درس ۱ · صفحهٔ ۳۷ تا ۴۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
انجام واکنش با سفر الکترون
در این درس یاد میگیری نقش الکتروشیمی و باتری را توضیح بدهی، با دنبالکردن دادوستد الکترون اکسایش، کاهش، اکسنده و کاهنده را تشخیص بدهی و نیمواکنشها را از نظر اتم و بار موازنه کنی.
پیش از شروع
باتری تلفن همراه و یک باتری لیمویی چه ویژگی مشترکی دارند که به آنها امکان تولید الکتریسیته میدهد؟
در هر دو، واکنشهایی رخ میدهد که با جابهجایی الکترون همراهاند. باتری با بهرهگیری از این واکنشها، بخشی از انرژی شیمیایی مواد را به انرژی الکتریکی تبدیل میکند؛ پس برای شناخت آن، باید سفر الکترونها را دنبال کنیم.
از شیمی تا روشنشدن گوشی
از شیمی تا روشنشدن گوشی
وقتی گوشی را بدون اتصال به شارژر روشن میکنی، انرژی الکتریکی آن از کجا میآید؟ باتری با انجام واکنشهای شیمیایی، بخشی از انرژی شیمیایی مواد را به انرژی الکتریکی تبدیل میکند. باتری لیمویی هم همین ویژگی را دارد؛ پس شکل و اندازهٔ باتری، اصل ماجرا نیست!
دانشی که ارتباط واکنشهای شیمیایی و انرژی الکتریکی را بررسی میکند، الکتروشیمی است. کاربردهایش را میتوان در سه دسته دید:
- تأمین انرژی: مانند باتری سمعک و تلفن همراه.
- تولید و بهبود مواد: مانند آبکاری، یعنی ایجاد پوششی روی سطح یک جسم برای بهترکردن ویژگیهای آن.
- اندازهگیری و کنترل کیفیت: کمک به بررسی کیفیت فراوردههایی مانند مواد غذایی و دارویی.
بنابراین الکتروشیمی فقط به روشنشدن وسایل کمک نمیکند؛ در ساخت مواد مناسب و اطمینان از کیفیت محصولات هم نقش دارد. در باتری، نکتهٔ اصلی این است: انرژی از هیچ ساخته نمیشود، بلکه از شکل شیمیایی به شکل الکتریکی تبدیل میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸
چه کسی الکترون میدهد؟
چه کسی الکترون میدهد؟
فرض کن الکترونی از یک گونه به گونهٔ دیگر منتقل شود. این جابهجایی دو روی همزمان دارد: یکی الکترون از دست میدهد و دیگری همان الکترون را میگیرد. نام این دو تغییر را به خاطر بسپار:
- اکسایش: از دست دادن الکترون.
- کاهش: گرفتن الکترون.
مثلاً در واکنش روی با اکسیژن، اتمهای روی الکترون از دست میدهند؛ پس روی اکسایش مییابد. اکسیژن این الکترونها را میگیرد؛ پس اکسیژن کاهش مییابد. بنابراین، اکسایش و کاهش در این واکنش همراه یکدیگر رخ میدهند؛ الکترونِ دادهشده باید گیرندهای داشته باشد.
برای یادآوری، جابهجایی یک توپ میان دو نفر را تصور کن: دادن توپ از سوی یک نفر، با گرفتن آن از سوی دیگری همراه است. البته این فقط یک تشبیه برای دنبالکردن الکترون است!
هر بار با چنین واکنشی روبهرو شدی، اول بپرس: «کدام گونه الکترون داد و کدام گرفت؟» بعد نام فرایند را تعیین کن؛ گرفتن الکترون را با اکسایش اشتباه نگیر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰
ثبت سفر الکترون
ثبت سفر الکترون
برای دنبالکردن سفر الکترون، فرایند دادن و گرفتن آن را جداگانه مینویسیم. هر کدام از این نوشتهها یک نیمواکنش است؛ یعنی فقط بخش اکسایش یا بخش کاهش را نشان میدهد.
نیمواکنش مثل یک ترازنامه است و باید از دو نظر تراز باشد:
- اتمها: تعداد اتمهای هر عنصر در دو طرف برابر باشد؛ چون اتمی ناپدید یا ایجاد نمیشود.
- بار الکتریکی: مجموع بارهای دو طرف برابر باشد. هر الکترون، با نماد ، بار دارد.
مثلاً نمایش اکسایش روی چنین است:
در هر طرف یک اتم روی داریم. مجموع بار سمت چپ صفر است؛ سمت راست هم بار یون روی، یعنی ، با بار دو الکترون، یعنی ، جمع میشود و صفر به دست میآید.
جای الکترون هم معنا دارد: در نیمواکنش اکسایش، الکترون در سمت فراوردههاست، چون آزاد میشود؛ در نیمواکنش کاهش، در سمت واکنشدهندههاست، چون دریافت میشود. پس برابر بودن تعداد اتمها کافی نیست؛ بارها را هم بررسی کن!
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰
اکسنده و کاهنده را بشناس
اکسنده و کاهنده را بشناس
نام این دو نقش را با تغییری که در گونهٔ دیگر ایجاد میکنند به خاطر بسپار، نه با تغییری که خودشان میکنند!
- اکسنده الکترون میگیرد؛ پس خودش کاهش مییابد، اما باعث اکسایش گونهٔ دیگر میشود.
- کاهنده الکترون میدهد؛ پس خودش اکسایش مییابد، اما باعث کاهش گونهٔ دیگر میشود.
برای نمونه، در واکنش روی با اکسیژن، روی الکترون میدهد و اکسیژن آن را میگیرد. بنابراین روی کاهنده است و اکسیژن اکسنده؛ بااینحال خودِ روی اکسایش مییابد و خودِ اکسیژن کاهش!
این نامگذاری شبیه «آموزگار» است: او باعث یادگیری دیگری میشود؛ اینجا هم نام نقش، اثر گونه بر طرف مقابل را نشان میدهد.
اغلب فلزها در واکنش با نافلزها الکترون میدهند، پس کاهندهاند؛ نافلزها هم اغلب با گرفتن الکترون، نقش اکسنده دارند. «اغلب» را فراموش نکن؛ برای تشخیص نقش، اول مسیر الکترون را دنبال کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰
ردگیری الکترون با تغییر بار
ردگیری الکترون با تغییر بار
اگر الکترونها در معادلهٔ واکنش نوشته نشده باشند، چطور مسیرشان را پیدا کنیم؟ بار هر گونه را پیش و پس از واکنش مقایسه میکنیم. برای اتم خنثی، بار را در نظر بگیر.
- مثبتتر شدن بار یعنی از دست دادن الکترون؛ پس گونه اکسایش یافته و نقش کاهنده دارد.
- منفیتر شدن بار یعنی گرفتن الکترون؛ پس گونه کاهش یافته و نقش اکسنده دارد.
حواست باشد «منفیتر شدن» لزوماً به معنی منفی شدن نیست! مثلاً تغییر بار از به هم منفیتر شدن است؛ گونه هنوز مثبت است، اما الکترون گرفته و کاهش یافته است.
در واکنش تیغهٔ روی با محلول یونهای مس، بار روی از به میرسد؛ بنابراین روی اکسایش مییابد و کاهنده است. بار یون مس از به میرسد؛ بنابراین یون مس کاهش مییابد و اکسنده است. کمرنگ شدن محلول آبی نیز با مصرف یونهای مس همراه است.
پس بهجای نگاه کردن به بار نهایی، جهت تغییر بار را دنبال کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱
مثال حلشده
روی با یونهای هیدروژنِ محلول اسید واکنش میدهد و یون روی و گاز هیدروژن تولید میکند؛ نیمواکنشها را موازنه و جمع کن و اکسنده و کاهنده را مشخص کن.
تغییر گونهها را دنبال میکنیم: روی خنثی به تبدیل میشود، پس الکترون از دست میدهد؛ یون به هیدروژن خنثی تبدیل میشود، پس الکترون میگیرد.
نیمواکنش اکسایش را مینویسیم: ؛ تعداد اتمهای روی برابر است و مجموع بار هر طرف صفر میشود.
برای تشکیل مولکول هیدروژن، دو یون هیدروژن لازم است؛ نیمواکنش کاهش برابر است با و مجموع بار هر طرف صفر است.
تعداد الکترونهای دو نیمواکنش برابر است؛ با جمعکردن آنها و حذف از دو طرف، به میرسیم.
روی با دادن الکترون باعث کاهش یونهای هیدروژن میشود، پس کاهنده است؛ یون هیدروژن با گرفتن الکترون باعث اکسایش روی میشود، پس اکسنده است.
نکات مهم
- الکتروشیمی در تأمین انرژی، تولید و بهبود مواد و کنترل کیفیت نقش دارد و باتری بخشی از انرژی شیمیایی را به انرژی الکتریکی تبدیل میکند.
- از دست دادن الکترون اکسایش و گرفتن آن کاهش است؛ کاهنده خودش اکسایش مییابد و اکسنده خودش کاهش مییابد.
- در نیمواکنش موازنهشده، تعداد اتمها و مجموع بار دو طرف برابر است و هنگام جمع نیمواکنشها باید الکترونهای دادهشده و گرفتهشده حذف شوند.