درس ۱ · صفحهٔ ۶۷ تا ۹۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
فلزها، عنصرهایی شکلپذیر با جلایی زیبا
در این درس یاد میگیری با توجه به ترکیب، نوع ذرهها، پیوندها و آرایش آنها، ویژگیهای مواد مولکولی، کووالانسی و یونی و کاربردشان در آثار ماندگار و فناوری خورشیدی را توضیح بدهی.
پیش از شروع
چرا یک سازۀ یخی و یک قطعۀ کوارتز میتوانند هر دو شفاف و زیبا باشند، اما در برابر گرما رفتار کاملاً متفاوتی نشان دهند؟
راز این تفاوت در ظاهرشان نیست؛ باید ببینیم ذرههای سازندۀ آنها چگونه به هم متصل شدهاند. در یخ، مولکولهای جداگانه با نیروهای بینمولکولی کنار هم قرار میگیرند، اما در کوارتز، اتمها با پیوندهای اشتراکی شبکهای گسترده ساختهاند.
از خاک رس تا اثر ماندگار
از خاک رس تا اثر ماندگار
اگر بخواهی ظرفی بسازی که سالها باقی بماند، زیبایی بهتنهایی کافی نیست؛ مادۀ سازندۀ آن باید استحکام و پایداری مناسبی داشته باشد و در محیط، کمتر واکنش بدهد. برای انتخاب چنین مادهای، اول باید بدانیم از چه اجزایی ساخته شده است.
خاک رس یک مادۀ خالص نیست؛ مخلوطی است که نوع و مقدار اجزایش میتواند تغییر کند. همین تفاوتها بر رنگ و ویژگیهای فراوردههای آن اثر میگذارند. مثلاً سرخفامی خاک رسِ جدول کتاب را به وجود آهن(III) اکسید، ، نسبت میدهیم.
برای بیان مقدار هر جزء، از درصد جرمی استفاده میکنیم: این عدد میگوید در هر مخلوط، چند گرم از آن جزء وجود دارد. مثلاً درصد جرمی برای سیلیس، ، یعنی هر از این خاک، سیلیس دارد؛ نه اینکه همین سهم از حجم خاک را اشغال کرده باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹
شبکههای اتمی و ویژگیهایشان
شبکههای اتمی و ویژگیهایشان
چرا مغز مداد روی کاغذ رد میگذارد، اما الماس برای بریدن شیشه به کار میرود؟ هر دو از کربن ساخته شدهاند؛ تفاوت در چینش اتمها است!
در جامد کووالانسی، اتمهای بسیاری با پیوندهای اشتراکی به هم متصلاند؛ نه اینکه مولکولهای جداگانه بسازند. مثلاً در سیلیس، ، اتمهای سیلیسیم و اکسیژن شبکهای گسترده میسازند. این پیوندهای محکم، سختی و مقاومت گرمایی زیاد سیلیس را توضیح میدهند؛ دانههای سنگ زیر نان سنگک هم از همین مقاومت گرمایی بهره میبرند.
در الماس، پیوندهای اشتراکی در شبکهای سهبعدی گسترش دارند؛ بنابراین در برابر خراش مقاوم است و برای ابزار برش مناسب است. اما گرافیت ساختاری لایهلایه دارد: پیوندهای درون هر لایه محکماند، ولی جاذبهٔ میان لایهها ضعیفتر است. پس لایهها آسانتر جدا میشوند و روی کاغذ میمانند.
گرافن فقط یک لایه از گرافیت است؛ شبکهای از حلقههای ششگوشۀ کربنی با ضخامت یک اتم. این ورق بسیار نازک، در عین انعطافپذیری، استحکام کششی بالایی دارد.
پس فقط نوع اتم مهم نیست؛ نحوۀ اتصال و آرایش اتمها هم ویژگی ماده را تعیین میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱
مولکولها، نیروها و تقارن
مولکولها، نیروها و تقارن
یخ و کوارتز ممکن است شبیه هم به نظر برسند، اما ذرههای سازندهشان یکسان نیستند. یخ از مولکولهای مجزای آب ساخته شده است. هنگام ذوب یخ، بخشی از پیوندهای هیدروژنی بین مولکولها گسسته میشود، نه پیوندهای اشتراکی درون مولکول آب. پس برای توضیح رفتار فیزیکی مواد مولکولی، مانند ذوب و جوشیدن، باید به نوع و قدرت نیروهای بینمولکولی توجه کنیم.
اما چگونه قطبیبودن یک مولکول را تشخیص بدهیم؟ دو چیز را با هم بررسی کن: توزیع بار و تقارن شکل مولکول.
در ، اکسیژنها بار جزئی منفی و کربن بار جزئی مثبت دارند؛ بااینحال، مولکول خطی و متقارن است و اثر کشش الکترونها در دو سوی آن یکدیگر را خنثی میکند؛ بنابراین ناقطبی است.
در نیز اکسیژن بار جزئی منفی دارد، اما شکل مولکول خمیده است؛ اثر دو پیوند خنثی نمیشود و مولکول قطبی است و در میدان الکتریکی جهتگیری میکند.
نکتۀ کلیدی: داشتن پیوند قطبی، بهتنهایی برای قطبیبودن کل مولکول کافی نیست!
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵
از گرمای خورشید تا برق
از گرمای خورشید تا برق
اگر نیروگاه خورشیدی به نور خورشید نیاز دارد، شبها چه میکند؟ در فناوری این درس، راهحل ذخیرهکردن انرژی به شکل گرما است؛ نه ذخیرهکردن نور!
آینهها پرتوهای خورشید را روی گیرندۀ برج متمرکز میکنند. انرژی این پرتوها، سدیم کلرید مذاب را که یک شارۀ یونی است، داغتر میکند. این شاره به مخزن ذخیرۀ انرژی گرمایی میرود و گرمای لازم برای تبدیل آب به بخار داغ را فراهم میکند. سپس بخار، توربینِ متصل به مولد برق را میچرخاند.
این مخزن از نظر نگهداشتن گرما، شبیه فلاسک است: انرژیِ دریافتشده در روز را برای استفاده در زمانی دیگر نگه میدارد. بنابراین تا وقتی گرمای کافی ذخیره شده باشد، تولید برق در شب یا هوای ابری هم امکانپذیر است.
سدیم کلرید در این سامانه در محدودۀ حدود تا به صورت مذاب به کار میرود. جاذبۀ قوی میان یونها امکان استفاده از این شاره را در چنین دماهای بالایی فراهم میکند.
مسیر انرژی را دنبال کن: تابش خورشید ← گرمای شاره ← بخار داغ ← چرخش توربین ← برق.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
شبکۀ یونی؛ نسبت و همسایگی
شبکۀ یونی؛ نسبت و همسایگی
به دانهای نمک خوراکی فکر کن: درون آن، مولکولهای جداگانۀ نمک نداریم؛ شمار بسیار زیادی یون در آرایشی منظم و سهبعدی کنار هم قرار گرفتهاند. این آرایش، شبکۀ بلوری یونی است. جاذبۀ میان یونهای ناهمنام، با وجود دافعۀ میان یونهای همنام، شبکه را کنار هم نگه میدارد.
برای خواندن این ساختار، دو مفهوم را جدا کن:
- فرمول شیمیایی نسبت تعداد یونها را نشان میدهد. فرمول یعنی سادهترین نسبت تعداد یونهای سدیم به کلرید، است؛ نه اینکه هر یون سدیم فقط به یک یون کلرید همسایه باشد.
- عدد کوئوردیناسیون شمار نزدیکترین یونهای ناهمنام پیرامون هر یون است. در بلور سدیم کلرید، هر یون سدیم با یون کلرید و هر یون کلرید با یون سدیم احاطه شده است.
پس نسبت را با همسایگی اشتباه نگیر! ضمن اینکه عدد کوئوردیناسیون کاتیون و آنیون همیشه برابر نیست؛ در کلسیم فلوئورید، این عدد برای کاتیون و برای آنیون است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰
مثال حلشده
درصد جرمی آهن(III) اکسید، ، در نوعی خاک رس برابر با است. در از این خاک رس، چند گرم آهن(III) اکسید وجود دارد؟
دادهها را مشخص میکنیم: جرم نمونه و درصد جرمی آهن(III) اکسید است.
معنای درصد جرمی این است که در هر از خاک رس، آهن(III) اکسید وجود دارد.
جرم جزء را از سهم جرمی آن به دست میآوریم: .
پاسخ، جرم خودِ آهن(III) اکسید است، نه جرم آهن موجود در آن؛ برای محاسبۀ جرم آهن به یک مرحلۀ تبدیل دیگر نیاز داشتیم.
نکات مهم
- برای انتخاب مادۀ مناسب، باید ترکیب و ساختار آن را بشناسیم؛ درصد جرمی نیز سهم جرمی هر جزء از مخلوط را مشخص میکند.
- آرایش اتمها و پیوندهای اشتراکی در جامدهای کووالانسی، و نیروهای بینمولکولی در مواد مولکولی، نقش مهمی در ویژگیهای فیزیکی آنها دارند؛ قطبیبودن مولکول نیز به توزیع بار و تقارن آن وابسته است.
- جامدهای یونی شبکهای منظم از یونها دارند و جاذبۀ قوی میان یونها، امکان استفاده از سدیم کلرید مذاب برای ذخیره و انتقال گرما در فناوری خورشیدی معرفیشده را فراهم میکند.