۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ شیمی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«آسایش و رفاه در سایهٔ شیمی»: ۹ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • شیمی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۳۷ تا ۶۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۳۷ تا ۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

انجام واکنش با سفر الکترون

در این درس یاد می‌گیری نقش الکتروشیمی و باتری را توضیح بدهی، با دنبال‌کردن دادوستد الکترون اکسایش، کاهش، اکسنده و کاهنده را تشخیص بدهی و نیم‌واکنش‌ها را از نظر اتم و بار موازنه کنی.

پیش از شروع

باتری تلفن همراه و یک باتری لیمویی چه ویژگی مشترکی دارند که به آن‌ها امکان تولید الکتریسیته می‌دهد؟

در هر دو، واکنش‌هایی رخ می‌دهد که با جابه‌جایی الکترون همراه‌اند. باتری با بهره‌گیری از این واکنش‌ها، بخشی از انرژی شیمیایی مواد را به انرژی الکتریکی تبدیل می‌کند؛ پس برای شناخت آن، باید سفر الکترون‌ها را دنبال کنیم.

از شیمی تا روشن‌شدن گوشی

از شیمی تا روشن‌شدن گوشی

وقتی گوشی را بدون اتصال به شارژر روشن می‌کنی، انرژی الکتریکی آن از کجا می‌آید؟ باتری با انجام واکنش‌های شیمیایی، بخشی از انرژی شیمیایی مواد را به انرژی الکتریکی تبدیل می‌کند. باتری لیمویی هم همین ویژگی را دارد؛ پس شکل و اندازهٔ باتری، اصل ماجرا نیست!

دانشی که ارتباط واکنش‌های شیمیایی و انرژی الکتریکی را بررسی می‌کند، الکتروشیمی است. کاربردهایش را می‌توان در سه دسته دید:

  • تأمین انرژی: مانند باتری سمعک و تلفن همراه.
  • تولید و بهبود مواد: مانند آبکاری، یعنی ایجاد پوششی روی سطح یک جسم برای بهترکردن ویژگی‌های آن.
  • اندازه‌گیری و کنترل کیفیت: کمک به بررسی کیفیت فراورده‌هایی مانند مواد غذایی و دارویی.

بنابراین الکتروشیمی فقط به روشن‌شدن وسایل کمک نمی‌کند؛ در ساخت مواد مناسب و اطمینان از کیفیت محصولات هم نقش دارد. در باتری، نکتهٔ اصلی این است: انرژی از هیچ ساخته نمی‌شود، بلکه از شکل شیمیایی به شکل الکتریکی تبدیل می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

چه کسی الکترون می‌دهد؟

چه کسی الکترون می‌دهد؟

فرض کن الکترونی از یک گونه به گونهٔ دیگر منتقل شود. این جابه‌جایی دو روی هم‌زمان دارد: یکی الکترون از دست می‌دهد و دیگری همان الکترون را می‌گیرد. نام این دو تغییر را به خاطر بسپار:

  • اکسایش: از دست دادن الکترون.
  • کاهش: گرفتن الکترون.

مثلاً در واکنش روی با اکسیژن، اتم‌های روی الکترون از دست می‌دهند؛ پس روی اکسایش می‌یابد. اکسیژن این الکترون‌ها را می‌گیرد؛ پس اکسیژن کاهش می‌یابد. بنابراین، اکسایش و کاهش در این واکنش همراه یکدیگر رخ می‌دهند؛ الکترونِ داده‌شده باید گیرنده‌ای داشته باشد.

برای یادآوری، جابه‌جایی یک توپ میان دو نفر را تصور کن: دادن توپ از سوی یک نفر، با گرفتن آن از سوی دیگری همراه است. البته این فقط یک تشبیه برای دنبال‌کردن الکترون است!

هر بار با چنین واکنشی روبه‌رو شدی، اول بپرس: «کدام گونه الکترون داد و کدام گرفت؟» بعد نام فرایند را تعیین کن؛ گرفتن الکترون را با اکسایش اشتباه نگیر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

ثبت سفر الکترون

ثبت سفر الکترون

برای دنبال‌کردن سفر الکترون، فرایند دادن و گرفتن آن را جداگانه می‌نویسیم. هر کدام از این نوشته‌ها یک نیم‌واکنش است؛ یعنی فقط بخش اکسایش یا بخش کاهش را نشان می‌دهد.

نیم‌واکنش مثل یک ترازنامه است و باید از دو نظر تراز باشد:

  • اتم‌ها: تعداد اتم‌های هر عنصر در دو طرف برابر باشد؛ چون اتمی ناپدید یا ایجاد نمی‌شود.
  • بار الکتریکی: مجموع بارهای دو طرف برابر باشد. هر الکترون، با نماد e−e^-، بار −1-1 دارد.

مثلاً نمایش اکسایش روی چنین است:

Zn→Zn2++2e−\mathrm{Zn \rightarrow Zn^{2+} + 2e^-}

در هر طرف یک اتم روی داریم. مجموع بار سمت چپ صفر است؛ سمت راست هم بار یون روی، یعنی +2+2، با بار دو الکترون، یعنی −2-2، جمع می‌شود و صفر به دست می‌آید.

جای الکترون هم معنا دارد: در نیم‌واکنش اکسایش، الکترون در سمت فراورده‌هاست، چون آزاد می‌شود؛ در نیم‌واکنش کاهش، در سمت واکنش‌دهنده‌هاست، چون دریافت می‌شود. پس برابر بودن تعداد اتم‌ها کافی نیست؛ بارها را هم بررسی کن!

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

اکسنده و کاهنده را بشناس

اکسنده و کاهنده را بشناس

نام این دو نقش را با تغییری که در گونهٔ دیگر ایجاد می‌کنند به خاطر بسپار، نه با تغییری که خودشان می‌کنند!

  • اکسنده الکترون می‌گیرد؛ پس خودش کاهش می‌یابد، اما باعث اکسایش گونهٔ دیگر می‌شود.
  • کاهنده الکترون می‌دهد؛ پس خودش اکسایش می‌یابد، اما باعث کاهش گونهٔ دیگر می‌شود.

برای نمونه، در واکنش روی با اکسیژن، روی الکترون می‌دهد و اکسیژن آن را می‌گیرد. بنابراین روی کاهنده است و اکسیژن اکسنده؛ بااین‌حال خودِ روی اکسایش می‌یابد و خودِ اکسیژن کاهش!

این نام‌گذاری شبیه «آموزگار» است: او باعث یادگیری دیگری می‌شود؛ اینجا هم نام نقش، اثر گونه بر طرف مقابل را نشان می‌دهد.

اغلب فلزها در واکنش با نافلزها الکترون می‌دهند، پس کاهنده‌اند؛ نافلزها هم اغلب با گرفتن الکترون، نقش اکسنده دارند. «اغلب» را فراموش نکن؛ برای تشخیص نقش، اول مسیر الکترون را دنبال کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

ردگیری الکترون با تغییر بار

ردگیری الکترون با تغییر بار

اگر الکترون‌ها در معادلهٔ واکنش نوشته نشده باشند، چطور مسیرشان را پیدا کنیم؟ بار هر گونه را پیش و پس از واکنش مقایسه می‌کنیم. برای اتم خنثی، بار را 00 در نظر بگیر.

  • مثبت‌تر شدن بار یعنی از دست دادن الکترون؛ پس گونه اکسایش یافته و نقش کاهنده دارد.
  • منفی‌تر شدن بار یعنی گرفتن الکترون؛ پس گونه کاهش یافته و نقش اکسنده دارد.

حواست باشد «منفی‌تر شدن» لزوماً به معنی منفی شدن نیست! مثلاً تغییر بار از +3+3 به +2+2 هم منفی‌تر شدن است؛ گونه هنوز مثبت است، اما الکترون گرفته و کاهش یافته است.

در واکنش تیغهٔ روی با محلول یون‌های مس، بار روی از 00 به +2+2 می‌رسد؛ بنابراین روی اکسایش می‌یابد و کاهنده است. بار یون مس از +2+2 به 00 می‌رسد؛ بنابراین یون مس کاهش می‌یابد و اکسنده است. کم‌رنگ شدن محلول آبی نیز با مصرف یون‌های مس همراه است.

پس به‌جای نگاه کردن به بار نهایی، جهت تغییر بار را دنبال کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

مثال حل‌شده

روی با یون‌های هیدروژنِ محلول اسید واکنش می‌دهد و یون روی و گاز هیدروژن تولید می‌کند؛ نیم‌واکنش‌ها را موازنه و جمع کن و اکسنده و کاهنده را مشخص کن.

  1. تغییر گونه‌ها را دنبال می‌کنیم: روی خنثی به Zn2+\mathrm{Zn^{2+}} تبدیل می‌شود، پس الکترون از دست می‌دهد؛ یون H+\mathrm{H^+} به هیدروژن خنثی تبدیل می‌شود، پس الکترون می‌گیرد.

  2. نیم‌واکنش اکسایش را می‌نویسیم: Zn(s)→Zn2+(aq)+2e−\mathrm{Zn(s)\rightarrow Zn^{2+}(aq)+2e^-}؛ تعداد اتم‌های روی برابر است و مجموع بار هر طرف صفر می‌شود.

  3. برای تشکیل مولکول هیدروژن، دو یون هیدروژن لازم است؛ نیم‌واکنش کاهش برابر است با 2H+(aq)+2e−→H2(g)\mathrm{2H^+(aq)+2e^-\rightarrow H_2(g)} و مجموع بار هر طرف صفر است.

  4. تعداد الکترون‌های دو نیم‌واکنش برابر است؛ با جمع‌کردن آن‌ها و حذف 2e−2e^- از دو طرف، به Zn(s)+2H+(aq)→Zn2+(aq)+H2(g)\mathrm{Zn(s)+2H^+(aq)\rightarrow Zn^{2+}(aq)+H_2(g)} می‌رسیم.

  5. روی با دادن الکترون باعث کاهش یون‌های هیدروژن می‌شود، پس کاهنده است؛ یون هیدروژن با گرفتن الکترون باعث اکسایش روی می‌شود، پس اکسنده است.

جواب: واکنش کلی: Zn(s)+2H+(aq)→Zn2+(aq)+H2(g)\mathrm{Zn(s)+2H^+(aq)\rightarrow Zn^{2+}(aq)+H_2(g)}؛ روی کاهنده و یون هیدروژن اکسنده است.

نکات مهم

  • الکتروشیمی در تأمین انرژی، تولید و بهبود مواد و کنترل کیفیت نقش دارد و باتری بخشی از انرژی شیمیایی را به انرژی الکتریکی تبدیل می‌کند.
  • از دست دادن الکترون اکسایش و گرفتن آن کاهش است؛ کاهنده خودش اکسایش می‌یابد و اکسنده خودش کاهش می‌یابد.
  • در نیم‌واکنش موازنه‌شده، تعداد اتم‌ها و مجموع بار دو طرف برابر است و هنگام جمع نیم‌واکنش‌ها باید الکترون‌های داده‌شده و گرفته‌شده حذف شوند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴۲ تا ۵۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جاری شدن انرژی با سفر الکترون

در این درس یاد می‌گیری چگونه انتقال هدایت‌شدهٔ الکترون در سلول گالوانی برق تولید می‌کند، با جدول پتانسیل‌های استاندارد آند، کاتد و ولتاژ سلول را تعیین کنی و دلیل کاربرد لیتیم در باتری‌ها و اهمیت بازیافت آن‌ها را توضیح دهی.

پیش از شروع

واکنش روی با یون‌های مس می‌تواند مخلوط را گرم کند؛ چطور می‌توان از همین واکنش برای روشن کردن یک لامپ استفاده کرد؟

باید به‌جای انتقال مستقیم الکترون‌ها بین واکنش‌دهنده‌ها، آن‌ها را از سیم عبور دهیم. با جدا کردن محل انجام اکسایش و کاهش و فراهم کردن مسیر حرکت الکترون‌ها و یون‌ها، می‌توان بخشی از انرژی واکنش را به انرژی الکتریکی تبدیل کرد.

دادوستد الکترون و آزاد شدن انرژی

دادوستد الکترون و آزاد شدن انرژی

چرا بعضی واکنش‌های فلزها محلول را گرم می‌کنند؟ در برخی واکنش‌های اکسایش ــ کاهش، همراه با انتقال الکترون، انرژی آزاد می‌شود؛ بخشی از این انرژی به شکل گرما به محیط می‌رسد.

برای دنبال کردن سفر الکترون، این دو نقش را به یاد بسپار:

  • کاهنده الکترون می‌دهد و خودش اکسایش می‌یابد.
  • اکسنده الکترون می‌گیرد و خودش کاهش می‌یابد.

فلزها به یک اندازه تمایل به واگذاری الکترون ندارند. مثلاً روی از مس کاهنده‌تر است؛ بنابراین روی می‌تواند به یون‌های مس الکترون بدهد و آن‌ها را به مس فلزی تبدیل کند:

Zn(s)+Cu2+(aq)→Zn2+(aq)+Cu(s)\mathrm{Zn(s)+Cu^{2+}(aq)\rightarrow Zn^{2+}(aq)+Cu(s)}

در این واکنش، روی الکترون‌دهنده و یون مس الکترون‌گیرنده است و مخلوط گرم‌تر می‌شود. اما اگر تیغهٔ مس را در محلول روی‌سولفات بگذاریم، واکنش برعکس به‌خودی‌خود رخ نمی‌دهد؛ مس توانایی گرفتن جای روی را ندارد.

پس نام «کاهنده» را با سرنوشت خود گونه اشتباه نگیر: کاهنده، گونهٔ دیگر را کاهش می‌دهد، نه خودش را!

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

دو مسیر برای کار کردن سلول

دو مسیر برای کار کردن سلول

برای روشن کردن لامپ، باید دادوستد الکترون را از راه سیم انجام دهیم. در سلول گالوانی روی ــ مس، هر تیغه در محلول یون‌های خودش قرار دارد و دو محلول با دیواره‌ای متخلخل به هم مرتبط‌اند.

مسیر الکترون‌ها، سیم بیرونی است: در تیغهٔ روی، اکسایش رخ می‌دهد:

Zn(s)→Zn2+(aq)+2e−\mathrm{Zn(s) \rightarrow Zn^{2+}(aq) + 2e^-}

روی آند منفی است؛ اتم‌هایش به یون تبدیل می‌شوند و وارد محلول می‌شوند، پس جرم تیغه کم می‌شود. الکترون‌ها از راه سیم به تیغهٔ مس، یعنی کاتد مثبت، می‌روند. آنجا یون‌های مس کاهش می‌یابند و روی تیغه می‌نشینند؛ پس جرم آن بیشتر می‌شود:

Cu2+(aq)+2e−→Cu(s)\mathrm{Cu^{2+}(aq) + 2e^- \rightarrow Cu(s)}

مسیر یون‌ها، محلول و دیوارهٔ متخلخل است: برای ادامهٔ واکنش، محلول‌ها باید از نظر بار الکتریکی خنثی بمانند. کاتیون‌ها به سوی نیم‌سلول کاتد و آنیون‌ها به سوی نیم‌سلول آند مهاجرت می‌کنند. دیواره، عبور یون‌ها را ممکن می‌کند، اما جلوی مخلوط شدن سریع دو محلول را می‌گیرد.

پس مثل چراغ‌قوه، فقط داشتن سیم کافی نیست؛ مسیر درونی هم باید برقرار باشد. الکترون در سیم حرکت می‌کند، نه از میان دیوارهٔ متخلخل.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

یک مبنا برای سنجش پتانسیل

یک مبنا برای سنجش پتانسیل

اگر در مدار سلول گالوانی به‌جای لامپ، ولت‌سنج بگذاریم، چه چیزی می‌خوانیم؟ اختلاف پتانسیل دو نیم‌سلول؛ همان ولتاژ سلول که به آن نیروی الکتروموتوری، با نماد emf\mathrm{emf}، می‌گویند. این عدد به هر دو نیم‌سلول مربوط است، نه فقط یکی از آن‌ها.

پتانسیل یک نیم‌سلول را نمی‌توان به‌تنهایی اندازه گرفت؛ باید آن را با یک مرجع مقایسه کنیم. شبیه بیان ارتفاع یک شهر است که آن را نسبت به سطح دریا می‌سنجیم.

شیمی‌دان‌ها نیم‌سلول استاندارد هیدروژن با نماد SHE\mathrm{SHE} را مرجع انتخاب کرده‌اند و پتانسیل آن را به قرارداد صفر در نظر گرفته‌اند. سپس با اتصال هر نیم‌سلول به این مرجع، پتانسیل نسبی آن را تعیین می‌کنند.

برای مقایسهٔ معتبر، شرایط اندازه‌گیری هم یکسان است: دمای 25 ∘C25\,^{\circ}\mathrm{C}، فشار 1 atm1\,\mathrm{atm} و غلظت محلول‌های الکترولیت 1 mol L−11\,\mathrm{mol\,L^{-1}}. پتانسیل نیم‌سلول در این شرایط، پتانسیل استاندارد نام دارد و با E∘E^\circ نشان داده می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

از جدول پتانسیل تا ولتاژ سلول

از جدول پتانسیل تا ولتاژ سلول

جدول پتانسیل‌های استاندارد را مثل راهنمای «تمایل به گرفتن الکترون» بخوان: همهٔ نیم‌واکنش‌ها در آن به صورت کاهش نوشته شده‌اند؛ پس گونهٔ سمت چپ الکترون می‌گیرد و نقش اکسنده دارد، و گونهٔ سمت راست، کاهنده است.

برای ساخت سلول گالوانی از دو نیم‌سلول، مقدارهای E∘E^\circ را مقایسه کن:

  • پتانسیل کاهشی بزرگ‌تر: کاهش در همین نیم‌سلول رخ می‌دهد؛ پس کاتد است.
  • پتانسیل کاهشی کوچک‌تر: نیم‌واکنش جدول در جهت عکس انجام می‌شود؛ یعنی اکسایش رخ می‌دهد و این نیم‌سلول آند است.

ولتاژ استاندارد سلول از فاصلهٔ این دو پتانسیل به دست می‌آید:

Eسلول∘=Eکاتد∘−Eآند∘E^\circ_{\text{سلول}}=E^\circ_{\text{کاتد}}-E^\circ_{\text{آند}}

در این رابطه، هر دو مقدار را با همان علامتِ جدول پتانسیل‌های کاهشی وارد کن؛ علامت مقدار آند را پیشاپیش عوض نکن. همچنین، ضرب کردن نیم‌واکنش در یک ضریب برای موازنهٔ الکترون‌ها، مقدار پتانسیل آن را تغییر نمی‌دهد.

پس اگر از میان چند نیم‌سلول بخواهی بیشترین ولتاژ استاندارد را بسازی، باید دو نیم‌سلولی را انتخاب کنی که بیشترین فاصلهٔ پتانسیل را دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

لیتیم؛ باتری سبک، بازیافت ضروری

لیتیم؛ باتری سبک، بازیافت ضروری

چرا برای تلفن همراه، باتریِ سبک و پرانرژی می‌خواهیم؟ چون قرار است آن را هر روز با خودمان حمل کنیم، بدون اینکه زودبه‌زود به شارژر نیاز داشته باشیم!

لیتیم دو ویژگی مهم دارد: چگالی بسیار کم، حدود 0.53 g cm−30.53\,\mathrm{g\,cm^{-3}}، و پتانسیل کاهشی استاندارد بسیار منفی، حدود −3.04 V-3.04\,\mathrm{V}. چگالی کم به ساخت باتری سبک کمک می‌کند. پتانسیل بسیار منفی هم نشان می‌دهد لیتیم کاهنده‌ای قوی است و در کنار نیم‌سلول مناسب می‌تواند اختلاف پتانسیل زیادی ایجاد کند. این ویژگی‌ها راه ساخت باتری‌های کوچک‌تر با توانایی ذخیرهٔ بیشتر انرژی را هموار کرده‌اند؛ البته کارایی باتری به کل ساختار آن بستگی دارد، نه فقط لیتیم.

برخی باتری‌های لیتیمی، مانند باتری تلفن و رایانهٔ همراه، بارها شارژ می‌شوند؛ اما سرانجام به پسماند تبدیل خواهند شد. باتری فرسوده را نباید در طبیعت رها یا دفن کرد: مواد شیمیایی آن می‌توانند محیط را آلوده کنند. تحویل آن به مراکز جمع‌آوری و بازیافت پسماند الکترونیکی، هم از آلودگی جلوگیری می‌کند و هم فلزهای ارزشمند را به چرخهٔ مصرف برمی‌گرداند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

مثال حل‌شده

با دو نیم‌سلول منیزیم و نقره، یک سلول گالوانی استاندارد ساخته‌ایم. با داشتن E∘(Mg2+/Mg)=−2.37 VE^\circ(\mathrm{Mg^{2+}/Mg})=-2.37\,\mathrm{V} و E∘(Ag+/Ag)=+0.80 VE^\circ(\mathrm{Ag^+/Ag})=+0.80\,\mathrm{V}، آند و کاتد، جهت حرکت الکترون‌ها، واکنش کلی و ولتاژ استاندارد سلول را تعیین کن.

  1. پتانسیل کاهشی نقره بزرگ‌تر است؛ بنابراین یون نقره کاهش می‌یابد و الکترود نقره کاتد مثبت است. منیزیم اکسایش می‌یابد و آند منفی است.

  2. نیم‌واکنش آندی را بنویس: Mg(s)→Mg2+(aq)+2e−\mathrm{Mg(s)\rightarrow Mg^{2+}(aq)+2e^-}. پس الکترون‌ها در مدار بیرونی از الکترود منیزیم به الکترود نقره حرکت می‌کنند.

  3. برای برابر شدن تعداد الکترون‌ها، نیم‌واکنش کاهش نقره را دو برابر کن: 2Ag+(aq)+2e−→2Ag(s)\mathrm{2Ag^+(aq)+2e^-\rightarrow 2Ag(s)}.

  4. دو نیم‌واکنش را جمع و الکترون‌ها را حذف کن: Mg(s)+2Ag+(aq)→Mg2+(aq)+2Ag(s)\mathrm{Mg(s)+2Ag^+(aq)\rightarrow Mg^{2+}(aq)+2Ag(s)}.

  5. ولتاژ را از تفاضل پتانسیل‌های کاهشی به دست آور: Eسلول∘=Eکاتد∘−Eآند∘=0.80−(−2.37)=3.17 VE^\circ_{\text{سلول}}=E^\circ_{\text{کاتد}}-E^\circ_{\text{آند}}=0.80-(-2.37)=3.17\,\mathrm{V}. دو برابر کردن نیم‌واکنش نقره، پتانسیل آن را دو برابر نمی‌کند.

جواب: منیزیم آند منفی و نقره کاتد مثبت است؛ الکترون‌ها در سیم از منیزیم به نقره می‌روند و ولتاژ استاندارد سلول 3.17 V3.17\,\mathrm{V} است. واکنش کلی: Mg(s)+2Ag+(aq)→Mg2+(aq)+2Ag(s)\mathrm{Mg(s)+2Ag^+(aq)\rightarrow Mg^{2+}(aq)+2Ag(s)}.

نکات مهم

  • در سلول گالوانی، اکسایش در آند منفی و کاهش در کاتد مثبت رخ می‌دهد و حرکت الکترون‌ها در مدار بیرونی همراه با جابه‌جایی یون‌ها، تولید برق را تداوم می‌دهد.
  • پتانسیل‌های کاهشی استاندارد نسبت به نیم‌سلول استاندارد هیدروژن سنجیده می‌شوند و ولتاژ استاندارد سلول از تفاضل پتانسیل کاتد و آند به دست می‌آید.
  • چگالی کم و پتانسیل کاهشی بسیار منفی لیتیم به ساخت باتری‌های سبک و پرانرژی کمک می‌کند و بازیافت باتری‌ها راهی برای حفظ منابع و کاهش آلودگی است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۰ تا ۵۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

سلول سوختی، منبعی برای تولید انرژی سبز

در این درس یاد می‌گیری سلول سوختی چگونه برق تولید می‌کند، با عدد اکسایش گونه‌های اکسنده و کاهنده را تشخیص بدهی و توضیح بدهی برقکافت آب چگونه می‌تواند هیدروژن مورد نیاز این سلول را فراهم کند.

پیش از شروع

چطور ممکن است از واکنش هیدروژن و اکسیژن، هم برقِ یک فضاپیما تأمین شود و هم آبِ مورد نیاز فضانوردان؟

در سلول سوختی، واکنش هیدروژن و اکسیژن به‌صورت کنترل‌شده انجام می‌شود و بخشی از انرژی شیمیایی مستقیماً به انرژی الکتریکی تبدیل می‌شود. فرآوردهٔ این واکنش آب است؛ بنابراین هنگام کار این سلول، کربن‌دی‌اکسید تولید نمی‌شود.

برق با اتلاف کمتر

برق با اتلاف کمتر

فرض کن قرار است انرژی یک سوخت، گوشی تو را شارژ کند. در یک نیروگاه گرمایی، ابتدا سوخت می‌سوزد؛ گرمای آن بخار تولید می‌کند و بخار، توربینِ متصل به مولد برق را می‌چرخاند. در این مسیرِ چندمرحله‌ای، بخشی از انرژی به شکل گرمای غیرقابل‌استفاده به محیط منتقل می‌شود.

سلول سوختی نوعی سلول گالوانی است که انرژی شیمیایی سوخت را مستقیم‌تر به انرژی الکتریکی تبدیل می‌کند؛ یعنی برای تولید برق به مراحل تولید بخار و چرخاندن توربین نیاز ندارد. به همین دلیل، اتلاف گرمایی کمتر و کارایی بیشتری دارد؛ البته اتلاف انرژی در آن صفر نیست!

برای مقایسه، بازده سوزاندن هیدروژن در موتور درون‌سوز نزدیک به 20٪20٪ است، اما استفاده از آن در سلول سوختی می‌تواند بازده را تا سه برابر افزایش دهد.

مزیت محیط‌زیستی هم مهم است: سلول‌های سوختی می‌توانند ردپای کربن‌دی‌اکسید را کاهش دهند. بااین‌حال، میزان این کاهش به نوع سوخت و روش تهیهٔ آن هم بستگی دارد؛ پس «انرژی سبز» را نباید به معنای نبودِ هرگونه پیامد محیط‌زیستی دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

درون سلول چه می‌گذرد؟

درون سلول چه می‌گذرد؟

تصور کن یک چراغ به سلول سوختی وصل کرده‌ای. برای روشن‌ماندن آن، هیدروژن و اکسیژن باید پیوسته به سلول برسند؛ اما هر گاز در بخش مشخصی واکنش می‌دهد.

سلول سه جزء اصلی دارد: آند، کاتد و غشا. در آند، هیدروژن اکسایش می‌یابد و الکترون آزاد می‌کند. الکترون‌ها از مسیر سیم و چراغ به کاتد می‌روند؛ همین حرکت الکترون‌ها در مدار بیرونی، جریان الکتریکی ایجاد می‌کند. در کاتد، اکسیژن با گرفتن الکترون کاهش می‌یابد و در نهایت آب تشکیل می‌شود. غشا امکان جابه‌جایی یون‌ها را فراهم می‌کند، نه عبور الکترون‌ها از درون خودش.

روی هر دو الکترود، کاتالیزگر وجود دارد تا نیم‌واکنش‌ها سریع‌تر انجام شوند؛ کاتالیزگر منبع انرژی سلول نیست. واکنش کلی چنین است:

2H2(g)+O2(g)→2H2O(g)\mathrm{2H_2(g)+O_2(g)\rightarrow 2H_2O(g)}

پس برای به‌خاطر سپردن نقش الکترودها، این دو جفت را کنار هم نگه دار: آند و اکسایش؛ کاتد و کاهش.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

ردگیری الکترون‌ها با عدد اکسایش

ردگیری الکترون‌ها با عدد اکسایش

در واکنش هیدروژن و اکسیژن، مولکول‌ها خنثی‌اند؛ پس چطور جابه‌جایی الکترون‌ها را دنبال کنیم؟ عدد اکسایش یک ابزار حسابداری برای این کار است؛ لزوماً بار واقعی اتم نیست.

تصور کن می‌خواهیم الکترون‌های یک ساختار الکترون‌ـ‌نقطه‌ای را با این قرارداد میان اتم‌ها تقسیم کنیم:

  • جفت‌الکترون پیوندی بین دو اتم یکسان: سهم هر اتم، یک الکترون است.
  • جفت‌الکترون پیوندی بین دو اتم متفاوت: هر دو الکترون را به اتمی نسبت می‌دهیم که خصلت نافلزی بیشتری دارد.
  • الکترون‌های ناپیوندی: همگی برای همان اتم باقی می‌مانند.

برای نمونه، در مولکول آب، الکترون‌های هر پیوند میان هیدروژن و اکسیژن را به اکسیژن نسبت می‌دهیم، چون خصلت نافلزی بیشتری دارد. این یک قرارداد برای شمارش است؛ نه اینکه پیوندها واقعاً شکسته شوند.

پس از تقسیم، از این رابطه استفاده می‌کنیم:

عدد اکسایش=تعداد الکترون‌های ظرفیت اتم خنثی−تعداد الکترون‌های نسبت‌داده‌شده به اتم\text{عدد اکسایش}=\text{تعداد الکترون‌های ظرفیت اتم خنثی}-\text{تعداد الکترون‌های نسبت‌داده‌شده به اتم}

ترتیب تفریق مهم است: از الکترون‌های ظرفیت شروع کن و سهم قراردادی اتم را از آن کم کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

کدام گونه اکسنده است؟

کدام گونه اکسنده است؟

عدد اکسایش مثل یک «ردیاب» کمک می‌کند بفهمیم در واکنش، کدام گونه اکسایش و کدام گونه کاهش یافته است. برای شروع، دو قاعده را به خاطر بسپار: عدد اکسایش هر عنصر در حالت آزاد، مانند H2\mathrm{H_2} و O2\mathrm{O_2}، صفر است؛ عدد اکسایش یون تک‌اتمی هم برابر بار آن است.

حالا عدد اکسایش یک اتم را پیش و پس از واکنش مقایسه کن:

  • افزایش عدد اکسایش نشانهٔ اکسایش است؛ گونه‌ای که اکسایش می‌یابد، کاهنده است، چون باعث کاهش گونهٔ دیگر می‌شود.
  • کاهش عدد اکسایش نشانهٔ کاهش است؛ گونه‌ای که کاهش می‌یابد، اکسنده است، چون باعث اکسایش گونهٔ دیگر می‌شود.

پس نام «اکسنده» کاری را می‌گوید که گونه با طرف مقابل می‌کند، نه تغییری که خودش تجربه می‌کند! اکسنده خودش کاهش می‌یابد و کاهنده خودش اکسایش می‌یابد.

در سلول سوختی هیدروژن ــ اکسیژن نیز همین ردگیری را انجام می‌دهیم. اگر عدد اکسایش اتم‌های هیچ عنصری تغییر نکند، آن واکنش اکسایش ــ کاهش نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

از تولید برق تا تولید هیدروژن

از تولید برق تا تولید هیدروژن

سلول سوختی مثل باتری، ذخیره‌ای از انرژی شیمیایی درون خود نگه نمی‌دارد؛ برای ادامهٔ تولید برق، باید پیوسته سوخت دریافت کند. پس برای استفاده از سلول سوختی هیدروژن ــ اکسیژن، باید راهی برای تأمین هیدروژن داشته باشیم.

یکی از راه‌ها برقکافت آب است: با مصرف انرژی الکتریکی، آب را به هیدروژن و اکسیژن تجزیه می‌کنیم. دستگاهی که با ولتاژ بیرونی واکنش را در خلاف جهت طبیعی پیش می‌برد، سلول الکترولیتی نام دارد. معادلهٔ کلی برقکافت آب چنین است:

2H2O(l)⟶2H2(g)+O2(g)\mathrm{2H_2O(l) \longrightarrow 2H_2(g) + O_2(g)}

در این فرایند، هیدروژن در کاتد و اکسیژن در آند تولید می‌شود. چون آب خالص رسانایی بسیار کمی دارد، برای عبور مناسب جریان، اندکی الکترولیت به آن می‌افزایند.

مثلاً می‌توان با برقِ پنل خورشیدی، آب را برقکافت کرد و هیدروژن به دست آورد؛ سپس این هیدروژن را به سلول سوختی رساند. تفاوت اصلی را به خاطر بسپار: سلول سوختی برق تولید می‌کند، اما برقکافت آب برق مصرف می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

مثال حل‌شده

در یک سلول سوختی هیدروژن ــ اکسیژن با محیط اسیدی، پتانسیل کاهش استاندارد زوج اکسیژن و آب برابر +1.23 V+1.23\,\mathrm{V} و پتانسیل کاهش استاندارد زوج یون هیدروژن و هیدروژن برابر 0.00 V0.00\,\mathrm{V} است. نیم‌واکنش‌ها را موازنه کن، واکنش کلی را بنویس و نیروی محرکهٔ الکتریکی استاندارد سلول را به دست آور.

  1. هیدروژن در آند اکسایش می‌یابد؛ پس الکترون در سمت فراورده‌هاست: H2(g)→2H+(aq)+2e−\mathrm{H_2(g)\rightarrow 2H^+(aq)+2e^-}.

  2. اکسیژن در کاتد کاهش می‌یابد؛ با موازنهٔ اتم‌ها و بار داریم: O2(g)+4H+(aq)+4e−→2H2O(l)\mathrm{O_2(g)+4H^+(aq)+4e^-\rightarrow 2H_2O(l)}.

  3. برای برابر شدن شمار الکترون‌ها، نیم‌واکنش آند را در 22 ضرب می‌کنیم: 2H2(g)→4H+(aq)+4e−\mathrm{2H_2(g)\rightarrow 4H^+(aq)+4e^-}.

  4. دو نیم‌واکنش را جمع و یون‌های هیدروژن و الکترون‌های مشترک را حذف می‌کنیم: 2H2(g)+O2(g)→2H2O(l)\mathrm{2H_2(g)+O_2(g)\rightarrow 2H_2O(l)}.

  5. پتانسیل کاهش آند را از پتانسیل کاهش کاتد کم می‌کنیم: Ecell∘=Ecathode∘−Eanode∘=1.23−0.00=1.23 VE^\circ_{\mathrm{cell}}=E^\circ_{\mathrm{cathode}}-E^\circ_{\mathrm{anode}}=1.23-0.00=1.23\,\mathrm{V}. دقت کن که با ضرب ضرایب نیم‌واکنش، پتانسیل الکترود ضرب نمی‌شود.

جواب: واکنش کلی: 2H2(g)+O2(g)→2H2O(l)\mathrm{2H_2(g)+O_2(g)\rightarrow 2H_2O(l)}؛ نیروی محرکهٔ الکتریکی استاندارد سلول: Ecell∘=1.23 VE^\circ_{\mathrm{cell}}=1.23\,\mathrm{V}.

نکات مهم

  • سلول سوختی با دریافت پیوستهٔ سوخت، انرژی شیمیایی را مستقیم‌تر به برق تبدیل می‌کند؛ در نوع هیدروژن ــ اکسیژن، هیدروژن در آند اکسایش می‌یابد و اکسیژن در کاتد کاهش می‌یابد.
  • افزایش عدد اکسایش نشانهٔ اکسایشِ گونهٔ کاهنده و کاهش عدد اکسایش نشانهٔ کاهشِ گونهٔ اکسنده است.
  • برقکافت آب برخلاف سلول سوختی انرژی الکتریکی مصرف می‌کند و می‌تواند هیدروژن مورد نیاز سلول سوختی را فراهم کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۵۴ تا ۵۵ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

برقکافت آب، راهی برای تولید گاز هیدروژن

در این درس یاد می‌گیری چگونه با مصرف برق از آب هیدروژن تولید کنی، نیم‌واکنش‌ها و واکنش کلی را بنویسی، نقش الکترودها و حرکت یون‌ها را توضیح دهی و کاربرد برقکافت را در تهیهٔ فلزهای فعال بشناسی.

پیش از شروع

در سلول سوختی، هیدروژن و اکسیژن مصرف می‌شوند و برق به دست می‌آید؛ آیا می‌توان با مصرف برق، از آب دوباره هیدروژن و اکسیژن ساخت؟

بله؛ در سلول الکترولیتی، انرژی الکتریکی یک واکنش شیمیایی را در خلاف جهت طبیعی پیش می‌برد. برقکافت آب با همین روش، گاز هیدروژن و گاز اکسیژن تولید می‌کند؛ البته برای عبور مناسب جریان، باید اندکی الکترولیت به آب افزود.

برق مصرف می‌کنیم، واکنش پیش می‌رود

برق مصرف می‌کنیم، واکنش پیش می‌رود

در سلول سوختی، واکنش شیمیایی باعث تولید برق می‌شود. حالا مسیر انرژی را برعکس کن: آیا می‌توان برق مصرف کرد تا یک واکنش شیمیایی پیش برود؟ بله؛ این کار در سلول الکترولیتی انجام می‌شود. یک منبع برق بیرونی، مانند باتری، انرژی لازم را فراهم می‌کند تا واکنش در خلاف جهت طبیعی پیش برود.

در برقکافت آب، با مصرف انرژی الکتریکی، آب به گازهای هیدروژن و اکسیژن تجزیه می‌شود. پس این سلول تولیدکنندهٔ برق نیست؛ مصرف‌کنندهٔ آن است.

اما وصل‌کردن باتری به آب خالص کافی نیست؛ آب خالص جریان برق را بسیار ضعیف عبور می‌دهد. برای افزایش رسانایی، اندکی الکترولیت مناسب به آن اضافه می‌کنند. الکترولیت یون‌های متحرک در اختیار محلول می‌گذارد و عبور جریان را آسان‌تر می‌کند.

دو نقش را جدا نگه دار: منبع برق، انرژی واکنش را تأمین می‌کند؛ الکترولیت، رسانایی محلول را افزایش می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

دو الکترود، دو گاز

دو الکترود، دو گاز

در برقکافت آب، کنار هر الکترود اتفاق متفاوتی می‌افتد. برای تشخیص آن‌ها، جای الکترون را در نیم‌واکنش ببین:

در آند، اکسایش رخ می‌دهد: آب الکترون از دست می‌دهد و گاز اکسیژن تولید می‌شود:

2H2O(l)⟶O2(g)+4H+(aq)+4e−\mathrm{2H_2O(l)\longrightarrow O_2(g)+4H^+(aq)+4e^-}

تولید یون H+\mathrm{H^+} باعث می‌شود محلول پیرامون آند اسیدی‌تر شود؛ پس کاغذ pH\mathrm{pH} در این ناحیه به سمت رنگ‌های اسیدی، مانند قرمز، می‌رود.

در کاتد، کاهش رخ می‌دهد: آب الکترون می‌گیرد و گاز هیدروژن تولید می‌شود:

2H2O(l)+2e−⟶H2(g)+2OH−(aq)\mathrm{2H_2O(l)+2e^-\longrightarrow H_2(g)+2OH^-(aq)}

تولید یون OH−\mathrm{OH^-} محلول پیرامون کاتد را بازی‌تر می‌کند؛ بنابراین کاغذ شناساگر به سمت رنگ‌های بازی، مانند آبی، می‌رود.

برای جمع‌کردن این دو نیم‌واکنش، نیم‌واکنش کاتدی را دو برابر می‌کنیم تا الکترون‌ها حذف شوند. با ساده‌کردن مواد مشترک، واکنش کلی به دست می‌آید:

2H2O(l)⟶2H2(g)+O2(g)\mathrm{2H_2O(l)\longrightarrow 2H_2(g)+O_2(g)}

پس جای الکترون، نوع واکنش را نشان می‌دهد و یون تولیدشده، تغییر اسیدی یا بازی بودن اطراف الکترود را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

مسیر حرکت یون‌ها

مسیر حرکت یون‌ها

باتری فقط انرژی نمی‌دهد؛ اتصال‌های آن، علامت الکترودهای سلول الکترولیتی را هم مشخص می‌کنند:

  • کاتد به قطب منفی باتری وصل است.
  • آند به قطب مثبت باتری وصل است.

حالا یون‌های درون الکترولیت را تصور کن. بارهای ناهمنام یکدیگر را جذب می‌کنند؛ پس کاتیون‌ها که بار مثبت دارند، به سوی کاتد می‌روند و آنیون‌ها که بار منفی دارند، به سوی آند حرکت می‌کنند. مثل این است که هر گروه، مسیرش را با دیدن علامت مقصد پیدا کند؛ اما اینجا نیروی الکتریکی جهت حرکت را تعیین می‌کند.

الکترولیت می‌تواند محلول یونی یا ترکیب یونی مذاب باشد؛ نکتهٔ مهم، وجود یون‌های آزاد برای جابه‌جایی است. در بخش الکترولیت، جابه‌جایی یون‌ها جریان را برقرار می‌کند، نه حرکت الکترون‌ها مانند سیم فلزی.

یادت باشد: این علامت‌گذاری برای سلول الکترولیتی است؛ آند همچنان محل اکسایش و کاتد محل کاهش است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

از نمک مذاب تا فلز

از نمک مذاب تا فلز

سدیم فلزی بسیار فعال و کاهنده‌ای قوی است؛ یعنی به‌آسانی الکترون از دست می‌دهد. به همین دلیل، در طبیعت به حالت آزاد یافت نمی‌شود و در ترکیب‌هایش به شکل یون Na+\mathrm{Na^+} حضور دارد. برای تبدیل این یون پایدار به فلز سدیم، باید انرژی مصرف کنیم.

راه صنعتی این کار، برقکافت سدیم کلرید مذاب در سلول دانز است. در حالت مذاب، یون‌ها می‌توانند حرکت کنند و با مصرف انرژی الکتریکی، فلز سدیم تولید می‌شود. منیزیم را نیز از برقکافت منیزیم کلرید مذاب تهیه می‌کنند؛ پس این روش فقط مخصوص سدیم نیست.

اما مذاب نگه‌داشتن نمک هم انرژی می‌خواهد! دمای ذوب سدیم کلرید خالص 801 ∘C801\ ^\circ\mathrm{C} است. با افزودن مقداری کلسیم کلرید، دمای ذوب مخلوط به حدود 587 ∘C587\ ^\circ\mathrm{C} می‌رسد. درست مانند گرم‌کردن کوره تا دمای پایین‌تر، این تغییر انرژی لازم برای ذوب و مذاب نگه‌داشتن مواد را کاهش می‌دهد و تهیهٔ فلز را کم‌هزینه‌تر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مثال حل‌شده

نیم‌واکنش‌های برقکافت آب را موازنه کن، معادلهٔ کلی را به دست آور و مشخص کن محلول پیرامون هر الکترود اسیدی‌تر می‌شود یا بازی‌تر.

  1. در آند، آب اکسایش می‌یابد و اکسیژن تولید می‌کند؛ پس الکترون در سمت فرآورده‌ها قرار می‌گیرد: 2H2O(l)⟶O2(g)+4H+(aq)+4e−\mathrm{2H_2O(l)\longrightarrow O_2(g)+4H^+(aq)+4e^-}.

  2. در کاتد، آب با دریافت الکترون کاهش می‌یابد و هیدروژن تولید می‌کند: 2H2O(l)+2e−⟶H2(g)+2OH−(aq)\mathrm{2H_2O(l)+2e^-\longrightarrow H_2(g)+2OH^-(aq)}.

  3. برای برابرشدن تعداد الکترون‌ها، نیم‌واکنش کاتدی را در 22 ضرب می‌کنیم: 4H2O(l)+4e−⟶2H2(g)+4OH−(aq)\mathrm{4H_2O(l)+4e^-\longrightarrow 2H_2(g)+4OH^-(aq)}.

  4. دو نیم‌واکنش را جمع و الکترون‌ها را حذف می‌کنیم؛ سپس با استفاده از 4H+(aq)+4OH−(aq)⟶4H2O(l)\mathrm{4H^+(aq)+4OH^-(aq)\longrightarrow 4H_2O(l)}، آب‌های مشترک دو طرف را ساده می‌کنیم و به 2H2O(l)⟶2H2(g)+O2(g)\mathrm{2H_2O(l)\longrightarrow 2H_2(g)+O_2(g)} می‌رسیم.

  5. تولید H+\mathrm{H^+} پیرامون آند، محیط را اسیدی‌تر و تولید OH−\mathrm{OH^-} پیرامون کاتد، محیط را بازی‌تر می‌کند؛ بنابراین کاغذ pH\mathrm{pH} کنار آند به سمت رنگ‌های قرمز و کنار کاتد به سمت رنگ‌های آبی می‌رود.

جواب: واکنش کلی برابر است با 2H2O(l)⟶2H2(g)+O2(g)\mathrm{2H_2O(l)\longrightarrow 2H_2(g)+O_2(g)}؛ هیدروژن در کاتد و اکسیژن در آند تولید می‌شود و محیط پیرامون آند اسیدی‌تر و پیرامون کاتد بازی‌تر می‌شود.

نکات مهم

  • در سلول الکترولیتی، انرژی الکتریکی مصرف می‌شود تا واکنش در خلاف جهت طبیعی پیش برود و الکترولیت، یون‌های متحرک لازم برای رسانایی را فراهم می‌کند.
  • در برقکافت آب، آندِ مثبت محل تولید اکسیژن و افزایش یون هیدروژن، و کاتدِ منفی محل تولید هیدروژن و افزایش یون هیدروکسید است؛ کاتیون‌ها به کاتد و آنیون‌ها به آند می‌روند.
  • فلزهای فعالی مانند سدیم و منیزیم از برقکافت نمک مذابشان تهیه می‌شوند و پایین‌آوردن دمای ذوب، انرژی لازم و هزینه را کاهش می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۵۵ تا ۵۶ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

برقکافت $\mathrm{NaCl(l)}$ و تهیه فلز سدیم

در این درس یاد می‌گیری مسیر یون‌ها و نیم‌واکنش‌های برقکافت سدیم کلرید مذاب را مشخص کنی، دلیل مصرف انرژی و راه کاهش هزینهٔ تهیهٔ سدیم را توضیح بدهی و مراحل تهیهٔ منیزیم از آب دریا را دنبال کنی.

پیش از شروع

اگر نمک خوراکی ترکیبی از سدیم و کلر است، چرا برای جدا کردن فلز سدیم از آن باید هم نمک را ذوب کنیم و هم برق مصرف کنیم؟

در نمک مذاب، یون‌ها می‌توانند آزادانه حرکت کنند و به الکترودها برسند. اما تبدیل یون سدیم به اتم سدیم به انرژی نیاز دارد؛ منبع برق این انرژی را فراهم می‌کند تا از نمک مذاب، فلز سدیم و گاز کلر به دست آید.

مسیر یون‌ها در سلول

مسیر یون‌ها در سلول

برای اینکه جریان برق بتواند در یک سلول الکترولیتی تغییر شیمیایی ایجاد کند، یون‌ها باید بتوانند حرکت کنند. به همین دلیل، الکترولیت یک محلول یونی یا یک ترکیب یونیِ مذاب است. در بلور جامد نمک، یون‌ها آزادی جابه‌جایی ندارند؛ اما با ذوب شدن آن، امکان حرکت پیدا می‌کنند.

باتری به دو الکترود وصل می‌شود:

  • کاتد به قطب منفی باتری متصل است.
  • آند به قطب مثبت باتری متصل است.

حالا بارهای ناهمنام یکدیگر را جذب می‌کنند: کاتیون‌ها، یعنی یون‌های مثبت، به سوی کاتد منفی می‌روند؛ آنیون‌ها، یعنی یون‌های منفی، به سوی آند مثبت حرکت می‌کنند.

مثلاً در سدیم کلرید مذاب، یون Na+\mathrm{Na^+} راهی کاتد و یون Cl−\mathrm{Cl^-} راهی آند می‌شود. برای پیدا کردن مسیر هر یون، اول علامت بارش را ببین و بعد الکترود با علامت مخالف را پیدا کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

چرا سدیم را با برق تهیه می‌کنیم؟

چرا سدیم را با برق تهیه می‌کنیم؟

نمک خوراکی سدیم دارد، اما سدیمِ آن به شکل یون Na+\mathrm{Na^+} است، نه اتم فلزی. فلز سدیم کاهنده‌ای قوی است؛ یعنی به‌آسانی الکترون از دست می‌دهد و به یون تبدیل می‌شود. به همین دلیل، در طبیعت به حالت آزاد پیدا نمی‌شود و آن را در ترکیب‌هایش می‌یابیم.

این رفتار نشان می‌دهد که یون سدیم از اتم آن بسیار پایدارتر است. پس برای پیمودن مسیر برعکس، یعنی تبدیل یون سدیم به اتم، باید انرژی زیادی فراهم کنیم. مثل بالا بردن یک جسم از ته دره است: برگشتن به جایگاه بالاتر، انرژی می‌خواهد.

در صنعت، این انرژی را با مصرف برق در سلول الکترولیتی تأمین می‌کنند. بنابراین برقکافت فقط جدا کردن مواد از یک مخلوط نیست؛ با دریافت انرژی الکتریکی، یون‌های سدیم به فلز سدیم تبدیل می‌شوند. وجود سدیم در نمک به این معنا نیست که فلز آمادهٔ آن درون نمک پنهان شده است!

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

از نیم‌واکنش تا سدیم و کلر

از نیم‌واکنش تا سدیم و کلر

یون‌ها به الکترودها رسیده‌اند؛ حالا ببینیم چگونه به ماده‌های تازه تبدیل می‌شوند. در کاتد منفی، هر یون سدیم یک الکترون می‌گیرد و به اتم سدیم تبدیل می‌شود. گرفتن الکترون یعنی کاهش:

Na+(l)+e−→Na(l)\mathrm{Na^+(l)+e^-\rightarrow Na(l)}

در آند مثبت، یون‌های کلرید الکترون از دست می‌دهند؛ یعنی اکسایش می‌یابند. چون مولکول کلر دو اتم دارد، نیم‌واکنش را این‌طور می‌نویسیم:

2Cl−(l)→Cl2(g)+2e−\mathrm{2Cl^-(l)\rightarrow Cl_2(g)+2e^-}

برای جمع کردن نیم‌واکنش‌ها، باید تعداد الکترون‌های گرفته‌شده و ازدست‌رفته برابر باشد؛ مثل برابر کردن دو طرف یک حساب. پس نیم‌واکنش کاتد را در 22 ضرب می‌کنیم:

2Na+(l)+2e−→2Na(l)\mathrm{2Na^+(l)+2e^-\rightarrow 2Na(l)}

حالا با جمع دو نیم‌واکنش، الکترون‌ها حذف می‌شوند و واکنش کلی به دست می‌آید:

2NaCl(l)→2Na(l)+Cl2(g)\mathrm{2NaCl(l)\rightarrow 2Na(l)+Cl_2(g)}

پس محصول کاتد سدیم مذاب و محصول آند گاز کلر است. یادت باشد: منفی بودن کاتد به معنی اکسایش نیست؛ ملاک تشخیص، گرفتن یا از دست دادن الکترون است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

تولید با انرژی و هزینهٔ کمتر

تولید با انرژی و هزینهٔ کمتر

برای تولید صنعتی سدیم، فقط مصرف برق مهم نیست؛ گرم کردن و مذاب نگه داشتن نمک هم انرژی می‌خواهد. سدیم کلرید خالص در 801 ∘C801\ ^\circ\mathrm{C} ذوب می‌شود. پس اگر از نمک خالص استفاده کنیم، باید سلول را در دمای بالایی نگه داریم تا یون‌ها بتوانند آزادانه حرکت کنند.

راه اقتصادی‌تر، افزودن مقداری کلسیم کلرید است. با این کار، دمای ذوب مخلوط تا حدود 587 ∘C587\ ^\circ\mathrm{C} پایین می‌آید و می‌توان برقکافت را در دمای پایین‌تری انجام داد.

مثل وقتی که برای گرم نگه داشتن غذا، شعله را کمتر می‌کنی: حفظ دمای پایین‌تر معمولاً انرژی کمتری می‌خواهد. در اینجا هم انرژی گرمایی لازم و هزینهٔ تولید سدیم کاهش می‌یابد. این افزودنی نیاز به برقکافت را حذف نمی‌کند؛ فقط شرایط گرمایی فرایند را اقتصادی‌تر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

از آب دریا تا فلز منیزیم

از آب دریا تا فلز منیزیم

آب دریا یون منیزیم دارد؛ اما چگونه از این یون‌های پراکنده، فلز به دست می‌آوریم؟ ابتدا باید آن‌ها را جدا و به نمکی مناسب برای برقکافت تبدیل کنیم.

مسیر تهیه را دنبال کن:

  • با افزودن یون هیدروکسید، یون‌های منیزیم به رسوب جامد منیزیم هیدروکسید، Mg(OH)2(s)\mathrm{Mg(OH)_2(s)}، تبدیل می‌شوند. حالا می‌توان آن‌ها را با صاف کردن از آب جدا کرد.
  • رسوب را با هیدروکلریک اسید، HCl(aq)\mathrm{HCl(aq)}، واکنش می‌دهند تا محلول منیزیم کلرید، MgCl2(aq)\mathrm{MgCl_2(aq)}، به دست آید.
  • با خشک کردن، آب را حذف می‌کنند و منیزیم کلرید جامد به دست می‌آورند؛ سپس آن را ذوب می‌کنند تا یون‌ها امکان جابه‌جایی داشته باشند.
  • در پایان، منیزیم کلرید مذاب را در سلول الکترولیتی برقکافت می‌کنند: منیزیم در کاتد و گاز کلر در آند تولید می‌شود.

پس آب دریا مادهٔ اولیه است، نه مایعِ درون سلول نهایی! مانند تهیهٔ سدیم، مرحلهٔ تولید این فلز فعال با برقکافت نمک مذاب انجام می‌شود، نه محلول آبی آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مثال حل‌شده

برای برقکافت سدیم کلرید مذاب، نیم‌واکنش هر الکترود و معادلهٔ موازنه‌شدهٔ واکنش کلی را بنویس.

  1. یون‌های موجود در مذاب را مشخص می‌کنیم: Na+\mathrm{Na^+} و Cl−\mathrm{Cl^-}. فرآورده‌های مورد انتظار، سدیم مذاب و گاز کلر هستند.

  2. در کاتد منفی، یون سدیم الکترون می‌گیرد و کاهش می‌یابد: Na++e−→Na(l)\mathrm{Na^+ + e^- \rightarrow Na(l)}.

  3. در آند مثبت، یون‌های کلرید الکترون از دست می‌دهند. چون کلر به صورت مولکول دواتمی تولید می‌شود، می‌نویسیم: 2Cl−→Cl2(g)+2e−\mathrm{2Cl^- \rightarrow Cl_2(g) + 2e^-}.

  4. برای برابر شدن تعداد الکترون‌های گرفته‌شده و ازدست‌رفته، نیم‌واکنش کاتدی را در 22 ضرب می‌کنیم: 2Na++2e−→2Na(l)\mathrm{2Na^+ + 2e^- \rightarrow 2Na(l)}.

  5. نیم‌واکنش‌ها را جمع و الکترون‌ها را حذف می‌کنیم: 2Na++2Cl−→2Na(l)+Cl2(g)\mathrm{2Na^+ + 2Cl^- \rightarrow 2Na(l) + Cl_2(g)}. با نمایش یون‌های واکنش‌دهنده به صورت نمک مذاب، معادلهٔ کلی می‌شود: 2NaCl(l)→2Na(l)+Cl2(g)\mathrm{2NaCl(l) \rightarrow 2Na(l) + Cl_2(g)}.

جواب: کاتد: Na++e−→Na(l)\mathrm{Na^+ + e^- \rightarrow Na(l)}؛ آند: 2Cl−→Cl2(g)+2e−\mathrm{2Cl^- \rightarrow Cl_2(g) + 2e^-}؛ واکنش کلی: 2NaCl(l)→2Na(l)+Cl2(g)\mathrm{2NaCl(l) \rightarrow 2Na(l) + Cl_2(g)}.

نکات مهم

  • در برقکافت سدیم کلرید مذاب، یون سدیم در کاتد منفی الکترون می‌گیرد و یون کلرید در آند مثبت الکترون از دست می‌دهد.
  • تهیهٔ سدیم از یون‌های پایدار آن به انرژی نیاز دارد و افزودن کلسیم کلرید، با کاهش دمای ذوب مخلوط، هزینهٔ تأمین گرما را کم می‌کند.
  • برای تهیهٔ منیزیم از آب دریا، ابتدا منیزیم هیدروکسید و سپس منیزیم کلرید تهیه می‌شود و نمک پس از خشک کردن و ذوب کردن، برقکافت می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۵۶ تا ۵۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

خوردگی، یک واکنش اکسایش ــ کاهش ناخواسته

در این درس یاد می‌گیری خوردگی آهن را با انتقال الکترون و پتانسیل‌های کاهشی توضیح بدهی و تشخیص بدهی پوشش‌ها و فلزهای فداشونده چگونه از آهن محافظت می‌کنند.

پیش از شروع

چطور ممکن است با وصل کردن تکه‌ای منیزیم به بدنهٔ آهنی کشتی، جلوی زنگ زدن آهن را بگیریم؛ حتی وقتی بدنه در تماس با آب و هواست؟

وقتی آهن و منیزیم در محیط مرطوب با هم تماس دارند، منیزیم آسان‌تر اکسایش می‌یابد و به‌جای آهن مصرف می‌شود. پس گاهی برای محافظت از یک فلز، از فلزی دیگر کمک می‌گیریم که خودش «فدا» شود!

خوردگی؛ فراتر از تغییر ظاهر

خوردگی؛ فراتر از تغییر ظاهر

اگر روی نردهٔ آهنی لکه‌های زنگ ببینی، شاید فکر کنی فقط ظاهرش خراب شده است. اما اگر لایهٔ زنگ پوسته‌پوسته شود و بریزد، آیا نرده هنوز به اندازهٔ قبل محکم است؟

خوردگی فقط تغییر رنگ نیست. در این فرایند، یک واکنش اکسایش ــ کاهش ناخواسته باعث تخریب فلز می‌شود. برای آهن، ادامهٔ اکسایش لایه‌ای ترد و شکننده ایجاد می‌کند که به‌تدریج فرو می‌ریزد؛ در نتیجه، از مقدار آهنِ سالم و استحکام قطعه کم می‌شود.

مثلاً زنگ زدن پایهٔ آهنی یک صندلی فقط مسئلهٔ زیبایی نیست؛ پایه ممکن است دیگر نتواند وزن قبلی را تحمل کند. به همین دلیل، خوردگیِ پل‌ها، کشتی‌ها و قطعه‌های خودرو می‌تواند هم هزینه‌ساز باشد و هم ایمنی را به خطر بیندازد.

پس هنگام دیدن زنگ، به چیزی فراتر از ظاهر فکر کن: آیا فلز هنوز کارایی و استحکام لازم را دارد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

ردّ الکترون‌ها در زنگ زدن

ردّ الکترون‌ها در زنگ زدن

یک قطره آب روی بدنهٔ آهنی کشتی را تصور کن. زیر همین قطره، آهن و اکسیژن نقش‌های متفاوتی دارند: آهن الکترون می‌دهد و اکسیژن الکترون می‌گیرد. آب هم محیط لازم برای این فرایند را فراهم می‌کند و در واکنش شرکت دارد.

آهن با از دست دادن الکترون، اکسایش می‌یابد و به یون آهن دوظرفیتی تبدیل می‌شود:

Fe(s)⟶Fe2+(aq)+2e−\mathrm{Fe(s) \longrightarrow Fe^{2+}(aq) + 2e^-}

اکسیژنِ موجود در محیط مرطوب، الکترون می‌گیرد و کاهش می‌یابد:

O2(g)+2H2O(l)+4e−⟶4OH−(aq)\mathrm{O_2(g) + 2H_2O(l) + 4e^- \longrightarrow 4OH^-(aq)}

دقت کن: الکترون‌های مصرف‌شده در نیم‌واکنش دوم از اکسایش آهن تأمین می‌شوند؛ برای تأمین آن‌ها، نیم‌واکنش اول باید دو بار انجام شود.

اما تشکیل زنگ همین‌جا تمام نمی‌شود. یون آهن دوظرفیتی در ادامه، باز هم الکترون از دست می‌دهد:

Fe2+(aq)⟶Fe3+(aq)+e−\mathrm{Fe^{2+}(aq) \longrightarrow Fe^{3+}(aq) + e^-}

سپس یون‌های آهن سه‌ظرفیتی و هیدروکسید، رسوبی تشکیل می‌دهند که در مدل سادهٔ کتاب، زنگ آهن در نظر گرفته می‌شود:

Fe3+(aq)+3OH−(aq)⟶Fe(OH)3(s)\mathrm{Fe^{3+}(aq) + 3OH^-(aq) \longrightarrow Fe(OH)_3(s)}

پس زنگ زدن، فرایندی چندمرحله‌ای با انتقال الکترون است، نه فقط تغییر رنگ سطح آهن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

چرا آهن زنگ می‌زند، اما طلا نه؟

چرا آهن زنگ می‌زند، اما طلا نه؟

چرا یک زیور طلایی در هوای مرطوب درخشان می‌ماند، اما یک میخ آهنی زنگ می‌زند؟ سرنخ، پتانسیل کاهشی است: هرچه این مقدار مثبت‌تر باشد، تمایل به گرفتن الکترون بیشتر است.

پتانسیل کاهش اکسیژن در محیط اسیدی +1.23 V+1.23\,\mathrm{V} و در محیط غیراسیدیِ مورد بررسی کتاب +0.40 V+0.40\,\mathrm{V} است. هر دو از پتانسیل کاهش آهن، یعنی −0.44 V-0.44\,\mathrm{V}، بیشترند. پس اکسیژن می‌تواند الکترون‌های آهن را بگیرد و آهن اکسایش یابد. در محیط اسیدی، این اختلاف بیشتر است؛ بنابراین اکسایش آهن با اکسیژن مساعدتر می‌شود.

اما پتانسیل کاهش طلا، +1.50 V+1.50\,\mathrm{V}، حتی از مقدار مربوط به اکسیژن در محیط اسیدی هم بیشتر است. پس اکسیژن در این شرایط نمی‌تواند مانند آهن، طلا را به‌طور خودبه‌خودی اکسید کند. دقت کن: این نتیجه دربارهٔ واکنش طلا با اکسیژن در شرایط بررسی‌شده است، نه اینکه طلا با هیچ ماده‌ای واکنش نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

پوشش محافظ و محدودیت آن

پوشش محافظ و محدودیت آن

چرا نردهٔ آهنی حیاط را رنگ می‌زنند؟ رنگ فقط برای زیبایی نیست؛ میان آهن و محیط اطرافش یک سد محافظ می‌سازد. برای زنگ زدن آهن در هوای مرطوب، اکسیژن و رطوبت باید به سطح آهن برسند. اگر پوشش، راه رسیدن آن‌ها را ببندد، از آهن در برابر خوردگی محافظت می‌کند. قیراندود کردن و روکش دادن هم با همین منطق به کار می‌روند.

اما این سد همیشه کاملاً نفوذناپذیر نمی‌ماند. ممکن است روی رنگ خراش ایجاد شود یا پوشش روزنه‌های ریزی داشته باشد. با نفوذ اکسیژن و رطوبت از این راه‌ها و رسیدنشان به آهن، خوردگی دوباره آغاز می‌شود؛ حتی اگر بخش بزرگی از نرده هنوز رنگ داشته باشد.

پس داشتن پوشش به‌تنهایی کافی نیست؛ سالم ماندن آن هم مهم است. بررسی و ترمیم بخش‌های آسیب‌دیده کمک می‌کند راه تماس آهن با اکسیژن و رطوبت دوباره بسته شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

فلزی که فدای آهن می‌شود

فلزی که فدای آهن می‌شود

می‌توان آهن را در تماس با فلزی قرار داد که به‌جای آن الکترون از دست بدهد! در هوای مرطوب، از میان دو فلزِ در تماس، فلزی که پتانسیل کاهشی استاندارد منفی‌تری دارد، آسان‌تر اکسایش می‌یابد؛ یعنی کاهندهٔ قوی‌تری است.

برای مقایسه، پتانسیل‌های کاهشی را ببین:

  • منیزیم: −2.37 V-2.37\,\mathrm{V}
  • روی: −0.76 V-0.76\,\mathrm{V}
  • آهن: −0.44 V-0.44\,\mathrm{V}
  • مس: +0.34 V+0.34\,\mathrm{V}

پس منیزیم و روی، در تماس با آهن، خودشان اکسایش می‌یابند و از آهن محافظت می‌کنند. به این فلزها فلز فداشونده می‌گوییم. مثلاً تکه‌های منیزیم را به بدنهٔ آهنی کشتی متصل می‌کنند تا منیزیم به‌جای آهن مصرف شود. این تکه‌ها باید دوره‌ای تعویض شوند؛ چون حفاظتشان همیشگی نیست.

اما مس انتخاب مناسبی نیست: پتانسیل کاهشی آن از آهن مثبت‌تر است؛ بنابراین در تماس آهن و مس در هوای مرطوب، این آهن است که آسان‌تر اکسایش می‌یابد. پس هر فلزی نمی‌تواند محافظ آهن باشد!

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

مثال حل‌شده

اگر فراوردهٔ نهایی زنگ زدن آهن را Fe(OH)3\mathrm{Fe(OH)_3} در نظر بگیریم، معادلهٔ زیر را با کوچک‌ترین ضریب‌های صحیح موازنه کن: Fe(s)+H2O(l)+O2(g)⟶Fe(OH)3(s)\mathrm{Fe(s)+H_2O(l)+O_2(g)\longrightarrow Fe(OH)_3(s)}

  1. از هیدروژن شروع می‌کنیم: هر واحد Fe(OH)3\mathrm{Fe(OH)_3} دارای 33 اتم هیدروژن است، اما هر مولکول آب 22 اتم هیدروژن دارد.

  2. برای برابر شدن هیدروژن‌ها، فعلاً ضریب Fe(OH)3\mathrm{Fe(OH)_3} را 22 و ضریب آب را 33 می‌گذاریم؛ در هر طرف 66 اتم هیدروژن خواهیم داشت.

  3. اکنون سمت فراورده‌ها 66 اتم اکسیژن داریم و آب فقط 33 اتم اکسیژن فراهم می‌کند؛ پس به 32\frac{3}{2} مولکول O2\mathrm{O_2} نیاز داریم.

  4. برای موازنهٔ آهن، ضریب Fe\mathrm{Fe} را 22 می‌گذاریم: 2Fe+3H2O+32O2⟶2Fe(OH)3\mathrm{2Fe+3H_2O+\tfrac{3}{2}O_2\longrightarrow2Fe(OH)_3}.

  5. همهٔ ضریب‌ها را در 22 ضرب می‌کنیم تا صحیح شوند؛ سپس بررسی می‌کنیم که در هر طرف، 44 اتم آهن، 1212 اتم هیدروژن و 1212 اتم اکسیژن وجود دارد.

جواب: 4Fe(s)+6H2O(l)+3O2(g)⟶4Fe(OH)3(s)\mathrm{4Fe(s)+6H_2O(l)+3O_2(g)\longrightarrow4Fe(OH)_3(s)}

نکات مهم

  • خوردگی واکنش اکسایش ــ کاهش ناخواسته‌ای است که در زنگ زدن آهن، با از دست دادن الکترون توسط آهن و گرفتن الکترون توسط اکسیژن همراه می‌شود.
  • مقایسهٔ پتانسیل‌های کاهشی نشان می‌دهد اکسایش آهن با اکسیژن در محیط اسیدی مساعدتر است، اما اکسایش طلا با اکسیژن در شرایط بررسی‌شده مساعد نیست.
  • پوشش‌ها دسترسی رطوبت و اکسیژن را محدود می‌کنند، درحالی‌که روی و منیزیم با اکسایش یافتن به جای آهن از آن محافظت می‌کنند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۵۸ تا ۶۰ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پیوند با صنعت

در این درس یاد می‌گیری با مقایسهٔ پتانسیل‌های کاهشی استاندارد، فلزِ اکسیدشونده را تشخیص بدهی و توضیح بدهی چرا منیزیم و روی از آهن محافظت می‌کنند، اما روکش قلع پس از خراش چنین محافظتی ندارد.

پیش از شروع

چطور ممکن است یک خراش روی دو ورقهٔ آهنیِ روکش‌دار، در یکی باعث خوردگی آهن شود و در دیگری آهن را سالم نگه دارد؟

همهٔ روکش‌های فلزی یک جور از آهن محافظت نمی‌کنند. بعضی فلزها، مثل روی، پس از خراش هم به‌جای آهن اکسید می‌شوند؛ اما بعضی روکش‌ها، مثل قلع، چنین محافظتی ندارند.

کدام فلز اکسید می‌شود؟

کدام فلز اکسید می‌شود؟

فرض کن دو قطعه از دو فلز متفاوت در هوای مرطوب با هم تماس دارند؛ کدام‌یک آسان‌تر الکترون از دست می‌دهد؟ برای پیش‌بینی، باید پتانسیل کاهشی استاندارد آن‌ها، یعنی E∘E^\circ، را مقایسه کنیم.

این کمیت به تمایل گونهٔ اکسیدشدهٔ فلز برای گرفتن الکترون و کاهش یافتن مربوط است. هرچه مقدار آن منفی‌تر باشد، خودِ فلز کاهنده‌تر است؛ یعنی آسان‌تر الکترون می‌دهد و اکسید می‌شود. پس نام «کاهنده» نباید گمراهت کند: کاهنده به دیگری الکترون می‌دهد و خودش اکسید می‌شود!

برای نمونه، به این دو مقدار توجه کن:

  • آهن: E∘(Fe2+/Fe)=−0.44 VE^\circ(\mathrm{Fe^{2+}/Fe})=-0.44\,\mathrm{V}
  • مس: E∘(Cu2+/Cu)=+0.34 VE^\circ(\mathrm{Cu^{2+}/Cu})=+0.34\,\mathrm{V}

چون مقدار مربوط به آهن منفی‌تر است، در تماس آهن و مس در هوای مرطوب، آهن آسان‌تر اکسید می‌شود. بنابراین، مقاوم بودن یک فلز به خوردگی لزوماً به این معنا نیست که تماس آن با آهن، از آهن محافظت می‌کند.

قاعدهٔ راهنما: مقدار منفی‌تر ← فلز کاهنده‌تر ← اکسایش آسان‌تر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

فلزی که فدای آهن می‌شود

فلزی که فدای آهن می‌شود

فرض کن می‌خواهیم بدنهٔ آهنی یک کشتی در محیط مرطوب کمتر دچار خوردگی شود. یک راه این است که تکه‌هایی از منیزیم را به بدنه متصل کنیم. منیزیم از آهن کاهنده‌تر است؛ بنابراین در رقابت برای اکسایش، منیزیم الکترون از دست می‌دهد و مصرف می‌شود، اما آهن از اکسایش محافظت می‌شود. اتصال روی به آهن هم می‌تواند همین نقش محافظتی را داشته باشد.

به این فلزها «فداکار» می‌گوییم، چون سالم ماندن آهن با مصرف شدن خودشان همراه است؛ نه اینکه فقط مثل یک پوشش، جلوی رسیدن آب را بگیرند. از این روش برای حفاظت از بدنهٔ کشتی‌ها و لوله‌های نفتی استفاده می‌شود.

اما این محافظت همیشگی نیست! تکهٔ منیزیم به‌مرور مصرف می‌شود؛ پس باید آن را دوره‌ای بررسی و تعویض کرد. اگر فلز محافظ تمام شود و جایگزین نشود، دیگر نمی‌توان به محافظت آن از آهن تکیه کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

آهن گالوانیزه؛ محافظت پس از خراش

آهن گالوانیزه؛ محافظت پس از خراش

اگر پوشش رنگِ آهن خراش بردارد، راه رسیدن رطوبت و اکسیژن به آهن باز می‌شود. اما آیا خراش روی هر پوششی همین نتیجه را دارد؟

آهن گالوانیزه یا آهن سفید، آهنی است که با لایه‌ای از فلز روی پوشانده شده؛ مثل ورقه‌های به‌کاررفته در کانال کولر و بعضی تانکرهای آب. این روکش فقط یک سدّ فیزیکی نیست؛ روی می‌تواند خودش اکسید شود و از آهن محافظت کند.

وقتی خراش به آهن برسد و هر دو فلز در تماس با رطوبت و اکسیژن قرار بگیرند، روی در رقابت برای اکسایش برنده می‌شود:

Zn(s)→Zn2+(aq)+2e−\mathrm{Zn(s)\rightarrow Zn^{2+}(aq)+2e^-}

پس روی مصرف می‌شود، نه آهن؛ البته تا وقتی رویِ کافی در تماس با آهن باقی مانده باشد.

در این وضعیت، نیم‌واکنش کاهش در سطح آهن انجام می‌شود؛ بنابراین آهن نقش کاتد را دارد. به همین دلیل، محافظت از یک فلز با کمک فلزی کاهنده‌تر را «حفاظت کاتدی» می‌نامند. یادت باشد: کاتد محل کاهش است، نه اکسایش.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

چرا حلبی با آهن سفید فرق دارد؟

چرا حلبی با آهن سفید فرق دارد؟

فرض کن روکش یک قوطی کنسرو خراش بردارد و رطوبت به آهن زیر آن برسد. آیا روکش باقی‌مانده مثل روی، خودش را فدای آهن می‌کند؟ پاسخ به جنس روکش بستگی دارد.

حلبی، ورقهٔ آهنی با روکش نازک قلع است. روکش سالم، مانعی در برابر رسیدن رطوبت و اکسیژن به آهن ایجاد می‌کند؛ اما اگر خراش، آهن را آشکار کند، آهن و قلع در محیط مرطوب برای اکسایش رقابت می‌کنند. پتانسیل کاهشی استاندارد آهن از قلع منفی‌تر است؛ پس آهن اکسید می‌شود و قلع محافظت می‌شود. بنابراین قلع، برخلاف روی، محافظ فداشوندهٔ آهن نیست.

تفاوت مهم همین‌جاست: در آهن گالوانیزهٔ خراش‌خورده، روی مصرف می‌شود؛ در حلبیِ خراش‌خورده، خود آهن خورده می‌شود. پس فقط دیدن یک روکش فلزی کافی نیست؛ برای پیش‌بینی رفتار آن پس از خراش، باید جنس روکش و پتانسیل کاهشی آن را هم بشناسیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

مثال حل‌شده

برای حفاظت از یک لولهٔ آهنی در محیط مرطوب، دو فلز منیزیم و مس در اختیار داریم. با توجه به E∘(Mg2+/Mg)=−2.37 VE^\circ(\mathrm{Mg^{2+}/Mg})=-2.37\,\mathrm{V}، E∘(Fe2+/Fe)=−0.44 VE^\circ(\mathrm{Fe^{2+}/Fe})=-0.44\,\mathrm{V} و E∘(Cu2+/Cu)=+0.34 VE^\circ(\mathrm{Cu^{2+}/Cu})=+0.34\,\mathrm{V}، کدام فلز را باید به لوله متصل کنیم؟ نیم‌واکنش اکسایش فلز محافظ را بنویس و بگو چرا این حفاظت به رسیدگی دوره‌ای نیاز دارد.

  1. معیار را مشخص می‌کنیم: فلز محافظ باید از آهن کاهنده‌تر باشد؛ یعنی پتانسیل کاهشی استاندارد منفی‌تری داشته باشد.

  2. مقدارها را مرتب می‌کنیم: −2.37<−0.44<+0.34-2.37<-0.44<+0.34. بنابراین منیزیم از آهن کاهنده‌تر است، ولی مس چنین نیست.

  3. منیزیم را انتخاب می‌کنیم. نیم‌واکنش اکسایش آن چنین است: Mg(s)→Mg2+(aq)+2e−\mathrm{Mg(s)\rightarrow Mg^{2+}(aq)+2e^-}.

  4. با اکسید شدن منیزیم، آهن محافظت می‌شود و نقش کاتد را دارد؛ اما منیزیم به‌تدریج مصرف می‌شود، پس برای ادامهٔ حفاظت باید تکه‌های آن را به‌طور دوره‌ای تعویض کرد.

جواب: منیزیم مناسب است: خودش اکسید می‌شود و از آهن محافظت می‌کند، اما باید به‌طور دوره‌ای تعویض شود. اتصال مس مناسب نیست، زیرا در تماس آهن و مس در هوای مرطوب، آهن اکسید می‌شود.

نکات مهم

  • در تماس دو فلز در هوای مرطوب، فلز با پتانسیل کاهشی استاندارد منفی‌تر، کاهنده‌تر است و آسان‌تر اکسید می‌شود.
  • منیزیم و روی با اکسید شدن و مصرف شدن از آهن محافظت می‌کنند؛ در این حفاظت کاتدی، آهن نقش کاتد را دارد.
  • پس از خراش روکش، رویِ آهن گالوانیزه همچنان از آهن محافظت می‌کند، اما در حلبیِ خراش‌خورده آهن اکسید می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۶۰ تا ۶۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پیوند با زندگی

در این درس یاد می‌گیری آبکاری با نقره چگونه انجام می‌شود، چرا لایهٔ اکسیدی از آلومینیم محافظت می‌کند و تولید و بازیافت این فلز چه ارتباطی با مصرف انرژی دارد.

پیش از شروع

چطور می‌توان یک قاشق معمولی را نقره‌پوش کرد؟ و چرا آلومینیم، با اینکه به‌سرعت اکسید می‌شود، برای ساخت وسایل بادوام مناسب است؟

با کمک جریان برق می‌توان لایه‌ای نازک از نقره روی قاشق نشاند و ظاهر و سطح آن را تغییر داد. آلومینیم هم با تشکیل یک لایهٔ اکسیدیِ محافظ، جلوی ادامهٔ اکسایش بخش‌های زیرین خود را می‌گیرد؛ پس اکسیدشدن همیشه به معنی ادامهٔ تخریب فلز نیست.

یک پوشش نازک و کاربردی

یک پوشش نازک و کاربردی

تا حالا به سطح براق شیر آب یا دستگیرهٔ در نگاه کرده‌ای؟ این ظاهر براق لزوماً به این معنا نیست که تمامِ آن وسیله از فلزی گران‌بها ساخته شده است؛ گاهی فقط سطح آن پوششی نازک دارد.

بسیاری از وسایل روزمره از آهن یا مس ساخته می‌شوند. خوردگی این فلزها می‌تواند ظاهر وسیله را خراب کند و به سلامت هم آسیب برساند. یکی از راه‌های محافظت از سطح، پوشاندن آن با فلزهایی مانند نقره، کروم، نیکل یا طلاست.

آبکاری یعنی ایجاد لایه‌ای نازک از یک فلز روی سطح جسم، به کمک سلول الکترولیتی؛ یعنی سامانه‌ای که با انرژی الکتریکی، واکنش شیمیایی را پیش می‌برد. مثلاً در آبکاری یک قاشق فولادی با نقره، بدنهٔ قاشق همچنان فولادی است و فقط سطح آن نقره‌پوش می‌شود.

پس در آبکاری، قرار نیست جنسِ تمام وسیله عوض شود؛ هدف، ایجاد پوششی سطحی برای زیبایی و محافظت است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

مسیر نقره تا سطح قاشق

مسیر نقره تا سطح قاشق

فرض کن می‌خواهیم یک قاشق مسی را نقره‌پوش کنیم. برای اینکه نقره روی قاشق بنشیند، قاشقِ رسانا را به قطب منفی باتری وصل می‌کنیم؛ پس قاشق کاتد است. محلول هم باید یون‌های نقره، یعنی Ag+\mathrm{Ag^+}، داشته باشد. این یون‌ها در سطح قاشق الکترون می‌گیرند و به نقرهٔ فلزی تبدیل می‌شوند:

Ag+(aq)+e−→Ag(s)\mathrm{Ag^+(aq)+e^-\rightarrow Ag(s)}

اما نقرهٔ محلول چگونه تأمین می‌شود؟ یک تیغهٔ نقره را به قطب مثبت باتری وصل می‌کنیم. این تیغه آند است؛ اتم‌های نقرهٔ آن الکترون از دست می‌دهند و وارد محلول می‌شوند:

Ag(s)→Ag+(aq)+e−\mathrm{Ag(s)\rightarrow Ag^+(aq)+e^-}

بنابراین، با عبور جریان، تیغهٔ نقره کم‌کم مصرف می‌شود و لایهٔ نقره روی قاشق شکل می‌گیرد. جای نشستن پوشش، کاتد است، نه آند. همچنین محلول باید یونِ فلزِ پوشش‌دهنده را داشته باشد؛ وجود یون‌های فلزِ سازندهٔ قاشق به‌تنهایی کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

اکسیدی که محافظ می‌شود

اکسیدی که محافظ می‌شود

شاید فکر کنی فلزی که سریع اکسید می‌شود، حتماً خیلی زود هم استحکامش را از دست می‌دهد. اما آلومینیم نشان می‌دهد که جنس و ویژگیِ لایهٔ اکسیدی تعیین‌کننده است، نه فقط سرعت اکسیدشدن!

آلومینیم فلزی فعال است و سطح آن در تماس با هوا به‌سرعت اکسید می‌شود. در نتیجه، لایه‌ای از اکسید آلومینیم با فرمول Al2O3\mathrm{Al_2O_3} روی آن تشکیل می‌شود. این لایه چسبنده و متراکم است؛ یعنی به سطح فلز می‌چسبد و مانند یک سد محافظ، مانع ادامهٔ اکسایش لایه‌های زیرین می‌شود. به همین دلیل، بخش زیر این پوشش برای مدت طولانی سالم می‌ماند و استحکام خود را حفظ می‌کند.

پس وقتی یک وسیلهٔ آلومینیمیِ بادوام می‌بینی، نتیجه نگیر که آلومینیم اکسید نشده است؛ اتفاقاً اکسیدشدنِ سطح، پوشش محافظ آن را ساخته است. این ویژگی یکی از دلایل کاربرد آلومینیم در لوازم خانگی و وسایل حمل‌ونقل است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

تولید آلومینیم با برق

تولید آلومینیم با برق

آلومینیم فلزی فعال است؛ بنابراین در طبیعت به صورت ترکیب یافت می‌شود، نه به شکل فلز آزاد. پس برای ساختن یک وسیلهٔ آلومینیمی، ابتدا باید فلز را از ترکیب آن به دست آوریم. این کار در صنعت با برقکافت در فرایند هال انجام می‌شود.

در این فرایند، با مصرف انرژی الکتریکی، از اکسید آلومینیم در الکترولیت مذاب، آلومینیم تولید می‌کنند. کربنِ الکترودهای گرافیتی نیز در واکنش شرکت می‌کند. واکنش کلی چنین است:

2Al2O3(l)+3C(s)→4Al(l)+3CO2(g)2\mathrm{Al_2O_3(l)}+3\mathrm{C(s)}\rightarrow4\mathrm{Al(l)}+3\mathrm{CO_2(g)}

سمت چپ، اکسید آلومینیم و کربن را می‌بینی؛ سمت راست، آلومینیم مذاب و گاز کربن‌دی‌اکسید تولید شده‌اند. پس گرافیت فقط رسانای برق نیست؛ در واکنش کلی هم مصرف می‌شود.

نکتهٔ مهم این است که این تبدیل خودبه‌خود پیش نمی‌رود و به انرژی الکتریکی نیاز دارد. مصرف زیاد برق، یکی از علت‌های پرهزینه‌بودن تولید آلومینیم به روش هال است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

قوطی کهنه، فرصت تازه

قوطی کهنه، فرصت تازه

وقتی یک قوطی آلومینیمی خالی می‌شود، فلز آن هنوز ارزشمند است! با بازیافت می‌توان از همین آلومینیم دوباره برای ساخت قوطی استفاده کرد، به‌جای آنکه همهٔ فلز موردنیاز را از ترکیب‌های طبیعی آن به دست آورد.

تولید آلومینیم به روش هال، برق زیادی مصرف می‌کند و به همین دلیل پرهزینه است. اما تولید قوطی از قوطی‌های کهنه فقط به 7%7\% انرژی لازم برای تولید همان تعداد قوطی به روش هال نیاز دارد. پس بازیافت، نیاز به انرژی را بسیار کم می‌کند، نه اینکه آن را به صفر برساند.

جداکردن قوطی‌های آلومینیمی از زباله‌های دیگر و سپردن آن‌ها به مسیر بازیافت، یک کار روزمره با دو فایده است: هم به کاهش مصرف انرژی و برخی هزینه‌های تولید کمک می‌کند و هم نیاز به برداشت از منابع تجدیدناپذیر را کاهش می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

مثال حل‌شده

فرض کن تولید تعداد معینی قوطی آلومینیمی به روش هال به 2000 kJ2000\,\mathrm{kJ} انرژی نیاز دارد. اگر همان تعداد قوطی را از قوطی‌های کهنه بسازیم، انرژی لازم و مقدار انرژی صرفه‌جویی‌شده چقدر است؟

  1. طبق دادهٔ کتاب، انرژی لازم برای تولید قوطی از قوطی‌های کهنه، 7%7\% انرژی تولید همان تعداد قوطی به روش هال است.

  2. انرژی بازیافت را حساب می‌کنیم: Eبازیافت=7100×2000=140 kJE_{\text{بازیافت}}=\frac{7}{100}\times2000=140\,\mathrm{kJ}.

  3. برای یافتن انرژی صرفه‌جویی‌شده، انرژی بازیافت را از انرژی روش هال کم می‌کنیم: ΔE=2000−140=1860 kJ\Delta E=2000-140=1860\,\mathrm{kJ}.

  4. درصد صرفه‌جویی برابر است با 100%−7%=93%100\%-7\%=93\%. دقت کن که 7%7\% سهم انرژی مصرف‌شده است، نه سهم انرژی صرفه‌جویی‌شده.

جواب: بازیافت به 140 kJ140\,\mathrm{kJ} انرژی نیاز دارد و موجب صرفه‌جویی 1860 kJ1860\,\mathrm{kJ}، یعنی 93%93\% از انرژی تولید به روش هال می‌شود.

نکات مهم

  • در آبکاری با نقره، جسم رسانا کاتد است و یون‌های نقره با گرفتن الکترون روی آن به فلز تبدیل می‌شوند.
  • آلومینیم فعال است، اما لایهٔ چسبنده و متراکم Al2O3\mathrm{Al_2O_3} از ادامهٔ اکسایش لایه‌های زیرین آن جلوگیری می‌کند.
  • تولید آلومینیم در فرایند هال به برق زیادی نیاز دارد، اما بازیافت قوطی‌های آن فقط 7%7\% انرژی تولید همان تعداد قوطی به روش هال را مصرف می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۶۳ تا ۶۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تمرین‌های دوره‌ای

در این درس یاد می‌گیری با دنبال‌کردن الکترون‌ها، عدد اکسایش و پتانسیل‌های کاهشی، تمرین‌های اکسایش‌ـ‌کاهش و سلول‌های الکتروشیمیایی را تحلیل کنی و رفتار باتری را هنگام مصرف و شارژ توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور باتری گوشی هنگام استفاده برق تولید می‌کند، اما هنگام شارژ شدن برق مصرف می‌کند؟

هنگام استفاده از گوشی، واکنش شیمیایی باتری باعث جابه‌جایی الکترون‌ها در مدار می‌شود. هنگام شارژ، منبع برق خارجی فرایند را در جهت عکس پیش می‌برد؛ پس برای شناخت رفتار باتری باید مسیر الکترون‌ها و تغییر گونه‌های شیمیایی را دنبال کنیم.

ردگیری الکترون‌ها

ردگیری الکترون‌ها

برای تحلیل واکنش‌های این درس، مثل یک کارآگاه ردّ الکترون‌ها را بگیر! عدد اکسایش کمک می‌کند بفهمی کدام اتم الکترون از دست داده و کدام گرفته است.

  • افزایش عدد اکسایش یعنی اکسایش؛ گونه‌ای که الکترون می‌دهد، کاهنده است.
  • کاهش عدد اکسایش یعنی کاهش؛ گونه‌ای که الکترون می‌گیرد، اکسنده است.

پس اسم اکسنده را با اتفاقی که برای خودش می‌افتد اشتباه نگیر: اکسنده، گونهٔ دیگر را اکسید می‌کند و خودش کاهش می‌یابد. فلوئور تمایل بسیار زیادی به گرفتن الکترون دارد؛ به همین دلیل، اکسنده‌ترین عنصر است.

برای تعیین عدد اکسایش، یادت باشد مجموع عددهای اکسایش اتم‌ها در مولکول خنثی، صفر و در یون چنداتمی، برابر بار یون است. فلوئور در ترکیب‌هایش عدد اکسایش −1-1 دارد؛ بنابراین نباید همیشه برای اکسیژن عدد −2-2 در نظر بگیری.

در سلول گالوانی روی–مس، روی در آند الکترون می‌دهد و به یون تبدیل می‌شود؛ پس غلظت یون‌های Zn2+\mathrm{Zn^{2+}} افزایش می‌یابد. یون‌های Cu2+\mathrm{Cu^{2+}} در کاتد الکترون می‌گیرند و مس جامد می‌سازند؛ پس غلظتشان کاهش می‌یابد. الکترون‌ها در مدار خارجی از آند به کاتد می‌روند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

از قدرت گونه‌ها تا ولتاژ

از قدرت گونه‌ها تا ولتاژ

اگر دو گونه برای گرفتن الکترون رقابت کنند، کدام برنده می‌شود؟ پتانسیل کاهشی استاندارد، یعنی E∘E^\circ، راهنمای ماست: هرچه مقدار آن بزرگ‌تر باشد، گونهٔ سمت چپِ نیم‌واکنش کاهش، اکسندهٔ قوی‌تری است. برعکس، هرچه این مقدار کوچک‌تر باشد، گونهٔ سمت راستِ همان نیم‌واکنش، کاهندهٔ قوی‌تری است. بزرگ‌تر بودن را با علامت عدد بسنج، نه قدرمطلق آن!

در سلول گالوانی، نیم‌سلول با پتانسیل کاهشی بزرگ‌تر کاتد می‌شود و نیم‌سلول دیگر آند است. برای محاسبهٔ نیروی الکتروموتوری استاندارد داریم:

Eسلول∘=Eکاتد∘−Eآند∘E^\circ_{\text{سلول}}=E^\circ_{\text{کاتد}}-E^\circ_{\text{آند}}

در این رابطه، هر دو مقدار را از جدولِ پتانسیل‌های کاهش برمی‌داریم؛ ضرب‌کردن نیم‌واکنش در یک ضریب، پتانسیل آن را تغییر نمی‌دهد.

حتی بدون جدول هم می‌توان مقایسه کرد: اگر فلزی به‌طور خودبه‌خودی یون فلز دیگری را به فلز تبدیل کند، خودش کاهندهٔ قوی‌تری است. همین منطق برای انتخاب ظرف نگهداری اسید کمک می‌کند: در شرایط معمولِ تمرین، آهن می‌تواند یون هیدروژن را کاهش دهد و خورده شود، اما مس چنین واکنشی نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴

باتری گوشی در دو حالت

باتری گوشی در دو حالت

وقتی گوشی را از شارژر جدا می‌کنی، باتری انرژی لازم برای کارکردن آن را فراهم می‌کند. اما با وصل‌کردن شارژر، جهت فرایندهای باتری برعکس می‌شود.

هنگام مصرف؛ باتری گالوانی است: در الکترود لیتیمی، اتم‌های Li\mathrm{Li} الکترون از دست می‌دهند و به یون Li+\mathrm{Li^+} تبدیل می‌شوند. الکترون‌ها از راه مدار خارجی، با عبور از مدار گوشی، به الکترود حاوی MnO2\mathrm{MnO_2} می‌رسند. یون‌های Li+\mathrm{Li^+} نیز از مسیر درون باتری به سوی همین الکترود حرکت می‌کنند و در تشکیل LiMnO2\mathrm{LiMnO_2} شرکت می‌کنند. پس مسیر الکترون و یون یکی نیست!

هنگام شارژ؛ باتری الکترولیتی است: شارژر انرژی می‌دهد تا فرایند معکوس پیش برود. الکترون‌ها از الکترود حاوی LiMnO2\mathrm{LiMnO_2}، از راه مدار خارجی و شارژر، به سوی الکترود لیتیمی هدایت می‌شوند. یون‌های Li+\mathrm{Li^+} هم درون باتری به سوی الکترود لیتیمی بازمی‌گردند.

برای به‌خاطرسپردن، دو مسیر جدا تصور کن: «راه بیرونی برای الکترون‌ها» و «راه درونی برای یون‌ها»؛ با تغییر مصرف به شارژ، جهت حرکت در هر دو مسیر معکوس می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

نور در خدمت تولید هیدروژن

نور در خدمت تولید هیدروژن

اگر یک دستگاه هیدروژن را آهسته تولید کند، آیا حتماً بی‌فایده است؟ برای داوری، باید ببینیم چه انرژی‌ای مصرف می‌کند و چه فایده‌ای دارد.

در سلول نورالکتروشیمیایی، از نور برای کمک به انجام واکنش اکسایش‌ـ‌کاهش استفاده می‌شود. در نمونهٔ این درس، در بخش کاتدی، آب الکترون می‌گیرد و گاز هیدروژن تولید می‌شود. پس قاعدهٔ آشنای ما همچنان برقرار است: کاهش در کاتد رخ می‌دهد.

اما ولتاژ به‌تنهایی معیار خوبی برای سنجش کاربرد یک سلول نیست. باید سرعت تولید هیدروژن و بازده تبدیل انرژی را هم بررسی کنیم. پایین‌بودن این دو، محدودیت مهمی است؛ بااین‌حال، امکان بهره‌گیری از نور خورشید، به‌عنوان منبع انرژی تجدیدپذیر، انگیزه‌ای برای پژوهش و بهبود این سلول‌هاست.

مثل شارژر خورشیدی کم‌توانی که در یک سفر، با وجود شارژ آهسته، به دلیل دسترسی به نور خورشید مفید است. بنابراین، امیدبخش‌بودن یک فناوری با آماده‌بودن آن برای استفادهٔ گسترده یکسان نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

برق برای پیش‌بردن واکنش

برق برای پیش‌بردن واکنش

باتریِ در حال مصرف، از یک واکنش شیمیایی برق می‌گیرد؛ اما در سلول الکترولیتی، برقِ منبع خارجی واکنش را پیش می‌برد. آبکاری فلزها نمونه‌ای از کاربرد این سلول‌هاست.

برای تشخیص الکترودها، یک قانون ثابت داریم: آند محل اکسایش و کاتد محل کاهش است؛ این قانون با عوض‌شدن نوع سلول تغییر نمی‌کند.

در سلول الکترولیتی، پایانهٔ منفی منبع، الکترون را به کاتد می‌رساند. یون‌های مثبت به سوی کاتد می‌روند و با گرفتن الکترون کاهش می‌یابند؛ مثلاً در مذاب MX\mathrm{MX}، یون فلزی می‌تواند به اتم فلز تبدیل شود. در آند، گونه‌ها الکترون از دست می‌دهند و منبع، الکترون‌ها را از آن می‌گیرد. پس آند به پایانهٔ مثبت منبع وصل است.

یادت باشد: در سیم‌ها الکترون جابه‌جا می‌شود، اما درون الکترولیت، یون‌ها بار را منتقل می‌کنند. همچنین علامت الکترود را با نام آن یکی ندان: آندِ سلول الکترولیتی مثبت است، ولی آندِ سلول گالوانی منفی است؛ هر دو محل اکسایش‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

مثال حل‌شده

پتانسیل کاهشی استاندارد نیم‌واکنش‌های A++e−→A\mathrm{A^++e^-\rightarrow A} و D3++3e−→D\mathrm{D^{3+}+3e^-\rightarrow D} به‌ترتیب +1.33 V+1.33\,\mathrm{V} و −1.59 V-1.59\,\mathrm{V} است. در سلول گالوانی ساخته‌شده از این دو نیم‌سلول، آند، کاتد و نیروی الکتروموتوری استاندارد را تعیین کن.

  1. پتانسیل کاهشی نیم‌سلول A+/A\mathrm{A^+/A} بزرگ‌تر است؛ پس کاهش در این نیم‌سلول رخ می‌دهد و الکترود آن کاتد است.

  2. در نیم‌سلول دیگر، فلز اکسید می‌شود: D→D3++3e−\mathrm{D\rightarrow D^{3+}+3e^-}؛ بنابراین الکترود D\mathrm{D} آند است.

  3. برای برابرشدن تعداد الکترون‌ها، نیم‌واکنش کاهش را به صورت 3A++3e−→3A\mathrm{3A^++3e^-\rightarrow 3A} می‌نویسیم؛ اما پتانسیل آن همچنان +1.33 V+1.33\,\mathrm{V} است.

  4. در رابطهٔ ولتاژ سلول، پتانسیل‌های کاهشی داده‌شده را جای‌گذاری می‌کنیم: Ecell∘=Ecathode∘−Eanode∘=(+1.33)−(−1.59)=2.92 VE^\circ_{\mathrm{cell}}=E^\circ_{\mathrm{cathode}}-E^\circ_{\mathrm{anode}}=(+1.33)-(-1.59)=2.92\,\mathrm{V}.

  5. مثبت‌بودن ولتاژ استاندارد با جهت خودبه‌خودی واکنش D+3A+→D3++3A\mathrm{D+3A^+\rightarrow D^{3+}+3A} سازگار است.

جواب: نیم‌سلول A+/A\mathrm{A^+/A} کاتد و نیم‌سلول D3+/D\mathrm{D^{3+}/D} آند است؛ نیروی الکتروموتوری استاندارد سلول برابر با 2.92 V2.92\,\mathrm{V} می‌شود.

نکات مهم

  • افزایش عدد اکسایش نشانهٔ اکسایش و نقش کاهندگی است؛ کاهش عدد اکسایش نیز نشانهٔ کاهش و نقش اکسندگی است.
  • پتانسیل کاهشی استاندارد بزرگ‌تر نشان‌دهندهٔ اکسندهٔ قوی‌تر در سمت واکنش‌دهندهٔ نیم‌واکنش کاهش است و ولتاژ استاندارد سلول از رابطهٔ Ecell∘=Ecathode∘−Eanode∘E^\circ_{\mathrm{cell}}=E^\circ_{\mathrm{cathode}}-E^\circ_{\mathrm{anode}} به‌دست می‌آید.
  • در سلول گالوانی واکنش برق تولید می‌کند و در سلول الکترولیتی برق واکنش را پیش می‌برد؛ با این حال، اکسایش همیشه در آند و کاهش همیشه در کاتد رخ می‌دهد و نور نیز می‌تواند به پیش‌برد فرایند شیمیایی کمک کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ شیمی دوازدهم · رایگان