۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ ریاضی و آمار یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«تابع»: ۸ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی و آمار ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۲۱ تا ۵۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲۱ تا ۲۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱: توابع ثابت، چندضابطه‌ای و همانی

در این درس یاد می‌گیری … تابع بودن یک رابطه را تشخیص بدهی، دامنه و برد آن را پیدا کنی و تفاوت هزینهٔ ثابت و هزینهٔ وابسته به شلوغی را در مدل توقفگاه توضیح بدهی.

پیش از شروع

آیا هزینهٔ توقفگاه می‌تواند در بعضی ساعت‌ها رایگان و در بعضی ساعت‌ها گران‌تر باشد، اما همچنان یک تابع را نشان دهد؟

بله؛ مهم این است که برای هر ورودی مشخص، فقط یک هزینه تعیین شود، نه اینکه هزینه همیشه یکسان باشد. در مثال فروشگاه، با توجه به شلوغی توقفگاه می‌توان هزینه‌های متفاوتی تعیین کرد.

هر ورودی، فقط یک خروجی

هر ورودی، فقط یک خروجی

فرض کن به هر دانش‌آموز، شمارهٔ کلاسش را نسبت می‌دهیم. چند دانش‌آموز می‌توانند هم‌کلاس باشند؛ اما هر دانش‌آموز در این رابطه فقط یک شمارهٔ کلاس دارد. این رابطه یک تابع است.

قانون اصلی تابع این است: هر ورودی باید دقیقاً یک خروجی داشته باشد. پس در نمایش پیکانی، از هر عضو مجموعهٔ ورودی‌ها باید فقط یک پیکان خارج شود؛ نه بدون پیکان بماند و نه دو پیکان به خروجی‌های متفاوت داشته باشد.

نکتهٔ مهم اینجاست: رسیدن پیکان‌های چند ورودی به یک خروجی اشکالی ندارد. مثلاً اگر دو ورودیِ 11 و 22 هر دو به 55 وصل شوند، باز هم رابطه تابع است؛ چون هر ورودی، خروجیِ مشخص و یگانه‌ای دارد.

برای بررسی تابع بودن، ورودی‌ها را یکی‌یکی نگاه کن و بپرس: «آیا این ورودی دقیقاً یک خروجی دارد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

پیدا کردن دامنه و برد

پیدا کردن دامنه و برد

تابع را مثل دستگاهی در نظر بگیر که ورودی می‌گیرد و خروجی می‌دهد. دامنه مجموعهٔ همهٔ ورودی‌های مجاز است؛ برد مجموعهٔ خروجی‌هایی است که واقعاً از این ورودی‌ها به دست می‌آیند، نه هر خروجی احتمالی.

برای پیدا کردن آن‌ها، به نوع نمایش نگاه کن:

  • در نمودار پیکانی، اعضای مجموعهٔ آغاز پیکان‌ها دامنه‌اند؛ اعضایی که پیکان به آن‌ها رسیده است، برد را می‌سازند.
  • در نمایش زوج‌مرتب، مؤلفه‌های اول را برای دامنه و مؤلفه‌های دوم را برای برد بردار.
  • در نمودار مختصاتی، مختصات افقی یا xx نقاط، دامنه و مختصات عمودی یا yy آن‌ها، برد را نشان می‌دهد.

یک نکتهٔ مهم: در نوشتن مجموعه، عضو تکراری را فقط یک بار می‌نویسیم. پس اگر چند ورودی خروجی یکسانی داشته باشند، آن خروجی فقط یک عضوِ برد است. همچنین، اگر فقط چند ورودی مشخص مجاز باشند، دامنه همان‌هاست؛ نه همهٔ عددهای بین آن‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

خروجیِ همیشه یکسان

خروجیِ همیشه یکسان

فرض کن هزینهٔ هر بار استفاده از یک توقفگاه، همیشه 50005000 تومان باشد؛ فرقی نکند صبح وارد شوی یا عصر، شنبه باشد یا چهارشنبه. ورودی، زمان مراجعه است و خروجی، هزینهٔ استفاده از توقفگاه. اینجا ورودی‌ها تغییر می‌کنند، اما خروجی همان مقدار قبلی می‌ماند. چنین تابعی را تابع ثابت می‌نامیم.

ضابطهٔ تابع ثابت را می‌توان به شکل f(x)=cf(x)=c نوشت؛ در این عبارت، cc یک مقدار ثابت است. برای توقفگاه فرضی ما، ضابطهٔ هزینه f(x)=5000f(x)=5000 است.

ثابت بودن خروجی با تابع بودن منافاتی ندارد. لازم نیست ورودی‌های متفاوت، خروجی‌های متفاوت داشته باشند؛ مهم این است که هر ورودی فقط یک خروجی داشته باشد. پس تابع ثابت می‌تواند ورودی‌های فراوان داشته باشد، ولی برد آن فقط یک عضو دارد: همان مقدار ثابت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

از جدول تا مدل واقعی

از جدول تا مدل واقعی

اگر توقفگاه در ساعت‌های شلوغ و خلوت هزینهٔ متفاوتی بگیرد، چطور هزینه را پیدا کنیم؟ جدول‌ها کمک می‌کنند این تصمیم واقعی را به زبان تابع بیان کنیم.

در مدل صفحهٔ ۲۵، ورودی، میانگین تعداد خودروهای ورودی در یک ساعت است و خروجی، هزینهٔ دریافتی از هر خودرو. برای خواندن مدل، این مسیر را دنبال کن:

  • در جدول اول، روز و ساعت موردنظر را پیدا کن و میانگین ورود خودروها را بخوان.
  • در جدول دوم، بازه‌ای را پیدا کن که آن میانگین در آن قرار می‌گیرد.
  • هزینهٔ روبه‌روی همان بازه را بخوان؛ این مبلغ برای هر خودرو است، نه مجموع خودروها.

این جدول هزینه برای روزهای شنبه تا چهارشنبه تعیین شده است؛ پس نباید بدون اطلاعات بیشتر آن را برای پنجشنبه و جمعه هم به کار ببریم. همچنین، متفاوت بودن هزینه‌ها مانع تابع بودن نیست: مهم این است که برای هر ورودی، فقط یک هزینه مشخص شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

نکات مهم

  • در یک تابع، هر ورودی دقیقاً یک خروجی دارد، ولی چند ورودی می‌توانند خروجی یکسان داشته باشند.
  • دامنه مجموعهٔ ورودی‌ها و برد مجموعهٔ خروجی‌های به‌دست‌آمده، بدون تکرار، است؛ در تابع ثابت با دامنهٔ ناتهی، برد فقط یک عضو دارد.
  • در مدل توقفگاه، ابتدا میانگین ورود خودروها را از جدول اول می‌خوانیم و سپس هزینهٔ متناظر با بازهٔ آن میانگین را در جدول دوم پیدا می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۲۵ تا ۲۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

انواع توابع (ثابت، چندضابطه‌ای و همانی)

در این درس یاد می‌گیری تابع ثابت و چندضابطه‌ای را تشخیص بدهی، اثر دامنه را بر نمودار ببینی و با انتخاب ضابطهٔ مناسب، هزینهٔ توقفگاه را حساب کنی.

پیش از شروع

ممکن است هزینهٔ توقفگاه در یک روز برای همه یکسان باشد، اما روز دیگر با تغییر ساعت ورود عوض شود؛ چطور می‌توان هر دو وضعیت را با تابع نشان داد؟

اگر در تمام ساعت‌ها یک هزینه دریافت شود، با تابع ثابت روبه‌رو هستیم. اگر قانون هزینه در بخش‌های مختلف ساعت کاری فرق کند، از تابع چندضابطه‌ای استفاده می‌کنیم؛ کافی است بدانیم ساعت ورود در کدام بخش قرار دارد.

ورودی‌های متفاوت، خروجی یکسان

ورودی‌های متفاوت، خروجی یکسان

فرض کن هزینهٔ توقفگاه در تمام ساعت‌های کاری یک روز یکسان باشد. ساعت ورود عوض می‌شود، اما هزینه تغییر نمی‌کند. چنین رابطه‌ای یک تابع ثابت است: هر ورودیِ دامنه، همان یک خروجی را دارد.

در مثال شنبهٔ کتاب، ورودی nn شمارهٔ ساعت کاری است و از 11 تا 1212 تغییر می‌کند؛ ولی توقفگاه در همهٔ این ساعت‌ها رایگان است. پس ضابطهٔ هزینه را به شکل C(n)=0C(n)=0 می‌نویسیم. دامنه شامل دوازده ورودی است، اما برد فقط R={0}R=\{0\} است؛ چون در برد، خروجی‌های تکراری را دوباره نمی‌نویسیم.

به‌طور کلی، تابع ثابت را به شکل f(x)=cf(x)=c می‌نویسیم؛ یعنی هر ورودیِ مجاز را انتخاب کنیم، خروجی همان مقدار ثابت cc است. ثابت بودن تابع به معنی صفر بودن خروجی نیست؛ مثلاً هزینهٔ یکسانِ 500500 تومان هم می‌تواند خروجی یک تابع ثابت باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

دامنه، شکل نمودار را تعیین می‌کند

دامنه، شکل نمودار را تعیین می‌کند

دو تابع می‌توانند خروجی ثابتی داشته باشند، اما نمودارشان شکل متفاوتی داشته باشد؛ چون ورودی‌های مجازشان متفاوت است.

اگر ورودی، «شمارهٔ ساعت کاری» باشد، دامنه برابر است با D={1,2,…,12}D=\{1,2,\ldots,12\}. میان دو شمارهٔ پیاپی، ورودی دیگری نداریم؛ مثلاً 2.52.5 شمارهٔ یک ساعت کاری نیست. پس نمودار از نقطه‌های جدا و هم‌ارتفاع تشکیل می‌شود؛ نباید این نقطه‌ها را به هم وصل کنیم.

اما اگر ورودی، «زمان ورود» از ساعت 88 تا 2020 باشد، زمان‌های بین آن‌ها هم مجازند؛ مثلاً 8.58.5 یعنی هشت‌ونیم. در روز دوشنبه هزینه در تمام این مدت 10001000 تومان است. بنابراین نمودار روی دامنهٔ [8,20][8,20] یک پاره‌خط افقی است.

پس فقط به ثابت بودن خروجی نگاه نکن؛ بپرس: «آیا ورودی‌های بین این نقطه‌ها هم در دامنه هستند؟» پاسخ همین پرسش مشخص می‌کند نمودار را پیوسته رسم کنی یا نقطه‌نقطه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

هر بخش، قانون خودش

هر بخش، قانون خودش

فرض کن روی تابلوی توقفگاه نوشته‌اند: «هزینهٔ ورود در ساعت‌های ابتدایی کمتر و در ساعت‌های پایانی بیشتر است.» اینجا یک قانون یکسان برای تمام روز کافی نیست؛ باید دامنه را بخش‌بندی کنیم و برای هر بخش، قانون مناسب بگذاریم. چنین تابعی را چندضابطه‌ای می‌نامیم.

در سه‌شنبهٔ مثال کتاب، اگر nn شمارهٔ ساعت کاری باشد، هزینهٔ توقفگاه برحسب تومان این‌گونه تعریف می‌شود:

C(n)={5001≤n≤815009≤n≤12C(n)=\begin{cases}500 & 1\le n\le 8\\1500 & 9\le n\le 12\end{cases}

در اینجا nn فقط عددهای طبیعی از 11 تا 1212 را می‌گیرد. برای پیدا کردن خروجی، اول شرط کنار هر ضابطه را بررسی کن؛ سپس فقط ضابطهٔ بخش مربوط به ورودی را به کار ببر. قرار نیست مقدارهای دو بخش را با هم جمع کنیم!

این تابع با وجود داشتن دو ضابطه، همچنان یک تابع است؛ چون هر ورودیِ دامنه دقیقاً یک خروجی دارد. پس چندضابطه‌ای بودن یعنی «قانون‌های متفاوت برای بخش‌های متفاوت»، نه «چند پاسخ برای یک ورودی».

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

همان تابع، نوشتاری کوتاه‌تر

همان تابع، نوشتاری کوتاه‌تر

گاهی ظاهر یک تابع چندضابطه‌ای طولانی است، اما بین خروجی‌هایش الگویی ساده پیدا می‌شود. چهارشنبه را نگاه کن: برای شمارهٔ ساعت‌های 11 تا 66 هزینه صفر است؛ از شمارهٔ ساعت 77 تا 1212، هزینه هر بار 500500 تومان بیشتر می‌شود.

در این بخش، عبارت n−6n-6 تعداد افزایش‌های هزینه را نشان می‌دهد؛ پس به‌جای نوشتن جداگانهٔ همهٔ هزینه‌ها، می‌توانیم بنویسیم:

C(n)={01≤n≤6(n−6)×5007≤n≤12C(n)=\begin{cases}0 & 1\le n\le 6\\(n-6)\times500 & 7\le n\le12\end{cases}

اینجا nn شمارهٔ ساعت کاری و عددی طبیعی است و خروجی تابع، هزینه به تومان است. فقط شیوهٔ نوشتن عوض شده، نه خود تابع: هر ورودی هنوز همان خروجی قبلی را دارد؛ بنابراین نمودار هم تغییر نمی‌کند.

این کار شبیه کوتاه‌کردن یک فهرست خرید با گفتن الگوی آن است. البته ضابطهٔ مشترک باید برای همهٔ ورودی‌های بخشی که مشخص کرده‌ایم درست باشد؛ نمی‌توان آن را بدون بررسی به بخش‌های دیگر تعمیم داد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

مثال حل‌شده

تابع هزینهٔ چهارشنبه به‌صورت C(n)={01≤n≤6(n−6)×5007≤n≤12C(n)=\begin{cases}0&1\le n\le6\\(n-6)\times500&7\le n\le12\end{cases} است و nn شمارهٔ ساعت کاری است. هزینهٔ ورود در چهارمین و دهمین ساعت کاری را پیدا کن و مختصات نقطه‌های متناظر روی نمودار را بنویس.

  1. ابتدا بخش مربوط به ورودی نخست را پیدا می‌کنیم: چون 1≤4≤61\le4\le6، برای n=4n=4 باید از ضابطهٔ اول استفاده کنیم.

  2. ضابطهٔ اول خروجی صفر می‌دهد؛ پس C(4)=0C(4)=0 و هزینهٔ ورود در چهارمین ساعت کاری 00 تومان است.

  3. برای ورودی دوم داریم 7≤10≤127\le10\le12؛ بنابراین ضابطهٔ دوم را انتخاب می‌کنیم: C(10)=(10−6)×500=4×500=2000C(10)=(10-6)\times500=4\times500=2000.

  4. در نمودار، مؤلفهٔ افقی شمارهٔ ساعت و مؤلفهٔ عمودی هزینه است؛ پس نقطه‌ها (4,0)(4,0) و (10,2000)(10,2000) هستند. چون دامنه از شمارهٔ ساعت‌های طبیعی تشکیل شده، این نقطه‌ها را به هم وصل نمی‌کنیم.

جواب: هزینهٔ ورود در چهارمین ساعت کاری 00 تومان و در دهمین ساعت کاری 20002000 تومان است؛ نقطه‌های متناظر روی نمودار (4,0)(4,0) و (10,2000)(10,2000) هستند.

نکات مهم

  • تابع ثابت به همهٔ ورودی‌های دامنه یک خروجی یکسان می‌دهد و برد آن تنها یک عضو دارد.
  • نمودار تابع ثابت روی دامنه‌ای از شمارهٔ ساعت‌ها نقطه‌های جداست، اما روی یک بازهٔ زمانی پاره‌خطی افقی است.
  • در تابع چندضابطه‌ای ابتدا بخش مربوط به ورودی را انتخاب می‌کنیم و فقط ضابطهٔ همان بخش را به کار می‌بریم؛ کوتاه‌کردن ضابطه‌ها نیز نباید خروجی‌ها را تغییر دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۲۸ تا ۳۰ · حدود ۹ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

کار در کلاس

در این درس یاد می‌گیری … مقدار و نمودار تابع‌های چندضابطه‌ای را بررسی کنی، حرکت و توقف را از نمودار مکان‌ـ‌زمان تشخیص بدهی و تابع همانی را با توجه به ضابطه، دامنه و برد آن بشناسی.

پیش از شروع

آیا ممکن است زمان بگذرد، اما نمودار مکان قطار همچنان افقی بماند؟ این قسمت از نمودار چه خبری دربارهٔ سفر می‌دهد؟

بله؛ وقتی قطار توقف می‌کند، زمان می‌گذرد اما مکانش تغییر نمی‌کند. برای توصیف سفری که حرکت و توقف دارد، می‌توان در هر بازهٔ زمانی از یک ضابطهٔ جداگانه استفاده کرد.

هر ساعت، کدام هزینه؟

هر ساعت، کدام هزینه؟

فرض کن چهارشنبه وارد توقفگاه فروشگاه می‌شوی. برای پیدا کردن هزینه، اول باید ببینی ساعت ورودت در کدام بازه است؛ نباید هر ضابطه‌ای را برای هر ورودی به کار ببری!

اگر nn شمارهٔ ساعت کاری ورود و C(n)C(n) هزینه به تومان باشد، داریم:

C(n)={01≤n≤6(n−6)×5007≤n≤12C(n)=\begin{cases}0&1\le n\le6\\(n-6)\times500&7\le n\le12\end{cases}

یعنی ورود در شش ساعت نخست رایگان است. از ساعت کاری هفتم به بعد، تعداد ساعت‌های گذشته از ساعت ششم را در 500500 ضرب می‌کنیم. حواست باشد: اینجا ورودی، شمارهٔ ساعت ورود است، نه مدت ماندن خودرو.

برای رسم نمودار، هر ورودی مجاز و هزینهٔ متناظر آن را به‌شکل نقطهٔ (n,C(n))(n,C(n)) مشخص می‌کنیم. مثلاً برای ساعت کاری ششم، نقطهٔ (6,0)(6,0) روی محور افقی قرار می‌گیرد. چون ورودی‌های این مدل فقط شماره‌های صحیح ساعت‌های کاری از 11 تا 1212 هستند، نمودار شامل نقطه‌های جداست؛ آن‌ها را به هم وصل نمی‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

از ضابطه به نمودار و برعکس

از ضابطه به نمودار و برعکس

در تابع چندضابطه‌ای، هر ضابطه فقط در بازهٔ خودش معتبر است؛ مثل دو بخش یک مسیر که هرکدام قانون خودشان را دارند.

در صفحهٔ ۲۹، شاخهٔ اول f(x)=x+1f(x)=x+1 برای −1≤x<3-1\le x<3 داده شده است. پس فقط همین قسمت از خط را رسم می‌کنیم: نقطهٔ (−1,0)(-1,0) پر است، چون ابتدای بازه مجاز است؛ اما نقطهٔ (3,4)(3,4) توخالی است، چون این شاخه ورودی 33 را نمی‌پذیرد.

حالا برعکس عمل کنیم: پاره‌خطِ شاخهٔ دوم از (3,3)(3,3) تا (6,0)(6,0) است. با افزایش 33 واحدیِ ورودی، خروجی 33 واحد کم می‌شود؛ پس شیب برابر −1-1 است. ضابطه به شکل y=−x+by=-x+b خواهد بود و با قرار دادن نقطهٔ (3,3)(3,3)، مقدار b=6b=6 به دست می‌آید. بنابراین شاخهٔ دوم چنین است:

f(x)=6−x3≤x≤6f(x)=6-x\qquad 3\le x\le6

دو سر این پاره‌خط پر هستند. برای مقدار تابع در مرز، به علامت نامساوی نگاه کن، نه فقط به نزدیک‌ترین خط!

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

خواندن حرکت و توقف

خواندن حرکت و توقف

تصور کن در قطار نشسته‌ای و قطار مدتی در ایستگاه می‌ماند. ساعت جلو می‌رود، اما فاصله‌ات از مبدأ تغییر نمی‌کند. این اتفاق روی نمودار چگونه دیده می‌شود؟

در نمودار مکان‌ـ‌زمان، محور افقی زمان و محور عمودی مکان قطار نسبت به مبدأ را نشان می‌دهد. برای خواندن نمودار، از چپ به راست حرکت کن و ببین با گذشت زمان، ارتفاع نمودار چه تغییری می‌کند.

  • قسمت افقی: زمان می‌گذرد، ولی مکان ثابت می‌ماند؛ پس قطار توقف کرده است.
  • قسمت مایل رو به بالا: با گذشت زمان، فاصلهٔ قطار از مبدأ بیشتر می‌شود؛ پس قطار در حال پیشروی است.

حواست باشد: افقی بودن نمودار به معنی حرکت قطار روی زمینِ صاف نیست! نمودار، شکل مسیر یا پستی‌وبلندی زمین را نشان نمی‌دهد؛ بلکه نشان می‌دهد قطار در هر زمان کجاست. همچنین ارتفاع یک قسمت افقی، مکان توقف را مشخص می‌کند و طول بازهٔ زمانی آن، مدت توقف را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

همان ورودی، همان خروجی

همان ورودی، همان خروجی

فرض کن دستگاهی هر عددی بگیرد، همان عدد را بدون تغییر پس بدهد. این دستگاه رفتار تابع همانی را دارد؛ ضابطه‌اش f(x)=xf(x)=x است. مثلاً با ورودی 33، خروجی هم 33 می‌شود.

در مدل پنج‌شنبهٔ توقفگاه، اگر خودرو در ساعت کاری nn وارد شود، هزینه‌اش nn واحد است. دقت کن: این برابری وقتی برقرار است که هزینه را برحسب واحدهای 500500 تومانی بنویسیم، نه برحسب تومان.

اگر دامنه فقط ساعت‌های {1,2,…,12}\{1,2,\ldots,12\} باشد، برد هم همین مجموعه است و نمودار از نقطه‌های جداگانهٔ (n,n)(n,n) تشکیل می‌شود. وصل‌کردن این نقطه‌ها بی‌معنا نیست: با این کار، ورودی‌های بین ساعت‌های صحیح را هم می‌پذیریم و دامنه به بازهٔ [1,12][1,12] تغییر می‌کند؛ برد نیز همین بازه می‌شود.

اگر دامنه همهٔ اعداد حقیقی باشد، نمودار خط کامل y=xy=x، یعنی نیمساز ناحیه‌های اول و سوم است. پس تابع همانی همیشه دامنه و برد برابر دارد، اما دامنه‌اش لزوماً همهٔ اعداد حقیقی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

مثال حل‌شده

تابع f(x)={x+1−1≤x<3نامشخص3≤x≤6f(x)=\begin{cases}x+1&-1\le x<3\\\text{نامشخص}&3\le x\le6\end{cases} داده شده است. نمودار شاخهٔ دوم، پاره‌خطی از (3,3)(3,3) تا (6,0)(6,0) است. ضابطهٔ این شاخه را پیدا کن و روش رسم نمودار کامل را توضیح بده.

  1. شیب خط شاخهٔ دوم را از دو نقطه حساب می‌کنیم: m=0−36−3=−1m=\frac{0-3}{6-3}=-1.

  2. ضابطه را به شکل y=−x+by=-x+b می‌نویسیم. با جای‌گذاری نقطهٔ (3,3)(3,3) داریم: 3=−3+b3=-3+b، پس b=6b=6 و ضابطهٔ شاخهٔ دوم y=6−xy=6-x است.

  3. برای شاخهٔ اول، در ابتدای بازه داریم f(−1)=−1+1=0f(-1)=-1+1=0؛ پس نقطهٔ (−1,0)(-1,0) توپر است. در انتهای بازه، مقدار عبارت x+1x+1 برابر 44 می‌شود، اما چون x<3x<3 است، نقطهٔ (3,4)(3,4) را توخالی می‌گذاریم.

  4. شاخهٔ دوم را فقط در بازهٔ 3≤x≤63\le x\le6 رسم می‌کنیم. چون هر دو سر بازه مجازند، نقطه‌های (3,3)(3,3) و (6,0)(6,0) توپرند.

  5. نمودار کامل از همین دو پاره‌خط تشکیل می‌شود؛ بین نقطه‌های (3,4)(3,4) و (3,3)(3,3) خطی رسم نمی‌کنیم، چون چنین خطی جزو هیچ‌کدام از دو ضابطه نیست.

جواب: تابع کامل برابر است با f(x)={x+1−1≤x<36−x3≤x≤6f(x)=\begin{cases}x+1&-1\le x<3\\6-x&3\le x\le6\end{cases}. شاخهٔ اول از نقطهٔ توپر (−1,0)(-1,0) تا نقطهٔ توخالی (3,4)(3,4) و شاخهٔ دوم از نقطهٔ توپر (3,3)(3,3) تا نقطهٔ توپر (6,0)(6,0) رسم می‌شود.

نکات مهم

  • در تابع چندضابطه‌ای، ابتدا بازهٔ ورودی را پیدا می‌کنیم و سپس فقط ضابطهٔ همان بازه را به کار می‌بریم؛ علامت‌های مرزی نیز توپر یا توخالی‌بودن سرِ نمودار را تعیین می‌کنند.
  • در نمودار مکان‌ـ‌زمان، بخش افقی نشان‌دهندهٔ توقف و بخش مایل نشان‌دهندهٔ تغییر مکان است.
  • در تابع همانی با ضابطهٔ f(x)=xf(x)=x، خروجی همان ورودی است و دامنه و برد برابرند، اما لزوماً همهٔ اعداد حقیقی نیستند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۳۰ تا ۳۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تابع همانی (Identity Function)

در این درس یاد می‌گیری تابع همانی را از روی ضابطه، زوج‌مرتب‌ها و نمودار تشخیص بدهی، دامنه و برد آن را تعیین کنی و توضیح بدهی چرا برابری دامنه و برد به‌تنهایی نشانهٔ همانی‌بودن نیست.

پیش از شروع

دستگاهی را تصور کن که هر عددی به آن بدهی، دقیقاً همان عدد را تحویل می‌دهد؛ آیا این دستگاه هم می‌تواند یک تابع باشد؟

بله! تابع لازم نیست حتماً ورودی را تغییر دهد؛ کافی است به هر ورودی فقط یک خروجی نسبت دهد. این دستگاه یک «تابع همانی» است، چون خروجی‌اش همان ورودی است.

ورودی، بدون تغییر

ورودی، بدون تغییر

فرض کن دستگاهی داریم که هر عددی به آن بدهیم، همان عدد را پس می‌دهد. این دستگاه هم یک تابع را نشان می‌دهد: هر ورودی، دقیقاً یک خروجی دارد؛ لازم نیست خروجی با ورودی متفاوت باشد!

نام چنین تابعی تابع همانی است و ضابطه‌اش را به شکل f(x)=xf(x)=x می‌نویسیم. یعنی برای پیدا کردن خروجی، کافی است خودِ ورودی را بنویسیم؛ هیچ عملی روی آن انجام نمی‌دهیم.

مثلاً در برنامهٔ درخت‌کاری، اگر هر دانش‌آموز یک نهال بکارد، تعداد نهال‌ها با تعداد دانش‌آموزان برابر می‌شود. با ورودیِ 55 دانش‌آموز، خروجیِ 55 نهال داریم.

در نمایش زوج‌مرتب، ابتدا ورودی و سپس خروجی می‌آید. پس زوج‌مرتب‌های تابع همانی همگی به شکل (x,x)(x,x) هستند؛ مثل (5,5)(5,5) یا (−2,−2)(-2,-2). نشانهٔ اصلی همانی این است که هر ورودی، خودش را به‌عنوان خروجی داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

دامنه و برد برابر

دامنه و برد برابر

فرض کن دستگاه همانی فقط عددهای مجموعهٔ {−2,0,3}\{-2,0,3\} را می‌پذیرد. دامنه یعنی مجموعهٔ ورودی‌های مجاز؛ پس دامنهٔ این دستگاه همین سه عدد است. چون دستگاه هر عدد را بدون تغییر پس می‌دهد، خروجی‌های ممکن هم دقیقاً −2-2، 00 و 33 هستند. مجموعهٔ این خروجی‌ها، یعنی برد، با دامنه برابر است.

این اتفاق برای هر دامنه‌ای در تابع همانی می‌افتد: هر عضو دامنه خودش یک خروجی است و هیچ عددی بیرون از دامنه به خروجی‌ها اضافه نمی‌شود. بنابراین همیشه داریم: Rf=DfR_f=D_f.

اگر همهٔ اعداد حقیقی را به‌عنوان ورودی مجاز بپذیریم، دامنه و برد هر دو R\mathbb{R} می‌شوند. اما همانی‌بودن به معنی حقیقی‌بودنِ همهٔ ورودی‌های مجاز نیست؛ تابع همانی می‌تواند دامنه‌ای محدود هم داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

همانی روی نمودار

همانی روی نمودار

روی نمودار تابع همانی، هر نقطه به شکل (x,x)(x,x) است؛ یعنی طول و عرض آن برابرند. برای ورودی‌های مثبت، این نقطه‌ها در ناحیهٔ اول‌اند و برای ورودی‌های منفی، در ناحیهٔ سوم. مبدأ هم روی نمودار قرار دارد.

اگر دامنه همهٔ اعداد حقیقی باشد، این نقطه‌ها خط کامل y=xy=x را می‌سازند؛ خطی که زاویهٔ ناحیه‌های اول و سوم را نصف می‌کند و نیمساز آن‌هاست.

اما ضابطه به‌تنهایی کافی نیست؛ دامنه تعیین می‌کند کدام نقطه‌ها را رسم کنیم. مثلاً در داستان نهال‌کاری، اگر هر دانش‌آموز یک نهال بکارد، تعداد نهال‌ها با تعداد دانش‌آموزان برابر است؛ ولی تعداد دانش‌آموزان نمی‌تواند منفی یا کسری باشد، پس تمام خط را رسم نمی‌کنیم.

اگر دامنه فقط چند عدد جدا از هم باشد، نمودار نیز فقط چند نقطه است. وصل‌کردن آن‌ها، ورودی‌های تازه‌ای را وارد نمودار می‌کند که شاید در دامنه مجاز نباشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

برابری مجموعه‌ها کافی نیست

برابری مجموعه‌ها کافی نیست

در تابع همانی، دامنه و برد برابرند؛ اما آیا هر تابعی که دامنه و برد برابر دارد، همانی است؟ نه؛ باید ببینیم هر ورودی به کدام خروجی وصل شده است.

فرض کن دستگاهی دو دکمه با شماره‌های 11 و 22 دارد. با زدن دکمهٔ 11، عدد 22 نمایش داده می‌شود و با زدن دکمهٔ 22، عدد 11. زوج‌مرتب‌های این تابع چنین‌اند:

{(1,2),(2,1)}\{(1,2),(2,1)\}

دامنه و برد هر دو مجموعهٔ {1,2}\{1,2\} هستند؛ ولی تابع همانی نیست، چون هیچ‌کدام از این دو ورودی، خودش را به‌عنوان خروجی ندارد.

پس برابری دامنه و برد فقط می‌گوید مجموعهٔ ورودی‌ها و خروجی‌ها یکسان است؛ نمی‌گوید هر ورودی بدون تغییر باقی می‌ماند. برای تشخیص تابع همانی، باید بررسی کنیم که در تک‌تک زوج‌مرتب‌ها، مؤلفهٔ اول و دوم برابر باشند. حتی یک زوج‌مرتب با دو مؤلفهٔ نابرابر کافی است تا تابع همانی نباشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

مثال حل‌شده

اگر مجموعهٔ زوج‌مرتب‌های A={(a,−2),(4,b),(7,7)}A=\{(a,-2),(4,b),(7,7)\} یک تابع همانی باشد، مقدارهای aa و bb و سپس میانگین aa، bb و عدد 77 را به‌دست آور.

  1. در تابع همانی، خروجی هر ورودی با خود آن برابر است؛ پس دو مؤلفهٔ هر زوج‌مرتب باید برابر باشند.

  2. از زوج‌مرتب (a,−2)(a,-2) نتیجه می‌گیریم a=−2a=-2.

  3. از زوج‌مرتب (4,b)(4,b) نتیجه می‌گیریم b=4b=4؛ زوج‌مرتب (7,7)(7,7) نیز شرط همانی‌بودن را دارد.

  4. برای میانگین، مجموع سه عدد را بر تعدادشان تقسیم می‌کنیم: a+b+73=−2+4+73=93=3\dfrac{a+b+7}{3}=\dfrac{-2+4+7}{3}=\dfrac{9}{3}=3.

جواب: a=−2a=-2، b=4b=4 و میانگین آن‌ها و عدد 77 برابر 33 است.

نکات مهم

  • در تابع همانی با ضابطهٔ f(x)=xf(x)=x، هر ورودی بدون تغییر به خروجی می‌رود و زوج‌مرتب‌ها به شکل (x,x)(x,x) هستند.
  • برد تابع همانی دقیقاً برابر دامنهٔ آن است، اما برابری دامنه و برد به‌تنهایی همانی‌بودن را ثابت نمی‌کند.
  • نمودار تابع همانی با دامنهٔ حقیقی، خط y=xy=x و نیمساز ناحیه‌های اول و سوم است؛ با محدودشدن دامنه، فقط نقاط مربوط به ورودی‌های مجاز باقی می‌مانند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۳۴ تا ۳۷ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲: توابع پلکانی و قدرمطلقی

در این درس یاد می‌گیری … تابع پلکانی را بشناسی، هزینهٔ برق را با نرخ هر پله و مساحت زیر نمودار حساب کنی و مقدار، نمودار، دامنه و برد تابع علامت را مشخص کنی.

پیش از شروع

اگر مصرف برق خانه از مرز یک پله بالاتر برود، آیا هزینهٔ تمام برق مصرفی با نرخ پلهٔ جدید حساب می‌شود؟

نه؛ هر بخش از مصرف با نرخ پلهٔ خودش حساب می‌شود و فقط مصرفِ اضافه وارد پلهٔ بعدی می‌شود. پس برای فهمیدن مبلغ قبض، باید مصرف را بین پله‌ها تقسیم کنیم، نه اینکه همهٔ آن را در گران‌ترین نرخ ضرب کنیم.

هر پله، یک نرخ ثابت

هر پله، یک نرخ ثابت

به پله‌های یک راه‌پله فکر کن: روی هر پله که جلو بروی، ارتفاعت ثابت می‌ماند؛ برای تغییر ارتفاع باید به پلهٔ دیگری بروی. نمودار تابع پلکانی هم از بخش‌های افقی تشکیل می‌شود: در هر بخش از دامنه، مقدار تابع ثابت است، اما این مقدار می‌تواند در بخش بعدی تغییر کند.

در نمودار نرخ برق، محور افقی میزان مصرف با واحد kWh\mathrm{kWh} را نشان می‌دهد و ارتفاع هر پله، نرخ هر واحد مصرف در همان بخش با واحد ریال/kWh\text{ریال}/\mathrm{kWh} است. مثلاً نرخ بخش اول 450450 و نرخ بخش دوم 525525 است. تا وقتی مصرف در یک بخش قرار دارد، ارتفاع نمودار تغییر نمی‌کند.

نکتهٔ مهم این است که ارتفاع پله، مبلغ کل قبض نیست. رفتن به پلهٔ بالاتر یعنی بخش تازه‌ای از مصرف، نرخ متفاوتی دارد؛ نه اینکه تمام مصرف قبلی هم با نرخ تازه حساب شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

از مساحت تا مبلغ قبض

از مساحت تا مبلغ قبض

برای حساب‌کردن مبلغ برق، مصرف را بین پله‌ها تقسیم می‌کنیم؛ فقط بخشِ مصرف‌شده در هر پله، با نرخ همان پله حساب می‌شود. پس عبور از مرز یک پله، نرخ مصرف قبلی را تغییر نمی‌دهد.

روی نمودار نرخ برق، زیر هر پله یک مستطیل در نظر بگیر:

  • عرض مستطیل، مقدار مصرف در همان پله است.
  • ارتفاع مستطیل، نرخ همان پله است.

بنابراین مساحت هر مستطیل، هزینهٔ آن بخش از مصرف را نشان می‌دهد:

هزینهٔ هر پله=مصرف در آن پله×نرخ همان پله\text{هزینهٔ هر پله}=\text{مصرف در آن پله}\times\text{نرخ همان پله}

با جمع‌کردن این مساحت‌ها تا محل مصرف، هزینهٔ کل برق به دست می‌آید. اگر مصرف وسط یک پله تمام شود، عرض مستطیل آخر فقط به‌اندازهٔ بخش مصرف‌شده است، نه تمام عرض پله.

حواست باشد: ارتفاع پلهٔ آخر، مبلغ قبض نیست؛ نرخ آن بخش از مصرف است. این روش هزینهٔ مصرف برق را می‌دهد؛ مالیات و عوارض جداگانه به قبض اضافه می‌شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

تابعی که فقط علامت را می‌بیند

تابعی که فقط علامت را می‌بیند

فرض کن نمایشگری فقط نشان دهد موجودی حسابت مثبت، صفر یا منفی است؛ مقدار موجودی برایش مهم نیست. تابع علامت هم همین کار را با عددها می‌کند: اندازهٔ ورودی را کنار می‌گذارد و فقط علامتش را گزارش می‌کند.

sign(x)={1x>00x=0−1x<0\mathrm{sign}(x)=\begin{cases}1 & x>0\\0 & x=0\\-1 & x<0\end{cases}

برای خواندن این ضابطه، اول ورودی را با صفر مقایسه کن؛ سپس خروجیِ حالت مناسب را بخوان. دقت کن که خروجی برای عدد منفی، خودِ آن عدد نیست؛ همیشه −1-1 است.

نمودار را تصور کن: سمت راست محور عمودی، نیم‌خطی افقی در ارتفاع 11 داریم؛ سمت چپ، نیم‌خطی افقی در ارتفاع −1-1. نقطه‌های (0,1)(0,1) و (0,−1)(0,-1) توخالی‌اند، اما نقطهٔ (0,0)(0,0) پر است؛ چون در ورودی صفر، فقط خروجی صفر مجاز است.

هر عدد حقیقی یکی از این سه حالت را دارد، پس دامنه برابر R\mathbb{R} است. خروجی دیگری هم نداریم، پس برد برابر {−1,0,1}\{-1,0,1\} است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

مثال حل‌شده

مصرف برق خانه‌ای در سی روز 250 kWh250\,\mathrm{kWh} است. با نرخ‌های جدول کتاب، یعنی 450450، 525525 و 11251125 ریال برای هر کیلووات ساعت در سه پلهٔ نخست، هزینهٔ مصرف را بدون مالیات و عوارض حساب کن.

  1. مصرف را میان پله‌ها تقسیم می‌کنیم: 100 kWh100\,\mathrm{kWh} در پلهٔ اول، 100 kWh100\,\mathrm{kWh} در پلهٔ دوم و 250−200=50 kWh250-200=50\,\mathrm{kWh} در پلهٔ سوم.

  2. هزینهٔ پلهٔ اول برابر است با 100×450=45000 ریال100\times450=45000\,\text{ریال}.

  3. هزینهٔ پلهٔ دوم برابر است با 100×525=52500 ریال100\times525=52500\,\text{ریال}.

  4. هزینهٔ بخش مصرف‌شده از پلهٔ سوم برابر است با 50×1125=56250 ریال50\times1125=56250\,\text{ریال}؛ عرض مستطیل آخر فقط 5050 است، نه کل عرض پله.

  5. مساحت سه مستطیل، یعنی هزینه‌های سه بخش، را جمع می‌کنیم: 45000+52500+56250=153750 ریال45000+52500+56250=153750\,\text{ریال}.

جواب: هزینهٔ مصرف برق، بدون مالیات و عوارض، برابر 153750 ریال153750\,\text{ریال} است.

نکات مهم

  • تابع پلکانی در هر بخش از دامنه مقداری ثابت دارد و ارتفاع پلهٔ نمودار نرخ برق، مبلغ کل قبض نیست.
  • هزینهٔ برق برابر مجموعِ مصرف هر پله ضرب‌در نرخ همان پله است و با مجموع مساحت مستطیل‌های زیر نمودار نرخ تا مقدار مصرف نمایش داده می‌شود.
  • تابع علامت برای ورودی مثبت، صفر و منفی به‌ترتیب خروجی‌های 11، 00 و −1-1 دارد؛ دامنه‌اش اعداد حقیقی و بردش {−1,0,1}\{-1,0,1\} است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۳۷ تا ۴۰ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تابع جزء صحیح (Greatest Integer Function)

در این درس یاد می‌گیری جزء صحیح عددهای مثبت و منفی را با کمک محور اعداد به دست آوری و ارتباط آن را با بازه‌ها، ضابطهٔ چندقسمتی و نمودار پله‌ای توضیح دهی.

پیش از شروع

اگر برای پیدا کردن جزء صحیح فقط قسمت اعشاری عدد را پاک کنیم، آیا برای هر دو عدد 2.72.7 و −2.7-2.7 به جواب درست می‌رسیم؟

برای عدد مثبت، این روش جواب می‌دهد؛ اما جزء صحیح −2.7-2.7 برابر −3-3 است، نه −2-2. راز ماجرا این است که باید عدد صحیحِ سمت چپ را روی محور پیدا کنیم، نه اینکه همیشه قسمت اعشاری را حذف کنیم.

هر عدد، روی کدام پله؟

هر عدد، روی کدام پله؟

فرض کن روی محور اعداد ایستاده‌ای. اگر جای تو دقیقاً یک عدد صحیح باشد، تابع جزء صحیح همان عدد را به تو برمی‌گرداند. اگر بین دو عدد صحیحِ پشت‌سرهم باشی، خروجی تابع، عدد صحیح کوچک‌تر است؛ یعنی عددی که سمت چپ تو قرار دارد، نه لزوماً عددی که به تو نزدیک‌تر است.

مثلاً عدد 2.72.7 بین 22 و 33 قرار دارد؛ پس خروجی تابع 22 است، حتی با اینکه این عدد به 33 نزدیک‌تر است! خودِ 22 هم به 22 نسبت داده می‌شود:

g(2)=2,g(2.7)=2g(2)=2,\qquad g(2.7)=2

این رفتار شبیه شمردن بسته‌های کامل است: اگر برای درست‌کردن هر بسته، یک متر روبان لازم داشته باشی، با 2.72.7 متر روبان فقط 22 بستهٔ کامل آماده می‌کنی.

پس جزء صحیح را با گرد کردن اشتباه نگیر: اینجا نزدیک‌ترین عدد صحیح را انتخاب نمی‌کنیم؛ عدد صحیح و هر عدد تا پیش از عدد صحیح بعدی، همگی خروجی یکسانی دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

نموداری شبیه پله

نموداری شبیه پله

تصور کن روی محور افقی از 11 به‌طرف 22 حرکت می‌کنی. تا وقتی به 22 نرسیده‌ای، خروجی تابع جزء صحیح همان 11 است؛ پس نمودار در این فاصله یک پاره‌خط افقی در ارتفاع 11 دارد:

1≤x<2⇒g(x)=11\le x<2\quad\Rightarrow\quad g(x)=1

دو سر این پاره‌خط یکسان نیستند:

  • سرِ چپ، یعنی نقطهٔ (1,1)(1,1)، بسته و توپر است؛ چون 11 در بازه قرار دارد.
  • سرِ راست، یعنی نقطهٔ (2,1)(2,1)، باز و توخالی است؛ چون 22 در این بازه نیست. در واقع، g(2)=2g(2)=2 است؛ پس نقطهٔ توپرِ مربوط به این ورودی روی پلهٔ بعد، در (2,2)(2,2) قرار می‌گیرد.

همین الگو برای هر عدد صحیح kk تکرار می‌شود: روی بازهٔ k≤x<k+1k\le x<k+1، ارتفاع نمودار برابر kk است. به همین دلیل، نمودار پله‌ای دیده می‌شود؛ اما میان پله‌ها خط عمودی نمی‌کشیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

جزء صحیح عددهای منفی

جزء صحیح عددهای منفی

برای عددهای منفی، پاک‌کردن قسمت اعشاری همیشه جواب درست نمی‌دهد! روی محور، هرچه به چپ برویم عددها کوچک‌تر می‌شوند. پس باید ببینیم عدد موردنظر بین کدام دو عدد صحیح متوالی قرار دارد و عدد صحیح سمت چپ را انتخاب کنیم.

قاعدهٔ مطمئن این است: عدد صحیح kk را پیدا کن که k≤x<k+1k\le x<k+1 باشد؛ آن‌وقت [x]=k[x]=k است. دقت کن که سمت چپ نامساوی، تساوی دارد؛ بنابراین اگر خودِ عدد صحیح باشد، همان عدد پاسخ است.

برای تصور این موضوع، دماسنجی را در نظر بگیر که دمایی بین −1-1 و 00 نشان می‌دهد. این دما هنوز به 00 نرسیده است؛ پس جزء صحیح آن −1-1 است، نه 00.

یادت بماند: جزء صحیح یعنی بزرگ‌ترین عدد صحیحی که از عدد داده‌شده بیشتر نباشد؛ نه لزوماً نزدیک‌ترین عدد صحیح و نه عددی که با حذف اعشار باقی می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

مثال حل‌شده

با کمک جایگاه عددها روی محور، مقدارهای [3][3]، [3.6][3.6] و [−3.6][-3.6] را به دست آور.

  1. برای هر ورودی، عدد صحیح kk را می‌خواهیم که k≤x<k+1k\le x<k+1 باشد؛ خروجی همان kk است.

  2. عدد 33 خودش صحیح است و 3≤3<43\le 3<4؛ پس [3]=3[3]=3.

  3. عدد 3.63.6 بین 33 و 44 قرار دارد: 3≤3.6<43\le 3.6<4؛ پس [3.6]=3[3.6]=3.

  4. روی بخش منفی محور، −3.6-3.6 بین −4-4 و −3-3 قرار دارد: −4≤−3.6<−3-4\le -3.6<-3؛ پس [−3.6]=−4[-3.6]=-4.

  5. پاسخ آخر را بررسی می‌کنیم: −3-3 از −3.6-3.6 بزرگ‌تر است، بنابراین نمی‌تواند جزء صحیح آن باشد؛ اما −4-4 شرط تعریف را دارد.

جواب: [3]=3[3]=3، [3.6]=3[3.6]=3 و [−3.6]=−4[-3.6]=-4.

نکات مهم

  • جزء صحیحِ xx بزرگ‌ترین عدد صحیحی است که از xx بزرگ‌تر نباشد؛ یعنی اگر k≤x<k+1k\le x<k+1، آنگاه [x]=k[x]=k.
  • نمودار جزء صحیح پله‌ای است و هر پله سرِ چپ بسته و سرِ راست باز دارد.
  • برای عدد منفیِ غیرصحیح، حذف قسمت اعشاری جواب نمی‌دهد و باید عدد صحیحِ سمت چپ آن روی محور را انتخاب کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۴۰ تا ۴۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تابع قدر مطلق (Absolute Value Function)

در این درس یاد می‌گیری … با تابع قدر مطلق فاصله از یک مقدار مرجع را مدل کنی و نمودار آن را با بررسی علامت یا جابه‌جایی نمودار پایه رسم کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است تحویل یک پل زودتر از موعد و دیرتر از موعد، دقیقاً به یک اندازه جریمه داشته باشد؟

در قرارداد این مسئله، مقدار فاصله از موعد تحویل مهم است، نه زودتر یا دیرتر بودن آن. قدر مطلق همین کار را انجام می‌دهد: اختلاف‌های قرینه را به یک مقدار نامنفی تبدیل می‌کند.

قدر مطلق؛ فاصله بدون جهت

قدر مطلق؛ فاصله بدون جهت

روی محور اعداد، دو عدد −5-5 و 55 در دو طرف صفرند؛ اما فاصلهٔ هر دو از صفر برابر است. قدر مطلق، فاصلهٔ عدد از صفر را نشان می‌دهد، نه جهت آن را. پس داریم: ∣−5∣=5|-5|=5 و ∣5∣=5|5|=5.

تابع f(x)=∣x∣f(x)=|x| همین کار را برای هر ورودی انجام می‌دهد:

  • اگر ورودی مثبت یا صفر باشد، آن را بدون تغییر برمی‌گرداند.
  • اگر ورودی منفی باشد، علامتش را عوض می‌کند تا خروجی مثبت شود.

این دستور را به شکل دوضابطه‌ای می‌نویسیم:

f(x)={xx≥0−xx<0f(x)=\begin{cases}x & x\geq 0\\-x & x<0\end{cases}

دقت کن: نوشتن −x-x همیشه به معنی منفی بودن نتیجه نیست! وقتی xx منفی است، قرینهٔ آن مثبت می‌شود.

در موقعیت فرضی پیاده‌روی کتاب هم کمبود و اضافه‌وزنِ هم‌اندازه، زمان پیاده‌روی یکسانی دارند؛ چون اندازهٔ اختلاف مهم است، نه علامت آن. بنابراین خروجی تابع قدر مطلق هیچ‌گاه منفی نیست؛ ولی می‌تواند صفر باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

از قرارداد تا تابع

از قرارداد تا تابع

معمولاً زود تمام کردن کار خوب است؛ اما در قرارداد این پل، تحویل زودهنگام هم هزینه دارد، چون بقیهٔ جاده هنوز آماده نیست. پس فاصلهٔ زمان تحویل تا موعد قرارداد مهم است، نه فقط دیرکرد.

برای مدل‌سازی، xx را اختلاف ماه تحویل با موعد قرارداد می‌گیریم: تحویل دیرتر با علامت مثبت، تحویل زودتر با علامت منفی و تحویل در موعد با x=0x=0 نشان داده می‌شود. چون قرارداد بر پایهٔ ماه است، اینجا ورودی‌ها عددهای صحیح‌اند.

به ازای هر ماه اختلاف، جریمه یک میلیون تومان است؛ بنابراین اگر J(x)J(x) مبلغ جریمه برحسب میلیون تومان باشد، داریم:

J(x)=∣x∣J(x)=|x|

در این مدل، علامت ورودی می‌گوید تحویل زود بوده یا دیر؛ ولی قدر مطلق فقط تعداد ماه‌های فاصله را نگه می‌دارد. به همین دلیل، دو اختلاف قرینه جریمهٔ یکسان دارند. هنگام تحویل در موعد هم فاصله صفر است و جریمه‌ای وجود ندارد.

حالا ببین می‌توانی از روی مبلغ جریمه، دربارهٔ زمان تحویل نتیجه بگیری؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

رسم با بررسی علامت

رسم با بررسی علامت

برای رسم y=∣2x−6∣y=|2x-6|، باید بدانیم عبارت داخل قدر مطلق کجا منفی و کجا نامنفی است؛ نه اینکه خودِ xx چه علامتی دارد.

ابتدا مرز تغییر علامت را پیدا می‌کنیم: از 2x−6=02x-6=0 به x=3x=3 می‌رسیم. حالا دو طرف این مرز را بررسی می‌کنیم:

  • اگر x≥3x\geq3 باشد، عبارت داخل قدر مطلق نامنفی است و بدون تغییر بیرون می‌آید.
  • اگر x<3x<3 باشد، عبارت داخل قدر مطلق منفی است؛ پس باید علامت تمام عبارت را عوض کنیم: −(2x−6)=−2x+6-(2x-6)=-2x+6.

بنابراین:

y={2x−6x≥3−2x+6x<3y=\begin{cases}2x-6 & x\geq3\\-2x+6 & x<3\end{cases}

برای رسم، از هر خط فقط بخش مربوط به شرطش را نگه می‌داریم. دو بخش در نقطهٔ (3,0)(3,0) به هم می‌رسند و یک نمودار شبیه حرف V می‌سازند. بخش چپ نزولی و بخش راست صعودی است؛ هیچ قسمتی هم زیر محور افقی قرار نمی‌گیرد.

یادت باشد: منفیِ جلوی پرانتز باید در هر دو جمله ضرب شود، نه فقط در جملهٔ اول.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

رسم سریع با جابه‌جایی

رسم سریع با جابه‌جایی

برای رسم هر تابع قدر مطلق لازم نیست از اول ضابطهٔ دو‌بخشی بنویسی! نمودار پایهٔ y=∣x∣y=|x| را مثل یک شکل روی صفحهٔ گوشی تصور کن: می‌توانی آن را بدون تغییر شکل، به چپ و راست یا بالا و پایین ببری. رأس این نمودار در (0,0)(0,0) است.

تغییر داخل قدر مطلق، جابه‌جایی افقی می‌دهد. در y=∣x−4∣y=|x-4|، عبارت داخل قدر مطلق در x=4x=4 صفر می‌شود؛ پس رأس به (4,0)(4,0) می‌رود و کل نمودار، چهار واحد به راست منتقل می‌شود. در y=∣x+1∣y=|x+1|، رأس (−1,0)(-1,0) است؛ یعنی یک واحد به چپ می‌رویم. به‌طور کلی، رأس y=∣x−a∣y=|x-a| در (a,0)(a,0) قرار دارد.

تغییر بیرون قدر مطلق، جابه‌جایی عمودی می‌دهد. در y=∣x∣+by=|x|+b، به همهٔ خروجی‌ها مقدار bb اضافه می‌شود: اگر b>0b>0 باشد نمودار بالا و اگر b<0b<0 باشد پایین می‌رود. رأس جدید (0,b)(0,b) است.

یادت بماند: جهت جابه‌جایی افقی را با صفرکردن عبارت داخل قدر مطلق پیدا کن، نه فقط با دیدن علامت آن!

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

مثال حل‌شده

نمودار تابع y=∣2x−3∣y=|2x-3| را با استفاده از تعریف قدر مطلق رسم کن.

  1. ابتدا محل تغییر علامت عبارت داخل قدر مطلق را پیدا می‌کنیم: 2x−3=0⇒x=322x-3=0\Rightarrow x=\frac{3}{2}.

  2. برای x≥32x\geq\frac{3}{2}، عبارت داخل قدر مطلق نامنفی است؛ پس بدون تغییر می‌ماند و داریم y=2x−3y=2x-3.

  3. برای x<32x<\frac{3}{2}، عبارت داخل قدر مطلق منفی است؛ پس قرینهٔ کل آن را می‌نویسیم: y=−(2x−3)=−2x+3y=-(2x-3)=-2x+3.

  4. در محل اتصال دو بخش، خروجی صفر است؛ بنابراین رأس نمودار نقطهٔ (32,0)\left(\frac{3}{2},0\right) است.

  5. برای رسم شاخهٔ چپ، نقطهٔ (0,3)(0,3) و برای رسم شاخهٔ راست، نقطهٔ (3,3)(3,3) را مشخص می‌کنیم؛ هر نقطه را به رأس وصل می‌کنیم و نیم‌خط را در سمت مربوط ادامه می‌دهیم.

جواب: نمودار y=∣2x−3∣y=|2x-3| شکلی شبیه حرف V با رأس (32,0)\left(\frac{3}{2},0\right) دارد؛ شاخهٔ چپ آن y=−2x+3y=-2x+3 برای x<32x<\frac{3}{2} و شاخهٔ راست آن y=2x−3y=2x-3 برای x≥32x\geq\frac{3}{2} است.

نکات مهم

  • قدر مطلق اندازهٔ فاصله از صفر است، پس خروجی آن همواره نامنفی است و اختلاف‌های قرینه را به خروجی یکسان می‌رساند.
  • برای رسم با بررسی علامت، ابتدا صفر عبارت داخل قدر مطلق را پیدا می‌کنیم و سپس در بخش منفی، قرینهٔ کل عبارت را می‌نویسیم.
  • نمودار y=∣x−a∣y=|x-a| نسبت به نمودار پایه به اندازهٔ aa در راستای افقی و نمودار y=∣x∣+by=|x|+b به اندازهٔ bb در راستای عمودی جابه‌جا می‌شود؛ علامت پارامتر جهت انتقال را مشخص می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۴۵ تا ۵۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۳: اعمال بر روی توابع

در این درس یاد می‌گیری جمع، تفریق، ضرب و تقسیم دو تابع را با توجه به دامنهٔ مجاز آن‌ها به دست آوری و جمع دو تابع را از روی نمودار تفسیر کنی.

پیش از شروع

علیرضا می‌خواهد خواهرش را به سینما ببرد. چرا برای پیدا کردن «هزینهٔ مشترک» آن‌ها، فقط جمع کردن قیمت دو بلیت کافی نیست؟

اول باید فیلمی پیدا کنند که هر دو دوست داشته باشند؛ پس فقط سبک‌های مشترک را در نظر می‌گیرند. بعد برای هر سبک مشترک، هزینهٔ بلیت‌هایشان را جمع می‌کنند؛ جمع دو تابع هم همین منطق را دارد.

اول، ورودی‌های مشترک

اول، ورودی‌های مشترک

فرض کن می‌خواهی با دوستت فیلم ببینی؛ آیا فیلمی که فقط خودت دوست داری، انتخاب مناسبی برای هر دوی شماست؟ برای انتخاب مشترک، اول باید علاقه‌های مشترکتان را پیدا کنی.

در ماجرای علیرضا و مریم، ورودی هر تابع، سبک فیلم موردعلاقهٔ آن فرد و خروجی آن، هزینهٔ بلیت اوست. پس دامنهٔ هر تابع، مجموعهٔ سبک‌های موردعلاقهٔ همان فرد است:

  • مریم: کمدی، انیمیشن و علمی‌ـ‌تخیلی
  • علیرضا: تاریخی، انیمیشن و علمی‌ـ‌تخیلی

سبک‌های انیمیشن و علمی‌ـ‌تخیلی در هر دو فهرست هستند. به مجموعهٔ این ورودی‌های مشترک، «اشتراک دامنه‌ها» می‌گوییم و آن را با Df∩DgD_f\cap D_g نشان می‌دهیم.

پس پیش از ترکیب هزینه‌ها، باید معلوم کنیم کدام ورودی برای هر دو تابع وجود دارد. کمدی را کنار می‌گذاریم، چون در فهرست علیرضا نیست؛ نه به این دلیل که قیمت بلیت آن متفاوت است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

جمع تابع‌های زوج‌مرتبی

جمع تابع‌های زوج‌مرتبی

در نمایش زوج‌مرتبی، عدد اول ورودی و عدد دوم خروجی تابع است. برای ساختن تابع جمع، اول زوج‌هایی را پیدا کن که ورودی یکسان دارند؛ سپس همان ورودی را نگه دار و خروجی‌هایشان را جمع کن:

(f+g)(x)=f(x)+g(x)(f+g)(x)=f(x)+g(x)

مثلاً اگر دو تابع، هزینهٔ بلیت دو نفر را برای سبک‌های مختلف فیلم نشان دهند، فقط برای سبک موردعلاقهٔ هر دو نفر می‌توانیم هزینهٔ مشترک بنویسیم. نام سبک عوض نمی‌شود؛ هزینه‌های دو نفر با هم جمع می‌شوند.

حواست به جای عددها باشد: ورودی‌ها را با هم جمع نمی‌کنیم! همچنین اگر ورودی‌ای فقط در یکی از دو تابع باشد، آن را کنار می‌گذاریم؛ نبودن خروجی در تابع دیگر به معنی صفر بودن آن نیست.

پس دامنهٔ تابع جمع، دقیقاً اشتراک دامنه‌های دو تابع است:

Df+g=Df∩DgD_{f+g}=D_f\cap D_g

حالا با همین روش، جای خالی را پر کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

عمل‌ها روی ضابطه‌ها

عمل‌ها روی ضابطه‌ها

اگر تابع‌ها به‌جای زوج‌مرتب، با ضابطه داده شوند، روش همان است: یک ورودی مشترک را به هر دو تابع می‌دهیم و روی خروجی‌ها عمل می‌کنیم. مثلاً اگر درآمد و هزینهٔ تولید کالا دو تابع باشند، برای نوشتن تابع سود، هزینه را از درآمدِ همان مقدار تولید کم می‌کنیم.

برای جمع، تفریق و ضرب داریم:

(f+g)(x)=f(x)+g(x)(f+g)(x)=f(x)+g(x)

(f−g)(x)=f(x)−g(x)(f-g)(x)=f(x)-g(x)

(f×g)(x)=f(x)×g(x)(f\times g)(x)=f(x)\times g(x)

برای به‌دست‌آوردن ضابطهٔ جدید، عبارت هر تابع را داخل پرانتز بگذار و سپس عمل خواسته‌شده را انجام بده. در تفریق، منفیِ جلوی پرانتز روی همهٔ جمله‌های داخل آن اثر می‌گذارد. در ضرب هم باید همهٔ جمله‌های دو عبارت را در هم ضرب کنی، نه فقط جمله‌های مشابه را.

اما ضابطه به‌تنهایی کافی نیست! ورودی باید در دامنهٔ هر دو تابع باشد؛ بنابراین دامنهٔ هر سه عمل، اشتراک دامنه‌هاست:

Df+g=Df−g=Df×g=Df∩DgD_{f+g}=D_{f-g}=D_{f\times g}=D_f\cap D_g

حتی اگر عبارت حاصل ساده‌تر شود، ورودیِ خارج از این اشتراک مجاز نمی‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

تقسیم و مخرج ناصفر

تقسیم و مخرج ناصفر

برای تقسیم دو تابع، اول باید مطمئن شویم هر دو تابع در ورودیِ موردنظر تعریف شده‌اند. اما یک شرط دیگر هم داریم: خروجی تابعِ مخرج نباید صفر باشد؛ چون تقسیم بر صفر تعریف نشده است.

پس برای پیدا کردن دامنهٔ خارج‌قسمت، ابتدا اشتراک دامنه‌ها را می‌گیریم و سپس ورودی‌هایی را که مخرج را صفر می‌کنند، کنار می‌گذاریم:

(fg)(x)=f(x)g(x)\left(\frac{f}{g}\right)(x)=\frac{f(x)}{g(x)}

Dfg=(Df∩Dg)∖{x∣g(x)=0}D_{\frac{f}{g}}=(D_f\cap D_g)\setminus\{x\mid g(x)=0\}

مثلاً اگر هزینهٔ کل یک سفارش را بر تعداد کالاها تقسیم کنیم تا هزینهٔ هر کالا به دست آید، تعداد کالاها نمی‌تواند صفر باشد.

ساده‌کردن کسر، ورودیِ غیرمجاز را مجاز نمی‌کند. اگر عاملی از صورت و مخرج حذف شود، محدودیتی که مخرجِ اولیه ایجاد کرده همچنان باقی است. بنابراین بهتر است پیش از ساده‌سازی، ورودی‌های ممنوع را مشخص کنی.

همچنین در تقسیم، ترتیب مهم است: در fg\frac{f}{g} باید صفرهای gg را حذف کنیم، اما در gf\frac{g}{f} صفرهای ff را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

جمع از روی نمودار

جمع از روی نمودار

نمودار هر تابع به ما می‌گوید که در یک ورودی، خروجی چقدر است؛ یعنی نقطهٔ نمودار چه ارتفاعی دارد. برای رسم نمودار f+gf+g، یک ورودی مشترک مثل xx را انتخاب کن و مقدارهای f(x)f(x) و g(x)g(x) را از دو نمودار بخوان. سپس نقطهٔ (x,f(x)+g(x))(x,f(x)+g(x)) را روی نمودار جدید بگذار.

ورودی ثابت می‌ماند؛ فقط خروجی‌ها جمع می‌شوند. پس قرار نیست مختصات افقی دو نقطه را با هم جمع کنیم. این کار شبیه جمع کردن درآمد دو فروشگاه در یک روز مشخص است: روز همان روز می‌ماند، اما درآمدها جمع می‌شوند.

حواست باشد «ارتفاع» علامت دارد: نقطهٔ بالای محور افقی خروجی مثبت و نقطهٔ پایین آن خروجی منفی دارد. بنابراین، برای نقطهٔ پایین محور نباید فقط فاصله‌اش تا محور را در نظر بگیری.

با تکرار این کار برای چند ورودی مشترک، چند نقطه از نمودار جمع پیدا می‌کنی. برای رسم شکل کلی، از ضابطه و ویژگی‌های تابع هم کمک بگیر؛ نقاط را بی‌دلیل به هم وصل نکن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

مثال حل‌شده

دو تابع f(x)=x+2f(x)=x+2 و g(x)=x2−4g(x)=x^2-4 روی اعداد حقیقی تعریف شده‌اند. ضابطه و دامنهٔ تابع‌های f+gf+g و fg\frac{f}{g} را به دست آور.

  1. ابتدا دامنه‌ها را بررسی می‌کنیم: هر دو تابع چندجمله‌ای‌اند، پس Df=Dg=RD_f=D_g=\mathbb{R} و اشتراک دامنه‌هایشان نیز R\mathbb{R} است.

  2. برای جمع، خروجی‌های مربوط به همان ورودی را جمع می‌کنیم: (f+g)(x)=(x+2)+(x2−4)=x2+x−2(f+g)(x)=(x+2)+(x^2-4)=x^2+x-2. دامنهٔ این تابع R\mathbb{R} است.

  3. برای تقسیم، ابتدا کسر را می‌نویسیم: (fg)(x)=x+2x2−4\left(\frac{f}{g}\right)(x)=\frac{x+2}{x^2-4}. مخرج نباید صفر باشد؛ از x2−4=0x^2-4=0 به x=−2x=-2 یا x=2x=2 می‌رسیم.

  4. پس پیش از ساده‌کردن، دامنهٔ تقسیم را ثبت می‌کنیم: Dfg=R∖{−2,2}D_{\frac{f}{g}}=\mathbb{R}\setminus\{-2,2\}.

  5. مخرج را تجزیه و کسر را ساده می‌کنیم: x+2(x−2)(x+2)=1x−2\frac{x+2}{(x-2)(x+2)}=\frac{1}{x-2}. این برابری فقط برای ورودی‌های مجاز برقرار است؛ بنابراین ورودیِ −2-2 همچنان از دامنه حذف می‌ماند.

جواب: (f+g)(x)=x2+x−2(f+g)(x)=x^2+x-2 با دامنهٔ R\mathbb{R} و (fg)(x)=1x−2\left(\frac{f}{g}\right)(x)=\frac{1}{x-2} با دامنهٔ R∖{−2,2}\mathbb{R}\setminus\{-2,2\}.

نکات مهم

  • برای جمع، تفریق و ضرب دو تابع، ابتدا اشتراک دامنه‌ها را پیدا می‌کنیم و سپس عمل را روی خروجی‌های مربوط به هر ورودی مشترک انجام می‌دهیم.
  • در تقسیم دو تابع، ورودی‌هایی که مخرج را صفر می‌کنند از اشتراک دامنه‌ها حذف می‌شوند و ساده‌کردن کسر این محدودیت را از بین نمی‌برد.
  • برای رسم نمودار جمع دو تابع، در هر ورودی مشترک ارتفاع‌های دو نمودار را با هم جمع می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ ریاضی و آمار یازدهم · رایگان