درس ۱ · صفحهٔ ۲۱ تا ۲۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: توابع ثابت، چندضابطهای و همانی
در این درس یاد میگیری … تابع بودن یک رابطه را تشخیص بدهی، دامنه و برد آن را پیدا کنی و تفاوت هزینهٔ ثابت و هزینهٔ وابسته به شلوغی را در مدل توقفگاه توضیح بدهی.
پیش از شروع
آیا هزینهٔ توقفگاه میتواند در بعضی ساعتها رایگان و در بعضی ساعتها گرانتر باشد، اما همچنان یک تابع را نشان دهد؟
بله؛ مهم این است که برای هر ورودی مشخص، فقط یک هزینه تعیین شود، نه اینکه هزینه همیشه یکسان باشد. در مثال فروشگاه، با توجه به شلوغی توقفگاه میتوان هزینههای متفاوتی تعیین کرد.
هر ورودی، فقط یک خروجی
هر ورودی، فقط یک خروجی
فرض کن به هر دانشآموز، شمارهٔ کلاسش را نسبت میدهیم. چند دانشآموز میتوانند همکلاس باشند؛ اما هر دانشآموز در این رابطه فقط یک شمارهٔ کلاس دارد. این رابطه یک تابع است.
قانون اصلی تابع این است: هر ورودی باید دقیقاً یک خروجی داشته باشد. پس در نمایش پیکانی، از هر عضو مجموعهٔ ورودیها باید فقط یک پیکان خارج شود؛ نه بدون پیکان بماند و نه دو پیکان به خروجیهای متفاوت داشته باشد.
نکتهٔ مهم اینجاست: رسیدن پیکانهای چند ورودی به یک خروجی اشکالی ندارد. مثلاً اگر دو ورودیِ و هر دو به وصل شوند، باز هم رابطه تابع است؛ چون هر ورودی، خروجیِ مشخص و یگانهای دارد.
برای بررسی تابع بودن، ورودیها را یکییکی نگاه کن و بپرس: «آیا این ورودی دقیقاً یک خروجی دارد؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲
پیدا کردن دامنه و برد
پیدا کردن دامنه و برد
تابع را مثل دستگاهی در نظر بگیر که ورودی میگیرد و خروجی میدهد. دامنه مجموعهٔ همهٔ ورودیهای مجاز است؛ برد مجموعهٔ خروجیهایی است که واقعاً از این ورودیها به دست میآیند، نه هر خروجی احتمالی.
برای پیدا کردن آنها، به نوع نمایش نگاه کن:
- در نمودار پیکانی، اعضای مجموعهٔ آغاز پیکانها دامنهاند؛ اعضایی که پیکان به آنها رسیده است، برد را میسازند.
- در نمایش زوجمرتب، مؤلفههای اول را برای دامنه و مؤلفههای دوم را برای برد بردار.
- در نمودار مختصاتی، مختصات افقی یا نقاط، دامنه و مختصات عمودی یا آنها، برد را نشان میدهد.
یک نکتهٔ مهم: در نوشتن مجموعه، عضو تکراری را فقط یک بار مینویسیم. پس اگر چند ورودی خروجی یکسانی داشته باشند، آن خروجی فقط یک عضوِ برد است. همچنین، اگر فقط چند ورودی مشخص مجاز باشند، دامنه همانهاست؛ نه همهٔ عددهای بین آنها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲
خروجیِ همیشه یکسان
خروجیِ همیشه یکسان
فرض کن هزینهٔ هر بار استفاده از یک توقفگاه، همیشه تومان باشد؛ فرقی نکند صبح وارد شوی یا عصر، شنبه باشد یا چهارشنبه. ورودی، زمان مراجعه است و خروجی، هزینهٔ استفاده از توقفگاه. اینجا ورودیها تغییر میکنند، اما خروجی همان مقدار قبلی میماند. چنین تابعی را تابع ثابت مینامیم.
ضابطهٔ تابع ثابت را میتوان به شکل نوشت؛ در این عبارت، یک مقدار ثابت است. برای توقفگاه فرضی ما، ضابطهٔ هزینه است.
ثابت بودن خروجی با تابع بودن منافاتی ندارد. لازم نیست ورودیهای متفاوت، خروجیهای متفاوت داشته باشند؛ مهم این است که هر ورودی فقط یک خروجی داشته باشد. پس تابع ثابت میتواند ورودیهای فراوان داشته باشد، ولی برد آن فقط یک عضو دارد: همان مقدار ثابت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵
از جدول تا مدل واقعی
از جدول تا مدل واقعی
اگر توقفگاه در ساعتهای شلوغ و خلوت هزینهٔ متفاوتی بگیرد، چطور هزینه را پیدا کنیم؟ جدولها کمک میکنند این تصمیم واقعی را به زبان تابع بیان کنیم.
در مدل صفحهٔ ۲۵، ورودی، میانگین تعداد خودروهای ورودی در یک ساعت است و خروجی، هزینهٔ دریافتی از هر خودرو. برای خواندن مدل، این مسیر را دنبال کن:
- در جدول اول، روز و ساعت موردنظر را پیدا کن و میانگین ورود خودروها را بخوان.
- در جدول دوم، بازهای را پیدا کن که آن میانگین در آن قرار میگیرد.
- هزینهٔ روبهروی همان بازه را بخوان؛ این مبلغ برای هر خودرو است، نه مجموع خودروها.
این جدول هزینه برای روزهای شنبه تا چهارشنبه تعیین شده است؛ پس نباید بدون اطلاعات بیشتر آن را برای پنجشنبه و جمعه هم به کار ببریم. همچنین، متفاوت بودن هزینهها مانع تابع بودن نیست: مهم این است که برای هر ورودی، فقط یک هزینه مشخص شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵
نکات مهم
- در یک تابع، هر ورودی دقیقاً یک خروجی دارد، ولی چند ورودی میتوانند خروجی یکسان داشته باشند.
- دامنه مجموعهٔ ورودیها و برد مجموعهٔ خروجیهای بهدستآمده، بدون تکرار، است؛ در تابع ثابت با دامنهٔ ناتهی، برد فقط یک عضو دارد.
- در مدل توقفگاه، ابتدا میانگین ورود خودروها را از جدول اول میخوانیم و سپس هزینهٔ متناظر با بازهٔ آن میانگین را در جدول دوم پیدا میکنیم.