درس ۱ · صفحهٔ ۹۱ تا ۱۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
به دنبال هوای پاک
در این درس یاد میگیری … چگونه شناسایی آلایندهها، شناخت انرژی فعالسازی و استفاده از کاتالیزگر به کاهش آلودگی هوا کمک میکند و تولید تعادلی آمونیاک چه نقشی در تأمین غذای ما دارد.
پیش از شروع
اگر سوختن گاز شهری انرژی آزاد میکند، چرا برای روشن کردن اجاق هنوز به جرقه نیاز داریم؟
آزاد شدن انرژی در یک واکنش به این معنا نیست که واکنش خودبهخود آغاز میشود؛ ابتدا باید از یک سد انرژی عبور کرد. شناخت همین سد به شیمیدانها کمک میکند واکنشهای حذف آلایندههای خودرو را سریعتر کنند.
ردّ آلایندهها در نور
ردّ آلایندهها در نور
اگر آلایندهای بیرنگ باشد، چطور میتوان حضورش را تشخیص داد؟ چشم ما فقط نور مرئی را میبیند، اما ابزارهای شیمیایی میتوانند از پرتوهای دیگری مثل فروسرخ هم کمک بگیرند.
وقتی پرتو به یک نمونه میتابد، نمونه ممکن است بخشی از آن را جذب کند و بقیه را عبور دهد یا بازتاب کند. با بررسی پرتوهای جذبشده، سرنخهایی از ساختار ماده به دست میآوریم؛ این کار پایهٔ طیفسنجی است.
در طیفسنجی فروسرخ، گروههای عاملی مختلف بهدلیل تفاوت در نوع و شمار اتمهایشان، گسترههای مشخص و متفاوتی از پرتوها را جذب میکنند. پس الگوی جذب به ما کمک میکند گروههای عاملی یک ماده را تشخیص دهیم؛ تقریباً مثل سرنخی که از یک اثر انگشت میگیریم.
کاربرد این روش فقط شناسایی گروههای عاملی نیست؛ از آن برای شناسایی برخی آلایندههای هوا، مانند کربن مونوکسید با فرمول ، هم استفاده میشود. بنابراین بیرنگ بودن، به معنی شناساییناپذیر بودن نیست!
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵
سد انرژی و آغاز واکنش
سد انرژی و آغاز واکنش
اگر سوختن گاز شهری انرژی آزاد میکند، چرا اجاق با باز کردن شیر گاز روشن نمیشود؟ چون آزاد شدن انرژی در واکنش، با انرژی لازم برای آغاز آن فرق دارد.
توپی را پایین یک تپه تصور کن: برای رسیدن به سرازیریِ سمت دیگر، اول باید آن را تا بالای تپه برسانی. واکنشدهندهها هم برای تبدیل شدن به فراوردهها باید از یک «سد انرژی» بگذرند. انرژی لازم برای آغاز واکنش را انرژی فعالسازی مینامیم و با نشان میدهیم.
هم واکنش گرماده و هم واکنش گرماگیر به این انرژی اولیه نیاز دارند. در اجاق، جرقه انرژی لازم برای آغاز سوختن را فراهم میکند؛ سپس خود واکنش گرما آزاد میکند. پس گرماده بودن به معنی آغاز خودبهخودی و سریع نیست.
با افزایش دما، شمار بیشتری از ذرهها انرژی کافی برای عبور از سد پیدا میکنند؛ بنابراین سرعت واکنش افزایش مییابد. دقت کن: گرم کردن، انرژی ذرهها را افزایش میدهد؛ نه اینکه خودِ سد انرژی را پایین بیاورد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷
کاتالیزگر؛ مسیری آسانتر
کاتالیزگر؛ مسیری آسانتر
فرض کن برای رسیدن به روستایی باید از گردنهای بلند بگذری. اگر تونلی در کوه بسازند، بدون بالا رفتن تا قله به همان مقصد میرسی. کاتالیزگر هم مسیر دیگری برای واکنش فراهم میکند که انرژی فعالسازی کمتری دارد. در دمای یکسان، ذرههای بیشتری میتوانند از این سد کوتاهتر عبور کنند؛ پس سرعت واکنش بیشتر میشود.
اما یک تفاوت مهم را به خاطر بسپار: گرم کردن، انرژی ذرهها را افزایش میدهد؛ کاتالیزگر، سد انرژی مسیر را پایین میآورد.
در مسیر تازه، انرژی آغاز و پایان واکنش عوض نمیشود؛ بنابراین آنتالپی واکنش، ، ثابت میماند. کاتالیزگر واکنش گرماده را «گرمادهتر» نمیکند؛ فقط رسیدن به فراوردهها را سریعتر میکند.
کاتالیزگر در مراحل واکنش شرکت میکند، اما در پایان دوباره به دست میآید و مصرف خالص نمیشود. پس باقی ماندن آن به معنی شرکت نکردنش در واکنش نیست!
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸
از اگزوز تا هوای پاکتر
از اگزوز تا هوای پاکتر
گازهای خروجی موتور خیلی زود وارد هوا میشوند؛ پس برای کاهش آلایندهها باید واکنشهای پاکسازی سریع باشند. مبدل کاتالیستی در مسیر خروج این گازها قرار میگیرد و با کاهش انرژی فعالسازی، تبدیل آلایندهها به مواد کمزیانتر را سرعت میدهد.
در این مبدل، کربن مونوکسید به کربن دیاکسید و هیدروکربنها به کربن دیاکسید و آب تبدیل میشوند؛ نیتروژن مونوکسید نیز میتواند به نیتروژن و اکسیژن تبدیل شود. البته «کمزیانتر» به معنای «کاملاً بیضرر» نیست؛ کربن دیاکسید همچنان در گرمایش زمین نقش دارد.
روی پایهٔ سرامیکی مبدل، فلزهایی مانند پلاتین، پالادیم و رودیم نشانده میشوند. نوع کاتالیزگر مهم است، چون هر کاتالیزگر فقط به شمار محدودی از واکنشها سرعت میدهد.
دما هم مهم است: هنگام روشنکردن خودرو در یک صبح سرد، مبدل هنوز به دمای مناسب نرسیده و آلایندههای بیشتری خارج میشوند. پس کاتالیزگر نیاز به دمای مناسب را از بین نمیبرد؛ فقط انجام واکنش را آسانتر میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱
آمونیاک؛ از هوا تا کشاورزی
آمونیاک؛ از هوا تا کشاورزی
تصور کن گیاهی در میان هوایی سرشار از نیتروژن رشد میکند، اما نمیتواند نیتروژن مورد نیازش را مستقیماً از گاز هوا بگیرد! برای تغذیهٔ گیاه باید این عنصر در ترکیبهای قابل استفاده، مانند آمونیاک یا اوره، در اختیارش قرار بگیرد. به همین دلیل، تولید آمونیاک به افزایش بهرهوری کشاورزی کمک میکند.
آمونیاک از واکنش نیتروژن و هیدروژن تولید میشود:
پیکان دوطرفه یعنی واکنش برگشتپذیر است؛ آمونیاک نیز میتواند به نیتروژن و هیدروژن تبدیل شود. در تعادل، هر دو جهت واکنش ادامه دارند، اما سرعتشان برابر است؛ بنابراین غلظت مواد ثابت میماند، نه اینکه الزاماً با هم برابر باشد.
برای این واکنش، عبارت ثابت تعادل چنین است:
کروشهها نشاندهندهٔ غلظت تعادلیاند. غلظت فراورده در صورت و غلظت واکنشدهندهها در مخرج قرار میگیرد؛ توان هر غلظت نیز ضریب همان ماده در معادلهٔ موازنهشده است. در دمای معین، مقدار ثابت تعادل ثابت است؛ این عبارت رابطهٔ میان غلظتهای تعادلی را نشان میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳
مثال حلشده
در یک نمودار فرضی انرژی ـ پیشرفت واکنش، انرژی واکنشدهندهها ، انرژی فراوردهها و انرژی قلهٔ مسیر بدون کاتالیزگر است. با افزودن کاتالیزگر، انرژی قله به میرسد. انرژی فعالسازی هر مسیر و آنتالپی واکنش را تعیین کن و بگو واکنش گرماده است یا گرماگیر.
ابتدا مبدأ هر اختلاف انرژی را مشخص میکنیم: انرژی فعالسازی اختلاف انرژی قله با واکنشدهندههاست، اما آنتالپی واکنش اختلاف انرژی فراوردهها با واکنشدهندههاست.
برای مسیر بدون کاتالیزگر داریم: .
برای مسیر دارای کاتالیزگر داریم: ؛ پس سد انرژی کوتاهتر شده است.
آنتالپی واکنش را از ابتدا و انتهای مسیر به دست میآوریم: . منفی بودن آن نشان میدهد واکنش گرماده است.
کاتالیزگر انرژی واکنشدهندهها و فراوردهها را تغییر نداده است؛ بنابراین با وجود کاهش انرژی فعالسازی، آنتالپی واکنش در هر دو مسیر یکسان میماند.
نکات مهم
- از برهمکنش ماده با پرتوها میتوان برای شناسایی مواد بهره گرفت و طیفسنجی فروسرخ به تشخیص گروههای عاملی و برخی آلایندهها کمک میکند.
- واکنش برای آغاز به انرژی فعالسازی نیاز دارد؛ کاتالیزگر این سد را کاهش میدهد، نه آنتالپی واکنش را، و همین ویژگی در مبدل کاتالیستی کاربرد دارد.
- آمونیاک به تأمین نیتروژن مورد نیاز گیاهان کمک میکند و تولید آن از نیتروژن و هیدروژن واکنشی برگشتپذیر است که میتواند به تعادل برسد.