۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ شیمی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«مولکول‌ها در خدمت تندرستی»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • شیمی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱ تا ۳۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۳۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

اسیدها و بازها

در این درس یاد می‌گیری پاک‌کننده‌های خورندهٔ اسیدی و بازی را در نمونه‌های داده‌شده بشناسی، نقش واکنش شیمیایی در پاک‌کنندگی را توضیح دهی و خطر مخلوط کردن جوهر نمک با سفیدکننده را تشخیص دهی؛ مباحث رسانایی، قدرت اسیدی، ثابت تعادل و pH\mathrm{pH} به صفحه‌هایی نیاز دارند که در متن ارسالی موجود نیستند.

پیش از شروع

چرا صابون می‌تواند چربی لباس را پاک کند، اما برای رسوب چسبیده به دیوارهٔ کتری معمولاً کافی نیست؟

پاک‌کننده‌ها همگی به یک روش کار نمی‌کنند: صابون به جدا شدن و پخش شدن چربی در آب کمک می‌کند، اما برای زدودن بعضی رسوب‌ها به واکنش شیمیایی نیاز داریم. برخی پاک‌کننده‌های اسیدی یا بازی چنین کاری انجام می‌دهند؛ البته استفاده از آن‌ها احتیاط بیشتری می‌خواهد.

پاک کردن با واکنش شیمیایی

پاک کردن با واکنش شیمیایی

فرض کن دیوارهٔ کتری رسوب گرفته است. آیا همان صابونی که چربی دست را پاک می‌کند، حتماً این رسوب را هم از بین می‌برد؟ نه؛ روش پاک کردن به نوع آلودگی بستگی دارد.

صابون به جدا شدن چربی از سطح و پراکنده شدن آن در آب کمک می‌کند. اما بعضی رسوب‌ها آن‌قدر به سطح چسبیده‌اند که با این روش جدا نمی‌شوند. برای زدودن آن‌ها، پاک‌کننده‌ای لازم است که با خودِ رسوب واکنش شیمیایی بدهد؛ یعنی آن را به مواد تازه‌ای تبدیل کند که بتوان با آب شست و از سطح دور کرد.

پس تفاوت فقط در «بیشتر شستن» نیست؛ گاهی باید شیوهٔ پاک کردن عوض شود. در یک روش، آلودگی از سطح جدا و در آب پراکنده می‌شود؛ در روش دیگر، آلودگی طی واکنش به فراورده‌های تازه تبدیل می‌شود. این توضیح، پیشنهاد آزمایش خانگی نیست؛ پاک‌کننده باید متناسب با سطح و طبق دستور ایمنی مصرف شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

پاک‌کننده‌های اسیدی و بازی

پاک‌کننده‌های اسیدی و بازی

آیا همهٔ پاک‌کننده‌های خورنده اسیدی‌اند؟ نه؛ یک پاک‌کنندهٔ خورنده می‌تواند اسیدی یا بازی باشد. دو نمونهٔ مهم را بشناس:

  • هیدروکلریک اسید که به نام جوهر نمک شناخته می‌شود، خاصیت اسیدی دارد.
  • سدیم هیدروکسید که به نام سود سوزآور شناخته می‌شود، خاصیت بازی دارد.

مثلاً اگر روی برچسب یک پاک‌کننده نام «سدیم هیدروکسید» را ببینی، با یک مادهٔ بازی روبه‌رو هستی، نه اسیدی. پس «خورنده بودن» به‌تنهایی برای تشخیص اسیدی یا بازی بودن کافی نیست.

این مواد از نظر شیمیایی فعال‌اند و می‌توانند با بعضی آلودگی‌ها واکنش دهند؛ اما همین ویژگی می‌تواند به پوست هم آسیب بزند. هیچ‌کدام نباید با پوست تماس پیدا کنند. برای شناخت آن‌ها به نام ماده و هشدارهای برچسب توجه کن؛ لمس کردن یا چشیدن، راه تشخیص مواد شیمیایی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

یک ترکیب خطرناک

یک ترکیب خطرناک

آیا دو پاک‌کننده در کنار هم، حتماً بهتر تمیز می‌کنند؟ نه؛ مخلوط کردن پاک‌کننده‌ها ممکن است واکنشی خطرناک ایجاد کند. سفیدکننده و جوهر نمک نمونهٔ مهمی از این خطرند: این دو با هم واکنش می‌دهند و گاز سمی کلر تولید می‌کنند. تنفس این گاز می‌تواند آسیب شدید ایجاد کند و حتی مرگبار باشد.

فرض کن کسی برای تمیز کردن کف حمام از سفیدکننده استفاده کرده است. اضافه کردن جوهر نمک به همان سطح خیس، حتی بدون مخلوط کردن آن‌ها در یک ظرف، می‌تواند این دو ماده را در تماس قرار دهد. پس نباید از آن‌ها هم‌زمان روی یک سطح استفاده کرد.

باز گذاشتن پنجره هم مجوز مخلوط کردن این مواد نیست؛ راه پیشگیری، جلوگیری از تماس آن‌هاست. هنگام استفاده از پاک‌کننده‌ها، دستور و هشدار روی بسته‌بندی را بخوان و برای «قوی‌تر شدن» پاک‌کننده، مادهٔ دیگری به آن اضافه نکن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون صابون لکهٔ چربی را پاک می‌کند، اگر مقدار بیشتری از آن مصرف کنیم، حتماً رسوب چسبیده به دیوارهٔ کتری را هم پاک می‌کند.» آیا این نتیجه‌گیری درست است؟ دلیل بیاور.

  1. ابتدا نوع آلودگی را مقایسه می‌کنیم: لکهٔ چربی و رسوب چسبیده به دیوارهٔ کتری یکسان نیستند.

  2. صابون با برقراری جاذبه با آب و چربی، به جدا شدن و پخش شدن چربی در آب کمک می‌کند.

  3. برخی رسوب‌های چسبیده با این سازوکار زدوده نمی‌شوند و برای پاک شدن به ماده‌ای نیاز دارند که با آن‌ها واکنش شیمیایی بدهد.

  4. پس افزایش مقدار صابون، لزوماً سازوکار لازم برای زدودن رسوب را فراهم نمی‌کند و نتیجه‌گیری دانش‌آموز درست نیست.

جواب: خیر؛ باقی ماندن رسوب لزوماً نشانهٔ کم بودن مقدار صابون نیست، بلکه می‌تواند به نامناسب بودن سازوکار پاک‌کنندگی صابون برای آن رسوب مربوط باشد.

نکات مهم

  • برای زدودن بعضی رسوب‌های چسبیده، پاک‌کننده باید با آلاینده واکنش دهد و آن را به فراورده‌های قابل شست‌وشو تبدیل کند.
  • جوهر نمک اسیدی و سود سوزآور بازی است، اما هر دو خورنده‌اند و نباید با پوست تماس داشته باشند.
  • سفیدکننده و جوهر نمک را هرگز نباید مخلوط کرد، زیرا گاز سمی و خطرناک کلر تولید می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۳۰ تا ۳۱ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

شوینده‌های خورنده چگونه عمل می‌کنند؟

در این درس یاد می‌گیری واکنش خنثی‌شدن را در سطح ذره‌ای توضیح بدهی، شویندهٔ مناسب را بر اساس ماهیت اسیدی یا بازی گرفتگی تشخیص بدهی و نقش اسید معده و پیامد افزایش آن را بیان کنی.

پیش از شروع

چرا برای باز کردن یک لولهٔ گرفته از ماده‌ای بازی استفاده می‌کنند، اما برای لوله‌ای دیگر از ماده‌ای اسیدی؟

انتخاب شوینده به جنس ماده‌ای بستگی دارد که راه لوله را بسته است. باز می‌تواند با اسیدهای چرب واکنش دهد، اما برای بعضی رسوب‌های بازی از اسید استفاده می‌شود؛ پس یک شوینده برای همهٔ گرفتگی‌ها مناسب نیست.

خنثی‌شدن؛ ساختن آب

خنثی‌شدن؛ ساختن آب

وقتی محلول هیدروکلریک اسید و سدیم هیدروکسید با هم واکنش می‌دهند، در سطح ذره‌ای چه اتفاقی می‌افتد؟ برای فهمیدن، به یون‌ها نگاه کن، نه فقط نام مواد!

یون‌های هیدرونیومِ محلول اسیدی با یون‌های هیدروکسیدِ محلول بازی واکنش می‌دهند و آب می‌سازند. کتاب این تغییر را با نمایش ساده‌شدهٔ یون اسیدی به صورت H+\mathrm{H^+} چنین می‌نویسد:

H+(aq)+OH−(aq)→H2O(l)\mathrm{H^+(aq)+OH^-(aq)\rightarrow H_2O(l)}

این فرایند واکنش خنثی‌شدن نام دارد. اما همهٔ یون‌های محلول در ساختن آب شرکت نمی‌کنند: یون‌های سدیم، Na+\mathrm{Na^+}، و کلرید، Cl−\mathrm{Cl^-}، بدون تغییر در محلول باقی می‌مانند؛ به همین دلیل به آنها یون‌های تماشاگر می‌گوییم.

پس معادلهٔ کلی HCl(aq)+NaOH(aq)→NaCl(aq)+H2O(l)\mathrm{HCl(aq)+NaOH(aq)\rightarrow NaCl(aq)+H_2O(l)} نباید گمراهت کند: سدیم کلریدِ محلول به صورت یون‌های جدا از هم حضور دارد، نه مولکول‌های مستقل. تغییر اصلی، مصرف یون‌های اسیدی و هیدروکسید و تشکیل آب است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

باز در برابر اسیدهای چرب

باز در برابر اسیدهای چرب

فرض کن مسیر یک لوله با مخلوطی از اسیدهای چرب بسته شده است. سدیم هیدروکسید فقط این گرفتگی را جابه‌جا نمی‌کند؛ با اسیدهای چرب واکنش می‌دهد و آنها را به مواد دیگری تبدیل می‌کند:

RCOOH(s)+NaOH(aq)→RCOONa(aq)+H2O(l)\mathrm{RCOOH(s) + NaOH(aq) \rightarrow RCOONa(aq) + H_2O(l)}

در این معادله، RCOOH\mathrm{RCOOH} نمایندهٔ یک اسید چرب است و R\mathrm{R} بخش هیدروکربنی آن را نشان می‌دهد. از واکنش آن با سدیم هیدروکسید، آب و نمک سدیمی اسید چرب، یعنی RCOONa\mathrm{RCOONa}، به دست می‌آید.

نکتهٔ مهم اینجاست: نمک تولیدشده در آب حل می‌شود و خودش نوعی پاک‌کننده است؛ بنابراین به زدودن چربی‌های اضافی هم کمک می‌کند. پس باز شدن مسیر لوله، نتیجهٔ تغییر شیمیایی مادهٔ گرفتگی است، نه صرفاً فشار دادن آن به جلو.

این توضیح، دستور آزمایش خانگی نیست: محلول غلیظ سدیم هیدروکسید خورنده است و تماس آن با بدن می‌تواند آسیب جدی ایجاد کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

اسید در برابر رسوب بازی

اسید در برابر رسوب بازی

آیا هر گرفتگی لوله را باید با یک نوع شوینده برطرف کرد؟ نه؛ ماهیت مادهٔ ایجادکنندهٔ گرفتگی مهم است. اگر رسوب روی دیوارهٔ لوله خاصیت بازی داشته باشد، یک شویندهٔ اسیدی مانند محلول هیدروکلریک اسید می‌تواند با آن واکنش دهد.

در این واکنش، رسوب به فراورده‌های محلول در آب یا گازی تبدیل می‌شود. مواد محلول همراه آب جابه‌جا می‌شوند و فراوردهٔ گازی نیز از محل رسوب خارج می‌شود؛ بنابراین از مقدار رسوبِ چسبیده به دیواره کم می‌شود. پس شوینده فقط رسوب را از جا نمی‌کند، بلکه با واکنش شیمیایی، آن را به مواد دیگری تبدیل می‌کند.

برای مثال، اگر گرفتگی یک مجرا ناشی از رسوب بازی باشد، انتخاب شویندهٔ اسیدی بر پایهٔ همین واکنش است، نه صرفاً «قوی‌تر بودن» شوینده. البته هر سطحی تحمل اسید را ندارد؛ اسید می‌تواند به سنگ مرمر هم آسیب بزند. این توضیح، دلیل شیمیایی انتخاب شوینده است، نه توصیه‌ای برای کار با اسید غلیظ یا مخلوط‌کردن شوینده‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

اسید؛ ضروری اما آسیب‌رسان

اسید؛ ضروری اما آسیب‌رسان

آیا اسیدی بودن همیشه بد است؟ نه! معده برای گوارش غذا به اسید نیاز دارد. با خوردن غذا، غده‌های دیوارهٔ معده هیدروکلریک اسید ترشح می‌کنند؛ پس وجود اسید در معده بخشی از کار طبیعی بدن است.

اما لازم بودن اسید به معنی بهتر بودن مقدار بیشتر آن نیست. دیوارهٔ داخلی معده به‌طور طبیعی مقدار کمی از یون‌های هیدرونیوم را دوباره جذب می‌کند و این فرایند به سلول‌های دیواره آسیب می‌رساند. اگر اسید بیش از اندازه شود، یون‌های بیشتری جذب می‌شوند و آسیب می‌تواند به درد، التهاب و حتی خونریزی برسد. مصرف غذاها و داروهای اسیدی نیز می‌تواند این مشکلات معده را تشدید کند.

یک اتفاق مرتبط هم ریفلاکس است: اگر شیرهٔ اسیدی معده به مری برگردد، ممکن است مزهٔ ترش را در گلو یا دهان احساس کنی. پس باید بین «نقش ضروری اسید در معده» و «آسیب ناشی از افزایش یا برگشت آن» تفاوت بگذاریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

مثال حل‌شده

در یک مدل ساده از واکنش خنثی‌شدن، محلولی دارای 0.02 mol0.02\ \mathrm{mol} یون H+\mathrm{H^+} را با محلولی دارای 0.02 mol0.02\ \mathrm{mol} یون OH−\mathrm{OH^-} مخلوط می‌کنیم. چند مول آب از این واکنش تشکیل می‌شود؟ آیا از این دو یون مقداری اضافی باقی می‌ماند؟

  1. معادلهٔ واکنش را می‌نویسیم: H+(aq)+OH−(aq)→H2O(l)\mathrm{H^+(aq)+OH^-(aq)\rightarrow H_2O(l)}.

  2. از ضرایب معادله می‌فهمیم که هر 1 mol1\ \mathrm{mol} یون H+\mathrm{H^+} با 1 mol1\ \mathrm{mol} یون OH−\mathrm{OH^-} واکنش می‌دهد و 1 mol1\ \mathrm{mol} آب می‌سازد.

  3. مقدار دو یون برابر و مطابق نسبت واکنش است؛ پس هر دو به‌طور کامل مصرف می‌شوند و هیچ‌کدام اضافی نمی‌ماند.

  4. مقدار آب تشکیل‌شده با مقدار مصرف‌شدهٔ هر یون برابر است؛ بنابراین n(H2O)=0.02 moln(\mathrm{H_2O})=0.02\ \mathrm{mol}.

جواب: 0.02 mol0.02\ \mathrm{mol} آب تشکیل می‌شود و هیچ‌یک از یون‌های H+\mathrm{H^+} و OH−\mathrm{OH^-} اضافی نمی‌ماند.

نکات مهم

  • در خنثی‌شدن هیدروکلریک اسید با سدیم هیدروکسید، یون‌های اسیدی و هیدروکسید آب می‌سازند و یون‌های سدیم و کلرید بدون تغییر باقی می‌مانند.
  • شویندهٔ بازی با اسیدهای چرب نمک محلول و پاک‌کننده می‌سازد، اما شویندهٔ اسیدی رسوب بازی را به فراورده‌های محلول یا گازی تبدیل می‌کند.
  • اسید معده برای گوارش لازم است، اما افزایش بیش از اندازهٔ آن می‌تواند به دیوارهٔ معده آسیب بزند و مواد اسیدی این مشکلات را تشدید کنند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۳۱ تا ۳۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پیوند با زندگی

در این درس یاد می‌گیری نقش اسید معده و ضداسیدها را توضیح بدهی و با تکیه بر یونش، رابطۀ غلظت یون‌ها با pH\mathrm{pH} و نسبت‌های واکنش، مسئله‌های منتخب این بخش را حل کنی.

پیش از شروع

معده برای گوارش غذا به اسید نیاز دارد؛ پس چرا گاهی دارویی می‌خوریم که اسید معده را خنثی می‌کند؟

وجود اسید برای کار معده لازم است، اما مقدار بیش از اندازۀ آن می‌تواند به دیوارۀ معده آسیب برساند. ضداسیدها با بخشی از اسید واکنش می‌دهند و مقدار آن را کاهش می‌دهند؛ همین واکنش، پلی میان شیمی و تندرستی است.

اسید؛ لازم اما به‌اندازه

اسید؛ لازم اما به‌اندازه

تا حالا بعد از غذا مزۀ ترشی در گلو یا دهانت حس کرده‌ای؟ برای فهمیدن علتش، اول باید بدانیم اسید در معده چه می‌کند.

وقتی غذا می‌خوریم، غده‌های دیوارۀ معده هیدروکلریک اسید ترشح می‌کنند. این اسید به گوارش غذا کمک می‌کند؛ پس وجود اسید در معده به‌خودی‌خود نشانهٔ بیماری نیست و هدف، حذف کامل آن نیست.

اما مقدار اسید مهم است. دیوارۀ داخلی معده مقداری از یون‌های هیدرونیوم را جذب می‌کند. اگر اسید بیش از اندازه باشد، جذب این یون‌ها افزایش می‌یابد و می‌تواند به سلول‌های دیواره آسیب بزند و باعث درد و التهاب شود.

از طرف دیگر، گاهی شیرهٔ معده به مری برمی‌گردد؛ به این اتفاق ریفلاکس می‌گویند. مزۀ ترش در گلو و دهان می‌تواند ناشی از همین برگشت باشد. بنابراین «زیاد بودن اسید معده» و «برگشت شیرهٔ معده به مری» یک مفهوم نیستند، هرچند هر دو می‌توانند ناراحت‌کننده باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

ضداسید چگونه کار می‌کند؟

ضداسید چگونه کار می‌کند؟

وقتی اسید معده بیش از اندازه باشد، ضداسیدِ تجویزشده توسط پزشک می‌تواند مقدار آن را کاهش دهد. مادۀ مؤثر این دارو با اسید واکنش می‌دهد؛ پس اثر دارو فقط رقیق‌کردن شیرهٔ معده نیست، بلکه خنثی‌کردن اسید است.

برای نمونه، «شیر منیزیم» حاوی منیزیم هیدروکسید است و به شکل سوسپانسیون، یعنی ذره‌های جامد پراکنده در مایع، مصرف می‌شود. واکنش آن با هیدروکلریک اسید معده چنین است:

2HCl(aq)+Mg(OH)2(s)→MgCl2(aq)+2H2O(l)\mathrm{2HCl(aq)+Mg(OH)_2(s)\rightarrow MgCl_2(aq)+2H_2O(l)}

در این واکنش، اسید مصرف و نمک و آب تولید می‌شود؛ به همین دلیل مقدار اسید معده کاهش می‌یابد.

جوش شیرین یا سدیم هیدروژن‌کربنات با فرمول NaHCO3\mathrm{NaHCO_3} نیز مادۀ مؤثر برخی ضداسیدهاست. از همین کاربرد می‌توان نتیجه گرفت که محلول آن خاصیت بازی دارد: با اسید واکنش می‌دهد و آن را خنثی می‌کند. البته کاربرد یک ماده در دارو، به معنی مناسب‌بودن مصرف خودسرانۀ آن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

از یونش تا رسانایی

از یونش تا رسانایی

وقتی یک اسید در آب حل می‌شود، آیا همۀ مولکول‌هایش به یون تبدیل می‌شوند؟ برای اسید ضعیف، نه! تنها بخشی از مولکول‌ها یونیده می‌شوند و بقیه به شکل مولکولی باقی می‌مانند. اسید قوی در محلول آبی تقریباً به‌طور کامل یونیده می‌شود؛ پس «قوی بودن» با «غلیظ بودن» یکی نیست.

ثابت یونش نشان می‌دهد یونیده‌شدن تا چه اندازه پیش می‌رود. برای اسیدها یا بازهای مشابه، در دمای یکسان، ثابت یونش بزرگ‌تر نشانۀ قدرت بیشتر است. ثابت یونش کوچک یعنی سهم کمتری از ماده به یون تبدیل شده است.

این موضوع چه ارتباطی با رسانایی دارد؟ در محلول، یون‌های متحرک جریان برق را حمل می‌کنند، نه مولکول‌های خنثی. بنابراین، هنگام مقایسۀ محلول‌های مشابه در دما و غلظت یکسان، یونش کمتر معمولاً با رسانایی کمتر همراه است. مثلاً فورمیک اسید، HCOOH\mathrm{HCOOH}، چون ضعیف است، نسبت به هیدروکلریک اسید، HCl\mathrm{HCl}، یون‌های کمتری فراهم می‌کند. البته رسانایی به نوع و تحرک یون‌ها هم بستگی دارد؛ پس برای مقایسه باید شرایط را در نظر گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

زبان عددی اسیدی بودن

زبان عددی اسیدی بودن

برای مقایسۀ اسیدی بودن آب‌میوه‌ها، به‌جای نوشتن غلظت‌های بسیار کوچک، از pH\mathrm{pH} استفاده می‌کنیم:

pH=−log⁡[H3O+]\mathrm{pH}=-\log[\mathrm{H_3O^+}]

در این رابطه، مقدار عددی غلظت را برحسب mol L−1\mathrm{mol\,L^{-1}} وارد می‌کنیم. هرچه غلظت هیدرونیوم بیشتر باشد، مقدار pH\mathrm{pH} کمتر است. برای رفتن در مسیر برعکس نیز داریم:

[H3O+]=10−pH[\mathrm{H_3O^+}]=10^{-\mathrm{pH}}

اما اگر مسئله غلظت هیدروکسید یا نسبت دو یون را بدهد، چه کنیم؟ در دمای ثابت، حاصل‌ضرب غلظت این دو یون ثابت است؛ در دمای 25 ∘C25\,^{\circ}\mathrm{C}:

Kw=[H3O+][OH−]=10−14K_\mathrm{w}=[\mathrm{H_3O^+}][\mathrm{OH^-}]=10^{-14}

پس افزایش غلظت یکی، با کاهش غلظت دیگری همراه است؛ ثابت بودن حاصل‌ضرب، به معنی برابر بودن دو غلظت نیست.

برای مسئله‌ای مانند عصارۀ گوجه‌فرنگی، اگر نسبت غلظت‌ها را rr و غلظت هیدروکسید را xx بنامیم، غلظت هیدرونیوم rxrx خواهد بود. بنابراین:

(rx)(x)=Kw(rx)(x)=K_\mathrm{w}

با یافتن xx، ابتدا غلظت هیدرونیوم و سپس pH\mathrm{pH} به دست می‌آید. این مسیر، دادهٔ «نسبت یون‌ها» را به عددی برای اسیدی بودن تبدیل می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

از خنثی‌شدن تا مقدار گاز

از خنثی‌شدن تا مقدار گاز

حباب‌هایی که هنگام واکنش جوش شیرین با یک مادۀ اسیدی، مثل سرکه، می‌بینی، نشانۀ تولید گازند. در واکنش جوش شیرین با هیدروکلریک اسید نیز گاز کربن‌دی‌اکسید تولید می‌شود؛ پس فراورده‌های این واکنش فقط نمک و آب نیستند:

NaHCO3(aq)+HCl(aq)→NaCl(aq)+H2O(l)+CO2(g)\mathrm{NaHCO_3(aq)+HCl(aq)\rightarrow NaCl(aq)+H_2O(l)+CO_2(g)}

کلید محاسبه، نسبت مولی مواد است. ضریب همۀ مواد در این معادله برابر با 11 است؛ بنابراین با مصرف هر 1 mol1\,\mathrm{mol} هیدروکلریک اسید، مقدار 1 mol1\,\mathrm{mol} کربن‌دی‌اکسید تولید می‌شود، به شرط آنکه جوش شیرین کافی باشد.

برای رفتن از حجم محلول اسید به حجم گاز، این مسیر را دنبال کن:

  • ابتدا با رابطۀ n=cVn=cV مقدار اسید را به مول به دست بیاور؛ حجم محلول باید برحسب لیتر باشد.
  • سپس با نسبت ضرایب واکنش، مول گاز را تعیین کن.
  • در شرایط استاندارد، یعنی STP\mathrm{STP}، هر مول گاز حجمی برابر با 22.4 L22.4\,\mathrm{L} دارد؛ پس Vگاز=nگاز×22.4 L mol−1V_{\text{گاز}}=n_{\text{گاز}}\times22.4\,\mathrm{L\,mol^{-1}}.

حواست باشد: برابری مول اسید و گاز به معنی برابری حجم محلول و گاز نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

مثال حل‌شده

از واکنش کامل 100 mL100\ \mathrm{mL} محلول هیدروکلریک اسید با غلظت 0.20 mol L−10.20\ \mathrm{mol\,L^{-1}} با مقدار کافی جوش شیرین، چند میلی‌لیتر کربن‌دی‌اکسید در شرایط استاندارد تولید می‌شود؟ حجم مولی گاز را در این شرایط 22.4 L mol−122.4\ \mathrm{L\,mol^{-1}} در نظر بگیر.

  1. معادلۀ موازنه‌شده را می‌نویسیم: NaHCO3(aq)+HCl(aq)→CO2(g)+NaCl(aq)+H2O(l)\mathrm{NaHCO_3(aq)+HCl(aq)\rightarrow CO_2(g)+NaCl(aq)+H_2O(l)}.

  2. برای استفاده از غلظت مولی، حجم محلول را به لیتر تبدیل می‌کنیم: 100 mL=0.100 L100\ \mathrm{mL}=0.100\ \mathrm{L}.

  3. مقدار هیدروکلریک اسید را حساب می‌کنیم: n=CV=(0.20 mol L−1)(0.100 L)=0.020 moln=CV=(0.20\ \mathrm{mol\,L^{-1}})(0.100\ \mathrm{L})=0.020\ \mathrm{mol}.

  4. جوش شیرین کافی است؛ پس همۀ اسید مصرف می‌شود و طبق نسبت ضرایب، n(CO2)=n(HCl)=0.020 moln(\mathrm{CO_2})=n(\mathrm{HCl})=0.020\ \mathrm{mol}.

  5. حجم گاز را به دست می‌آوریم: V=(0.020 mol)(22.4 L mol−1)=0.448 L=448 mLV=(0.020\ \mathrm{mol})(22.4\ \mathrm{L\,mol^{-1}})=0.448\ \mathrm{L}=448\ \mathrm{mL}.

جواب: حجم کربن‌دی‌اکسید تولیدشده در شرایط استاندارد برابر با 448 mL448\ \mathrm{mL} است.

نکات مهم

  • اسید معده برای گوارش لازم است، اما مقدار بیش از اندازۀ آن آسیب‌زاست و ضداسیدها با خنثی‌کردن اسید، مقدار آن را کاهش می‌دهند.
  • میزان یونش بر تعداد یون‌ها و رسانایی اثر می‌گذارد و غلظت یون هیدرونیوم با رابطۀ pH=−log⁡[H3O+]\mathrm{pH}=-\log[\mathrm{H_3O^+}] به پی‌اچ مربوط می‌شود.
  • برای محاسبۀ مقدار فراورده در واکنش جوش شیرین با اسید، ابتدا مقدار واکنش‌دهنده را به مول تبدیل می‌کنیم و سپس از نسبت ضرایب معادلۀ موازنه‌شده کمک می‌گیریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ شیمی دوازدهم · رایگان