می‌کند مواد اولیه و شرایط واکنش را برای رسیدن به ماده‌ای با کاربرد معین انتخاب کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳

مثال حل‌شده

طبق قیمت‌های تقریبی داده‌شده در درس، هر تن اتن 800 دلار800\ \text{دلار}، پلیمرِ مورد استفاده در لوله 1100 دلار1100\ \text{دلار} و دینیما 25000 دلار25000\ \text{دلار} ارزش دارد. برای مقایسه‌ای ساده، فرض کن برای تولید هر تن از هر پلیمر، یک تن اتن مصرف می‌شود. اختلاف ارزش فروش فراورده و اتن اولیه را در هر مسیر حساب کن و بگو این اختلاف برای دینیما چقدر بیشتر است. آیا می‌توان این مبلغ را سود خالص دانست؟

  1. معیار مقایسه را مشخص می‌کنیم: اختلاف ارزش=ارزش فروش فراورده−ارزش اتن اولیه\text{اختلاف ارزش}=\text{ارزش فروش فراورده}-\text{ارزش اتن اولیه}.

  2. برای پلیمر لوله داریم: 1100−800=300 دلار1100-800=300\ \text{دلار}.

  3. برای دینیما داریم: 25000−800=24200 دلار25000-800=24200\ \text{دلار}؛ این مقدار با تقریب درشت، همان حدود 24000 دلار24000\ \text{دلار} مطرح‌شده در درس است.

  4. دو مسیر را مقایسه می‌کنیم: 24200−300=23900 دلار24200-300=23900\ \text{دلار}؛ پس فناوری تولید دینیما امکان ایجاد ارزش بسیار بیشتری را فراهم می‌کند.

  5. این اختلاف را سود خالص نمی‌نامیم؛ چون هزینه‌های دیگر مانند انرژی، تجهیزات، نیروی کار و جداسازی را از آن کم نکرده‌ایم.

جواب: اختلاف ارزش فروش فراورده و اتن اولیه برای پلیمر لوله 300 دلار300\ \text{دلار} و برای دینیما 24200 دلار24200\ \text{دلار} است؛ بنابراین این اختلاف برای دینیما 23900 دلار23900\ \text{دلار} بیشتر است، اما این اعداد سود خالص نیستند.

نکات مهم

  • فراوری مواد خام به کمک فناوری‌های شیمیایی می‌تواند به‌جای خام‌فروشی، فراورده‌های باارزش‌تری ایجاد کند.
  • خالص‌سازی مواد نیز ارزش‌آفرین است و فناوری شیمیایی، ساخت مواد، بهبود روش تولید و طراحی ابزار شناسایی را در بر می‌گیرد.
  • در سنتز مواد آلی، شناخت گروه‌های عاملی و شرایط واکنش به شیمی‌دان کمک می‌کند ماده‌ای با کاربرد معین بسازد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۱۳ تا ۱۲۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گروه عاملی، کلید سنتز مولکول‌های آلی

در این درس یاد می‌گیری چگونه با شناخت گروه‌های عاملی، مسیر ساخت و بازیافت پلی‌اتیلن ترفتالات و تولید متانول را توضیح بدهی و این مسیرها را از دید اکسایش‌ـ‌کاهش و شیمی سبز بررسی کنی.

پیش از شروع

چطور می‌شود از مواد نفتی یک بطری آب ساخت و بعد، از بطری دورریخته‌شده دوباره مواد اولیهٔ ارزشمند به دست آورد؟

راز این مسیر در شناخت گروه‌های عاملی و تغییر دادن آن‌هاست. شیمی‌دان‌ها ابتدا مواد مناسب را به مونومرهای سازندهٔ بطری تبدیل می‌کنند؛ سپس می‌توانند با بازیافت شیمیایی، پسماند بطری را به مواد قابل استفاده برگردانند.

گروه عاملی؛ راهنمای سنتز

گروه عاملی؛ راهنمای سنتز

از مواد نفتی چطور می‌توان به موادی رسید که برای ساخت بطری به کار می‌روند؟ نقطهٔ شروع، شناخت ساختار مولکول‌هاست؛ به‌ویژه گروه‌های عاملی که در خواص و واکنش‌های مواد آلی نقش تعیین‌کننده دارند.

سنتز، ساختن هدفمند یک ماده از مواد ساده‌تر است. شیمی‌دان ابتدا مادهٔ هدف را مشخص می‌کند، سپس می‌پرسد: «کدام مواد اولیه را انتخاب کنم و چه تغییری در گروه‌های عاملی آن‌ها بدهم؟» مثلاً برای ساخت یک استر، می‌توان یک اسید آلی و یک الکل مناسب را در شرایط لازم با هم واکنش داد. پس انتخاب مواد اولیه تصادفی نیست؛ به ساختار محصول مورد نظر بستگی دارد.

اما رسیدن به محصول، پایان کار نیست! مانند انتخاب روش پخت یک غذا، مقدار محصول، هزینهٔ مواد و انرژی و میزان دورریز هم مهم‌اند. از میان مسیرهای ممکن، مسیری مطلوب‌تر است که بازده بیشتر، هزینهٔ مناسب‌تر و آسیب محیط‌زیستی کمتری داشته باشد. بنابراین «قابل انجام بودن» یک واکنش، به‌تنهایی آن را بهترین گزینهٔ صنعتی نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳

از دو مونومر تا بطری آب

از دو مونومر تا بطری آب

بطری آب را در ذهن بیاور؛ مادهٔ سازندهٔ بیشتر این بطری‌ها پلی‌اتیلن ترفتالات یا PET\mathrm{PET} است. این پلیمر از کنار هم قرار گرفتن و واکنش دو نوع مولکول کوچک، یعنی مونومرها، ساخته می‌شود:

  • اتیلن گلیکول با ساختار HO−CH2−CH2−OH\mathrm{HO{-}CH_2{-}CH_2{-}OH}، یک الکل دوعاملی است؛ یعنی دو گروه هیدروکسیل دارد.
  • ترفتالیک اسید با ساختار HOOC−C6H4−COOH\mathrm{HOOC{-}C_6H_4{-}COOH}، یک اسید دوعاملی است؛ یعنی دو گروه کربوکسیل دارد که در دو سمت مقابل حلقهٔ بنزنی قرار گرفته‌اند.

در شرایط مناسب، گروه‌های الکلی و اسیدی واکنش می‌دهند و پیوندهای استری ایجاد می‌کنند. چون هر مونومر دو گروه واکنش‌پذیر دارد، اتصال می‌تواند از دو طرف ادامه پیدا کند و زنجیری بلند بسازد؛ شبیه قطعه‌هایی که از هر دو سر به هم وصل می‌شوند. وجود پیوندهای استریِ تکرارشونده، این پلیمر را در دستهٔ پلی‌استرها قرار می‌دهد.

اما ساخت پلیمر با ساخت بطری یکی نیست! ابتدا پلیمر تهیه می‌شود؛ سپس آن را همراه افزودنی‌ها در قالب‌های ویژه به شکل بطری درمی‌آورند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶

تهیهٔ مونومرها با اکسایش

تهیهٔ مونومرها با اکسایش

برای ساخت بطری، دو مونومر لازم داریم؛ اما آن‌ها را نمی‌توان مستقیم از نفت خام جدا کرد. باید مواد اولیهٔ مناسب را با تغییر گروه‌های عاملی به مونومر تبدیل کنیم.

مسیر اول: پارازایلن به ترفتالیک اسید
دو گروه −CH3\mathrm{-CH_3} پارازایلن به دو گروه −COOH\mathrm{-COOH} تبدیل می‌شوند. این تغییر، اکسایش است؛ پس به اکسنده نیاز داریم. محلول غلیظ پتاسیم پرمنگنات همراه با گرم‌کردن می‌تواند این تبدیل را انجام دهد، ولی مسیر آسان و کاملاً مطلوبی نیست. استفاده از اکسیژن هوا و کاتالیزگرهای مناسب، راه دیگری برای بهبود فرایند است.

مسیر دوم: اتن به اتیلن گلیکول
اتن با محلول آبی و رقیق پتاسیم پرمنگنات، در شرایط مناسب، اکسایش می‌یابد و به الکل دوعاملی تبدیل می‌شود:

H2C=CH2→اکسندهHO−CH2−CH2−OH\mathrm{H_2C{=}CH_2 \xrightarrow{\text{اکسنده}} HO{-}CH_2{-}CH_2{-}OH}

مثل پخت غذا که فقط انتخاب مواد کافی نیست، در سنتز هم غلظت، دما و کاتالیزگر اهمیت دارند. بنابراین نباید شرایط دو مسیر را یکسان فرض کنیم؛ انتخاب شرایط مناسب می‌تواند به بازده بهتر و کاهش آسیب محیط‌زیستی کمک کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸

دو راه برای بازیافت بطری

دو راه برای بازیافت بطری

بطری خالی آب را تصور کن: آیا برای استفادهٔ دوباره از آن، حتماً باید مولکول‌های پلیمر را تغییر بدهیم؟ نه؛ بازیافت دو مسیر متفاوت دارد.

در بازیافت فیزیکی، پلاستیک‌ها را جداگانه جمع‌آوری و تمیز می‌کنند؛ سپس می‌توان آنها را ذوب و دوباره قالب‌گیری کرد، یا به تکه‌های کوچکِ «پَرک» تبدیل کرد و در تولید وسایل دیگر به کار برد. در این مسیر، هدف تغییر شکل و آماده‌سازی پلاستیک برای مصرف دوباره است، نه تبدیل مولکول‌های پلیمر به مواد اولیه.

در بازیافت شیمیایی، خودِ مولکول‌های پلیمر در واکنش شرکت می‌کنند و به مونومرها یا مواد اولیهٔ مفید تبدیل می‌شوند. برای نمونه، پلی‌اتیلن ترفتالات یا PET\mathrm{PET} در شرایط مناسب با متانول واکنش می‌دهد و موادی می‌سازد که می‌توان از آنها دوباره برای تولید پلیمر استفاده کرد؛ پس این مسیر فقط خرد کردن بطری نیست!

فرق کلیدی: تغییر شکل پلاستیک را از تغییر شیمیایی مولکول‌های آن جدا کن. مسیر شیمیایی به فناوری پیشرفته‌تری نیاز دارد؛ بنابراین انتخاب روش بازیافت به امکانات و فناوری موجود هم بستگی دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰

متانول و مسیر سبزتر تولید

متانول و مسیر سبزتر تولید

متانول، با فرمول CH3OH\mathrm{CH_3OH}، در بازیافت شیمیایی بطری کاربرد دارد؛ اما چگونه آن را در مقیاس صنعتی تهیه می‌کنند؟ مسیر کتاب دو مرحله دارد:

گام نخست: تهیهٔ گازهای اولیه. متان را با بخار آب در حضور کاتالیزگر واکنش می‌دهند:

CH4(g)+H2O(g)→کاتالیزگرCO(g)+3H2(g)\mathrm{CH_4(g)+H_2O(g)\xrightarrow{\text{کاتالیزگر}}CO(g)+3H_2(g)}

گام دوم: ساخت متانول. کربن مونوکسید و هیدروژن در دما و فشار مناسب و در حضور کاتالیزگر واکنش می‌دهند:

CO(g)+2H2(g)→دما و فشار مناسبکاتالیزگرCH3OH(l)\mathrm{CO(g)+2H_2(g)\xrightarrow[\text{دما و فشار مناسب}]{\text{کاتالیزگر}}CH_3OH(l)}

متان ارزان و در دسترس است، اما واکنش‌پذیری کمی دارد؛ پس تبدیل مستقیم آن به متانول آسان نیست و همچنان موضوع پژوهش است.

مسیر سبزتر را چگونه بشناسیم؟ مثل تهیهٔ غذاست: فقط مقدار غذای نهایی مهم نیست؛ مقدار دورریز و انرژی مصرفی هم اهمیت دارد. در سنتز نیز می‌خواهیم مراحل کمتر، شرایط آسان‌تر و پسماند و مواد سمی کمتری داشته باشیم. از دیدگاه صرفهٔ اتمی، مسیری بهتر است که سهم بیشتری از اتم‌های واکنش‌دهنده‌ها به فراورده‌های سودمند برسد؛ نه اینکه صرفاً فراورده‌های کمتری تولید کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰

مثال حل‌شده

در تبدیل پارازایلن به ترفتالیک اسید، هر گروه −CH3\mathrm{-CH_3} به −COOH\mathrm{-COOH} تبدیل می‌شود و یون پرمنگنات نیز به MnO2\mathrm{MnO_2} تبدیل می‌شود. عدد اکسایش کربنِ همین گروه جانبی و منگنز را پیش و پس از واکنش تعیین کن و بگو کدام گونه اکسایش و کدام کاهش می‌یابد.

  1. برای کربن گروه −CH3\mathrm{-CH_3}، هر پیوند با هیدروژن سهم −1-1 و پیوند با کربن حلقه سهم صفر دارد؛ بنابراین عدد اکسایش این کربن برابر 3(−1)=−33(-1)=-3 است.

  2. در گروه −COOH\mathrm{-COOH}، پیوند دوگانهٔ کربن با اکسیژن سهم +2+2 و پیوند یگانهٔ آن با اکسیژن سهم +1+1 دارد؛ پیوند با کربن حلقه سهم صفر دارد، پس عدد اکسایش کربن +3+3 است.

  3. عدد اکسایش هر کربنِ بررسی‌شده از −3-3 به +3+3 افزایش یافته است؛ بنابراین پارازایلن اکسایش می‌یابد.

  4. برای منگنز در MnO4−\mathrm{MnO_4^-} می‌نویسیم: x+4(−2)=−1x+4(-2)=-1، پس x=+7x=+7؛ در MnO2\mathrm{MnO_2} نیز y+2(−2)=0y+2(-2)=0، پس y=+4y=+4 است.

  5. عدد اکسایش منگنز کاهش یافته است؛ پس یون پرمنگنات کاهش می‌یابد و با اکسید کردن پارازایلن، نقش اکسنده را دارد.

جواب: عدد اکسایش کربنِ گروه جانبی از −3-3 به +3+3 می‌رسد، پس پارازایلن اکسایش می‌یابد؛ عدد اکسایش منگنز از +7+7 به +4+4 کاهش می‌یابد، پس یون پرمنگنات کاهش می‌یابد و اکسنده است.

نکات مهم

  • شناخت گروه‌های عاملی به طراحی سنتز کمک می‌کند و پلی‌اتیلن ترفتالات از واکنش اتیلن گلیکول و ترفتالیک اسید، که هر دو دوعاملی‌اند، ساخته می‌شود.
  • با اکسایش مناسب اتن و پارازایلن می‌توان مونومرهای این پلی‌استر را تهیه کرد؛ بازیافت فیزیکی شکل پلیمر را تغییر می‌دهد، اما بازیافت شیمیایی آن را به مواد اولیهٔ مفید تبدیل می‌کند.
  • در مسیر صنعتی معرفی‌شده، متانول از کربن مونوکسید و هیدروژن تولید می‌شود و شیمی سبز به دنبال مسیرهایی با پسماند کمتر و سهم بیشتر اتم‌ها در فراورده‌های سودمند است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۲۲ تا ۱۲۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تمرین‌های دوره‌ای

در این درس یاد می‌گیری با تفکیک سرعت، انرژی و تعادل، تمرین‌های این فصل را تحلیل کنی، ثابت تعادل را از داده‌های ذره‌ای به دست آوری و مسیر اکسایش و سنتز ترکیب‌های آلی را کامل کنی.

پیش از شروع

آیا می‌توان یک واکنش را سریع‌تر کرد، بی‌آنکه مقدار فراوردهٔ آن در تعادل بیشتر شود؟

بله؛ کاتالیزگر مسیر سریع‌تری برای رسیدن به تعادل فراهم می‌کند، اما ترکیب تعادلی را تغییر نمی‌دهد. در این مرور، یاد می‌گیری سرعت واکنش، انرژی واکنش و مقدار فراورده در تعادل را از هم جدا کنی.

سرعت و انرژی؛ دو مفهوم متفاوت

سرعت و انرژی؛ دو مفهوم متفاوت

فرض کن برای رسیدن از یک دره به دره‌ای دیگر باید از گردنه بگذری. ارتفاع گردنه نسبت به نقطهٔ شروع، با اختلاف ارتفاع دو دره یکی نیست! نمودار انرژی واکنش هم همین تفاوت را نشان می‌دهد.

  • انرژی فعال‌سازی، EaE_a، اختلاف انرژی قلهٔ نمودار و سطح واکنش‌دهنده‌هاست؛ یعنی سد انرژیِ مسیر واکنش.
  • آنتالپی واکنش، ΔH\Delta H، اختلاف انرژی فراورده‌ها و واکنش‌دهنده‌هاست: ΔH=Hفراورده‌ها−Hواکنش‌دهنده‌ها\Delta H=H_{\text{فراورده‌ها}}-H_{\text{واکنش‌دهنده‌ها}}. اگر سطح پایانی بالاتر باشد، واکنش گرماگیر است؛ اگر پایین‌تر باشد، گرماده است.

کاتالیزگر مسیر دیگری با سد انرژی کمتر فراهم می‌کند؛ نه اینکه سطح انرژی آغاز و پایان را تغییر دهد. پس سرعت بیشتر می‌شود، اما ΔH\Delta H تغییر نمی‌کند. در مقایسهٔ واکنش‌ها در شرایط مشابه نیز، سد انرژی بالاتر معمولاً به معنای سرعت کمتر است.

در کارخانه، استفاده از کاتالیزگر می‌تواند رسیدن به سرعت مناسب را در دمای پایین‌تر ممکن کند؛ در نتیجه سوخت کمتری برای گرمایش مصرف و آلایندهٔ کمتری تولید می‌شود. یادت باشد: سریع‌تر رسیدن به تعادل، لزوماً به معنی بیشتر شدن مقدار فراورده در تعادل نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

تعادل به کدام سو می‌رود؟

تعادل به کدام سو می‌رود؟

برای پیش‌بینی رفتار تعادل، اول بپرس: دما تغییر کرده یا حجم؟ سامانه در جهتی پیش می‌رود که اثر تغییر ایجادشده را کمتر کند.

تغییر دما: در واکنش رفتِ گرماگیر، گرما مثل یک ورودی است؛ با افزایش دما، تعادل به سوی فراورده‌ها جابه‌جا می‌شود و ثابت تعادل، KK، افزایش می‌یابد. در واکنش رفتِ گرماده، نتیجه برعکس است.

تغییر حجم در دمای ثابت: فشردن گاز در سیلندری با پیستون متحرک را تصور کن. کاهش حجم، فشار را بالا می‌برد؛ تعادل به سمتی می‌رود که مول‌های گازی کمتری دارد. برای مقایسه، ضریب‌های مواد گازی هر طرف را جمع کن، نه تعداد نام مواد را:

2NO(g)+O2(g)⇌2NO2(g)\mathrm{2NO(g)+O_2(g)\rightleftharpoons2NO_2(g)}

سمت چپ 33 مول گاز و سمت راست 22 مول گاز دارد؛ پس کاهش حجم، تشکیل فراورده را تقویت می‌کند. اگر مجموع ضریب‌های گازی دو طرف برابر باشد، تغییر حجم تعادل را جابه‌جا نمی‌کند.

نکتهٔ مهم: تغییر حجم در دمای ثابت می‌تواند ترکیب تعادلی را عوض کند، اما مقدار KK را تغییر نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

از ذره‌ها تا ثابت تعادل

از ذره‌ها تا ثابت تعادل

فرض کن از یک ظرف واکنش، در زمان‌های پیاپی عکس می‌گیری. اگر در چند عکس آخر شمار ذره‌های هر گونه تغییر نکند، در دمای ثابت و سامانهٔ بسته، این نشانهٔ رسیدن به تعادل است؛ نه توقف واکنش! ذره‌ها همچنان به یکدیگر تبدیل می‌شوند، اما سرعت رفت و برگشت برابر است. مثل دو پله‌برقی با رفت‌وآمد برابر که جمعیت هر طبقه را ثابت نگه می‌دارند.

برای تعادل زیر:

N2O4(g)⇌2NO2(g)\mathrm{N_2O_4(g)\rightleftharpoons 2NO_2(g)}

عبارت ثابت تعادل چنین است:

K=[NO2]2[N2O4]K=\dfrac{[\mathrm{NO_2}]^2}{[\mathrm{N_2O_4}]}

کروشه یعنی غلظت مولی در تعادل؛ پس تعداد ذره‌های شکل را مستقیم در این رابطه نمی‌گذاریم. ابتدا شمار ذره‌های هر گونه را در مقدار مولِ معادل هر ذره ضرب می‌کنیم تا مقدار ماده به دست آید؛ سپس آن را بر حجم محلول یا ظرف گاز، برحسب لیتر، تقسیم می‌کنیم:

[گونه]=nگونهV[\text{گونه}]=\dfrac{n_{\text{گونه}}}{V}

دقت کن: ضریبِ جلوی هر گونه در معادله، توانِ غلظت آن در عبارت ثابت تعادل می‌شود. همچنین، برابر شدن سرعت‌ها به معنی برابر شدن غلظت دو گونه نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

ردگیری اکسایش کربن

ردگیری اکسایش کربن

برای تشخیص اکسایش در یک ترکیب آلی، پیوندهای همان اتم کربن را پیش و پس از واکنش دنبال کن؛ لازم نیست عدد اکسایش همهٔ کربن‌ها را یکسان فرض کنی.

قاعدهٔ کار این است: هر پیوند کربن با هیدروژن، سهم −1-1؛ هر پیوند کربن با اکسیژن، سهم +1+1؛ و هر پیوند کربن با کربن، سهم صفر دارد. پیوند دوگانه را دو بار می‌شماریم. جمع این سهم‌ها، عدد اکسایش کربن موردنظر است.

مثلاً در متانول، CH3OH\mathrm{CH_3OH}، کربن سه پیوند با هیدروژن و یک پیوند با اکسیژن دارد؛ پس عدد اکسایش آن −2-2 است.

حالا به گروه متیلِ متصل به حلقهٔ بنزن نگاه کن: کربنِ −CH3\mathrm{-CH_3} سه پیوند با هیدروژن و یک پیوند با کربن حلقه دارد. وقتی این گروه به −C(=O)OH\mathrm{-C(=O)OH} تبدیل می‌شود، همان کربن دیگر به هیدروژن متصل نیست و در مجموع سه سهم مثبت از پیوند با اکسیژن‌ها می‌گیرد.

افزایش عدد اکسایش یعنی اکسایش. بنابراین در تبدیل پارازایلن به ترفتالیک اسید، کربن‌های گروه‌های متیل اکسید می‌شوند، نه همهٔ کربن‌های حلقه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

مسیر ساخت فراوردهٔ هدف

مسیر ساخت فراوردهٔ هدف

برای پیدا کردن مادهٔ گمشده در مسیر سنتز، فقط نام مواد را حفظ نکن؛ بپرس: چه گروه عاملی باید ساخته شود؟

از اتن می‌توان دو مسیر متفاوت رفت:

  • با افزودن آب به پیوند دوگانه، در شرایط مناسب، اتانول ساخته می‌شود.
  • با محلول آبی و رقیق پتاسیم پرمنگنات، روی هر کربنِ پیوند دوگانه یک گروه هیدروکسیل قرار می‌گیرد و اتیلن گلیکول تولید می‌شود؛ یعنی الکلی با دو گروه هیدروکسیل.

حالا برای ساخت استر، الکل را با کربوکسیلیک اسید مناسب واکنش می‌دهیم. اتانول و اتانوئیک اسید، در حضور کاتالیزگر اسیدی و گرما، اتیل اتانوات و آب می‌سازند؛ این استر می‌تواند حلال چسب باشد.

برای ساخت دی‌استر از ترفتالیک اسید، هر دو گروه کربوکسیل آن باید با متانول واکنش دهند. اما برای ساخت پلی‌استری مثل PET\mathrm{PET}، ترفتالیک اسید را با اتیلن گلیکول ترکیب می‌کنیم: هر دو ماده دو سرِ واکنش‌پذیر دارند و می‌توانند زنجیری بلند بسازند. پس تفاوتِ الکل تک‌عاملی و دوعاملی، مسیر ساخت فراورده را عوض می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

مثال حل‌شده

در یک شکل ذره‌ای فرضی از سامانهٔ تعادلی N2O4(g)⇌2NO2(g)\mathrm{N_2O_4(g)\rightleftharpoons2NO_2(g)}، چهار ذرهٔ N2O4\mathrm{N_2O_4} و هشت ذرهٔ NO2\mathrm{NO_2} دیده می‌شود. اگر هر ذره نمایندهٔ 0.01 mol0.01\,\mathrm{mol} و حجم ظرف 2 L2\,\mathrm{L} باشد، ثابت تعادل را حساب کن.

  1. ابتدا شمار ذره‌ها را به مقدار ماده تبدیل می‌کنیم: n(N2O4)=4×0.01=0.04 moln(\mathrm{N_2O_4})=4\times0.01=0.04\,\mathrm{mol} و n(NO2)=8×0.01=0.08 moln(\mathrm{NO_2})=8\times0.01=0.08\,\mathrm{mol}.

  2. مقدار هر گونه را بر حجم ظرف تقسیم می‌کنیم: [N2O4]=0.042=0.02 mol L−1[\mathrm{N_2O_4}]=\frac{0.04}{2}=0.02\,\mathrm{mol\,L^{-1}} و [NO2]=0.082=0.04 mol L−1[\mathrm{NO_2}]=\frac{0.08}{2}=0.04\,\mathrm{mol\,L^{-1}}.

  3. عبارت ثابت تعادل را از روی معادلهٔ موازنه‌شده می‌نویسیم: K=[NO2]2[N2O4]K=\frac{[\mathrm{NO_2}]^2}{[\mathrm{N_2O_4}]}؛ ضریب فراورده به صورت توان وارد عبارت می‌شود.

  4. غلظت‌های تعادلی را جای‌گذاری می‌کنیم: K=(0.04)20.02=0.00160.02=0.08K=\frac{(0.04)^2}{0.02}=\frac{0.0016}{0.02}=0.08.

  5. پاسخ را بررسی می‌کنیم: شمار ذره‌ها را مستقیم در عبارت نگذاشتیم و توان مربوط به ضریب فراورده را هم فراموش نکردیم.

جواب: ثابت تعادل برای داده‌های این تمرین برابر است با K=0.08K=0.08.

نکات مهم

  • انرژی فعال‌سازی سد آغاز واکنش و آنتالپی واکنش اختلاف انرژی ابتدا و انتهاست؛ کاتالیزگر سد را پایین می‌آورد، نه ثابت تعادل را.
  • برای تحلیل تعادل، اثر دما را از فشار جدا کن و برای محاسبهٔ ثابت تعادل، غلظت‌های تعادلی را با توان ضرایب معادله به کار ببر.
  • در مسیرهای آلی، تغییر عدد اکسایش کربن را از روی پیوندها و امکان ساخت استر یا پلی‌استر را از روی نوع و تعداد گروه‌های عاملی دنبال کن.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۴ شیمی دوازدهم · رایگان